೧. ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ

೧. ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ – ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ…ಪೇ… ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅಯಂ ತಾವ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉದ್ದೇಸೋ. ತತ್ಥ ಛಾತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ತೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಇಧ ಪಞ್ಞಪೇತುಕಾಮೋ ತೇಸಂ ಗಣನವಸೇನ ಸಂಖೇಪತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಆಚಿಕ್ಖತಿ ದೇಸೇತಿ ಪಞ್ಞಪೇತಿ ಪಟ್ಠಪೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೦) ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ದಸ್ಸನಾ ಪಕಾಸನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ಸುಪಞ್ಞತ್ತಂ ಮಞ್ಚಪೀಠ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೨೬೯) ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಠಪನಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಇಧ ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ. ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋತಿ ಹಿ ಛ ಪಞ್ಞಾಪನಾ, ಛ ದಸ್ಸನಾ ಪಕಾಸನಾತಿಪಿ; ಛ ಠಪನಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಾತಿಪಿ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಮೇವ. ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹಿ ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತಿಪಿ, ತೇನ ತೇನ ಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಠಪೇತಿಪಿ.

ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀತಿಆದಿ ಪನ ಸಂಖೇಪತೋ ತಾಸಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ಖನ್ಧಾನಂ ‘ಖನ್ಧಾ’ತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ದಸ್ಸನಾ ಪಕಾಸನಾ ಠಪನಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಾ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಆಯತನಾನಂ ಆಯತನಾನೀತಿ, ಧಾತೂನಂ ಧಾತುಯೋತಿ, ಸಚ್ಚಾನಂ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ, ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ದಸ್ಸನಾ ಪಕಾಸನಾ ಠಪನಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಾ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ.

ಪಾಳಿಮುತ್ತಕೇನ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನ ಅಪರಾಪಿ ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ – ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ. ತತ್ಥ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಸತೋ ಸಮ್ಭೂತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಲೋಕನಿರುತ್ತಿಮತ್ತಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಕಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಪಿ ಅನುಪಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಸ್ಸ ವಾಚಾವತ್ಥುಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಪಞ್ಚಮಸಚ್ಚಾದಿಕಸ್ಸ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅಣುಪಕತಿಪುರಿಸಾದಿಕಸ್ಸ ವಾ ಪಞ್ಞಾಪನಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ. ಸಾ ಪನ ಸಾಸನಾವಚರಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾ. ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಾವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ವಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ಸೇಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘ತೇವಿಜ್ಜೋ’, ‘ಛಳಭಿಞ್ಞೋ’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ, ಪುಗ್ಗಲೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋ. ತಸ್ಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ತೇವಿಜ್ಜೋ, ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಛಳಭಿಞ್ಞೋತಿ ಏವಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಏವರೂಪಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘ಇತ್ಥಿರೂಪಂ’, ‘ಪುರಿಸರೂಪ’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾ, ರೂಪಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ. ತಸ್ಮಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ರೂಪಂ ಇತ್ಥಿರೂಪಂ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ರೂಪಂ ಪುರಿಸರೂಪನ್ತಿ ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಏವರೂಪಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ, ಸೋತಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿಆದೀಸು ಚಕ್ಖುಸೋತಾದಯೋಪಿ ಫಸ್ಸೋಪಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೋಯೇವ. ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ, ಚಕ್ಖುತೋ ಜಾತೋ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ, ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಫಲಭೂತೋ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಏವಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಏವರೂಪಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಖತ್ತಿಯಪುತ್ತೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುತ್ತೋ, ಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತೋತಿಆದೀಸು ಖತ್ತಿಯಾದಯೋಪಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾ, ಪುತ್ತೋಪಿ. ತಸ್ಮಾ ಖತ್ತಿಯಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಖತ್ತಿಯಪುತ್ತೋತಿ ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಏವರೂಪಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ತಾಸು ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ಪುರಿಮಾ ತಿಸ್ಸೋವ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ‘‘ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ…ಪೇ… ಇನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಠಾನೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸೇವ ಪಞ್ಞಾಪಿತತ್ತಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಲಬ್ಭತಿ. ‘‘ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಪದೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಪರತೋ ಪನ ‘ತೇವಿಜ್ಜೋ’, ‘ಛಳಭಿಞ್ಞೋ’ತಿಆದೀಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ.

ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೇನ ಪನ ಆಚರಿಯನಯೇನ ಅಪರಾಪಿ ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ – ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಮೋಧಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಜ್ಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸನ್ತತಿಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ರೂಪವೇದನಾದೀಹಿ ಏಕತ್ತೇನ ವಾ ಅಞ್ಞತ್ತೇನ ವಾ ರೂಪವೇದನಾದಯೋ ವಿಯ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ ಅನುಪಲಬ್ಭಸಭಾವೋಪಿ ರೂಪವೇದನಾದಿಭೇದೇ ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಮತೋ ಸತ್ತೋ. ತಾನಿ ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ರಥೋ ಗೇಹಂ ಮುಟ್ಠಿ ಉದ್ಧನನ್ತಿ ಚ; ತೇ ತೇಯೇವ ರೂಪಾದಯೋ ಉಪಾದಾಯ ಘಟೋ ಪಟೋ; ಚನ್ದಸೂರಿಯಪರಿವತ್ತಾದಯೋ ಉಪಾದಾಯ ಕಾಲೋ, ದಿಸಾ; ತಂ ತಂ ಭೂತನಿಮಿತ್ತಞ್ಚೇವ ಭಾವನಾನಿಸಂಸಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಮತಂ ತೇನ ತೇನಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಚೇಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ನ ಪಞ್ಞಾಪನಟ್ಠೇನ. ಯಾ ಪನ ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಾ, ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ.

ಯಾ ಪಠಮದುತಿಯಾದೀನಿ ಉಪನಿಧಾಯ ದುತಿಯಂ ತತಿಯನ್ತಿಆದಿಕಾ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಉಪನಿಧಾಯ ದೀಘಂ ರಸ್ಸಂ, ದೂರಂ, ಸನ್ತಿಕನ್ತಿಆದಿಕಾ ಪಞ್ಞಾಪನಾ; ಅಯಂ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಅಪಿಚೇಸಾ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ – ತದಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖೂಪನಿಧಾ, ಹತ್ಥಗತೂಪನಿಧಾ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತೂಪನಿಧಾ, ಸಮಾರೋಪಿತೂಪನಿಧಾ, ಅವಿದೂರಗತೂಪನಿಧಾ, ಪಟಿಭಾಗೂಪನಿಧಾ, ತಬ್ಬಹುಲೂಪನಿಧಾ, ತಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠೂಪನಿಧಾತಿಆದಿನಾ ಭೇದೇನ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ.

ತತ್ಥ ದುತಿಯಂ ತತಿಯನ್ತಿಆದಿಕಾವ ತದಞ್ಞಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತತಾಯ ತದಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖೂಪನಿಧಾ ನಾಮ. ಛತ್ತಪಾಣಿ, ಸತ್ಥಪಾಣೀತಿಆದಿಕಾ ಹತ್ಥಗತಂ ಉಪನಿಧಾಯ ವುತ್ತತಾಯ ಹತ್ಥಗತೂಪನಿಧಾ ನಾಮ. ಕುಣ್ಡಲೀ, ಸಿಖರೀ, ಕಿರಿಟೀತಿಆದಿಕಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಉಪನಿಧಾಯ ವುತ್ತತಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೂಪನಿಧಾ ನಾಮ. ಧಞ್ಞಸಕಟಂ, ಸಪ್ಪಿಕುಮ್ಭೋತಿಆದಿಕಾ ಸಮಾರೋಪಿತಂ ಉಪನಿಧಾಯ ವುತ್ತತಾಯ ಸಮಾರೋಪಿತೂಪನಿಧಾ ನಾಮ. ಇನ್ದಸಾಲಗುಹಾ, ಪಿಯಙ್ಗುಗುಹಾ, ಸೇರೀಸಕನ್ತಿಆದಿಕಾ ಅವಿದೂರಗತಂ ಉಪನಿಧಾಯ ವುತ್ತತಾಯ ಅವಿದೂರಗತೂಪನಿಧಾ ನಾಮ. ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ, ಉಸಭಗಾಮೀತಿಆದಿಕಾ ಪಟಿಭಾಗಂ ಉಪನಿಧಾಯ ವುತ್ತತಾಯ ಪಟಿಭಾಗೂಪನಿಧಾ ನಾಮ. ಪದುಮಸ್ಸರೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮೋತಿಆದಿಕಾ ತಬ್ಬಹುಲಂ ಉಪನಿಧಾಯ ವುತ್ತತಾಯ ತಬ್ಬಹುಲೂಪನಿಧಾ ನಾಮ. ಮಣಿಕಟಕಂ, ವಜಿರಕಟಕನ್ತಿಆದಿಕಾ ತಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠಂ ಉಪನಿಧಾಯ ವುತ್ತತಾಯ ತಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠೂಪನಿಧಾ ನಾಮ.

ಯಾ ಪನ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸಮೋಧಾನಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತಿದಣ್ಡಂ, ಅಟ್ಠಪದಂ, ಧಞ್ಞರಾಸಿ, ಪುಪ್ಫರಾಸೀತಿಆದಿಕಾ ಪಞ್ಞಾಪನಾ, ಅಯಂ ಸಮೋಧಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಯಾ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದ್ವೇ, ತೀಣಿ, ಚತ್ತಾರೀತಿಆದಿಕಾ ಪಞ್ಞಾಪನಾ, ಅಯಂ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಯಾ ತಂ ತಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಥವೀ, ತೇಜೋ, ಕಕ್ಖಳತಾ, ಉಣ್ಹತಾತಿಆದಿಕಾ ಪಞ್ಞಾಪನಾ, ಅಯಂ ತಜ್ಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಯಾ ಪನ ಸನ್ತತಿವಿಚ್ಛೇದಾಭಾವಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಆಸೀತಿಕೋ, ನಾವುತಿಕೋತಿಆದಿಕಾ ಪಞ್ಞಾಪನಾ, ಅಯಂ ಸನ್ತತಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಏತಾಸು ಪನ ತಜ್ಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ. ಸೇಸಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಕ್ಖಞ್ಚೇವ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಕ್ಖಞ್ಚ ಭಜನ್ತಿ.

ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೇನ ಆಚರಿಯನಯೇನೇವ ಅಪರಾಪಿ ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ – ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಣ್ಠಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಲಿಙ್ಗಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಭೂಮಿಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಪಚ್ಚತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಅಸಙ್ಖತಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ. ತತ್ಥ ಭಾಣಕೋ, ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋತಿಆದಿಕಾ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಕಿಸೋ, ಥೂಲೋ, ಪರಿಮಣ್ಡಲೋ, ಚತುರಸ್ಸೋತಿಆದಿಕಾ ಸಣ್ಠಾನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಸಣ್ಠಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಇತ್ಥೀ, ಪುರಿಸೋತಿಆದಿಕಾ ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಲಿಙ್ಗಪಞ್ಞತಿ ನಾಮ. ಕಾಮಾವಚರಾ, ರೂಪಾವಚರಾ, ಅರೂಪಾವಚರಾ, ಕೋಸಲಕಾ, ಮಾಧುರಾತಿಆದಿಕಾ ಭೂಮಿವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಭೂಮಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ತಿಸ್ಸೋ, ನಾಗೋ, ಸುಮನೋತಿಆದಿಕಾ ಪಚ್ಚತ್ತನಾಮಕರಣಮತ್ತವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಪಚ್ಚತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ನಿರೋಧೋ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿಆದಿಕಾ ಅಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಅಸಙ್ಖತಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಏಕಚ್ಚಾ ಭೂಮಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಸಙ್ಖತಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ, ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಕ್ಖಂ ಭಜತಿ. ಸೇಸಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ನಾಮ.

೨. ಇದಾನಿ ಯಾಸಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಉದ್ದೇಸವಾರೇ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ ಕತಂ, ಸಙ್ಖೇಪತೋಯೇವ ತಾವ ತಾಸಂ ವತ್ಥುಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸನವಸೇನ ತಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಿತ್ತಾವತಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾಯ ತಾವ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಯಾ ಅಯಂ ಖನ್ಧಾನಂ ‘ಖನ್ಧಾ’ತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಾ, ದಸ್ಸನಾ, ಠಪನಾ, ಸಾ ಕಿತ್ತಕೇನ ಹೋತೀತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ. ಪರತೋ ಕಿತ್ತಾವತಾ ಆಯತನಾನನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಪಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಯತ್ತಕೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ವಾ ಪಭೇದತೋ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವಾ; ತತ್ರಾಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಕಾಮಾವಚರೋ, ಸೇಸಾ ಚತುಭೂಮಿಕಾತಿ ವಾ ಏವರೂಪಂ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಹೋತಿ; ಏತ್ತಕೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ‘ಖನ್ಧಾ’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ.

೩. ತಥಾ ಯತ್ತಕೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನೀತಿ ವಾ, ಪಭೇದತೋ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾಯತನ’’ನ್ತಿ ವಾ; ತತ್ರಾಪಿ ದಸಾಯತನಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ದ್ವಾಯತನಾ ಚತುಭೂಮಿಕಾತಿ ವಾ, ಏವರೂಪಂ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಹೋತಿ; ಏತ್ತಕೇನ ಆಯತನಾನಂ ಆಯತನಾನೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ.

೪. ಯತ್ತಕೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋತಿ ವಾ, ಪಭೇದತೋ ‘‘ಚಕ್ಖುಧಾತು…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ ವಾ; ತತ್ರಾಪಿ ಸೋಳಸ ಧಾತುಯೋ ಕಾಮಾವಚರಾ, ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ ಚತುಭೂಮಿಕಾತಿ ವಾ ಏವರೂಪಂ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಹೋತಿ; ಏತ್ತಕೇನ ಧಾತೂನಂ ಧಾತೂತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ.

೫. ಯತ್ತಕೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ವಾ, ಪಭೇದತೋ ‘‘ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ…ಪೇ… ನಿರೋಧಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಾ; ತತ್ರಾಪಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾ ಲೋಕಿಯಾ, ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾ ಲೋಕುತ್ತರಾತಿ ವಾ ಏವರೂಪಂ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಹೋತಿ; ಏತ್ತಕೇನ ಸಚ್ಚಾನಂ ‘ಸಚ್ಚಾನೀ’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ.

೬. ಯತ್ತಕೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಬಾವೀಸತಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ವಾ, ಪಭೇದತೋ ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ… ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ವಾ; ತತ್ರಾಪಿ ದಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ, ನವಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಮಿಸ್ಸಕಾನಿ, ತೀಣಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರಾನೀತಿ ವಾ ಏವರೂಪಂ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಹೋತಿ; ಏತ್ತಕೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವತ್ಥುಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ.

೭. ಇದಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವತ್ಥುಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತೋತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಹಿ ತಿಲೇ ವಿಸಾರಯಮಾನೇನ ವಿಯ, ವಾಕೇ ಹೀರಯಮಾನೇನ ವಿಯ ಚ, ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಭಙ್ಗಪ್ಪಕರಣೇ ಇಮಾಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ವತ್ಥುಭೂತಾ ಖನ್ಧಾದಯೋ ನಿಪ್ಪದೇಸೇನ ಕಥಿತಾತಿ ತೇನ ತೇ ಇಧ ಏಕದೇಸೇನೇವ ಕಥೇಸಿ. ಛಟ್ಠಾ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಕಥಿತಾವ. ಇಧಾಪಿ ಉದ್ದೇಸವಾರೇ ಏಕದೇಸೇನೇವ ಕಥಿತಾ; ತಸ್ಮಾ ತಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಕಥೇತುಕಾಮೋ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏಕಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ದಸಕಾ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇಸೀತಿ.

ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ.