(೧೬) ೩. ಏಕಧಮ್ಮಪಾಳಿ-ತತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೩೦೮. ತತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ಅಯಾಥಾವದಿಟ್ಠಿಕೋ. ವಿಪರೀತದಸ್ಸನೋತಿ ತಾಯೇವ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಪರೀತದಸ್ಸನೋ. ಸದ್ಧಮ್ಮಾ ವುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾತಿ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಧಮ್ಮತೋ ವುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ. ಅಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ದಸಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಸಙ್ಖಾತೇ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಏಕಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಛಹಿ ಸತ್ಥಾರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದೇವದತ್ತೋ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಏವರೂಪಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೩೦೯. ದುತಿಯೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ಯಾಥಾವದಿಟ್ಠಿಕೋ. ಅವಿಪರೀತದಸ್ಸನೋತಿ ತಾಯೇವ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅವಿಪರೀತದಸ್ಸನೋ. ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾತಿ ದಸಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥತೋ. ಸದ್ಧಮ್ಮೇತಿ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಸಙ್ಖಾತೇ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ. ಏಕಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧೇ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ರಾಜಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತೋತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧೇ ಬುದ್ಧೋ ಚೇವ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾ ಚ.

೩೧೦. ತತಿಯೇ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಮಾನೀತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಪರಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಮಾನಿ. ಪಞ್ಚ ಹಿ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾನಿ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾನಿ ನಾಮ, ತೇಹಿಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತರಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕಸ್ಮಾ? ತೇಸಞ್ಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅತ್ಥಿ. ಚತ್ತಾರಿ ಹಿ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾನಿ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಸಙ್ಘಭೇದಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ನಿರಯೇ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕಮೇವ ಹೋತಿ. ಏವಮೇತೇಸಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ಕೋಟಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥಿ. ಸಾ ಹಿ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಮೂಲಂ, ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಭವತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ನತ್ಥಿ. ಯೇ ತಸ್ಸ ಸೋತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ತೇಪಿ ವಿಪ್ಪಟಿಪಾದೇತಿ. ತಾಯ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ನೇವ ಸಗ್ಗೋ ಅತ್ಥಿ ನ ಮಗ್ಗೋ. ಕಪ್ಪವಿನಾಸೇ ಮಹಾಜನೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಪಿ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋ ತತ್ಥ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಪಿಟ್ಠಿಚಕ್ಕವಾಳೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಕಿಂ ಪನ ಪಿಟ್ಠಿಚಕ್ಕವಾಳಂ ನ ಝಾಯತೀತಿ? ಝಾಯತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಝಾಯಮಾನೇಪಿ ಏಸ ಆಕಾಸೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಪಚ್ಚತಿಯೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ.

೩೧೧. ಚತುತ್ಥೇ ಮಕ್ಖಲೀತಿ ‘‘ಮಾ ಖಲೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಉಪಾದಾಯ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮೋ ತಿತ್ಥಕರೋ. ನದೀಮುಖೇತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ನದೀನಂ ಸಮಾಗತಟ್ಠಾನೇ. ದೇಸನಾಮತ್ತಮೇವೇತಂ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಕನ್ದರಾನಂ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಉದಕಾನಂ, ಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಚ, ಲೋಣಿಯಾ ಚ, ಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಚ ನದಿಯಾ ಚಾತಿ ಏತೇಸಮ್ಪಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸಮಾಗತಟ್ಠಾನಂ, ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ತಥಾರೂಪಂ ಉದಕಂ. ಖಿಪನ್ತಿ ಕುಮಿನಂ. ಉಡ್ಡೇಯ್ಯಾತಿ ಓಡ್ಡೇಯ್ಯ. ಮನುಸ್ಸಾ ಹಿ ನಳೇಹಿ ವಾ ಉಚ್ಛೂಹಿ ವಾ ವೇಳೂಹಿ ವಾ ಪಲಾಸನ್ತಿಸಲಾಕಾಯ ವಾ ಏಕಂ ದ್ವೇ ತಯೋ ವಾ ಕುಮ್ಭೇ ಗಣ್ಹನಪ್ಪಮಾಣಕುಮಿನಂ ಕತ್ವಾ ಮುಖವಟ್ಟಿಯಾ ಯೋತ್ತೇನ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನದೀಮುಖಂ ನೇತ್ವಾ ದ್ವೀಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಖಾಣುಕೇ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಯೋತ್ತೇಹಿ ತತ್ಥ ಬನ್ಧನ್ತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಖುದ್ದಕಸ್ಸ ಮಚ್ಛಸ್ಸಾಪಿ ಮೋಕ್ಖೋ ನತ್ಥಿ. ಅನಯಾಯಾತಿ ಅವಡ್ಢಿಯಾ. ಬ್ಯಾಸನಾಯಾತಿ ವಿನಾಸಾಯ. ಮಕ್ಖಲಿ ಮೋಘಪುರಿಸೋತಿ ಅಯಂ ಮಕ್ಖಲಿ ಗೋಸಾಲೋ ತುಚ್ಛಪುರಿಸೋ. ಮನುಸ್ಸಖಿಪ್ಪಂ ಮಞ್ಞೇ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಗಮನಮಗ್ಗೇ ತತ್ಥ ಗಮನನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಮನುಸ್ಸಕುಮಿನಂ ವಿಯ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ.

೩೧೨. ಪಞ್ಚಮಾದೀಸು ದುರಕ್ಖಾತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮವಿನಯೇತಿ ದುರಕ್ಖಾತಧಮ್ಮವಿನಯೋ ನಾಮ ಬಾಹಿರಕಸಾಸನಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ಥಾಪಿ ಅಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಹೋತಿ, ಧಮ್ಮೋಪಿ ದುರಕ್ಖಾತೋ, ಗಣೋಪಿ ದುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಯೋ ಚ ಸಮಾದಪೇತೀತಿ ಯೋ ಆಚರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಾದಪೇತಿ. ಯಞ್ಚ ಸಮಾದಪೇತೀತಿ ಯಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಂ ಸಮಾದಪೇತಿ. ಯೋ ಚ ಸಮಾದಪಿತೋ ತಥತ್ತಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಯೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ಆಚರಿಯೇನ ಸಮಾದಪಿತೋ ತಸ್ಸ ವಚನಂ ಕರೋನ್ತೋ ತಥಾಭಾವಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ. ಬಹುಂ ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಸವನ್ತೀತಿ ಸಮಾದಪಕೋ ಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಸು ಜಙ್ಘಸತಂ ಸಮಾದಪೇನ್ತೋ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲೇನ ಸಮಕಮೇವ ಅಕುಸಲಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಬಹುಂ ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಸವನ್ತೀ’’ತಿ.

೩೧೩. ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೇತಿ ಸುಟ್ಠು ಅಕ್ಖಾತೇ ಸುದೇಸಿತೇ. ಏವರೂಪೇ ಹಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಸತ್ಥಾ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಹೋತಿ, ಧಮ್ಮೋ ಚ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ, ಗಣೋ ಚ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಬಹುಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸವನ್ತೀತಿ ಸಮಾದಪಕೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠೇ ದಿಸ್ವಾ ಯಾಗುಭತ್ತಾದೀನಿ ಸಮಾದಪೇನ್ತೋ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ದಾಯಕಾನಂ ಕುಸಲೇನ ಸಮಕಂ ಕುಸಲಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಬಹುಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸವನ್ತೀ’’ತಿ.

೩೧೪. ದಾಯಕೇನ ಮತ್ತಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾತಿ ದಾಯಕಪುಗ್ಗಲೇನ ಪಮಾಣಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ಪಮಾಣೇನ ದಾತಬ್ಬಂ, ಪೂರೇತ್ವಾ ಅತಿರೇಕಂ ನ ದಾತಬ್ಬಂ. ನ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಹಿ ಅವತ್ವಾ ಪಮಾಣವಸೇನ ಥೋಕಂ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಪೂರೇತ್ವಾ ಅತಿರೇಕೇ ದಿನ್ನೇಪಿ ಹಿ ಅತಿರೇಕಾ ಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಾ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಾ ನತ್ಥಿ. ನೋ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇನಾತಿ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಸ್ಸ ಪನ ಮತ್ತಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಕಸ್ಮಾ? ತಸ್ಸ ಹಿ ಮತ್ತಂ ಞತ್ವಾ ಪೂರೇತಬ್ಬಾ ಮತ್ತಪಟಿಗ್ಗಹಣಮೂಲಿಕಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಯತ್ತಕಂ ಪನ ಲಭತಿ, ತತ್ತಕಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಅತಿರೇಕಗ್ಗಹಣಮೂಲಂ ಹಿಸ್ಸ ಪುತ್ತದಾರಭರಣಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

೩೧೫. ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇನ ಮತ್ತಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾತಿ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಪುಗ್ಗಲೇನ ಪಮಾಣಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ. ಕಥಂ? ತೇನ ಹಿ ದಾಯಕಸ್ಸ ವಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಅತ್ತನೋ ಥಾಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯದಿ ಹಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಬಹು ಹೋತಿ, ದಾಯಕೋ ಅಪ್ಪಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ದಾಯಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಂ ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬಂ. ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಅಪ್ಪೋ, ದಾಯಕೋ ಬಹುಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಂ ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬಂ. ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋಪಿ ಬಹು, ದಾಯಕೋಪಿ ಬಹುಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ಅತ್ತನೋ ಥಾಮಂ ಞತ್ವಾ ಪಮಾಣೇನೇವ ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಮತ್ತಂ ಞತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಹಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಪಟಿಪದಂ ಪೂರೇತಿ. ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಲಾಭೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಲಾಭೋ ಥಾವರೋವ ಹೋತಿ. ಅಪ್ಪಸನ್ನಾ ಪಸೀದನ್ತಿ, ಪಸನ್ನಾಪಿ ಭಿಯ್ಯೋ ಪಸಾದಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ ಹೋತಿ, ಸಾಸನಂ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಕರೋತಿ.

ತತ್ರಿಮಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ – ರೋಹಣಜನಪದೇ ಕಿರ ಕುಟಿಮ್ಬಿಯವಿಹಾರೇ ಏಕೋ ದಹರೋ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಸಮಯೇ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಏಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಕಾರಸ್ಸ ಗೇಹೇ ಭುಞ್ಜನತ್ಥಾಯ ಕಟಚ್ಛುಭತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಮನತ್ಥಾಯ ಚ ಕಟಚ್ಛುಭತ್ತಮೇವ ಲಭತಿ. ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ತಸ್ಮಿಂ ಗೇಹೇ ಏಕಂ ಆಗನ್ತುಕಂ ದಿಸ್ವಾ ಏಕಮೇವ ಕಟಚ್ಛುಭತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿ. ಅಥಸ್ಸ ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತಮತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಸೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಪಸೀದಿತ್ವಾ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಕುಲೂಪಕಭದನ್ತೋ ಏವರೂಪೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ರಾಜದ್ವಾರೇ ಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚಾನಂ ಕಥೇಸಿ. ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಗುಣೇ ಪಸನ್ನಾ ಏಕದಿವಸೇನೇವ ಸಟ್ಠಿ ಧುರಭತ್ತಾನಿ ಠಪೇಸುಂ. ಏವಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಲಾಭಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ.

ಸದ್ಧಾತಿಸ್ಸಮಹಾರಾಜಾಪಿ ಚೂಳುಪಟ್ಠಾಕಂ ತಿಸ್ಸಾಮಚ್ಚಂ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ತೇನ ಏಕಂ ತಿತ್ತಿರಂ ಪಚಾಪೇತ್ವಾ ಆಹರಾಪೇಸಿ. ಅಥ ಪರಿಭೋಗಸಮಯೇ ‘‘ಅಗ್ಗಂ ದತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಸಾಲಪರಿವೇಣೇ ಮಹಾಥೇರಸ್ಸ ಭಣ್ಡಗ್ಗಾಹಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ತಿತ್ತಿರಮಂಸಂ ದೇನ್ತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಥೋಕಂಯೇವ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೇ ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಗುಣೇ ಪಸೀದಿತ್ವಾ ‘‘ಪಸನ್ನೋಸ್ಮಿ, ತಾತ, ಅಟ್ಠ ತೇ ಧುರಭತ್ತಾನಿ ದೇಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ಮಹಾರಾಜ, ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ದೇಮೀತಿ. ಅಪರಾನಿಪಿ ಅಟ್ಠ ದೇಮೀತಿ. ತಾನಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ದೇಮೀತಿ. ಅಪರಾನಿಪಿ ಅಟ್ಠ ದಮ್ಮೀತಿ. ತಾನಿ ಸಮಾನುಪಜ್ಝಾಯಾನಂ ದಮ್ಮೀತಿ. ಅಪರಾನಿಪಿ ಅಟ್ಠ ದಮ್ಮೀತಿ. ತಾನಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಮ್ಮೀತಿ. ಅಪರಾನಿಪಿ ಅಟ್ಠ ದಮ್ಮೀತಿ. ಸಾಮಣೇರೋ ಅಧಿವಾಸೇಸಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಲಾಭೋ ಥಾವರೋ ಹೋತಿ.

ಅಪ್ಪಸನ್ನಾ ಪಸೀದನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥಪಿ – ದೀಘಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಕಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಭೋಜೇನ್ತೋ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಭತ್ತಸರಕಾನಿ ದತ್ವಾ ಸನ್ತಪ್ಪೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ. ಅಥೇಕದಿವಸಂ ‘‘ಸಮಣಾ ಕಿರ ನಾಮ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ವೀಮಂಸನತ್ಥಾಯ ಭತ್ತಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಕರಣವೇಲಾಯ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಿಂಸಮತ್ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭೋಜನಸಾಲಾಯಂ ಭುಞ್ಜನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ಏಕಂ ಭತ್ತಸರಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಙ್ಘತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಥೇರೋ ಅಙ್ಗುಲಿಂ ಚಾಲೇತ್ವಾ ಥೋಕಮೇವ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ. ಏತೇನೇವ ನಿಯಾಮೇನ ಏಕಂ ಭತ್ತಸರಕಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿ. ತತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ‘‘ಸಚ್ಚೋಯೇವ ಏತೇಸಂ ಸಮಣಾನಂ ಗುಣೋ’’ತಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ ಪಸನ್ನೋ ಸಹಸ್ಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಹಾರೇ ಚೇತಿಯಂ ಕಾರೇಸಿ. ಏವಂ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾ ಪಸೀದನ್ತಿ.

ಪಸನ್ನಾ ಭಿಯ್ಯೋ ಪಸೀದನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ಥುನಾ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ. ಪಸನ್ನಾನಞ್ಹಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸಾದೋ ಭಿಯ್ಯೋ ವಡ್ಢತಿಯೇವ.

ಮಜ್ಝನ್ತಿಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸದಿಸೇ ಪನ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೇ ದಿಸ್ವಾ ಮಹಾಜನೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಭವಿತುಂ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ.

‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಅಸಮ್ಮೋಸಾಯ ಅನನ್ತರಧಾನಾಯ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೧೧೬-೧೨೯) ವಚನತೋ ಪನ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಸಾಸನಂ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ.

ನೋ ದಾಯಕೇನಾತಿ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೇ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಪನ ದಾಯಕಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ಞತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಯತ್ತಕೋ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ತಕಂ ಅವತ್ಥರಿತ್ವಾ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಅವತ್ಥರಿತ್ವಾ ದಿನ್ನಕಾರಣಾ ಹಿ ಏಸ ಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿಂ, ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ, ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ಅವತ್ಥರಿತ್ವಾ ಉತ್ತರುತ್ತರಿ ಪಣೀತಪಣೀತಮೇವ ಲಭತಿ.

೩೧೬. ಯೋ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ, ಸೋ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತೀತಿ ಪಞ್ಚಾತಪತಪ್ಪನಮರುಪ್ಪಪಾತಪತನಾದಿಚ್ಚಾನುಪರಿವತ್ತನ-ಉಕ್ಕುಟಿಕಪ್ಪಧಾನಾದೀನಿ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ದಿಟ್ಠೇ ಚೇವ ಧಮ್ಮೇ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಬಾಹಿರಸಮಯೇ ಸಮಾದಿನ್ನಸ್ಸ ತಪಚರಣಸ್ಸ ವಿಪಾಕೇನ ನಿರಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪರಾಯೇಪಿ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತಿ.

೩೧೭. ಯೋ ಕುಸೀತೋ, ಸೋ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇ ಚೇವ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತಿ. ಕಥಂ? ಯಸ್ಸ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ನತ್ಥಿ, ಬುದ್ಧವಚನಂ ನ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯವತ್ತಂ ನ ಕರೋತಿ, ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಬೋಧಿಯಙ್ಗಣವತ್ತಂ ನ ಕರೋತಿ. ಜನಸ್ಸ ಪನ ಸದ್ಧಾದೇಯ್ಯಂ ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ದಿವಸಂ ಸೇಯ್ಯಸುಖಂ ಪಸ್ಸಸುಖಂ ಅನುಯುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪಬುದ್ಧಕಾಲೇ ತಯೋ ವಿತಕ್ಕೇ ವಿತಕ್ಕೇತಿ. ಸೋ ಕತಿಪಾಹೇನೇವ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಾ ಚವತಿ? ಏವಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ಚ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತಿ. ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಪನ ಸಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಅಕತತ್ತಾ ಚ –

‘‘ಕುಸೋ ಯಥಾ ದುಗ್ಗಹಿತೋ, ಹತ್ಥಮೇವಾನುಕನ್ತತಿ;

ಸಾಮಞ್ಞಂ ದುಪ್ಪರಾಮಟ್ಠಂ, ನಿರಯಾಯುಪಕಡ್ಢತೀ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೧೧) –

ಅಪಾಯಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹತಿ. ಏವಂ ಸಮ್ಪರಾಯೇಪಿ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತಿ.

೩೧೮. ಯೋ ಕುಸೀತೋ, ಸೋ ಸುಖಂ ವಿಹರತೀತಿ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ತಪಚರಣೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ತಪಚರಣಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಓದಾತವತ್ಥವಸನೋ ಮಾಲಾಗನ್ಧವಿಲೇಪನಧರೋ ಮಧುರಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜನ್ತೋ ಮುದುಕಾಸು ಸೇಯ್ಯಾಸು ಸಯನ್ತೋ ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇ ಚೇವ ಸುಖಂ ವಿಹರತಿ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ. ಸೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ತಪಚರಣಸ್ಸ ಗಾಳ್ಹಂ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ನಾತಿಬಹುಂ ನಿರಯೇ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಸುಖಂ ವಿಹರತಿ ನಾಮ.

೩೧೯. ಯೋ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ, ಸೋ ಸುಖಂ ವಿಹರತೀತಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವತ್ತೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಹೋತಿ, ಬುದ್ಧವಚನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೇ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ. ಅಥಸ್ಸ ವತ್ತಪೂರಣಞ್ಚೇವ ಉಗ್ಗಹಿತಬುದ್ಧವಚನಞ್ಚ ಸಮಣಧಮ್ಮಕಿರಿಯಞ್ಚ ಆವಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪಸೀದತಿ. ಏವಂ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಸುಖಂ ವಿಹರತಿ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ಪನ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಭವೇ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಪರಾಯೇಪಿ ಸುಖಂ ವಿಹರತಿ ನಾಮ.

೩೨೦. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೋಪಿ ಗೂಥೋ ದುಗ್ಗನ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ಕತರಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯನ್ತಿ? ನವಕನಿಪಾತೇ (ಅ. ನಿ. ೯.೧೨) ಸತ್ತುಪ್ಪಾದಸುತ್ತ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ. ತಥಾಗತೋ ಹಿ ತಂ ಅತ್ಥಂ ಕಥೇನ್ತೋ – ‘‘ನವ ಪುಗ್ಗಲಾ ನಿರಯತೋ ಮುತ್ತಾ, ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿತೋ ಮುತ್ತಾ, ಪೇತ್ತಿವಿಸಯತೋ ಮುತ್ತಾ’’ತಿ ಕಥೇಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಸಚೇ ಖೋ ಪನ ಮೇ ಪುತ್ತಾ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಖೀಣನಿರಯಮ್ಹಾ ಖೀಣತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಕಾ ಖೀಣಪೇತ್ತಿವಿಸಯಾ ಖೀಣಾಪಾಯದುಗ್ಗತಿವಿನಿಪಾತಾತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಉಪರಿಮಗ್ಗಫಲತ್ಥಾಯ ವಾಯಮಿತುಂ ನ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸಂ ಸಂವೇಗಂ ಜನೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಂವೇಗಜನನತ್ಥಂ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಇಮಂ ಸುತ್ತಮಾರಭಿ. ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೋತಿ ಥೋಕಮತ್ತಕೋ ಪರಿತ್ತಪ್ಪಮಾಣೋ, ಅನ್ತಮಸೋ ಕುಸಗ್ಗೇನಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಸಿಙ್ಘಿಯಮಾನೋ ದುಗ್ಗನ್ಧೋವ ಹೋತಿ. ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಭವಂ ನ ವಣ್ಣೇಮೀತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಕಾಲಂ ಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ನ ವಣ್ಣಯಾಮಿ. ಇದಾನಿಸ್ಸ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ಅನ್ತಮಸೋ ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾತಮತ್ತಮ್ಪೀತಿ. ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಪಹರಣಮತ್ತಮ್ಪಿ ಕಾಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.

ತತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ.