(೧೬) ೧. ಏಕಧಮ್ಮಪಾಳಿ-ಪಠಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೨೯೬. ಏಕಧಮ್ಮಪಾಳಿಯಂ ಏಕಧಮ್ಮೋತಿ ಏಕಸಭಾವೋ. ಏಕನ್ತನಿಬ್ಬಿದಾಯಾತಿ ಏಕನ್ತೇನ ವಟ್ಟೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನತ್ಥಾಯ ಉಕ್ಕಣ್ಠನತ್ಥಾಯ. ವಿರಾಗಾಯಾತಿ ವಟ್ಟೇ ವಿರಜ್ಜನತ್ಥಾಯ, ರಾಗಾದೀನಂ ವಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿರಜ್ಜನಾಯ ವಿಗಮಾಯ. ನಿರೋಧಾಯಾತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ನಿರೋಧಾಯ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣತ್ಥಾಯ, ವಟ್ಟಸ್ಸೇವ ವಾ ನಿರುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ. ಉಪಸಮಾಯಾತಿ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮನತ್ಥಾಯ, ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಅಭಿಜಾನನತ್ಥಾಯ. ಸಮ್ಬೋಧಾಯಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ, ‘‘ಬೋಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧೯೧; ಚೂಳನಿ. ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ ೧೨೧) ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝನತ್ಥಾಯ. ನಿಬ್ಬಾನಾಯಾತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕರಣತ್ಥಾಯ.

ಇತಿ ಭಗವಾ ಇಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಪದೇಹಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇಸಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ ವಿಸಕಣ್ಟಕವಾಣಿಜೋ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಪಣಿಯಸ್ಸ. ವಿಸಕಣ್ಟಕವಾಣಿಜೋ ನಾಮ ಗುಳವಾಣಿಜೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಕಿರ ಗುಳಫಾಣಿತಖಣ್ಡಸಕ್ಕರಾದೀನಿ ಸಕಟೇನಾದಾಯ ಪಚ್ಚನ್ತಗಾಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ವಿಸಕಣ್ಟಕಂ ಗಣ್ಹಥ, ವಿಸಕಣ್ಟಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಉಗ್ಘೋಸೇಸಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಗಾಮಿಕಾ ‘‘ವಿಸಂ ನಾಮ ಕಕ್ಖಳಂ ಘೋರಂ. ಯೋ ನಂ ಖಾದತಿ, ಸೋ ಮರತಿ. ಕಣ್ಟಕಮ್ಪಿ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಮಾರೇತಿ, ಉಭೋಪೇತೇ ಕಕ್ಖಳಾ. ಕೋ ಏತ್ಥ ಆನಿಸಂಸೋ’’ತಿ ಗೇಹದ್ವಾರಾನಿ ಥಕೇಸುಂ, ದಾರಕೇ ಚ ಪಲಾಪೇಸುಂ. ತಂ ದಿಸ್ವಾ ವಾಣಿಜೋ ‘ಅವೋಹಾರಕುಸಲಾ ಇಮೇ ಗಾಮಿಕಾ, ಹನ್ದ ನೇ ಉಪಾಯೇನ ಗಾಹಾಪೇಮೀ’’ತಿ ‘‘ಅತಿಮಧುರಂ ಗಣ್ಹಥ, ಅತಿಸಾದುಂ ಗಣ್ಹಥ, ಗುಳಂ ಫಾಣಿತಂ ಸಕ್ಕರಂ ಸಮಗ್ಘಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಕೂಟಮಾಸಕಕೂಟಕಹಾಪಣಾದೀಹಿ ವಾಪಿ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಉಗ್ಘೋಸೇಸಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಗಾಮಿಕಾ ತುಟ್ಠಪಹಟ್ಠಾ ವಗ್ಗವಗ್ಗಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಬಹುಮ್ಪಿ ಮೂಲಂ ದತ್ವಾ ಅಗ್ಗಹೇಸುಂ.

ತತ್ಥ ವಿಸಕಣ್ಟಕವಾಣಿಜಸ್ಸ ‘‘ವಿಸಕಣ್ಟಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಉಗ್ಘೋಸನಂ ವಿಯ ಭಗವತೋ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಕಥನಂ, ವಿಸಕಣ್ಟಕೇ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಗಹಣತ್ಥಾಯ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹಕರಣಂ ವಿಯ ಇಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಪದೇಹಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವಣ್ಣಭಣನೇನ ತಸ್ಸ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹಕರಣಂ.

ಕತಮೋ ಏಕಧಮ್ಮೋತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ. ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತೀತಿ ಬುದ್ಧಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ, ಬುದ್ಧಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಂ ಪನೇತಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಹಂಸನತ್ಥಞ್ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ. ಕಥಂ? ಯದಾ ಹಿ ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಉಪಹಞ್ಞತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠತಿ ನಿರಸ್ಸಾದೋ ಹೋತಿ, ವೀಥಿಂ ನಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ಕೂಟಗೋಣೋ ವಿಯ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಧಾವತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಏಸ ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಹಾಯ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರತಿ. ತಸ್ಸೇವಂ ಬುದ್ಧಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಪಸೀದತಿ, ವಿನೀವರಣೋ ಹೋತಿ. ಸೋ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏವಂ ದಮೇತ್ವಾ ಪುನ ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂಯೇವ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ಕಥಂ? ಯಥಾ ನಾಮ ಬಲವಾ ಪುರಿಸೋ ಕೂಟಾಗಾರಕಣ್ಣಿಕತ್ಥಾಯ ಮಹಾರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ಸಾಖಾಪಲಾಸಚ್ಛೇದನಮತ್ತೇನೇವ ಫರಸುಧಾರಾಯ ವಿಪನ್ನಾಯ ಮಹಾರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋಪಿ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಂ ಅಕತ್ವಾವ ಕಮ್ಮಾರಸಾಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಿಖಿಣಂ ಫರಸುಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ. ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸೋ ಏವಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿದಮೇತ್ವಾ ಪುನ ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕಮತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಹಂಸನತ್ಥಂ ಹೋತಿ.

ಯದಾ ಪನೇಸ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಂ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ‘‘ಕೋ ಅಯಂ ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅನುಸ್ಸರಿ, ಇತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಪುರಿಸೋ ನು ಖೋ ದೇವಮನುಸ್ಸಮಾರಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞತರೋ ನು ಖೋ’’ತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ, ಸತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಮೇವ ಅನುಸ್ಸರೀ’’ತಿ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ತಂ ಖೋ ಪನೇತಂ ಚಿತ್ತಂ ಖನ್ಧತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಹಜಾತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಅರೂಪಞ್ಚ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ಹದಯವತ್ಥುಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ತಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಾನಿ ಸೇಸಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ‘‘ಇದಞ್ಚ ರೂಪಂ ಪುರಿಮಞ್ಚ ಅರೂಪ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ರೂಪಾರೂಪಂ, ಪಭೇದತೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಪುನ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಞ್ಚಪೇತೇ ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಸ ಪಭಾವಿಕಾ ತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸಾ ನಿರೋಧೋ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ನಿರೋಧಪಜಾನನಾ ಪಟಿಪದಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಸಚ್ಚಾನಿ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕಮತಿ. ತದಾಸ್ಸ ಇಮಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನತ್ಥಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ಖೋತಿಆದಿ ಅಪ್ಪನಾವಾರೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೨೯೭. ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಚನತ್ಥೋ – ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಿಧಮ್ಮಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸಙ್ಘಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾದಿಸಙ್ಘಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸೀಲಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿ, ಅಖಣ್ಡತಾದಿಸೀಲಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಚಾಗಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿ, ಮುತ್ತಚಾಗತಾದಿಚಾಗಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ದೇವತಾ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿ, ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಆನಾಪಾನೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಮರಣಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ ಮರಣಸ್ಸತಿ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಕೇಸಾದಿಭೇದಂ ರೂಪಕಾಯಂ ಗತಾ, ಕಾಯೇ ವಾ ಗತಾತಿ ಕಾಯಗತಾ, ಕಾಯಗತಾ ಚ ಸಾ ಸತಿ ಚಾತಿ ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ರಸ್ಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ವುತ್ತಾ. ಕೇಸಾದಿಕಾಯಕೋಟ್ಠಾಸನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಉಪಸಮಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖೂಪಸಮಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ದುವಿಧೋ ವಾ ಉಪಸಮೋ ಅಚ್ಚನ್ತೂಪಸಮೋ ಚ ಖಯೂಪಸಮೋ ಚ. ತತ್ಥ ಅಚ್ಚನ್ತೂಪಸಮೋ ನಾಮ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಖಯೂಪಸಮೋ ನಾಮ ಮಗ್ಗೋ. ಏವಮೇತಂ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಉಪಸಮಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಇತಿ ಇಮೇಸು ದಸಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಮರಣಸ್ಸತಿ ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ವಿಪಸ್ಸನತ್ಥಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಸೇಸಾನಿ ಸತ್ತ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಹಂಸನತ್ಥಾನಿಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ಪಠಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ.