೧೭. ಪಞ್ಞಾಭೂಮಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೫೭೦. ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಯಥಾಧಿಗತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ. ಭೂಮಿಭೂತೇಸೂತಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತೇಸು. ಕಾಮಞ್ಚಾಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಸಮಞ್ಞಾ ಪಿತಾಪುತ್ತಸಮಞ್ಞಾ ವಿಯ ಅಪೇಕ್ಖಾಸಿದ್ಧಾ, ಹೇತುಫಲಧಮ್ಮೇಸು ಪನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವವತ್ಥಿತಾವಾತಿ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಚೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಜ್ಜ ವುತ್ತಂ. ಆದಿಸದ್ದೇನಾತಿ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಭೇದಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಆದಿಸದ್ದೇನ. ಅವಸೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸಂ ವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ.

ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ, ನ ಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಂ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತಪದೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇ ಪನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಜರಾಮರಣಾದಯೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅನುಲೋಮತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಪಟಿಲೋಮತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾತಿ? ಯತೋ ತೇ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಸ್ಸ ಸಮನನ್ತರದಸ್ಸನತ್ಥಂ.

ನ ನಿಚ್ಚಂ ನ ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ. ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಂ. ಪಟಿಚ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಹಿತಮೇವ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ. ಖಯನಸಭಾವಂ ಖಯಧಮ್ಮಂ. ವಯನಸಭಾವಂ ವಯಧಮ್ಮಂ. ವಿರಜ್ಜನಸಭಾವಂ ಪಲುಜ್ಜನಸಭಾವಂ ವಿರಾಗಧಮ್ಮಂ. ನಿರುಜ್ಝನಸಭಾವಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮಂ. ಸೇಸಂ ಯದೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

೫೭೧. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಸುತ್ತಪದೇಸು. ಸಙ್ಖೇಪೋತಿ ಅತ್ಥಸಙ್ಖೇಪೋ.

ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾತಿ ಜಾತಿಸಙ್ಖಾತಾ ಪಚ್ಚಯಾ. ಹೇತುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ. ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತೂತಿ ಯಾಯಂ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ, ಏಸಾ ಧಾತು ಏಸ ಸಭಾವೋ. ಸಾ ತಥಾಗತಾನಂ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪುಬ್ಬೇ, ಉದ್ಧಞ್ಚ ಅವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೋ, ಮಜ್ಝೇ ಚ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೋ, ನ ತಥಾಗತೇಹಿ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯತೋ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಠಿತಾ ಏವ. ಕೇವಲಂ ಪನ ಸಯಮ್ಭೂಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝನತೋ, ‘‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ತಥಾಗತೇನ ಅಧಿಗತೋ’’ತಿ ಪವೇದನತೋ ಚ ತಥಾಗತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ನ ಅಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತೂ’’ತಿ. ಸಾ ಏವ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾಭಾವತೋ ಏವಂ ಅವಬುಜ್ಝಮಾನಸ್ಸ ಏತಸ್ಸ ಸಭಾವಸ್ಸ, ಹೇತುನೋ ವಾ ತಥೇವ ಭಾವತೋ ಠಿತತಾತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ. ಜಾತಿ ವಾ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿ ಪವತ್ತಆಯೂಹನಸಂಯೋಗಪಲಿಬೋಧಸಮುದಯಹೇತುಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತೀತಿ ತದುಪ್ಪಾದಾದಿಭಾವೇನಸ್ಸಾ ಠಿತತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ’’ತಿ ಫಲಂ ಪತಿಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಹೇತುಮೇವ ವದತಿ.

ಅಥ ವಾ ಧಾರೀಯತಿ ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಧಮ್ಮೋ, ತಿಟ್ಠತಿ ತತ್ಥ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಫಲನ್ತಿ ಠಿತಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಠಿತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿ. ಧಮ್ಮೋತಿ ವಾ ಕಾರಣಂ, ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಠಿತಿಸಭಾವೋ, ಧಮ್ಮತೋ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಸಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿ, ಪಚ್ಚಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೪೫). ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿ ಏವ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ. ಸಾ ಏವ ಧಾತು ‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಭಾವಸ್ಸ, ಹೇತುನೋ ವಾ ಅಞ್ಞಥತ್ತಾಭಾವತೋ ‘‘ನ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವಾಭಾವತೋ ನಿಯಾಮತಾ ವವತ್ಥಿತಭಾವೋತಿ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾ. ಫಲಸ್ಸ ವಾ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಜಾತಿಯಾ ಸತಿ ಸಮ್ಭವೋ ಧಮ್ಮೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಠಿತತಾತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ. ಅಸತಿ ಅಸಮ್ಭವೋ ಧಮ್ಮೇ ನಿಯತತಾತಿ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾತಿ ಏವಂ ಫಲೇನ ಹೇತುಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ತಂ ‘‘ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೦) ವುತ್ತಂ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣೇನ ಅಭಿಮುಖಂ ಬುಜ್ಝತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ. ಅಭಿಸಮೇತೀತಿ ತಸ್ಸ ವೇವಚನಂ. ಆದಿತೋ ಕಥೇನ್ತೋ ಆಚಿಕ್ಖತಿ, ಉದ್ದಿಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಮೇವ ಉದ್ದೇಸಂ ಪರಿಯೋಸಾಪೇನ್ತೋ ದೇಸೇತಿ. ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಮತ್ಥಂ ನಿದ್ದಿಸನವಸೇನ ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಪೇನ್ತಾ ಪಞ್ಞಪೇತಿ. ಪಕಾರೇಹಿಯೇವ ಪತಿಟ್ಠಪೇನ್ತೋ ಪಟ್ಠಪೇತಿ. ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠಮತ್ಥಂ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸನವಸೇನ ವಿವರತಿ ವಿಭಜತಿ, ವಿವಟಞ್ಹಿ ವಿಭತ್ತಞ್ಚ ಅತ್ಥಂ ಹೇತುಧಾರಣದಸ್ಸನೇಹಿ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ಉತ್ತಾನೀಕರೋತಿ. ಉತ್ತಾನೀಕರೋನ್ತೋ ತಥಾಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ನಿಗಮನವಸೇನ ಪಸ್ಸಥಾತಿ ಚಾಹ.

೫೭೨. ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣೋತಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಲಕ್ಖಣೋ, ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವಾ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ. ಪವತ್ತಿದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನುಬನ್ಧಾಪನಕಿಚ್ಚತಾಯ ದುಕ್ಖಾನುಬನ್ಧನರಸೋ. ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಥಭಾವತೋ ಕುಮ್ಮಗ್ಗಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ.

ಸೋ ಪನಾಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ. ಯಾವತ್ತಕೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಯಂ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಂ, ಅವಿಕಲೇಹೇವ ತೇಹಿ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ತದಞ್ಞೇನ ಚ ತಸ್ಸ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೂನಾಧಿಕೇಹೇವಾ’’ತಿ. ಯಥಾ ತಂ ಚಕ್ಖುರೂಪಾಲೋಕಮನಸಿಕಾರೇಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ, ಏತೇನ ತಂತಂಫಲನಿಪ್ಫಾದನೇನ ತಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ತಪ್ಪರತಾ ತಥತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಾಮಗ್ಗಿನ್ತಿ ಸಮೋಧಾನಂ, ಸಮವಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸಮ್ಭವಾಭಾವತೋತಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನೇ ತಸ್ಸಾ ವಿತಥತಾ ಸಿಯಾ. ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಪ್ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಫಲಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಾನುಪ್ಪತ್ತಿತೋತಿ ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಫಲಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಚಕ್ಖುರೂಪಾಲೋಕಮನಸಿಕಾರೇಹಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥಿ, ಯದಿ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸಾ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅಞ್ಞಥತಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ನ ಚೇತಂ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ಅನಞ್ಞಥತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಚಯತೋತಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ಪಚ್ಚಯಸಮೂಹತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೫೭೩. ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾತಿ ತಾ-ಸದ್ದೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥನ್ತರಂ ಯಥಾ ದೇವೋ ಏವ ದೇವತಾತಿ. ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಾ ಸಮೂಹೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾತಿ ಸಮೂಹತ್ಥಂ ತಾ-ಸದ್ದಮಾಹ ಯಥಾ ‘‘ಜನಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಜನತಾ’’ತಿ. ನನು ಚ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇತಿ ಪುಟ್ಠೇನ ಸತಾ, ಆನನ್ದ, ಅತ್ಥೀತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯಂ. ಕಿಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇಚ್ಚಸ್ಸ ವಚನೀಯ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೬) ಜಾತಿಸದ್ದಪಚ್ಚಯಸದ್ದಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನ ಕಿಂ-ಸದ್ದೇನ ಇದಂಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಾದಸ್ಸನತೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಸದ್ದಸ್ಸ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಹೇತ್ಥ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಪಚ್ಚಯತೋ ಜರಾಮರಣಸಮ್ಭವಪುಚ್ಛಾ ಸಮ್ಭವತಿ ವಿದಿತಭಾವತೋ, ಅಸಮ್ಭವತೋ ಚ, ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಪನ ಪಚ್ಚಯಪುಚ್ಛಾ ಸಮ್ಭವತಿ. ಪಚ್ಚಯ-ಸದ್ದೇನ ಚ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಾಯ ಇದಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಇಮಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಪಚ್ಚಯಪುಚ್ಛಾ ಯುಜ್ಜತಿ. ಸಾ ಚ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಾ ಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸೇಪಿ ಲಬ್ಭತಿ. ತತೋ ಚ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥವಚನಿಚ್ಛಾಭಾವೇ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ ಲಬ್ಭತಿ.

ಸಾಮಿವಚನಸಮಾಸೇ ಪನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಾ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಕಥಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸಸಮ್ಭವೋತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ ವಚನಿಚ್ಛನ್ತರಭಾವತೋ. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಚನಿಚ್ಛಾ ಹೇಸಾ ‘‘ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ. ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಮತ್ತಪರಿಪುಚ್ಛಾ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಇದಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಸೇಸನತಾ, ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸನತಾ ಚ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಸಮಾಸವಿಕಪ್ಪೋ ಏತ್ಥ, ತತ್ಥ ಚ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ನ ಸಮಾಸನ್ತರದಸ್ಸನಂ ಸಾಮಿವಚನಸಮಾಸಬಾಧಕಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥಾಪಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ ನ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ? ಹೇತುಪ್ಪಭವಾನಂ ಹೇತು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೇ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಾನುರೂಪಸ್ಸ ಅನುರೂಪೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಇದಂ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತೋ ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಜರಾಮರಣಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತೋತಿ ಇದಂ-ಸದ್ದೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನತೋ ಅಭಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾಸಮ್ಭವತೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಅವತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ಇದಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ತತೋ ಪರಿಚ್ಚಜನಕಾರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಸಾಮಿವಚನಸಮಾಸೋ ಏವ. ಏವಮ್ಪಿ ನ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಏವ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದತಾನುಪಪತ್ತೀತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ ಅತ್ಥನ್ತರಾಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ.

ಅಥ ವಾ ಪನ ಹೋತು ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾತಿ. ಭಾವೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಅವಿನಾಭಾವಿಫಲಂ ಪತಿ ಹೇತುನೋ ಸತ್ವಂ. ತಥಾ ಹಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯ-ಸದ್ದೋ ಜಾತಿಆದೀಸು ನಿರುಳ್ಹೋ. ತಞ್ಚ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಸತ್ವಂ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತೋ ಅಞ್ಞಂ ನತ್ಥಿ. ಯದಿ ಅಞ್ಞಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ಸತಾ ಅಞ್ಞಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ಸತ್ವಂ ಸಂ ನಾಮ, ಯಸ್ಸ ಸತೋ ಭಾವೋ, ತಂ ಅಸಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ತಂ ಸತ್ವಂ ಸಭಾವಂ ಸತ್ವತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸತೋ ಭಾವೋ ಸತ್ವನ್ತಿ ನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ನ ಚ ಸಂ-ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಅಸಂ ಸಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಪಗೇವ ಸಂ-ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ. ಅಸತಿ ಚ ಸದಿತಿಗ್ಗಹಣಂ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹೋತಿ ನ ಗಹಣತೋ ಸಂಸಿದ್ಧಿ. ಸದಿಸಕಪ್ಪನಾಯಞ್ಚ ಮಾಣವಕಸ್ಸ ಸೀಹಭಾವೋ ವಿಯ ನ ಅಸತೋ ಸಂ-ಸಭಾವತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸತ್ವಂ, ನ ಅಸತ್ವಂ. ನಾಪಿ ಯಸ್ಸ ತಂ ಸತ್ವಂ, ತದಸಂ, ತಸ್ಮಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಸರೂಪಂ ಸಭಾವನ್ತರೇಹಿ ವಿನಿವತ್ತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇಮಸ್ಸಾಯನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ನ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಭಾವಾಸಮ್ಭವೋ.

ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ ತಸ್ಸಾಪಿ ಹೇತುಅತ್ಥಭಾವತೋ ಜಾತಿಆದಿಪದಾನಂ ಏವಮೇವ ಹೇತುಭಾವವಾಚಕತಾಯ ಹೇತುಪಧಾನತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ ಹೇತುಪ್ಪಭವಾನಂ ಹೇತು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ ಕತ್ವಾ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ದಸಬಲಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಚತೂಹಿ ವೇಸಾರಜ್ಜೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಪರಿಸಾಸು ಸೀಹನಾದಂ ನದತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತಿ ಯಾವ ‘ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಹೋತೀ’’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೧-೨೨) ಅನೇನ ಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇನ ಪಕಾಸಿತೋ ಏವಮತ್ಥೋ. ‘‘ಕಿಂ ವಾದೀ ಪನಾಯಸ್ಮತೋ ಸತ್ಥಾ ಕಿಮಕ್ಖಾಯೀ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೇನ ಆಯಸ್ಮತಾ ಅಸ್ಸಜಿತ್ಥೇರೇನ –

‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಪ್ಪಭವಾ, ತೇಸಂ ಹೇತುಂ ತಥಾಗತೋ ಆಹ;

ತೇಸಞ್ಚ ಯೋ ನಿರೋಧೋ, ಏವಂವಾದೀ ಮಹಾಸಮಣೋ’’ತಿ. (ಮಹಾವ. ೬೦; ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧.೨೮೬) –

ವುತ್ತೋ. ತೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಹೇತುಪ್ಪಭವಾನಂ ಹೇತು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

೫೭೪. ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ತಂ ತಂ ಕಾರಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ. ಸಮ್ಮಾತಿ ಅವಿಪರೀತಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಕತ್ವಾ. ನಿಚ್ಚತೋ ಹಿ ಕಾರಣತೋ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ವಿಪರೀತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಿತ್ಥಿಯ…ಪೇ… ನಿರಪೇಕ್ಖೋ’’ತಿ. ‘‘ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೩೮; ಅ. ನಿ. ೩.೪೭; ಕಥಾ. ೨೧೪) ಏವಂ ವುತ್ತಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣತೋ ಅಞ್ಞೋ ‘‘ಪಚ್ಚಯತೋ ಖಣತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣೋ ಏಕೋ ಆಕಾರೋ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ತೇ ‘‘ಜಾತಿಆದೀನಂ ಹೇತವೋ ಜಾತಿಆದಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ, ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ. ಗಮ್ಭೀರನಯಾಸಮ್ಭವತೋತಿ ಗಮ್ಭೀರಾನಂ ನಯಾನಞ್ಚ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ಸದ್ದಭೇದತೋತಿ ಸದ್ದವಿನಾಸತೋ ಸದ್ದಾಯೋಗತೋ. ಸುತ್ತಂ ನತ್ಥಿ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತಪದೇಹಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧, ೨೦) ಉಪ್ಪಾದಮತ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ. ಅಯಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತೋ ಇದಾನಿಪಿ ದಸ್ಸೀಯತಿ. ತಂ ಉಪ್ಪಾದಮತ್ತಂ. ವಿಹರಾಮಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಕಾಲೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಿಹರಾಮೀತಿ ವಾ ಕಾಲವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತಂ, ವಿಹಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸವಿಹಾರೇ. ಪಚ್ಚಯಾಕಾರದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ. ಇಧ ಪನ ವೇದನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾಪಿ ವೇದಯಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ವೇದನಾನಂಯೇವ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೇನ ವುತ್ತವಿಹಾರೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಏಕದೇಸಮೇವ ಪಸ್ಸತೋ ವಿಹಾರೋತಿ ಕತ್ವಾ ಪದೇಸವಿಹಾರೋ ಜಾತೋ, ಅನನ್ತನಯಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರೋ ಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧವಿಹಾರೋ. ತಞ್ಹಿ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರದಸ್ಸನನ್ತಿ ಏಕೇ. ಪದೇಸವಿಹಾರಸುತ್ತವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ತಸ್ಸ ವೇದನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಮನಸಿಕಾರವಿಭಾವನತೋ.

ಲೋಕೋ ಸಮುದೇತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಲೋಕಸಮುದಯೋ, ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯಗಣೋ, ನ ಲೋಕಸಮುದಯಮತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನುಲೋಮಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ. ನತ್ಥಿತಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವೋ, ನರನ್ವಯವಿನಾಸೋ ಉಚ್ಛೇದೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ನತ್ಥಿತಾಸಹಚರಣತೋ ಪನ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ನತ್ಥಿತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಪಚ್ಚಯಾನುಪರಮೋ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅವಿಚ್ಛೇದೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಅತೀತಹೇತುಪಞ್ಚಕಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಏತರಹಿಫಲಪಞ್ಚಕಂ ವಿಯ ಹೇತುಪಞ್ಚಕಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಏತರಹಿಹೇತುಪಞ್ಚಕಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಆಯತಿಂಫಲಪಞ್ಚಕಮ್ಪಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾನುಪರಮೇ ಫಲಾನುಪರಮತೋ’’ತಿ.

ತಂ ಗಮ್ಭೀರತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಮತ್ತೇ ನತ್ಥಿ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾ. ಏಕತ್ತನಯಾದಯೋ ನಯಾ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನತೋ ಉಪ್ಪಾದಮತ್ತೇ ಕಥಞ್ಚಿಪಿ ನ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಯಚತುಕ್ಕಂ ಉಪ್ಪಾದಮತ್ತೇ ನತ್ಥೀ’’ತಿ.

೫೭೫. ಸಮಾನೇ ಕತ್ತರೀತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕತ್ತರಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಯ ಯೋ ಕತ್ತಾ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯನಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಕತ್ತುಭೂತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ‘‘ನ್ಹತ್ವಾ ಭುಞ್ಜತಿ, ಭುತ್ವಾ ಸಯತೀ’’ತಿ. ‘‘ಪುಬ್ಬಕಾಲೇ’’ತಿ ಇದಞ್ಚ ತ್ವಾಸದ್ದನ್ತಾನಂ ಪದಾನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪುರಿಮಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ ದೀಪನತೋ ವುತ್ತಂ, ನ ಇಧ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಪುರಿಮಕಾಲತ್ಥತ್ತಾ. ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನವಚನಂ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬೇನ ಸಂಸನ್ದೇಯ್ಯ. ಅಥ ವಾ ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಉಭಿನ್ನಂ ಕಿರಿಯಾನಂ ಸಮಕಾಲತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಯ ಪುಬ್ಬೇ ಪಚ್ಚಯನಕಿರಿಯಾಯ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ತಥಾಪಿ ಫಲಕಿರಿಯಾಯ ಹೇತುಕಿರಿಯಾ ಪುರಿಮಕಾಲೋ ವಿಯ ವೋಹರಿತುಂ ಯುತ್ತಾ. ಏವಮೇತ್ಥ ಹೇತುಫಲವವತ್ಥಾನಂ ಸುಪಾಕಟಂ ಹೋತೀತಿ ಉಪಚಾರಸಿದ್ಧಂ ಪುರಿಮಕಾಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಬ್ಬಕಾಲೇ’’ತಿ. ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಕರೋತಿ ವಾಕ್ಯತ್ಥಪಟಿವಿಞ್ಞತ್ತಿಕರೋ. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ ಹಿ ಏತ್ಥ ವಾಕ್ಯತ್ಥಾವಬೋಧೋ ಇಧ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಪಯುಜ್ಜಮಾನೋ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದೋ ಉಪ್ಪಾದಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ಸಮಾನಸ್ಸ ‘‘ಕತ್ತು ಅಭಾವತೋ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೪, ೪೦೦; ೩.೪೨೧, ೪೨೫-೪೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೪೩-೪೪; ೨.೪.೬೦; ಕಥಾ. ೪೬೫) ಪಚ್ಚಯನಕಿರಿಯಾಯ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಯ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಕತ್ತಾತಿ ಸಮಾನಕತ್ತುಕತಾ ಲಬ್ಭತಿ.

‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಉಪ್ಪಾದಸದ್ದಸ್ಸ ಭಾವಸಾಧನತಾಯ ಕಿರಿಯಾವ ವುತ್ತಾತಿ ಸಮಾನಕತ್ತುಲಕ್ಖಣೋ ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸದ್ದಭೇದಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ, ಅಪಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಚೇತ್ಥ ಪರಾವರಯೋಗೋ (ಪಾಣಿನೀ ೩.೪.೨೦) ‘‘ಅಪ್ಪತ್ವಾ ನದಿಂ ಪಬ್ಬತೋ, ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪಬ್ಬತಂ ನದೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ನಾಪಿ ಲಕ್ಖಣಹೇತುಆದಿಪಯೋಗೋ ‘‘ಸೀಹಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಯಂ ಹೋತಿ, ಘತಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಬಲಂ ಜಾಯತೇ, ‘ಧ’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ದಣ್ಡೋ ಪತಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ನೇವೇತ್ಥ ಸದ್ದಭೇದೋ. ನ ಹಿ ಹತ್ಥತಲೇ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತಾನಂ ಮಹೇಸೀನಂ ವಚನೇ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾನಂ ವಿಪ್ಪಲಾಪೋ ಅವಸರಂ ಲಭತಿ. ಲಭತು, ವಾಕ್ಯತ್ಥೇನ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿತೋ ‘‘ನ್ಹತ್ವಾ ಗಮನಂ, ಭುತ್ವಾ ಸಯನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಸಾಧೇತಿ. ಯದಿಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪದತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ವಾಕ್ಯತ್ಥೋ ಪನ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ದಸದಾಳಿಮಾದಿವಾಕ್ಯಾನಿ ವಿಯ ಅಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥತಾಯ ನಿರತ್ಥಕಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ನಾಮಪದೇ ವುತ್ತೇ ಅಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿಪಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಹೋತಿ, ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವರೂಪಾನಿ ಕಿರಿಯಾಪದಾನಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಞಾಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಹೋತಿಸದ್ದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜಯಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ. ಇಮೇಸೂತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ದೇಸನಾಪಟಿಞ್ಞಾಪುಚ್ಛಾನಿಗಮನವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪದೇಸು. ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ, ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮೇವ ಸಾಧುಕಂ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕಾರೋತಿ. ಯದಿದಂ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ (ದೀ. ನಿ. ೨.೬೭; ಮ. ನಿ. ೨.೩೩೭; ಸ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ. ೭). ಗಮ್ಭೀರೋ ಚಾಯಂ, ಆನನ್ದ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೫; ಸಂ. ನಿ. ೨.೬೦) ಏವಮಾದೀಸುಪಿ ಏಕೇನಪಿ ಸದ್ಧಿಂ ಹೋತಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ ತಥಾ ಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಅವುತ್ತತ್ತಾ. ‘‘ನ ಚ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ವಿನಾಸಸ್ಸ ವಿನಾಸೋ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ವಿನಾಸೋ ವಿಯ ಉಪ್ಪಾದೋಪಿ ನತ್ಥಿ. ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಯೇನ ಉಪ್ಪಾದೇನ ಉಪ್ಪಾದೋ ಉಪ್ಪಾದವಾ, ಸೋಪಿ ಉಪ್ಪಾದವಾತಿ ಅನವಟ್ಠಾನಮೇವ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಚೇ ಹೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಯದಿ ಏವಂ, ಕಥಂ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಏವಂ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಪಾತುಭಾವೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ, ಇಧ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವಚೋದನಾತಿ ಕತ್ವಾ ಹೋತಿ, ಜಾಯತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಚೋದನಾ ಕತಾ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತೀ’’ತಿ.

೫೭೬. ಇಮೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ, ತೇಸಂ ಭಾವೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ. ಕೋ ಪನ ಸೋ ಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾವೋ ಚ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೇನಾಕಾರೇನ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಪಾತುಭಾವಹೇತೂ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಸೇಸೇ ವಿಕಾರೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ ಅಯಂ ಸಮಞ್ಞಾತಿ. ತೇಸಂ ವಾದೀನಂ ತಂ ಮಞ್ಞನಂ. ಹೇತುವಚನತೋತಿ ಹೇತುಭಾವವಚನತೋ.

೫೭೭. ಏತ್ಥಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪದೇ. ಸಮುಪ್ಪಾದಪಧಾನವಚನವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಸಸತ್ತಿಕೋ ಹೇತು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ ಅವಿಪರೀತಂ ಅತ್ಥಂ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಸಮುಪ್ಪಾದಸದ್ದಸ್ಸ ಭಾವಸಾಧನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಚ್ಛಾಯಾಯ ಉಪ್ಪಾದೋಯೇವಾಯಂ ವುತ್ತೋ, ನ ಹೇತೂತಿ ಯಾ ಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಾ ಇಮಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪದಸ್ಸ ಏವಂ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರೇನ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವೂಪಸಮೇತಬ್ಬಾ ವಿನೋದೇತಬ್ಬಾ.

ದ್ವೇಧಾತಿ ಗಾಥಾಯ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬತೋ ಪಟಿಚ್ಚೋ ಚ ಸೋ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಚ, ಪಟಿಚ್ಚ ವಾ ಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಏವಾತಿ ಚ ಏವಂ ದ್ವೇಧಾ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋಪಿ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತೋತಿ.

ಪಚ್ಚಯತಾಯಾತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮೂಹತೋ. ಪವತ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ. ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೋ. ಪತೀಯಮಾನೋತಿ ಞಾಣಗತಿಯಾ ಅಭಿಮುಖಂ ಉಪೇಯಮಾನೋ, ಅಭಿಸಮಿಯಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಚಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಹಿತಾಯ, ಲೋಕುತ್ತರಸುಖಾಯ ಚ. ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಕದಾಚಿಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ. ಸಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಹೇತುತೋ, ವಿಸಮಹೇತುತೋ ಚ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯಾತಿ ಅಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ, ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಭೂತಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೇನ ಕೇನಚಿ ನ ವಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ, ತಸ್ಸ ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೋ ಹೇತುಸಮೂಹೋ. ‘‘ತಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪಾದಸಮಞ್ಞಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಲೋಕೇ’’ತಿಆದಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ‘‘ಪಿತ್ತಂ ಮಥಿತಂ, ಸೂರಾ ದಧಿ, ತಿಪುಸಂ ಜರೋ, ಸೇಮ್ಹೋ ಗುಳೋ, ಆಯು ಘತ’’ನ್ತಿ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಫಲವೋಹಾರೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೫೭೮. ಪಟಿಚ್ಚ-ಸದ್ದೇ ಪಟಿ-ಸದ್ದೋ ಅಭಿಮುಖತ್ಥೋ, ಇಚ್ಚ-ಸದ್ದೋ ಗಮ್ಮತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಮುಖಮಿತೋ’’ತಿ. ಕಸ್ಸ ಪನ ಪಟಿಮುಖಂ, ಕೇನ ವಾ ಇತೋ, ಕೋ ವಾ ಇತೋತಿ ಚೋದನತ್ತಯೇ ಪಚ್ಛಿಮಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ‘‘ಹೇತುಸಮೂಹೋ’’ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠೇ ಹೇತುಸಮೂಹೋ ನಾಮ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗೀತಿ ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಪಟಿಮುಖಂ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನೇವ ಚ ಇತೋತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠೋವಾಯಮತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ. ಸಹಿತೇತಿ ಸಮುದಿತೇ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತೇ. ಸೋತಿ ಹೇತುಸಮೂಹೋ. ಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಇತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ.

ಪಾತುಭಾವಾಯಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಾಯ. ಕಾಮಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧; ಉದಾ. ೧; ಮಹಾವ. ೧; ನೇತ್ತಿ. ೨೪; ವಿಭ. ೨೨೫) ಅವಿಜ್ಜಾವ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಏಕಾವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮವತ್ಥುಆರಮ್ಮಣಾದಯೋ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಯೋ, ತಣ್ಹುಪಾದಾನಾದಯೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಯಥಾರಹಂ ಸಙ್ಖಾರುಪ್ಪಾದನೇ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತಿಯೇವ. ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರಾದಯೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾದಿಏಕೇಕಹೇತುಸೀಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಹೇತುಸಮೂಹೋ’’ತಿ. ಸಾಧಾರಣಫಲನಿಪ್ಫಾದಕಟ್ಠೇನಾತಿ ತಂಸಮೂಹಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಹೇತುಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾಧಾರಣಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಭಾವೇನ. ಅವೇಕಲ್ಲಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನೂನಭಾವೇನ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಹೇತುಸಮೂಹೇ ಏಕಚ್ಚಾಸಾಧಾರಣಞ್ಚೇತಂ ಫಲಂ, ಏಕಚ್ಚೇಹೇವ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಾ ನತ್ಥೀತಿ ಪಟಿಮುಖಗಮನಾಭಾವತೋ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥೋ ನ ಪರಿಪೂರೇಯ್ಯಾತಿ. ಸಾಮಗ್ಗಿಅಙ್ಗಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅಙ್ಗಭೂತಾನಂ, ಸಮೂಹೀನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಫಲಧಮ್ಮಾನಂ ಸಹಿತತಾ ನಾಮ ವಿಸುಂ ಅಭಾವೋ, ನ ಹೇತುಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗವುತ್ತಿಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ.

೫೭೯. ಪಚ್ಚಯತಾತಿ ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯಸಮೂಹೋ. ಅಞ್ಞೋಞ್ಞನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ. ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಂ ಲದ್ಧಾ. ಸಮನ್ತಿ ಅವಿಸಮಂ ಅವೇಕಲ್ಲೇನ. ಸಹಾತಿ ಏಕಜ್ಝಂ. ಧಮ್ಮೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇ. ಯಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ತತೋಪಿ ತಸ್ಮಾಪಿ. ಏವಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ ಮುನಿನಾ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ನ ಅಪಟಿಚ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಗಾಥಾಯಂ ಏವ-ಕಾರೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಏಕೇಕದೇಸನ್ತಿ ಫಲಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಏಕದೇಸೇಕದೇಸಂ, ಭಾಗಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಬ್ಬಾಪರಭಾವೇನಾತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ. ಸಬ್ಬಮೇತಂ ರೂಪಾರೂಪಕಲಾಪುಪ್ಪಾದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥಾನುಸಾರವೋಹಾರಕುಸಲೇನಾತಿ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮಾನುಗತವೋಹಾರನಿಪುಣೇನ.

೫೮೦. ಪುರಿಮೇನ ಪದೇನಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಸಸ್ಸತಾದೀನನ್ತಿ ಸಸ್ಸತಭಾವಾದೀನಂ, ಸಸ್ಸತವಾದಾದೀನಂ ವಾ. ಸಸ್ಸತಸಹಚರಿತಾ ಹಿ ವಾದಾಪಿ ಸಸ್ಸತಾದಯೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಯಥಾ ‘‘ದುಕ್ಖದೇಸನಾ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ. ಉಚ್ಛೇದಾದೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವಿಘಾತೋ ವಿನಾಸೋ, ಪಹಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಞಾಯೋತಿ ಅನ್ತದ್ವಯವಿರಹಿತಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ.

ಪವತ್ತಿಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಭೂತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಾದೀನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೋ (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೧) ಸಸ್ಸತವಾದೋ. ‘‘ನತ್ಥಿ ಹೇತು, ನತ್ಥಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೋ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೬೮; ಮ. ನಿ. ೨.೧೦೧, ೨೨೭; ಸಂ. ನಿ. ೩.೨೧೨) ಅಹೇತುವಾದೋ. ಪಕತಿ ಅಣುಕಾಲಾದಿವಸೇನ ಲೋಕೋ ಪವತ್ತತೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ವಿಸಮಹೇತುವಾದೋ. ಇಸ್ಸರಪುರಿಸಪಜಾಪತಿವಾದಾ ವಸವತ್ತಿವಾದಾ. ಅಹೇತುವಾದಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಸಭಾವನಿಯತಿ ಯದಿಚ್ಛಾವಾದಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಚಕ್ಖು ಏವ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ ವಿಸಮಹೇತುವಾದೋ. ಇಸ್ಸರಾದಿವಾದೋ ಅಹೇತುವಾದನ್ತೋಗಧೋ. ಸಭಾವೇನೇವ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವಾದೋ ‘‘ವಸವತ್ತಿವಾದೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕಿಂ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಮುಪ್ಪಾದಪದೇನ ಪರಿದೀಪಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಪರಿದೀಪನಸ್ಸ ಪನ ಅವಿಪರೀತಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಿಹತಾತಿ ಅಬ್ಭಾಹತಾ. ‘‘ಪುರಿಮಪುರಿಮಪಚ್ಚಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅವಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿನಿವತ್ತಕಂ ಹೇತುಫಲಪಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕುತೋ ಉಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ. ಉಚ್ಛೇದಾಭಾವಕಥನೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಉಚ್ಛೇದವಾದಸ್ಸಾಪಿ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ. ಸನ್ತತಿಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಹೇತುಫಲಪಬನ್ಧಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದನೇನ. ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮ್ಭವತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತಂ ಅನ್ತದ್ವಯಂ ಅನುಪಗ್ಗಮ್ಮ ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅನುರೂಪಫಲುಪ್ಪತ್ತಿ ಇಧ ಮಜ್ಝಿಮಪಟಿಪದಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಕಮ್ಮವಟ್ಟಸ್ಸ, ವಿಪಾಕವಟ್ಟಸ್ಸ ಚ ಭಿನ್ನಸಭಾವತ್ತಾ, ಭಿನ್ನಕಾಲತ್ತಾ ಚ ಸೋ ಕರೋತಿ ಸೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ವಾದಪ್ಪಹಾನಂ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿಯಞ್ಹಿ ಕಾರಕವೋಹಾರೋ, ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಪವತ್ತಿಯಂ ವೇದಕವೋಹಾರೋತಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಕಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತತ್ಥೇವ ತಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ ಅಞ್ಞೋ ಕರೋತಿ ಅಞ್ಞೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ವಾದಪ್ಪಹಾನಂ. ನ ಹಿ ಕತಸ್ಸ ವಿನಾಸೋ, ಅಕತಸ್ಸ ವಾ ಅಬ್ಭಾಗಮೋ ಅತ್ಥಿ. ‘‘ಇತ್ಥೀ, ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ವೋಹಾರೇನ ಜನಪದನಿರುತ್ತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪಣ್ಡಿತಾಪಿ ಲೋಕೇ ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಆನೇತು, ನಾಮರೂಪಂ ಆಗಚ್ಛತೂ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಇತ್ಥೀ, ಪುರಿಸೋತ್ವೇವ ವೋಹರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇತ್ಥೀ ಏವಾಯಂ, ಪುರಿಸೋ ಏವಾಯನ್ತಿ ಅಪರಿಞ್ಞಾತವತ್ಥುಕಾನಂ ಹೋತಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ. ವಿದ್ದಸುನೋ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ತಥಾ ತಥಾ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತತೋ ತತ್ಥ ಪರಮತ್ಥತೋ ನ ಅಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಜನಪದನಿರುತ್ತಿಯಾ ಅನಭಿನಿವೇಸೋ’’ತಿ. ಸಮಞ್ಞಾಯಾತಿ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾಯ. ಅನತಿಧಾವನನ್ತಿ ಅನತಿಕ್ಕಮನಂ. ‘‘ಸತ್ತೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕೋ ಏತ್ಥ ಸತ್ತೋ, ಕಿಂ ರೂಪಂ, ಉದಾಹು ವೇದನಾದಯೋ’’ತಿ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾವಸೇನೇವ ಲೋಕಿಯೇಹಿ ವಿಯ ಲೋಕಿಯೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮಞ್ಞಂ ಅವಿಲಙ್ಘನ್ತೇನ ವೋಹರಿತಬ್ಬೋ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಪಚ್ಚೇತುಮರಹತೀತಿ ಪಟಿಚ್ಚೋ. ಯೋ ಹಿ ನಂ ಪಚ್ಚೇತಿ ಅಭಿಸಮೇತಿ, ತಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ದುಕ್ಖವೂಪಸಮಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ಸಮ್ಮಾ, ಸಹ ಚ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಸಮುಪ್ಪಾದೋ. ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಮೇವ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ನ ವಿಕಲಂ. ಯೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಸಹೇವ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ನ ಏಕೇಕಂ. ಇತಿ ಪಟಿಚ್ಚೋ ಚ ಸೋ ಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಚಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ. ಅಥ ವಾ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಟಿಮುಖಂ ಇತ್ವಾ ಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಹಿತೇ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ. ಪಟಿಮುಖಗಮನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಮೇವ. ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಚ ನ ವಿನಾ ತಾಯ ಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ, ಅಙ್ಗಭಾವಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ಕಾರಣಬಹುತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ‘‘ಸಹಿತೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಬಹುತಾ. ಉಭಯೇನಾಪಿ ‘‘ಏಕಂ ನ ಏಕತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೬೧೭) ಪರತೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಸಾಸನನಯೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ.

ಅಥ ವಾ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಗನ್ತ್ವಾ ನ ವಿನಾ ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ (ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೧). ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಸಮುಪ್ಪಾದಪ್ಪಧಾನವಚನವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಸಸತ್ತಿಕೋ ಹೇತೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಕಿಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಸೋ ಚ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿ. ಇದಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಪಟಿಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿ. ಕಾರಣಸ್ಸ ಸಭಾವೇನ ತಪ್ಪಟಿಲಾಭಗತಿಯಾ ಪತ್ವಾ. ಕಥಂ ನ ವಿನಾ ತೇನ? ಸತಿ ಏವ ತಸ್ಮಿಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಏವ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ. ಅಸತಿ, ನಿರೋಧತೋ ಚಾತಿ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದೋ ಯಥಾ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇಮಸ್ಸುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ಏತೇ ಸದ್ದಾ ಭುಮ್ಮನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಜೋತನೀಯೇನ ಇದಂ-ಸದ್ದವಚನೀಯಸ್ಸ ಹೇತುಮತೋ ಹೇತುಆಯತ್ತಭಾವೇನ ಭಾವುಪ್ಪಾದುತ್ತರಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖೇನ ಯಾಯಸ್ಸ ತದಾಯತ್ತತಾ, ತಾಯ ಸಮತ್ಥತಾಯ ಹೇತುಂ ವದನ್ತಿ, ಏವಂ ಗನ್ತ್ವಾ-ಸದ್ದನ್ತರವಚನೀಯೇನ ತಂವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯನಕಿರಿಯಾಕತ್ತುಹೇತುಮತೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯನೇನ ಹೇತುಆಯತ್ತಭಾವೇನ ಸಮುಪ್ಪಾದುತ್ತರಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖೇನ ಯಾಯಸ್ಸ ತದಾಯತ್ತತಾ, ತಾಯ ಸಮತ್ಥತಾಯ ಹೇತುಮಾಹ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಟಿಚ್ಚ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೪೬) ಸಙ್ಖಾರಪಿಟಕೇ ವುತ್ತಂ. ಸಮತ್ಥತಾ ಚೇತ್ಥ ನಿದಾನಾದಿಭಾವೋ. ಸೋ ಚ ತದವಿನಾಭಾವಿಫಲಂ ಪತಿ ಸತ್ವಮೇವ. ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಚ ಸಂಯೋಜನಾನುರೂಪತಾವಸೇನ ಜಾತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಜರಾಮರಣಾದಿಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ. ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ, ನನು ಸಮಾನಕತ್ತುಕಾನಂ ಪುಬ್ಬಕಾಲೇ ಈದಿಸೋ ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋತಿ? ‘‘ಭುತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಸಿತ್ವಾ ವಪತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತಂ ಪನ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಸಮಾನಾಪರಕಾಲೇ, ಅಸಮಾನಕತ್ತುಕೇ ಚ ದಸ್ಸನತೋ. ಸಮಾನಕಾಲೇ ತಾವ –

‘‘ಅನ್ಧಕಾರಂ ನಿಹನ್ತ್ವಾನ, ಉದಿತಾಯಂ ದಿವಾಕರೋ;

ವಣ್ಣಪಞ್ಞಾವಭಾಸೇಹಿ, ಓಭಾಸೇತ್ವಾ ಸಮುಗ್ಗತೋ’’ತಿ. –

ಉದಾಹರಣಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಮುಖಂ ಬ್ಯಾದಾಯ ಸಯತಿ, ಅಕ್ಖೀನಿ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಉದಾಹರನ್ತಿ. ಅಪರೇ ‘‘ನಿಸಜ್ಜ ಅಧೀತೇ, ಠತ್ವಾ ಕಥೇತೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಬ್ಯಾದಾನಪರಿವತ್ತನುತ್ತರಕಾಲಭಾವಿಸಯನದಸ್ಸನಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖಾ ಪುಬ್ಬುತ್ತರಕಾಲತಾ ಅತ್ಥಿ, ಸಾ ಚ ಭೇದಾನುಪಲಕ್ಖಣಾ ಕೇಹಿಚಿ ನ ಲಕ್ಖೀಯತಿ. ‘‘ನಿಸಜ್ಜ ಅಧೀತೇ, ಠತ್ವಾ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ಚ ಸಮಾನಕಾಲತಾಯಪಿ ಅಜ್ಝೇನಕಥನೇಹಿ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ನಿಸಜ್ಜಟ್ಠಾನಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ಪುಬ್ಬುತ್ತರಕಾಲತಾ ಸಮ್ಭಾವೇತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಾನಿಯೇವ ಉದಾಹರಣಾನಿ ಯುತ್ತಾನಿ. ಉದಯಸಮಕಾಲಮೇವ ಹಿ ತನ್ನಿವತ್ತನಿಯನಿವತ್ತನನ್ತಿ. ಅಪರಕಾಲೇ ‘‘ದ್ವಾರಮಾವರಿತ್ವಾ ಪವಿಸತಿ, ಆವರಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮತೀ’’ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಡಕ್ಕಚ್ಚ ಪತಿತೋ ದಣ್ಡೋ’’ತಿ ಉದಾಹರನ್ತಿ. ಅಭಿಘಾತಭೂತಸಹಜಾತಾಯ ಪನ ಅಭಿಘಾತಜಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾನಕಾಲತಾ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ಪುರಿಮಾನಿಯೇವ ಉದಾಹರಣಾನಿ ಯುತ್ತಾನಿ. ಪುರಿಮತಾವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನೇವ ಪನ ಲಕ್ಖಣಹೇತುಕಿರಿಯಾನಂ ಲಕ್ಖಣಹೇತುಭಾವವಚನಿಚ್ಛಾತಿ ಲಕ್ಖಣಭಾವತೋ ಪುರಿಮಕಾಲೋ ಇಚ್ಚೇವ ‘‘ನಿಹನ್ತ್ವಾನಾ’’ತಿ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ಇಚ್ಛಿತಾ, ಏವಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯನಕಿರಿಯಾ ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಯ ಪುರಿಮಿಕಾವಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚ-ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ. ತತ್ಥ ಯುತ್ತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಕತ್ತುದಸ್ಸನತೋ. ಇಧ ಪನ ತದಭಾವತೋ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ. ಇಧಾಪಿ ಅನುಮಾನತೋ ಸಿದ್ಧೋ. ಜರಾಮರಣಾದಿಕೋ ಕತ್ತಾ ಅತ್ಥೇವ ‘‘ಞತ್ವಾ ಕಿರಿಯತೋ ವಯ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋ ಅವಸ್ಸಂ ಅನುಮಿಯಮಾನೇನ ಕತ್ತುನಾ ಈದಿಸೋ ಸದ್ದಪಯೋಗೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ. ಅಸಮಾನೇ ಪನ ಕತ್ತರಿ ‘‘ಪಿಸಾಚಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಯಂ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೭೧; ೨.೧೮೨; ಪು. ಪ. ೨೦೪) ಏವಮಾದಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಚ ತತ್ಥ ಪಿಸಾಚದಸ್ಸನಾದಿಪುರಿಸಬ್ಯಾಪಾರೋ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಪಚ್ಚಯನಂ ಪಚ್ಚಯಬ್ಯಾಪಾರೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲುಪ್ಪಾದನಂ, ತಞ್ಚ ಸತ್ವಂ ಸಮುಪ್ಪಾದೋವಾತಿ ‘‘ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ, ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯನಸ್ಸ ಸಮುಪ್ಪಾದಹೇತುತಾಯ ಗಮಕೋ ಸಮಾನಸ್ಸ ಕತ್ತು ಅಭಾವೇಪಿ ಪಟಿಚ್ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯದಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ, ಕಥಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ? ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಚಾರಿತೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ಅಪಿಚ ಯೋಯಂ ಸಮುಪ್ಪಾದ-ಸದ್ದವಿಭಾವಿತಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದವಿಭಾವಿತೋ ಸಸತ್ತಿಕೋ ಹೇತು ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತಸ್ಸ ಸಮುಪ್ಪಾದಾಭಿಮುಖತಾಯ ಪಧಾನವಚನವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸಭಾವತ್ತಾ ತಥಾ ವುತ್ತೋತಿ.

ಕಿಂ ಪನ ಕಾರಣಂ ಸಮುಪ್ಪಾದಪಧಾನೇನ ವಚನೇನ ಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಹೇತು ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಪನ ಸಹೇತುಕೋ ಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಏವಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇನ ತಸ್ಸ ವಿಭಾವಿತತ್ತಾ. ಕಥಂ? ಯಥಾಹ –

‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪರಿವೀಮಂಸಮಾನೋ ಪರಿವೀಮಂಸತಿ ‘ಯಂ ಖೋ ಇದಂ ಅನೇಕವಿಧಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಜರಾಮರಣಂ, ಇದಂ ನು ಖೋ ದುಕ್ಖಂ ಕಿಂ ನಿದಾನಂ ಕಿಂ ಸಮುದಯಂ ಕಿಂ ಜಾತಿಕಂ ಕಿಂ ಪಭವಂ, ಕಿಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಜರಾಮರಣಂ ಹೋತಿ, ಕಿಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಜರಾಮರಣಂ ನ ಹೋತೀ’ತಿ. ಸೋ ಪರಿವೀಮಂಸಮಾನೋ ಏವಂ ಪಜಾನಾತಿ ‘ಯಂ ಖೋ ಇದಂ…ಪೇ… ಇದಂ ಖೋ ದುಕ್ಖಂ ಜಾತಿನಿದಾನ’’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೫೧) –

ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿದಾನಂ ಪರಿವೀಮಂಸಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಪಜಾನನಞ್ಚ ನಿದಾನಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚಾಹ –

‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಬೋಧಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಏತದಹೋಸಿ ‘ಕಿಚ್ಛಂ ವತಾಯಂ ಲೋಕೋ ಆಪನ್ನೋ ಜಾಯತಿ ಚ ಜೀಯತಿ ಚ ಮೀಯತಿ ಚ ಚವತಿ ಚ ಉಪಪಜ್ಜತಿ ಚ, ಅಥ ಚ ಪನಿಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ. ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮ ಇಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯಿಸ್ಸತಿ ಜರಾಮರಣಸ್ಸಾ’ತಿ…ಪೇ… ತಸ್ಸ ಮಯ್ಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಾ ಅಹು ಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಿಸಮಯೋ ‘ಜಾತಿಯಾ ಖೋ ಸತಿ ಜರಾಮರಣಂ ಹೋತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೦) –

ಆದಿನಾ ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯವೀಮಂಸಾಭಿಸಮಯಾ ವುತ್ತಾ. ಪಚ್ಚಯೋ ಹಿ ಞಾತಬ್ಬೋ. ತದಭಿಸಮಯಾಯತ್ತಞ್ಚ ದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಪಜಾನನನ್ತಿ ಯೋ ಚ ಞಾತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಪವೇದೇತಬ್ಬೋತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸದ್ದೋ ಯಂ ಯದಿದಂ ಸಮುಪ್ಪಾದಸದ್ದವಿಭಾವಿತಂ ದಿಟ್ಠಂ ದುಕ್ಖಂ, ತಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಚ್ಚೇವ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚಯವಿಭಾವನತ್ಥಂ ವುಚ್ಚತಿ. ಭವತಿ ಹಿ ಞಾತುಂ, ಪವೇದೇತುಞ್ಚ ಇಚ್ಛಿತಭಾವೇನ ಪಧಾನಸ್ಸಾಪಿ ಕೇನಚಿ ವಿಸೇಸೇನ ಞಾತಬ್ಬತಾಯ ಅಪ್ಪಧಾನಭಾವೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಯಥಾ ‘‘ಕೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ಯಸ್ಸ ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಹೀನಾನಿ. ಕೋ ದೇವದತ್ತೋ, ಯಸ್ಸ ಉಚ್ಚತರಾನಿ ಗೇಹಾನೀ’’ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯನಪವೇದನಟ್ಠೇನ ನಿದ್ದೇಸೇ ಸತ್ತಿವಿಸೇಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಫಲೇನ ಪಚ್ಚನೀಯತಾಯ ಞಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ.

ಯೋ ಚಾಯಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಸೋ ಚ ಸಕಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಮೂಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪವೇದನಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಪರಿಯೋಸಾನೇಪಿ ‘‘ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತಂ ದುಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ತಂಸಮುದಯಾಭಿಮುಖೇ ಕತ್ವಾ ನಿಗಮಿತಾ ಪಚ್ಚಯಾ. ಪಟಿಪದಾಸುತ್ತೇಪಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩) ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ… ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಗಹಿತಂ ದುಕ್ಖಂ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಂ, ಅಥ ಖೋ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಭೂತಾ ಪಚ್ಚಯಾತಿ. ಯಥಾ ಚ ‘‘ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೩೫), ಪಞ್ಚಞಾಣಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೫) ಅಙ್ಗಞಾಣಪಟಿವೇದನತ್ಥತ್ತಾ ದೇಸನಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಪಧಾನೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ಅಙ್ಗಞಾಣಪಟಿವೇದನಂ ಕತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಸಮುಪ್ಪಾದಪಧಾನೇನ ಸದ್ದೇನ ಪಚ್ಚಯಪಟಿವೇದನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೫೮೧. ಯಾ ಪನಾಯಂ ತನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ಠಪಿತಾ, ದೇಸಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ತನನತೋ ತನ್ತಿ, ಗನ್ಥೋ. ‘‘ಕಿಂ ವಾದೀ, ಭನ್ತೇ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೇನ ‘‘ವಿಭಜ್ಜವಾದೀ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ತತಿಯಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ; ಕಥಾ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನಕಥಾ) ಮೋಗ್ಗಲಿಪುತ್ತತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸಾವಕಾ ವಿಭಜ್ಜವಾದಿನೋ. ತೇ ಹಿ ಸತ್ಥಾರಾ ವೇನಯಿಕಾದಿಭಾವಂ ವಿಭಜ್ಜ ವುತ್ತಂ ಅನುವದನ್ತಿ, ಸೋಮನಸ್ಸಾದೀನಂ, ಚೀವರಾದೀನಞ್ಚ ಸೇವಿತಬ್ಬಾಸೇವಿತಬ್ಬಭಾವಂ. ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದವಾದೇ ವಾ ವಿಭಜ್ಜ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿಆದೀನಂ (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೧) ಠಪನೀಯಾನಂ ಠಪನತೋ, ರಾಗಾದಿಕ್ಖಯಸ್ಸ ಸಸ್ಸತಸ್ಸ, ರಾಗಾದಿಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಉಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಚ ವಚನತೋ, ನ ಪನ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣೀಯಾದಿಕೇ ತಯೋ ಪಞ್ಹೇ ಅಪನೇತ್ವಾ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣೀಯಮೇವ ವದನ್ತಿ. ವಿಭಜ್ಜವಾದೀನಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಸಮೂಹೋ ವಿಭಜ್ಜವಾದಿಮಣ್ಡಲಂ. ವಿಭಜ್ಜವಾದಿನೋ ವಾ ಭಗವತೋ ಪರಿಸಾ ವಿಭಜ್ಜವಾದಿಮಣ್ಡಲನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ, ವಿಭಜ್ಜ ವಾ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದೇ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಮಜ್ಝಿಮಪಟಿಪದಾಭೂತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದೇಸನತೋ ಭಗವಾ, ತದನುವಾದತೋ ತಸ್ಸ ಸಾವಕಾ ಚ ವಿಭಜ್ಜವಾದಿನೋತಿ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಂ.

ಓತರಿತ್ವಾತಿ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ, ವಿಭಜ್ಜವಾದೀ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಹಿ ಸಯಂ ಅವಿಭಜ್ಜವಾದೀ ಸಮಾನೋ ವಿಭಜ್ಜವಾದೀನಂ ಅನ್ತರೇ ಠಾನಮತ್ತೇನ ವಿಭಜ್ಜವಾದಿಮಣ್ಡಲಂ ಓತಿಣ್ಣೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಆಚರಿಯೇಹಿ ಅವುತ್ತವಿಪರೀತತ್ಥದೀಪನೇನ ತೇ ನಅಬ್ಭಚಿಕ್ಖನ್ತೇನ. ಅವಿಜ್ಜಾ ಪುಞ್ಞಾನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಮ್ಪಿ ಹೇತು ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವದನ್ತೋ, ಕಥಾವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಪುಗ್ಗಲವಾದಾದಿಕೇ ಚ ವದನ್ತೋ ಸಕಸಮಯಂ ವೋಕ್ಕಮತಿ ನಾಮ, ತಥಾ ಅವೋಕ್ಕಮನ್ತೇನ. ಪರಸಮಯಂ ದೋಸಾರೋಪನಬ್ಯಾಪಾರವಿರಹೇನ ಅನಾಯೂಹನ್ತೇನ. ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪರಸಮಯಂ ಅಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇನ್ತೇನಾತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ತಥಾಹಂ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸಿತಂ ಆಜಾನಾಮಿ, ಯಥಾ ತದೇವಿದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾವತಿ ಸಂಸರತಿ ಅನಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೯೬) ವದನ್ತೋ ಸುತ್ತಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ ನಾಮ, ತಥಾ ಅಪಟಿಬಾಹನ್ತೇನ. ‘‘ತಥಾಹಂ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸಿತಂ ಆಜಾನಾಮಿ, ಯಥಾ ಯೇಮೇ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ, ತೇ ಪಟಿಸೇವತೋ ನಾಲಂ ಅನ್ತರಾಯಾಯ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩೪; ಪಾಚಿ. ೪೧೭, ೪೧೮), ಸುಪಿನನ್ತೇ ಕತೋ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಆಪತ್ತಿಕರೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿಂ ವದನ್ತೋ ವಿನಯಂ ಪಟಿಲೋಮೇತಿ ನಾಮ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ತಂ ಅನುಲೋಮೇನ್ತೇನ. ಪಟಿಲೋಮೇನ್ತೋ ಹಿ ಕಮ್ಮನ್ತರಂ ಭಿನ್ದನ್ತೋ, ಧಮ್ಮತಞ್ಚ ವಿಲೋಮೇನ್ತೋ ಕುತೋ ಕಿಲೇಸವಿನಯಂ ಅನುಲೋಮೇತಿ. ಸುತ್ತೇ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೮೭ ಆದಯೋ; ಅ. ನಿ. ೪.೧೮೦) ವುತ್ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಪದೇಸೇ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ವುತ್ತೇ ಸುತ್ತಸುತ್ತಾನುಲೋಮಆಚರಿಯವಾದಅತ್ತನೋಮತಿಮಹಾಪದೇಸೇ ಓಲೋಕೇನ್ತೇನ. ತದೋಲೋಕನೇನ ಹಿ ಸುತ್ತೇ, ವಿನಯೇ ಚ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ನಾತಿಧಾವತಿ.

ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪಾಳಿಂ. ಅತ್ಥನ್ತಿ ತದತ್ಥಂ. ಹೇತು, ಹೇತುಫಲಾನಿ ವಾ ಅಯಮೇತ್ಥ ಹೇತು ಧಮ್ಮೋ, ಇದಮೇತ್ಥ ಹೇತುಫಲಂ ಅತ್ಥೋತಿ. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ವಾ ಧಮ್ಮತಂ. ಯಥಾ ಏಕೇ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಾ ವಾ ತಥಾಗತಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾ ವಾ ತಥಾಗತಾನಂ ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತೂ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೦) ಸುತ್ತಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಗಾಹೇನ್ತಾ ‘‘ನಿಚ್ಚೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಧಮ್ಮಂ ಮಿಚ್ಛಾ ದೀಪೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಅದೀಪೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಪತಿ ಕಾರಣಸ್ಸ ವವತ್ಥಿತಸಭಾವಂ ದೀಪೇನ್ತೇನ. ಯಥಾ ಚ ಏಕೇ ‘‘ಅನಿರೋಧಂ ಅನುಪ್ಪಾದ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಗಾಹೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಗಾಹೇ ಅಕತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅವಿಪರೀತಂ ಅತ್ಥಂ ಸಙ್ಗಾಹೇನ್ತೇನ. ‘‘ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೬೭) ಅಪರೇಹಿಪಿ ಪರಿಯಾಯೇಹಿನಿದ್ದಿಸನ್ತೇನ. ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಭವೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಣ್ಹಾ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೇನಾತಿ ಚ ವದನ್ತಿ. ಪಕತಿಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಧಾನಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಕೇವಲಮೇವ.

ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಂ. ಸತ್ತೋತಿ ಸತ್ತಸುಞ್ಞತಾತಿ ವದನ್ತಿ, ಸತ್ತಸುಞ್ಞೇಸು ಪನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಸತ್ತವೋಹಾರೋ, ಸತ್ತತ್ಥಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿ ಚ. ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಮೇವ ಚಾತಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಏವ ಚ, ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ. ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ತನೋಯೇವ ಫಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಕಾತಬ್ಬತ್ತಾ, ದುಕ್ಕರತ್ತಾ ಚ ಪತಿಟ್ಠಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛಾಮೀತಿ ಯತ್ಥ ಠಿತಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾ ಸುಕರಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಾ ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತಂ ತಂ ನಯಂ ಅತ್ತನೋಯೇವ ಞಾಣಬಲೇನ ನಾಧಿಗಚ್ಛಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಸ್ಸಯಂ ಪನ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ‘‘ಸಾಸನಂ ಪನಿದ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಧ ಸಾಸನನ್ತಿ ಪಾಳಿಧಮ್ಮಮಾಹ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮೇವ ವಾ. ಸೋ ಹಿ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಾದಿನಾನಾದೇಸನಾನಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನೋ ಅಜ್ಜಾಪಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ. ತದಟ್ಠಕಥಾಸಙ್ಖಾತೋ ಚ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಮಗ್ಗೋ. ‘‘ತಂ ಸುಣಾಥ ಸಮಾಹಿತಾ’’ತಿ ಆದರಜನನೇ, ಉಸ್ಸಾಹನೇ ಚ ಕಿಂ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಚೇ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಅಟ್ಠಿ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ. ಯಥಾ ವಾ ನ ನಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಅಟ್ಠಿಗತಂ ವಿಯ ಕರೋನ್ತೋ ಅಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ. ಪುಬ್ಬಕಾಲತೋ ಅಪರಕಾಲೇ ಭವಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯಂ. ವಿಸೇಸನ್ತಿ ಪಠಮಾರಮ್ಭತೋ ಪಭುತಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ಞಾಣವಿಸೇಸಂ, ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯವಿಸೇಸಞ್ಚ ಲಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೫೮೨. ದೇಸನಾಭೇದತೋತಿ ದೇಸನಾವಿಸೇಸತೋ. ಅತ್ಥತೋ, ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ, ಏಕವಿಧಾದಿತೋ ಚ ಅತ್ಥಲಕ್ಖಣೇಕವಿಧಾದಿತೋ. ಅಙ್ಗಾನಞ್ಚ ವವತ್ಥಾನಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ವವತ್ಥಾನದಸ್ಸನತೋ.

ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಕಿಲೇಸವಟ್ಟಾನಂ ಮೂಲಕಾರಣತ್ತಾ, ಆದಿತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಮೂಲಂ. ತತ್ಥ ವಲ್ಲಿಯಾ ಮೂಲೇ ದಿಟ್ಠೇ ತತೋ ಪಭುತಿ ವಲ್ಲಿಹರಣಂ ವಿಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಮೂಲೇ ದಿಟ್ಠೇ ತತೋ ಪಭುತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾತಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಾ ನ ಕಾತಬ್ಬಾ. ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಇದಮೇವ ದಿಟ್ಠಂ, ಇದಂ ಅದಿಟ್ಠನ್ತಿ ವಿಭಜನೀಯಂ ಅತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ. ಮೂಲತೋ ಪಭುತಿ ಪನ ವಲ್ಲಿಹರಣಂ ವಿಯ ಮೂಲತೋ ಪಭುತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಬೋಧನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ವಾ ಬೋಧೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಮೂಲಾದಿದಸ್ಸನಸಾಮಞ್ಞಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ತಸ್ಸಾತಿ –

‘‘ಸ ಖೋ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕುಮಾರೋ ವುದ್ಧಿಮನ್ವಾಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪರಿಪಾಕಮನ್ವಾಯ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತೋ…ಪೇ… ರಜನೀಯೇಹಿ. ಸೋ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಿಯರೂಪೇ ರೂಪೇ ಸಾರಜ್ಜತಿ, ಅಪ್ಪಿಯರೂಪೇ ರೂಪೇ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ, ಅನುಪಟ್ಠಿತಕಾಯಸತಿ ಚ ವಿಹರತಿ ಪರಿತ್ತಚೇತಸೋ, ತಞ್ಚ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಂ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ, ಯತ್ಥಸ್ಸ ತೇ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಪರಿಸೇಸಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ಸೋ ಏವಂ ಅನುರೋಧವಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವಾ, ಸೋ ತಂ ವೇದನಂ ಅಭಿನನ್ದತಿ ಅಭಿವದತಿ, ಅಜ್ಝೋಸಾಯ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೦೮) –

ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ. ಏವಂ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸುಪಿ. ತಸ್ಸ ಅಭಿನನ್ದತೋತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾಯ ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ನನ್ದತೋ. ಅಭಿವದತೋತಿ ‘‘ಅಹೋ ಸುಖಂ, ಅಹೋ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಚೀಭೇದಕರಣಪವತ್ತಾಯ ಬಲವತಣ್ಹಾಯ ‘‘ಅಹಂ, ಮಮಾ’’ತಿ ಅಭಿವದತೋ. ತತೋ ಬಲವತಿಯಾ ಮೋಚೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅಜ್ಝೋಸಾಯ ತಿಟ್ಠತೋ. ತತೋಪಿ ಬಲವತೀ ಪನ ಉಪಾದಾನಭೂತಾ ತಣ್ಹಾ ನನ್ದೀ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಭಿನನ್ದನಾದಿನಾ ತಣ್ಹಾ ವುತ್ತಾ, ನನ್ದಿವಚನೇನ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಉಪಾದಾನಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ನನ್ದಿತಾತದವಿಪ್ಪಯೋಗತಾಹಿ, ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಭಾವೇಹಿ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿಆದಿಕಞ್ಚ ತತ್ಥೇವ ಮಹಾತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಯಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ.

ವಿಪಾಕವಟ್ಟಭೂತೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತಿಫಸ್ಸಾದಿಕೇ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಓಜಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ತಣ್ಹಾನಿದಾನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ವಟ್ಟೂಪಥಮ್ಭಕಾ ಪನ ಇತರೇಪಿ ಆಹಾರಾ ತಣ್ಹಾಪಭವೇ ತಸ್ಮಿಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾನಿದಾನಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟನ್ತಿ.

೫೮೩. ತತೋ ತತೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಾಸು ದೇಸನಾಸು ತತೋ ತತೋ ದೇಸನತೋ. ಞಾಯಪ್ಪಟಿವೇಧಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಞಾಯೋತಿ ಮಗ್ಗೋ, ಸೋ ಏವ ವಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ‘‘ಅರಿಯೋ ಚಸ್ಸ ಞಾಯೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಸುದಿಟ್ಠೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೪೧; ೫.೧೦೨೪) ವಚನತೋ. ಸಯಮೇವ ಹಿ ಸೋ ಸಮನ್ತಭದ್ದಕತ್ತಾ ತಥಾ ತಥಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಾಯ ತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿವೇಧಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ಚತುಬ್ಬಿಧಗಮ್ಭೀರಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಧಮ್ಮತ್ಥದೇಸನಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಧಿಗಮನೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಮನ್ತಭದ್ದಕತಾ, ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ದೇಸನಾನಂ ಸಮಾನಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ ಆಹ ‘‘ವಿಸೇಸತೋ’’ತಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಸ್ಸ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ, ಅಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದೇಸನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಪವತ್ತಿಕಾರಣವಿಭಾಗೋ ಅವಿಭತ್ತಸಭಾವಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋವ, ಕಾರಣನ್ತಿ ವಾ ಗಹಿತಾನಂ ಪಕತಿಆದೀನಂ, ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಞ್ಚ ಅಕಾರಣತಾ, ಕಾರಣತಾ ಚ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾ ಕೇಚಿ ಅಕಾರಣಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಂ ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಯಥಾಸಕೇಹಿ ಅನುರೂಪೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಪವತ್ತಿಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪವತ್ತಿಆದೀನವಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಆದಿ, ತತೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತೋ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾದಿವಸೇನ ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾನುಪುಬ್ಬಿಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ಅನುಲೋಮದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ. ಇತರಾಸಂ ತದತ್ಥತಾಸಮ್ಭವೇಪಿ ನ ತಾಸಂ ತದತ್ಥಮೇವ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥನ್ತರಸಬ್ಭಾವತೋ. ಅಯಂ ಪನ ತದತ್ಥಾ ಏವಾತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ತದತ್ಥತಾ ವುತ್ತಾ.

ಅನುವಿಲೋಕಯತೋ ಯೋ ಸಮ್ಬೋಧಿತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತಂತಂಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾವಬೋಧಸಙ್ಖಾತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿವೇಧೋ ಪವತ್ತೋ, ತದನುಸಾರೇನ ತದನುಗಮೇನ ಜರಾಮರಣಾದಿಕಸ್ಸ ಜಾತಿಆದಿಕಾರಣಂ ಯಂ ಅಧಿಗತಂ, ತಸ್ಸ ಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಯಂ ಪಟಿಲೋಮದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ. ಅನುವಿಲೋಕಯತೋ ಪಟಿಲೋಮದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ದೇಸೇನ್ತೋಪಿ ಹಿ ಭಗವಾ ಕಿಚ್ಛಾಪನ್ನಂ ಲೋಕಂ ಅನುವಿಲೋಕೇತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗ…ಪೇ… ಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದೇಸೇಸೀತಿ. ಆಹಾರತಣ್ಹಾದಯೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದ್ಧಾ, ಸಙ್ಖಾರಾವಿಜ್ಜಾ ಅತೀತದ್ಧಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಯಾವ ಅತೀತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಅತಿಹರಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಆಹಾರಾ ವಾ ತಣ್ಹಾಯ ಪಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ, ತಣ್ಹಾದಯೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ, ಸಙ್ಖಾರಾವಿಜ್ಜಾ ಅತೀತೋತಿ. ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಪನ ಫಲಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತನ್ನಿದಾನದಸ್ಸನವಸೇನ ಫಲಕಾರಣಪರಮ್ಪರದಸ್ಸನಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಹಾರಾ ಪುರಿಮತಣ್ಹಾಯ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ, ತಣ್ಹಾದಯೋ ಅತೀತೋ, ಸಙ್ಖಾರಾವಿಜ್ಜಾ ತತೋಪಿ ಅತೀತತರೋ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಅನಾದಿಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋತಿ. ಯಾವ ಅತೀತದ್ಧಾನನ್ತಿ ಯಾವ ಅತೀತತರಂ ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋತಿ. ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಆಹಾರಕಾ ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ‘‘ಆಹಾರೇತೀತಾಹಂ ನ ವದಾಮಿ…ಪೇ… ಏವಂ ಪನ ಮಂ ಅವದನ್ತಂ ಯೋ ಏವಂ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ ‘ಕಿಸ್ಸ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ’ತಿ, ಏಸ ಕಲ್ಲೋ ಪಞ್ಹೋ, ತತ್ರ ಕಲ್ಲಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨) ವಚನತೋ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ ಫಸ್ಸಚೇತನಾನಂ, ತಪ್ಪವತ್ತಿಹೇತುತ್ತಾ ಚ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ. ತೇನ ಹಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತರೂಪಕಾಯಸ್ಸ, ತಞ್ಚ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಕಾಮವಿಞ್ಞಾಣಾಯೂಹನಂ ಹೋತಿ. ಭೋಜನಞ್ಹಿ ಸದ್ಧಾದೀನಂ, ರಾಗಾದೀನಞ್ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ತೇ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಸಙ್ಗಹಿತಾ ಆಹಾರಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪರಿಯಾಯೇ ಪುರಿಮೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ.

ಅತೀತದ್ಧತೋ ಪಭುತಿ ‘‘ಇತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨) ಅತೀತೇ, ತತೋ ಪರಞ್ಚ ಹೇತುಫಲಪಟಿಪಾಟಿಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಾನಂ ಆಹಾರಾನಂ ನಿದಾನದಸ್ಸನವಸೇನ ಆರೋಹಿತ್ವಾ ನಿವತ್ತನೇನ ವಿನಾ ಅಬುಜ್ಝನ್ತಾನಂ ತಂಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಾ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಾಗತದ್ಧಹೇತುಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ಪಭುತೀತಿ ಅನಾಗತಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ಅನಾಗತದ್ಧಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅನಾಗತದ್ಧುನೋ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಾನಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಹೇತುಫಲಪರಮ್ಪರಾಯ ತಸ್ಸ ಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾ, ಪರಿಯೋಸಾನತೋ ಚ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಆದಿ ಪವತ್ತಾ ದೇಸನಾ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಾ, ತತೋ ಏವ ತಿಸನ್ಧಿ ಚತುಸಙ್ಖೇಪಾ. ಮಜ್ಝತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಆದಿ ಪವತ್ತಾ ದೇಸನಾ ಅಟ್ಠಙ್ಗಾ ದ್ವಿಸನ್ಧಿ ತಿಸಙ್ಖೇಪಾ. ಮಜ್ಝತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ಪವತ್ತಾ ದೇಸನಾ ಛಳಙ್ಗಾ ದ್ವಿಸನ್ಧಿ ತಿಸಙ್ಖೇಪಾ. ‘‘ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ತಣ್ಹಾ ಪವಡ್ಢತಿ, ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೫೩, ೫೭) ಮಜ್ಝತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ಪವತ್ತಾ ದೇಸನಾ ಏಕಸನ್ಧಿ ದ್ವಿಸಙ್ಖೇಪಾ. ಏವಂ ಅಯಂ ಅನೇಕಙ್ಗಾ ಏವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾ ಆಗತಾ. ಏಕಙ್ಗವಸೇನಾಪಿ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾ ಲಬ್ಭತೇವ. ಯಥಾಹ –

‘‘ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುತವಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂಯೇವ ಸಾಧುಕಂ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ‘ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಸುಪ್ಪಾದಾ ಇದಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಇದಂ ನ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಇದಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’ತಿ. ಸುಖವೇದನಿಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖವೇದನಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೬೨) –

ಆದಿ. ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕೋ ಏವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ವುತ್ತೋ. ತೇನೇತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಏಕಙ್ಗಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ ಇದಂ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಂ ಫಲಂ ಹೋತಿ. ಇಮಸ್ಸುಪ್ಪಾದಾ ಇದಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾ ಇದಂ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಂ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಇದಂ ನ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಇದಂ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಅಭಾವೇ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಅಭಾವಸ್ಸ, ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ನಿರೋಧಾ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಚ ವಚನೇನ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣೇ ನಿಯಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಏವ, ನ ಅಸತಿ, ಇಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾ ಏವ, ನ ನಿರೋಧಾ’’ತಿ. ತೇನೇತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಅನ್ತೋಗಧನಿಯಮಂ ಇಧ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ನಿರೋಧೋತಿ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ವಿರಾಗಾಧಿಗಮೇನ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯತ್ವೇವ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾ’’ತಿಆದಿ (ಮಹಾವ. ೧; ಉದಾ. ೩). ನಿರೋಧವಿರೋಧೀ ಚ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಯೇನ ಸೋ ಉಪ್ಪಾದವಿರೋಧಿಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಇದಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ, ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅನಿರೋಧೋ ಉಪ್ಪಾದೋ ನಾಮ, ಸೋ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥಿಭಾವೋತಿಪಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಮೇವ ಹಿ ಲಕ್ಖಣಂ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ‘‘ಇಮಸ್ಸುಪ್ಪಾದಾ ಇದಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ಪರೇನ ಪುರಿಮಂ ವಿಸೇಸಿತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಧರಮಾನತಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಮಗ್ಗೇನ ಅನಿರುದ್ಧಭಾವಞ್ಚಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಇದಂ ನ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಇದಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ಉದಾ. ೨) ದ್ವಿಧಾಪಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸಂ ವದನ್ತೇನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯತ್ವೇವ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾ ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ. ೧; ಉದಾ. ೩) ನಿರೋಧೋ ಏವ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿಭಾವೋಪಿ ನಿರೋಧೋ ಏವಾತಿ ನತ್ಥಿಭಾವವಿರುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಅನಿರೋಧೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ತೇನ ಅನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಾದಂ ವಿಸೇಸೇತಿ. ತತೋ ನ ಇಧ ಅತ್ತಲಾಭಮತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಅಥ ಖೋ ಅನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಚಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಭಾವಿತೋತಿ ಏವಮೇತಂ ಲಕ್ಖಣದ್ವಯವಚನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಸಾತ್ಥಕನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಕೋ ಪನಾಯಂ ಅನಿರೋಧೋ ನಾಮ, ಯೋ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ, ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ? ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೋ, ಅನಿಬ್ಬತ್ತಿತಫಲತಾಪ್ಪಹೀನಾರಹತಾಹಿ ಫಲುಪ್ಪಾದನಾರಹತಾ ಚ. ಯೇ ತೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಗ್ಘಾತಿತಭಾವೋ, ಯೇ ಪನ ನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಯಾನಿ ತೇಸು ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಅಖೀಣಾಸವಾನಂ, ತೇಸಂ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣತಾ ಚ. ಅಸಮುಗ್ಘಾತಿತಾನುಸಯತಾಯ ಹಿ ಸಸಂಯೋಜನಾಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಯಾಯ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತಸ್ಸ ಬಾಲಸ್ಸ, ಯಾಯ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಸಮುದಾಗತೋ, ಸಾ ಚೇವ ಅವಿಜ್ಜಾ ಬಾಲಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನಾ, ಸಾ ಚ ತಣ್ಹಾ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಾ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬಾಲೋ ಅಚರಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ, ತಸ್ಮಾ ಬಾಲೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಕಾಯೂಪಗೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಕಾಯೂಪಗೋ ಸಮಾನೋ ನ ಪರಿಮುಚ್ಚತಿ ಜಾತಿಯಾ ಜರಾಮರಣೇನಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೯) –

ಆದಿ. ಖೀಣಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಭಾವತೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ, ತಣ್ಹುಪಾದಾನಾನಂ ಅಭಾವತೋ ಉಪಾದಾನಭವಾನಂ ನ ಸಮ್ಭವೋತಿ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಛನ್ನನ್ತ್ವೇವ, ಫಗ್ಗುನ, ಫಸ್ಸಾಯತನಾನಂ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾ ಫಸ್ಸನಿರೋಧೋ, ಫಸ್ಸನಿರೋಧಾ ವೇದನಾನಿರೋಧೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨) –

ಆದಿ. ನ ಹಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾಧಿಗಮತೋ ಉದ್ಧಂ ಯಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾ ಸಳಾಯತನಾದೀನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ನತ್ಥಿತಾ, ನಿರೋಧಸದ್ದವಚನೀಯತಾ, ಖೀಣಸಂಯೋಜನತಾತಿ ನಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋ. ಅಪಿಚ ಚಿರಕತಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಿತಫಲತಾಯ, ಅಪ್ಪಹೀನಾರಹತಾಯ ಚ ಫಲಾರಹಂ ಸನ್ತಂ ಏವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಫಲಂ, ನಾಪಿ ಪಹೀನಾರಹನ್ತಿ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಫಲಾರಹಭಾವೋ ಅನಿರೋಧೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಅನಿರುದ್ಧಭಾವೇನೇವ ಹಿ ಯೇನ ವಿನಾ ಫಲಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಂ ಕಾರಣಂ ಅತೀತಾದಿಪಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ವುತ್ತಂ. ತತೋ ಏವ ಚ ಅವುಸಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಅನಾಪನ್ನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪಾದೋ ಕಾಲಭೇದಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಅನಿವತ್ತಿತಾಯ ಏವ ‘‘ಇಮಸ್ಸುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಅಥ ವಾ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಾಪಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವಿಯ ಪಗೇವ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಯಾ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಅಭಿಮುಖತಾ, ಸಾ ‘‘ಇಮಸ್ಸುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತದಾ ಹಿ ತತೋ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತದವತ್ಥಂ ಕಾರಣಂ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಉಪ್ಪತಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಅತದವತ್ಥನ್ತಿ ತದವತ್ಥತಾ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತತ್ಥ ‘‘ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಮತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ವದನ್ತೋ ಅಬ್ಯಾಪಾರತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಿ. ಉಪ್ಪಾದಾತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ, ಅಸಬ್ಬಕಾಲಭಾವಿತಂ, ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಅಭಿಮುಖತಞ್ಚ ದೀಪೇನ್ತೋ ಅನಿಚ್ಚತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಸತಿ, ನ ಅಸತಿ, ಉಪ್ಪಾದಾ, ನ ನಿರೋಧಾ’’ತಿ ಪನ ಹೇತುಅತ್ಥೇಹಿ ಭುಮ್ಮನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನೇಹಿ ಸಮತ್ಥಿತಂ ನಿದಾನಸಮುದಯಜಾತಿಪಭವಭಾವಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಿ. ಹೇತುಅತ್ಥತಾ ಚೇತ್ಥ ಭುಮ್ಮವಚನೇ ಯಸ್ಸ ಭಾವೇನ ತದವಿನಾಭಾವಿಫಲಸ್ಸ ಭಾವೋ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ತತ್ಥ ಪವತ್ತಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಯಥಾ ಅಧನಾನಂ ಧನೇ ಅನನುಪ್ಪದೀಯಮಾನೇ ದಾಲಿದ್ದಿಯಂ ವೇಪುಲ್ಲಮಗಮಾಸಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೯೧), ನಿಪ್ಫನ್ನೇ ಸಸ್ಸೇ ಸುಭಿಕ್ಖಂ ಜಾಯತೀತಿ ಚ. ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಸ್ಸಾಪಿ ಹೇತುಅತ್ಥತಾ ಫಲಸ್ಸ ಪಭವೇ ಪಕತಿಯಞ್ಚ ಪವತ್ತಿಯಾ, ಯಥಾ ‘‘ಕಲಲಾ ಹೋತಿ ಅಬ್ಬುದಂ, ಅಬ್ಬುದಾ ಜಾಯತೇ ಪೇಸೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೫; ಕಥಾ. ೬೯೨), ‘‘ಹಿಮವತಾ ಗಙ್ಗಾ ಪಭವತಿ, ಸಿಙ್ಗತೋ ಸರೋ ಜಾಯತೀ’’ತಿ ಚ. ಅವಿಜ್ಜಾದಿಭಾವೇನ ಚ ತದವಿನಾಭಾವಿಸಙ್ಖಾರಾದಿಭಾವೋ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಪಭವನ್ತಿ, ಪಕರೀಯನ್ತಿ ಚಾತಿ ತೇಸಂ ಪಭವೋ, ಪಕತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥದೀಪನತ್ಥಂ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇಮಸ್ಸುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ಹೇತುಅತ್ಥಾ ಭುಮ್ಮನಿಸ್ಸಕ್ಕನಿದ್ದೇಸಾ ಕತಾ.

ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಸುಪ್ಪಾದಾ ಇದಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ನಿದ್ದೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ, ಉಪ್ಪಾದೋ ಚ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ನ ಹಿ ಅನಿರುದ್ಧತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ, ಉಪ್ಪಾದಞ್ಚ ಅನಿವತ್ತಸಭಾವತಾಸಙ್ಖಾತಂ, ಉದಯಾವತ್ಥತಾಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ‘‘ಸತಿಯೇವ, ನ ಅಸತಿ, ಉಪ್ಪಾದಾ ಏವ, ನ ನಿರೋಧಾ’’ತಿ ಅನ್ತೋಗಧನಿಯಮೇಹಿ ವಚನೇಹಿ ಪಕಾಸಿತಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ, ಉಪ್ಪಾದೋ ಚ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯೇಪಿ ಹಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ಆಗತಾ ಹೇತುಆದಯೋ ಚತುವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ, ತೇಪಿ ಏತಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ವಿಸೇಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಯ್ವಾಯಂ ಮೂಲಹೇತುನಿದಾನಸಮ್ಭವಪಭವಾದಿಪರಿಯಾಯೇಹಿ, ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿ ಪವತ್ತಟ್ಠಿತಿ ನಿಮಿತ್ತಟ್ಠಿತಿ ಆಯೂಹನಟ್ಠಿತಿ ಸಂಯೋಗಟ್ಠಿತಿ ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠಿತೀತಿಆದಿಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಚ ಪಕಾಸಿತೋ ಕಾರಣತ್ಥೋ, ಸೋಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಅನ್ತೋಗಧೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೫೮೪. ಮೂಲಕಾರಣಸದ್ದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ನ ಅಕಾರಣನ್ತಿ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ, ಅಕಾರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಕಾರಣಂ ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಸುತ್ತಂ ಪಟಿಬಾಹಿತಂ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ಆಹರತಿ. ಪರಿಯಾಯೋ ಕಾರಣಂ. ವಟ್ಟಕಥಾಯ ಸೀಸಭಾವೋ ವಟ್ಟಹೇತುನೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾಪಿ ಹೇತುಭಾವೋ. ತತ್ಥ ಭವತಣ್ಹಾಯಪಿ ಹೇತುಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ, ತಾಯ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾದೀನವೇ ಭವೇ ತಣ್ಹಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಸೇಸೇನ ಸೀಸಭೂತಾತಿ ‘‘ಮೂಲಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ.

ಪುರಿಮಾಯ ಕೋಟಿಯಾ ಅಪಞ್ಞಾಯಮಾನಾಯ ಉಪ್ಪಾದವಿರಹತೋ ನಿಚ್ಚತಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಚೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿ. ತೇನ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅಪಞ್ಞಾಯನತೋ ಪುರಿಮಕೋಟಿಅಪಞ್ಞಾಯನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

೫೮೫. ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಹೇತುಕ್ಕಮೇನ ಫಲೇಸು ವತ್ತಬ್ಬೇಸು ‘‘ಸುಗತಿದುಗ್ಗತಿಗಾಮಿನೋ’’ತಿ ವಚನಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಾವಿರೋಧನತ್ಥಂ. ಪೂಜಿತಸ್ಸ ಹಿ ದ್ವನ್ದೇ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ. ಸವರಾ ಕಿರ ಮಂಸಸ್ಸ ಅಟ್ಠಿನಾ ಅಲಗ್ಗನತ್ಥಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತಾಪೇತ್ವಾ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಉಣ್ಹೋದಕಂ ಪಾಯೇತ್ವಾ ವಿರಿತ್ತಂ ಸೂನಂ ಅಟ್ಠಿತೋ ಮುತ್ತಮಂಸಂ ಗಾವಿಂ ಮಾರೇನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ವಜ್ಝಗಾವೀ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಭಿಭೂತತಾಯ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಉಣ್ಹೋದಕಪಾನಂ ಆರಭತಿ, ಏವಂ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಯಥಾವುತ್ತಂ ದುಗ್ಗತಿಗಾಮಿಕಮ್ಮಂ. ಯಥಾ ಪನ ಸಾ ಉಣ್ಹೋದಕಪಾನೇ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಸೀತುದಕಪಾನಂ ಆರಭತಿ, ಏವಂ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಾತಿಬಲವಭಾವತೋ ದುಗ್ಗತಿಗಾಮಿಕಮ್ಮೇ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಸುಗತಿಗಾಮಿಕಮ್ಮಂ ಆರಭತಿ. ದುಕ್ಖೇ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಂ ತಣ್ಹಾ ಅನುವತ್ತತಿ, ಸುಖೇ ತಣ್ಹಂ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ.

೫೮೬. ಕತ್ಥಚಿ ಸುತ್ತೇ. ಏಕಧಮ್ಮಮೂಲಿಕಂ ದೇಸನನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಸು ಏಕೋಯೇವ ಧಮ್ಮೋ ಮೂಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಏಕಧಮ್ಮಮೂಲಿಕಾ, ತಂ, ತತ್ಥ ಏಕಂ ಏವ ಧಮ್ಮಂ ಮೂಲಂ ಕತ್ವಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪನಿಸೀದತಿ ಫಲಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪನಿಸಾ, ಕಾರಣಂ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಉಪನಿಸಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜೂಪನಿಸಾ. ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋತಿ ಉಪಾದಾನಿಯೇಸು ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ವಿಸಯಭೂತೇಸು ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬತೋ ಅಸ್ಸಾದಸಞ್ಞಿತಂ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಂ ಅನುಪಸ್ಸನಸೀಲಸ್ಸ. ಅಪ್ಪಹೀನಾವಿಜ್ಜತಾಯ ಬಾಲಲಕ್ಖಣಯೋಗೇನ ಬಾಲಸ್ಸ. ಏವನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾನಿವುತತ್ತಾ, ತಣ್ಹಾಸಂಯುತ್ತತ್ತಾ ಚ. ಅಯಂ ಕಾಯೋತಿ ಅಯಂ ಮಮಞ್ಚೇವ ತುಮ್ಹಾಕಞ್ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತೋ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಕಾಯೋ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ. ‘‘ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧; ಉದಾ. ೧) ವಚನತೋ ಫಸ್ಸಕಾರಣಞ್ಚೇತಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಯತನಚ್ಛಕ್ಕಂ ವಾ. ಸಮುದಾಗತೋತಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ. ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ನಾಮರೂಪನ್ತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಕಾಯೋ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ, ಸಳಾಯತನಾನಿ ವಾ. ಇತ್ಥೇತನ್ತಿ ಇತ್ಥಂ ಏತಂ. ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರೇಸಞ್ಚ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ದ್ವಾರಾಲಮ್ಬನಭಾವೇನ ವವತ್ಥಿತಾನಿ ದ್ವಯಂ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಫಸ್ಸೋತಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀನಿ ದ್ವಯಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಯೋ ವುತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನಿ ಆಯತನಾನಿ, ಮಹಾದ್ವಯಂ ನಾಮ ಕಿರೇತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಅಞ್ಞತ್ಥ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೪, ೪೦೦; ೩.೪೨೧, ೪೨೫, ೪೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೪೪; ೪.೬೦; ಕಥಾ. ೪೬೫) ಚಕ್ಖು ಚೇವ ರೂಪಾ ಚ…ಪೇ… ಮನೋ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಚಾತಿ ವುತ್ತಾನಿ ದ್ವಯಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಯೋ ವುತ್ತಾ. ಇಧ ಪನ ‘‘ಅಯಞ್ಚೇವ ಕಾಯೋ’’ತಿ ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಯೇ ಸೇಸಧಮ್ಮೇ ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಿತೇ ಏವ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಚಕ್ಖಾದಿಕಾಯಂ ಏಕತ್ತೇನ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ, ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಏಕತ್ತೇನೇವ ‘‘ಬಾಹಿರಾಯತನ’’ನ್ತಿ ತಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಫಸ್ಸೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಹಾದ್ವಯಮೇತನ್ತಿ.

ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ, ಛಹಿ ಆಯತನೇಹಿ ಚಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪೇತಬ್ಬೋವಾತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅಯಂ ಕಾಯೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಾನಿ ಸನಿಸ್ಸಯಾನಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾನಿ ರೂಪಾದೀನಿ ಪರೇಸಂ. ತಥಾ ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಅತ್ತನೋ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ, ಬಹಿದ್ಧಾ ನಾಮರೂಪಂ ಪರೇಸಂ ಬಾಹಿರಾನೀತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಮತ್ತೇ ಏವ ‘‘ಅಯಂ ಕಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನೇವ ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರೇಸಞ್ಚ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದೀಪನಾ ನ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯಾತಿ. ಸಳೇವಾಯತನಾನೀತಿ ಸಳೇವ ಫಸ್ಸಕಾರಣಾನಿ, ಯೇಹಿ ಕಾರಣಭೂತೇಹಿ ಆಯತನೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಫಸ್ಸೇನ ಫುಟ್ಠೋ ಬಾಲೋ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಏತೇಸಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರೇನ. ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೯) ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾನಿಸ್ಸಿತೇ ಏವ ಕತ್ವಾ ಕಾಯಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಸಳಾಯತನಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಸಳಾಯತನಾನಂ ಫಸ್ಸಂ ತಂನಿಸ್ಸಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ವೇದನಾಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಬಾಲಪಣ್ಡಿತಾನಂ ಅತೀತದ್ಧಾವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಮೂಲಕೋ ವೇದನಾನ್ತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಪುನ ಚ ಬಾಲಪಣ್ಡಿತಾನಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ –

‘‘ಯಾಯ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತಸ್ಸ ಬಾಲಸ್ಸ, ಯಾಯ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಸಮುದಾಗತೋ, ಸಾ ಚೇವ ಅವಿಜ್ಜಾ ಬಾಲಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನಾ, ಸಾ ಚ ತಣ್ಹಾ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಾ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬಾಲೋ ಅಚರಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ. ತಸ್ಮಾ ಬಾಲೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಕಾಯೂಪಗೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಕಾಯೂಪಗೋ ಸಮಾನೋ ನ ಪರಿಮುಚ್ಚತಿ ಜಾತಿಯಾ…ಪೇ… ದುಕ್ಖಸ್ಮಾತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೯) –

ವೇದನಾಪಭವಂ ಸಾವಿಜ್ಜಂ ತಣ್ಹಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಉಪಾದಾನಭವೇ ಚ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯೂಪಗೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಜಾತಿಆದಿಕೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಹೇತುಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ಪಭುತಿ ಉಭಯಮೂಲವಸೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ವುತ್ತೋ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಚ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಹೇತುಪರಿಕ್ಖಯತೋ ಪಭುತಿ ಉಭಯಮೂಲಕೋ ಪಟಿಲೋಮಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ.

೫೮೭. ಪೂರೇತುನ್ತಿ ವಡ್ಢೇತುಂ, ಉಪಚಿನಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಗ್ಗತಿಗಾಮಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ‘‘ಅವಿನ್ದಿಯಂ ವಿನ್ದತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ವಿನ್ದಿಯಸ್ಸ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ವಿನ್ದಿಯಂ ನ ವಿನ್ದತೀ’’ತಿ ಚ. ಅತ್ತನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ಕತ್ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪವತ್ತನಂ ಉಪ್ಪಾದನಂ ಆಯತನಂ. ಸಮ್ಮೋಹಭಾವೇನೇವ ಅನಭಿಸಮಯಭೂತತ್ತಾ ಅವಿದಿತಂ ಅಞ್ಞಾತಂ ಕರೋತಿ. ಅನ್ತವಿರಹಿತೇ ಜವಾಪೇತೀತಿ ವಣ್ಣಾಗಮವಿಪರಿಯಾಯವಿಕಾರವಿನಾಸಧಾತುಅತ್ಥವಿಸೇಸಯೋಗೇಹಿ ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ಸ ನಿರುತ್ತಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವಸೇನ ಅ-ಕಾರ ವಿ-ಕಾರ ಜ-ಕಾರೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಣ್ಣಾನಂ ಲೋಪಂ, ಜ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ದುತಿಯಸ್ಸಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಸಭಾವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಿ ‘‘ಇದಂ ವತ್ಥು, ಇದಂ ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಞಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ವುತ್ತಾ. ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಸಭಾವಛಾದನತೋ ಏವ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಭಾವಸ್ಸ, ಜರಾಮರಣಾದೀನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಭಾವಸ್ಸ ಚ ಛಾದನತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಚ್ಛಾದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಅಕತ್ವಾ ಅಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ. ಉಪಕಾರಕಟ್ಠೋ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ ಯಥಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾದಿ ಸರೀರಸ್ಸ.

ಸಙ್ಖತಮಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಯಥಾ ಸಙ್ಖತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ. ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇನ ಆಗತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೇನ ಆಗತಸಙ್ಖಾರಾ. ಯದಿಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾಪಿ ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೇನ ಆಗತಾ, ತೇ ಪನ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಪಧಾನಾತಿ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದುವಿಧಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೇನ ಆಗತಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಕಸಙ್ಖಾರಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತದಞ್ಞೇ ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೇನ ಆಗತಸಙ್ಖಾರಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೇನ ಆಗತಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವಾ ಸಮುದಾಯೋ ವುತ್ತೋ. ತದೇಕದೇಸಾ ಚ ಇಧ ವಣ್ಣೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಗಹಿತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ತಸ್ಮಾ ವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನ ದುವಿಧತಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಪಠಮಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೪) ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಸಞ್ಞಾವೇದನಾವಚೀಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ವುತ್ತಾ, ನ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ವುತ್ತಾ ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾದಯೋ.

ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರಾ ನಾಮ ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಖತತ್ತಾ. ಸತಿಪಿ ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖತಭಾವೇ ‘‘ಮಮೇತಂ ಫಲ’’ನ್ತಿ ತತ್ಥಾಭಿಮುಖೇನ ವಿಯ ಕಮ್ಮುನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತತ್ತಾ ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪೇಸು ಸಾತಿಸಯೋ ಸಙ್ಖತಭಾವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೫೮೭) ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರತಾ ವುತ್ತಾ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ತಥಾ ಆಗತಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ತೇಪಿ …ಪೇ… ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನಿಚ್ಚಾ ವತ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವುತ್ತಾ ಉಭುಆದಿಸಮುಟ್ಠಾನಾಪಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ. ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಕಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣತೋ. ಕಾಯಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪನವೀರಿಯಂ ಕಾಯಿಕವೀರಿಯಂ. ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸಾತಿ ಪಯೋಗವೇಗಸ್ಸ.

ವಾಚಂ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ. ಕಾಯೇನ ಸಙ್ಖರೀಯತೀತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ. ಚಿತ್ತೇನ ಸಙ್ಖರೀಯತಿ, ಚಿತ್ತಂ ವಾ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತೀತಿ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಟ್ಠಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾದಿಮಾಹ.

ನಮತೀತಿ ಏಕನ್ತಸಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಂ ನಮತಿ. ಪರಿತಸ್ಸತೀತಿ ಪಿಪಾಸತಿ, ತಣ್ಹಾಪರಿತಾಪತಾಯ ವಾ ವಿಚಲತಿ. ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ದಳ್ಹಂ ಆದಿಯತಿ. ಭವತೀತಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಭಾವಯತೀತಿ ಕಮ್ಮಭವಂ. ಚುತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಮರಣನ್ತಿ ‘‘ಮರನ್ತಿ ಏತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಾದದುಕ್ಖಾ, ಠಿತಿದುಕ್ಖಾತಿ ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ದ್ವೇಧಾ ಖಣತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆಯಾಸೋ ಪರಿಸ್ಸಮೋ ವಿಸಾದೋ.

ನಿದ್ದಿಟ್ಠನಯದಸ್ಸನನ್ತಿ ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠವಿಧಿಸನ್ದಸ್ಸನಂ. ಕೇವಲ-ಸದ್ದೋ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸವಾಚಕೋ ಚ ಹೋತಿ ‘‘ಕೇವಲಾ ಸಾಲಯೋ’’ತಿಆದೀಸು, ನಿರವಸೇಸವಾಚಕೋ ಚ ‘‘ಕೇವಲಾ ಅಙ್ಗಮಗಧಾ’’ತಿಆದೀಸು, ತಸ್ಮಾ ದ್ವಿಧಾಪಿ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ. ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಸ್ಸಾತಿ ಸುಖರಹಿತಸ್ಸ. ನ ಹಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪ್ಪಾದವಯರಹಿತಂ ಅತ್ಥಿ. ಸಕಲಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಭವಾದಿಗತಸ್ಸ, ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕಸ್ಸ ಚ.

೫೮೮. ‘‘ಲಕ್ಖಣೇಕವಿಧಾದಿತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪರಿಸಮಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ’’ತಿ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ, ತಂಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೇ ವಾ ಸಮ್ಮೋಹಯತೀತಿ ಸಮ್ಮೋಹನರಸಾ. ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಸ್ಸ ಛಾದನಂ ಹುತ್ವಾ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಛಾದನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೦೩) ವಚನತೋ ಆಸವಪದಟ್ಠಾನಾ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನನತ್ಥಂ ಆಯೂಹನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಆಯೂಹನರಸಾ. ರಾಸಿಕರಣಂ ವಾ ಆಯೂಹನಂ. ಚೇತನಾಸಭಾವತ್ತಾ ಚೇತನಾ ಹುತ್ವಾ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಚೇತನಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪುರೇಚಾರಿಕಭಾವೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮರಸಂ. ಪುರಿಮಭವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಘಟನಂ ಹುತ್ವಾ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ. ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಹ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಸಮ್ಪಯುಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗರಸಂ. ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಯೋಗೋ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ. ವಿಸುಂ ಅಭಾವೋ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗೋ. ರೂಪಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ ವಿಕಿರತೀತಿ ವಿಕಿರಣರಸಂ. ತತೋ ಏವ ಹಿ ಪಿಸಿಯಮಾನಾ ತಣ್ಡುಲಾದಯೋ ವಿಕಿರನ್ತಿ, ಚುಣ್ಣೀಭೂತಾ ವಿದ್ಧಂಸನ್ತಿ, ನಾಮಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅಚೇತನೋ ಅಬ್ಯಾಕತೋ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೩೧೧; ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೧೭೩) ಏತ್ಥ ವಿಯ ಅನಾರಮ್ಮಣತಾ ವಾ ಅಬ್ಯಾಕತತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಆಯತನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಘಟ್ಟನಲಕ್ಖಣಂ, ಆಯಾನಂ ತನನಲಕ್ಖಣಂ ವಾ. ದಸ್ಸನಸ್ಸ ಯಥಾಸಕಂ ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಕರಣತೋ ದಸ್ಸನರಸಂ. ‘‘ದಸ್ಸನಾದಿರಸ’’ನ್ತಿ ಪನ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವತ್ಥುಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಚಕ್ಖಾದಿಪಞ್ಚಕಾಪೇಕ್ಖಂ. ಅಕುಸಲವಿಪಾಕುಪೇಕ್ಖಾಯ ಅನಿಟ್ಠಭಾವತೋ ದುಕ್ಖೇನ, ಇತರಾಯ ಇಟ್ಠಭಾವತೋ ಸುಖೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಸುಖದುಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದುಕ್ಖಸಮುದಯತ್ತಾ ಹೇತುಲಕ್ಖಣಾ ತಣ್ಹಾ. ‘‘ತತ್ರತತ್ರಾಭಿನನ್ದಿನೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೯೧, ೪೬೦; ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ವಿಭ. ೨೦೩; ಮಹಾವ. ೧೪) ವಚನತೋ ಅಭಿನನ್ದನರಸಾ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಾ ರೂಪಾದೀಸು ಅತಿತ್ತಭಾವೋ ಹುತ್ವಾ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಅತಿತ್ತಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ಅಮುಞ್ಚನರಸಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ. ತಣ್ಹಾದಳ್ಹತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ, ಸೇಸಾನಿ ದಿಟ್ಠಿ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ತಣ್ಹಾದಳ್ಹತ್ತದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ. ಕಮ್ಮುಪಪತ್ತಿಭವವಸೇನ ಭವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಾದಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

೫೮೯. ಮೋಹಾದಿಭಾವತೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನನುಬೋಧಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಅಞ್ಞಾಣವಸೇನ ಅಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ, ಅಸುಭಾದೀಸು ಸುಭಾದಿವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತವಸೇನ ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ, ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಿ. ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣತೋತಿ ದ್ವಾರತೋ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು, ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಚ ಪವತ್ತನತೋ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಭಾಗೋ ನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಏವ, ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗೇಸು ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸುಪೀ’’ತಿ.

ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾದಿಭಾವತೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನೇವಸೇಕ್ಖಾನಾಸೇಕ್ಖಸಂಯೋಜನಿಯಾದಿಭಾವೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಚತುಯೋನಿಸಂವತ್ತನತೋತಿ ಚತುಯೋನಿಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ.

ಲೋಕಿಯವಿಭಾಗಾದಿಭಾವತೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಸಪ್ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖತಾದಿಭಾವೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸಹೇತುಕಾಹೇತುಕಾದಿತೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಸಙ್ಖಾರಾಸಙ್ಖಾರಾದಿಭೇದೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಕಾಮಂ ನಾಮರೂಪಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದ್ಧವಸೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾಪಿ ಯಥಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ, ಏವಂ ಅತೀತಾನಾಗತಮ್ಪೀತಿ ಅದ್ಧದ್ವಯಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ನಯತೋ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತೀತಾದಿತೋ ತಿವಿಧ’’ನ್ತಿ.

ಸಞ್ಜಾತಿಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪವತ್ತಿದೇಸಭಾವತೋ. ‘‘ಭೂತಪ್ಪಸಾದವಿಞ್ಞಾಣತೋ’’ತಿ ಪಾಠೋ ಯುತ್ತೋ. ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿತೋ’’ತಿ ಪನ ಪಠನ್ತಿ. ಏಕಸೇಸನಯೇನ ಬಾಹಿರಾಯತನಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಹೇ ಸತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ನೋಭಯಗೋಚರನ್ತಿ ಮನಾಯತನಮಾಹ. ನ ಹಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸವಸೇನ ಆಸನ್ನತಾ, ದೂರತಾ ವಾ ಅತ್ಥಿ ಅವಿಗ್ಗಹತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಮನಾಯತನಸ್ಸ ಗೋಚರೋ ಮನಾಯತನಂ ಸಮ್ಪತ್ತೋ, ಅಸಮ್ಪತ್ತೋ ವಾತಿ ನ ವುಚ್ಚತಿ. ಫಸ್ಸಾದೀನಮ್ಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಫಸ್ಸೋ ತಾವ ಫುಸನಸಭಾವತೋ, ಲೋಕಿಯಸಾಸವಾದಿಭಾವತೋ ಚ ಏಕವಿಧೋ. ಪಟಿಘಸಮ್ಫಸ್ಸಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸಭೇದತೋ, ಸಹೇತುಕಾದಿಭಾವತೋ ಚ ದುವಿಧೋ. ಭವತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ, ವೇದನಾತ್ತಯಸಮ್ಪಯೋಗತೋ, ಅಹೇತುಕದುಹೇತುಕತಿಹೇತುಕತೋ ಚ ತಿವಿಧೋ. ಯೋನಿಗತಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಚ.

ವೇದನಾ ಅನುಭವನಲಕ್ಖಣತೋ, ಲೋಕಿಯಸಾಸವಾದಿಭಾವತೋ ಚ ಏಕವಿಧಾ. ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಮನೋದ್ವಾರಿಕಭೇದತೋ ದುವಿಧಾ. ಸುಖಾದಿಭೇದತೋ ತಿವಿಧಾ. ಯೋನಿಗತಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ, ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಚ. ಛಳಾರಮ್ಮಣಭೇದತೋ ಛಬ್ಬಿಧಾ.

ತಣ್ಹಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಮುದಯಭಾವತೋ ಏಕವಿಧಾ. ದುವಿಧಾ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವತೋ. ತಿವಿಧಾ ಕಾಮಭವವಿಭವತಣ್ಹಾಭೇದತೋ. ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಚತುಮಗ್ಗಪಹೇಯ್ಯತೋ. ಪಞ್ಚವಿಧಾ ರೂಪಾಭಿನನ್ದನಾದಿಭಾವತೋ. ಛಬ್ಬಿಧಾ ಛತಣ್ಹಾಕಾಯಭೇದತೋ.

ಉಪಾದಾನಂ ಏಕವಿಧಂ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಭಾವತೋ. ದುವಿಧಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಭೇದತೋ. ತಿವಿಧಂ ಭವತ್ತಯೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ. ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಕಾಮುಪಾದಾನಾದಿಭೇದತೋ. ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಪಞ್ಚಗತಿಸಂವತ್ತನತೋ.

ಭವೋ ಏಕವಿಧೋ ಲೋಕಿಯಸಾಸವಾದಿಭಾವತೋ. ದುವಿಧೋ ಕಮ್ಮುಪಪತ್ತಿಭೇದತೋ. ತಿವಿಧೋ ಕಾಮಭವಾದಿಭೇದತೋ. ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಚತುರುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯತೋ. ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಪಞ್ಚಗತಿಸಂವತ್ತನತೋ. ಛಬ್ಬಿಧೋ ಕಾಮಕಮ್ಮಭವಾದಿಭೇದತೋ. ಸತ್ತವಿಧೋ ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸಙ್ಗಹತೋ. ಅಟ್ಠವಿಧೋ ಚತುರುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಕಮ್ಮಭವಾದಿಭೇದತೋ. ನವವಿಧೋ ಕಾಮಭವಾದಿಭೇದತೋ.

ಜಾತಿ ಏಕವಿಧಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಭಾವತೋ. ದುವಿಧಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹತೋ. ತಿವಿಧಾ ಭವತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ. ಯೋನಿಗತಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ, ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಚ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಜರಾಮರಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಏಕವಿಧಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೫೯೦. ಸೋಕಾದೀನಮ್ಪಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ಅಙ್ಗಬಹುತ್ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ‘‘ದ್ವಾದಸೇವಾ’’ತಿ ಅಙ್ಗವವತ್ಥಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಸೋಕಾದಯೋ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ಫಲೇನ ಪನ ಕಾರಣಂ ಅವಿಜ್ಜಂ ಮೂಲಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತೇ ವುತ್ತಾ. ಜರಾಮರಣಬ್ಭಾಹತಸ್ಸ ಹಿ ಬಾಲಸ್ಸ ತೇ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಸೋಕಾದೀನಂ ಜರಾಮರಣಕಾರಣತಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಪನ ‘‘ಕಾಯಿಕಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಫುಟ್ಠೋ’’ತಿ ಚ ಸುತ್ತೇ ಜರಾಮರಣನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ದುಕ್ಖಂ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ತಂ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಜರಾಮರಣಬ್ಭಾಹತಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೇ ಸಾಧಕಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಜರಾಮರಣೇನೇವ ಸೋಕಾದೀನಂ ಏಕಸಙ್ಖೇಪೋ ಕತೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯತಾ ಯುಜ್ಜತಿ. ಜರಾಮರಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಏಕಸಙ್ಖೇಪೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ. ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಪನ ಜರಾಮರಣಂ, ಸೋಕಾದಯೋ ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ತತ್ಥ ಜರಾಮರಣಂ ಏಕನ್ತಿಕಂ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ಗಹಿತಂ. ಸೋಕಾದಯೋ ಪನ ರೂಪಭವಾದೀಸು ಅಭಾವತೋ ಅನೇಕನ್ತಿಕಾ ಕೇವಲಂ ಪಾಕಟೇನ ಫಲೇನ ಅವಿಜ್ಜಾನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಗಹಿತಾ. ತೇನ ಅನಾಗತೇ ಜಾತಿಯಾ ಸತಿ ತತೋ ಪರಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಹೇತುಹೇತುಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಭವಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ. ಸುತ್ತಞ್ಚ ಸೋಕಾದೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಕಾರಣನ್ತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಸೋಕಾದೀನಂ ಬಾಲಸ್ಸ ಜರಾಮರಣನಿಮಿತ್ತತಾಮತ್ತಸ್ಸ. ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ಹಿ ವಚನೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸೋಕಾದೀನಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ, ನ ಚ ಜರಾಮರಣನಿಮಿತ್ತಮೇವ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ ಜರಾಮರಣಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಾನಿ ನ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ. ಕಸ್ಸ ಪನ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ? ಸೋಕಾದೀನಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಜರಾಮರಣಪಚ್ಚಯಾ ಸೋಕಾದಯೋ ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಂ, ಸೋಕಾದಯೋ ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಯಸ್ಮಾ ತದಞ್ಞೇನಪಿ ದುಕ್ಖಧಮ್ಮೇನ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ತೇ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಹೀನಸಂಯೋಜನಸ್ಸಾಪಿ ತೇಸಂ ತಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ನ ಏಕಂಸಿಕಾತಿ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯತಾವ ವುತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ಜರಾಮರಣಗ್ಗಹಣೇನ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಪಾಕೋ ಹಿ ಆಯುನೋ ಸಂಹಾನಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪರಿಪಾಕೋ ಚ ಜರಾ, ತೇಸಞ್ಚ ಭೇದೋ ಮರಣನ್ತಿ. ಸತಿ ಚ ಉಪಪತ್ತಿಭವೇ ತತ್ಥ ಕತುಪಚಿತಂ, ಪೋರಾಣಂ ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಭವೋ, ಕಮ್ಮಾದಿಉಪಟ್ಠಾನೇ ಚುತಿಅನನ್ತರಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಜನೇತೀತಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ಜಾತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಜರಾಮರಣಮ್ಪಿ ಜಾತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥೇವ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸ ಜಾತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯತಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಪರಿಯಾಯಸಙ್ಗಹತೋ ಚ ‘‘ಜರಾಮರಣಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಜರಾಮರಣಸ್ಸಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದತಾತಿ ದ್ವಾದಸಙ್ಗತಾ ವವತ್ಥಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವಾದಸೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಯಂ ತಾವಾತಿ ‘‘ದೇಸನಾಭೇದತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ.

ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾಸಙ್ಖಾರಪದಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೫೯೧. ಅಯಂ ಪನಾತಿ ಇದಾನಿ ವಕ್ಖಮಾನಂ. ‘‘ಕತಮಾ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಿಜ್ಜಾ ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೦೩) ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಚತುಟ್ಠಾನಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ವುತ್ತಾತಿ ‘‘ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇ (ಧ. ಸ. ೧೧೦೬) ಪನ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಕಥಿತಾಯ ಏವ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಟ್ಠಸು ಠಾನೇಸು ಕಿಚ್ಚಜಾತಿತೋ ಕಥಿತತ್ತಾ ತದತ್ಥವಣ್ಣನಾವಸೇನ ವಿಭಾವನಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಹಾಪೇತ್ವಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ. ವಿಭಜನಞ್ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೋ. ‘‘ಅಟ್ಠಸು ಠಾನೇಸು ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಟ್ಠಾನೇಸೂತಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇಸು, ಪುಬ್ಬನ್ತಾದೀಸು ಚ. ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನಾಪಿ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇ ಪಾಠೇ. ಸಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅಸಮೂಹತುಪ್ಪನ್ನಾ, ಪಗೇವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ. ‘‘ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ನ ದೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ರಸಿತಬ್ಬೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ಸಭಾವೋ ರಸೋ, ಅತ್ತನೋ ರಸೋ ಸರಸೋ, ಯಾಥಾವೋ ಯಥಾಭೂತೋ ಸರಸೋ ಯಾಥಾವಸರಸೋ, ಯೋ ‘‘ಪೀಳನಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೨.೮) ವುತ್ತೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪ್ಪಭೇದಾ ಏವ ಚ ಪುಬ್ಬನ್ತಾದಯೋ, ಸೋ ಏವ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಂ. ತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಜಾನಿತುಂ ನ ದೇತಿ.

ತದುಭಯನ್ತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಞ್ಚೇವ ಅಪರನ್ತಞ್ಚ ಅತೀತಂ, ಅನಾಗತಞ್ಚ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ. ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಭಾಗವನ್ತತಾಯ ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದ್ಧಭೂತೋ ಮಜ್ಝನ್ತೋ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೋ. ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸು ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಜಾನನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ದುಕ್ಖಾದೀಸು. ಯದಿಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನಪಿ ಪವತ್ತತಿ, ಯಥಾ ಪನ ನಿರೋಧಮಗ್ಗೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ ತೇ ಜಾನಿತುಕಾಮಸ್ಸ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇನ, ಅನಿರೋಧಮಗ್ಗೇಸು ನಿರೋಧಮಗ್ಗಗ್ಗಹಣಕಾರಣಭಾವೇನ ಚ ಪವತ್ತಮಾನಾ ತೇ ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ನ ದೇತಿ, ಏವಂ ದುಕ್ಖಾದೀಸುಪೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇನೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ. ದುಕ್ಖಾದಿವಿಸಯೋ ಅನ್ಧತಮಕರೋ, ಲೋಭಾದೀನಞ್ಚ ಅನ್ಧತಮಕರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತೋ ಅದಸ್ಸನಾಕಾರೋ ಅಞ್ಞಾಣಂ.

೫೯೨. ಪುಞ್ಞಾದಯೋತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ. ತತ್ಥ ಪುನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಂ ಅಪುಞ್ಞಫಲತೋ, ದುಕ್ಖಸಂಕಿಲೇಸತೋ ಚ ಸೋಧೇತೀತಿ ಪುಞ್ಞಂ. ಹಿತಸುಖಜ್ಝಾಸಯೇನ ಪುಞ್ಞಂ ಕರೋತೀತಿ ತನ್ನಿಪ್ಫಾದನೇನ ಕಾರಕಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಪೂರೇತಿ, ಪುಜ್ಜಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ವಾ ಪುಞ್ಞಂ. ಇತಿ ಪೂರಕೋ, ಪುಜ್ಜನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ಚ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪುಞ್ಞಞ್ಚ ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಟ್ಠೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಚಾತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ. ಪುಞ್ಞಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಪುಞ್ಞನ್ತಿ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಮಾಧಿಪಚ್ಚನೀಕಾನಂ ಅತಿದೂರತಾಯ ನ ಇಞ್ಜತಿ, ಅನಿಞ್ಜಞ್ಚ ಭವಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ. ಕಾಯೇನ ಪವತ್ತಿತೋ, ಕಾಯತೋ ವಾ ಪವತ್ತೋ, ಕಾಯಸ್ಸ ವಾ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ. ವಚೀಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಪಠಮತ್ತಿಕೋ ಪರಿವೀಮಂಸನಸುತ್ತಾದಿವಸೇನ ಗಹಿತೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಪುಞ್ಞಂ ಚೇ ಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಪುಞ್ಞೂಪಗಂ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೫೧) ಆಗತಂ. ದುತಿಯತ್ತಿಕೋ ವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಸೇನ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ತಯೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಖಾರಾ. ಕತಮೇ ತಯೋ? ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೮) ವುತ್ತಂ.

ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನಾತಿಆದಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಸರೂಪತೋ, ಪಭೇದತೋ ಚ ವಿಭಾವನಂ. ಭಾವನಾವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಾ, ನ ದಾನಸೀಲವಸೇನಾತಿ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅರೂಪಾವಚರಚೇತನಾಪಿ ‘‘ಭಾವನಾವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಯೇ ಪನ ‘‘ಭಾವನಾವಸೇನೇವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಂ ನಿವತ್ತೇತೀತಿ ವದನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಂ ತಾಸಮ್ಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯತಾಯ ವಿಯ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಭಾವಸ್ಸ ಚ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ಅಞ್ಞಥಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂಸು ಅಸಙ್ಗಹೋ ಏವ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ಯುತ್ತಂ ‘‘ಕುಸಲಞ್ಚ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಞ್ಚ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ತದವಸಿಟ್ಠಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾನಂಯೇವ ಗಹಣಂ, ಅಥ ಖೋ ಅನವಸೇಸಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಇತರೇಸು ಪನಾತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದೀಸು. ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಇಮೇಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ದ್ವಾರತೋ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ‘‘ಸಮವೀಸತಿ ಚೇತನಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ಯದಿ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿಯೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾಯಪಿ ಕುಸಲಾಯ ತಥಾ ಪವತ್ತಾಯ ವಚೀಸಙ್ಖಾರಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾ’’ತಿಆದಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ಕಾಯವಚೀಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇ, ಕಾಯವಚೀಸಞ್ಚೇತನಾಗ್ಗಹಣೇ ವಾ. ನ ಗಹಿತಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನ ಗಹಿತಾ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ನ ಹೋತಿ, ನನು ಸಾಪಿ ಕುಸಲಾ, ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾ ಚಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಪನ ಸನ್ತಾನೇ ಸಬ್ಯಾಪಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ತಸ್ಸಾ ಕುಸಲತಾ, ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾ ಚ ವುತ್ತಾ, ನ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನೇನ. ಸಾ ಪನ ವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೀ ರೂಪಾವಚರಮೇವ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ. ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಭೂಮಿಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಞ್ಞಭೂಮಿಕಂ ವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ. ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಾರಮ್ಮಣಂ ತಿಟ್ಠಾನಿಕಮೇವ ಚ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸದಿಸಾರಮ್ಮಣಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ. ನ ಚ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಪರಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣೋ ಅತ್ಥಿ, ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾ ಚ ಪರಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣಾವ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ವಿಪಾಕಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಕಸಿಣೇಸು ಚ ಉಪ್ಪಾದಿತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸಭೂತಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ. ಯಥಾಹ ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೪೪-೨೪೫; ಮ. ನಿ. ೧.೩೮೪-೩೮೬, ೪೩೧-೪೩೩; ಪಾರಾ. ೧೨). ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಫಲಸದಿಸಾ ಸಾ, ನ ಚ ಫಲಂ ದೇತಿ. ದಾನಸೀಲಾನಿಸಂಸಭೂತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಪಚ್ಚಯಲಾಭೋ ವಿಯಾತಿ ಸಾಪಿ ವಿಪಾಕಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ.

‘‘ಯಥಾ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾ, ಏವಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಚೇತನಾಪಿ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಧಮ್ಮೇ ವಿಸುಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ತೇಸಂ ವಿಪಾಕೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೭೨೫) ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಸಾ ಪನ ವಿಚಾರಣಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾಯಂ ಅಕುಸಲಕಥಾಯಂ ವಿಚಾರಿತಾ ಏವಾತಿ ತತ್ಥ ವಿಚಾರಿತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಯದೇಕೇ ವಿಭಜ್ಜ ವದನ್ತಿ, ದಸ್ಸನಭಾವನಾನಂ ಅಭಾವೇಪಿ ಯೇಸಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ, ಸೇಕ್ಖಾನಞ್ಚ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತೇಸಂ ತದುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ತೇಹಿ ಪಹಾತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾ ಅಕುಸಲಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಪನ ಭಾವನಾಯ ಅಭಾವಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಚಿನ್ತಾ ನತ್ಥಿ. ತೇನ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಮಾನಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾಪಿ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯದಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ, ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಾ ಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಕೇನಚಿ ಕದಾಚಿ ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವೇಯ್ಯುಂ? ನ ಚ ಪಟ್ಠಾನೇ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಾ ಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತಾ. ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಪನ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾತಿ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ. ತೇನೇವ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಚತ್ತತ್ತಾ ವನ್ತತ್ತಾ ಮುತ್ತತ್ತಾ ಪಹೀನತ್ತಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಟ್ಠತ್ತಾ ಉಕ್ಖೇಟಿತತ್ತಾ ಸಮುಕ್ಖೇಟಿತತ್ತಾ ಅಸ್ಸಾದಿತಬ್ಬಾ, ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಾ ಚ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಪಹೀನತಾಯ ಏವ ಸೋಮನಸ್ಸಹೇತುಭೂತಾ, ಅವಿಕ್ಖೇಪಹೇತುಭೂತಾ ಚ ನ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೀತಿ ನ ತೇ ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಭಾವಂ, ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಞ್ಚ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಪಹೀನೇ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಅರಿಯೋ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸೇ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ.

ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಯೇ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀನಾ, ತೇ ಕಿಲೇಸೇ ನ ಪುನೇತಿ ನ ಪಚ್ಚೇತಿ ನ ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತಿ…ಪೇ… ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ…ಪೇ… ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೮೦; ಚೂಳನಿ. ಮೇತ್ತಗೂಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೨೭). ನ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾ, ಇತರೇಸಂ ನ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ತಂ ಆರಬ್ಭ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದಿಟ್ಠಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ, ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ ಆರಬ್ಭ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ, ದಿಟ್ಠಿ, ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೦೭) ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಉದ್ಧಚ್ಚನ್ತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ತಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೧೫) ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಅತೀತಾದಿಭಾವೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತೇಪಿ ಯಾದಿಸಾನಂ ತಾಹಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾ ಆಪಾದೇತಬ್ಬಾ, ತೇಸು ಪುಥುಜ್ಜನೇಸು ವತ್ತಮಾನಾ ದಸ್ಸನಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತೇನ ಪಹಾತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಸೇಕ್ಖೇಸು ವತ್ತಮಾನಾ ಭಾವನಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತಾಯ ಪಹಾತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ.

ತೇಸು ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಸಹಾಯವಿರಹಾ ವಿಪಾಕಂ ನ ಜನಯನ್ತೀತಿ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಚೇತನಾಯ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ವುತ್ತೋ, ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬದಸ್ಸನಭಾವನಾರಹಿತಾನಂ ಪನ ಪುಥುಜ್ಜನೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಸಕಭಣ್ಡೇ ಛನ್ದರಾಗಾದೀನಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಚ ಸಂಯೋಜನತ್ತಯತದೇಕಟ್ಠಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನತಾಯ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಸಹಾಯಾನಂ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಸೇಧಿತುನ್ತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕೋ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತೋ. ಯದಿ ಏವಂ, ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬದಸ್ಸನಭಾವನಾರಹಿತಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ನೇವದಸ್ಸನೇನ-ನಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬತಾಯ ನವತ್ತಬ್ಬತಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ‘‘ನೇವದಸ್ಸನೇನ-ನಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೯) ವುತ್ತತ್ತಾ, ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬವಿರುದ್ಧಸಭಾವತ್ತಾ ಚ ಅಕುಸಲಾನಂ.

ಏವಮ್ಪಿ ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ‘‘ನವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ದ್ವಾದಸಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಧಮ್ಮವಸೇನ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಿಕೇ ಕಾಲವಸೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾಪಿ ಅತೀತಾ ‘‘ನವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದರೂಪಭಾವೇನ ಗಹಿತೇಸು ನವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವಾ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಭಾವೇನ ಗಹಿತೇಸು ನವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ನವತ್ತಬ್ಬತಾ ನವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯತ್ಥ ಹಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಕೋಚಿ ನಿಯೋಗತೋ ನವತ್ತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ತೇಸಂ ಚತುತ್ಥೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪದೇಸು ವಿಯ ತತ್ಥಾಪಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಭಜಾಪೇತಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಭಜಾಪೇತಿ ‘‘ಸಿಯಾ ನವತ್ತಬ್ಬಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೪೨೨). ತದಭಾವಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಿಕೇ, ಇಧ ಚ ತಥಾ ನ ವುತ್ತಾ.

ಅಥ ವಾ ಯಥಾ ಸಪ್ಪಟಿಘೇಹಿ ಸಮಾನಸಭಾವತ್ತಾ ರೂಪಧಾತುಯಂ ತಯೋ ಮಹಾಭೂತಾ ಸಪ್ಪಟಿಘಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಯಥಾಹ ‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಮಹಾಭೂತಾ, ದ್ವೇ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತ’’ನ್ತಿ, ಏವಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಸಮಾನಸಭಾವಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯುನ್ತಿ? ನತ್ಥಿ ನವತ್ತಬ್ಬತಾಪಸಙ್ಗೋ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಸಕಭಣ್ಡೇ ಛನ್ದರಾಗಾದಯೋ ಪರಭಣ್ಡೇ ಛನ್ದರಾಗಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ, ರಾಗೋ ಚ ರಾಗದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಅಫೋಟ್ಠಬ್ಬತ್ತಾ ರೂಪಧಾತುಯಂ ತಯೋ ಮಹಾಭೂತಾ ನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸಪ್ಪಟಿಘಾ, ಏವಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವನಾರಹಿತಾ ಪುಥುಜ್ಜನೇಸು ವತ್ತಮಾನಾ ಸಕಭಣ್ಡೇ ಛನ್ದರಾಗಾದಯೋ ನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯತಾ ನ ವುತ್ತಾ. ನ ಚ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಾ ಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತಾ. ಯೇ ಹಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಪಚ್ಚಯಾ ಕಿಲೇಸಾ, ನ ತೇ ದಸ್ಸನತೋ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಪಚ್ಚಯಸ್ಸಪಿ ಪನ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಸ್ಸ ಸಹಾಯವೇಕಲ್ಲಮತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸನೇನ ಕತಂ, ನ ತಸ್ಸ ಕೋಚಿ ಭಾವೋ ದಸ್ಸನೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪಾದಿತೋತಿ ತಸ್ಸ ಏಕನ್ತಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ಸತಿ ಸಹಾಯೇ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನವಚನಂ, ಅಸತಿ ಚ ವಿಪಾಕಾನುಪ್ಪಾದನವಚನಂ ನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ.

ತಯಿದಂ ಸಬ್ಬಂ ತೇಸಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಅಹೋಪುರಿಸಿಕಾಮತ್ತನ್ತಿ ಅಪರೇ. ಕಸ್ಮಾ? ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ. ಏವಞ್ಹಿ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ? ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೪೦೬). ಯದಿ ಹಿ ತಂ ಇಚ್ಛಿತಂ ಸಿಯಾ, ಯಥಾ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ‘‘ನಿಯೋಗಾ ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೪೩೩) ವತ್ವಾ ವಿಭಜ್ಜ ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ‘‘ನಿಯೋಗಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೋ ಸಿಯಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ, ಸಿಯಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವದೇಯ್ಯ. ಯಾ ಚ ತಂ ಸಮತ್ಥೇನ್ತೇನ ‘‘ಯದಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯುತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾಪಿ ಅಯುತ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನಂ ರಾಗದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಉದ್ಧಚ್ಚಾನಂ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೋ ಏವ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ. ಯಂ ಪನ ಉದ್ಧಚ್ಚಗ್ಗಹಣೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ವುತ್ತೋತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಸಾಧೇತುಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಅನುದ್ಧರಣಂ ನಿಬನ್ಧನಂ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಅನಿಬನ್ಧನಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ಸಾವಸೇಸಪಾಠದಸ್ಸನತೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅತೀತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಅನಾಗತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೮.೨) ಏತೇಸಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಗ್ಗಹಣಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ನ ಉದ್ಧಟಂ.

ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ವಿಪಾಕದಾನಂ ಪತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಸಹಾಯಭಾವೂಪಗಮನಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಕಿಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿ ವಿಯ ದಾನಸೀಲಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾಯೇವ ವಿಪಾಕದಾನಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಠಾನವಸೇನ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಂ ಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಸಹಾಯಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಉದಾಹು ಕಿಲೇಸಾ ವಿಯ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನಂ ಪತೀತಿ? ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ತಾವ ಪುರಿಮೋ ಪಕ್ಖೋ ಪಹೀನದಸ್ಸನಪ್ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಸೇಕ್ಖಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಿನೋ ಭಾವನಾಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಿರಿಯಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ಪಹೀನಾವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಮಾನೇ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತದಾನಾದಿ ವಿಯ. ಅಥ ದುತಿಯೋ, ತಸ್ಸಾಪಿ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಸಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಚಾರಿತನಯೇನೇವ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಸ್ಸ ವಿಪಾಕದಾನಂ ಪತಿ ಪಾಳಿಯಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ಅವಿರುಜ್ಝನವಸೇನೇತ್ಥ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸಾಪೀತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಚೇತನಾಪಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇತಿ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಸ್ಸ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ. ಯದಿ ಅಪನೇತಬ್ಬಾ, ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಸಮವೀಸತಿ ಚೇತನಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಪನ ಸಬ್ಬಾಪೇತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾಯಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾಯ ಸಹ ಏಕವೀಸತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನ, ತಥಾ ಅವಚನಸ್ಸ ವುತ್ತಕಾರಣತ್ತಾ. ತಂ ಪನ ಇತರಾವಚನಸ್ಸಾಪಿ ಕಾರಣನ್ತಿ ಸಮಾನರೂಪಾಯ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಅವಚನೇ ಯಂ ಕಾರಣಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಏಕಾ ನ ವುತ್ತಾ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ವುತ್ತಾಯಪಿ ಅವತ್ತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಯಂ ತಿಕೋತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರತ್ತಿಕೋ. ಪುರಿಮತ್ತಿಕನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರತ್ತಿಕಂ. ಪವಿಸತೀತಿ ಕಥಂ ಪವಿಸತಿ. ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಾಮಾವಚರಚೇತನಾಪಭೇದೋ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತತೋ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ, ವಚೀದುಚ್ಚರಿತತೋ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಸಿಯಾ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತೇರಸಪಿ ಚೇತನಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ಹೋತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ಚ. ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋಪಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಸಿಯಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ, ವಚೀದುಚ್ಚರಿತವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಸಿಯಾ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ, ದ್ವೇ ದ್ವಾರಾನಿ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ಸಿಯಾ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ, ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಚಾತಿ ಏವಂ ದುತಿಯತ್ತಿಕೋ ಪುರಿಮತ್ತಿಕಮೇವ ಪವಿಸತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂಯೇವ ವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ.

೫೯೩. ಅವಿಜ್ಜಾಭಾವೇ ಭಾವತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೇ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಸತಿ ಕದಾಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ. ಇದಾನಿ ತಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅಪ್ಪಹೀನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಅನಿರೋಧೋ ಇಧ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ, ನ ಧರಮಾನತಾ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಭಾವಿತೋಯೇವ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾತ’’ನ್ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಞಾಣಾಭಾವಾದಿಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಅ-ಕಾರೋ ‘‘ಅಹೇತುಕಾ ಧಮ್ಮಾ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೨) ಅಭಿಕ್ಖುಕೋ ಆವಾಸೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳವ. ೭೬) ತಂಯೋಗನಿವತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಭಾವೋ ಹೇತ್ಥ ದೀಪಿತೋ. ‘‘ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೭) ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಿತಾನಿವತ್ತಿಯಂ. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಸಮ್ಬನ್ಧೀತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾತಿ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಿತಾ ಏತ್ಥ ಜೋತೀಯತಿ. ‘‘ಅನಿದಸ್ಸನಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೯) ತಂಸಭಾವನಿವತ್ತಿಯಂ. ನಿದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ದಟ್ಠಬ್ಬತಾ. ಅಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ತಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತಾನಿವತ್ತಿಯಂ. ತಥಾ ‘‘ಅನಾಸವಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೫). ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಘಾ ಧಮ್ಮಾ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೦), ಅನಾರಮ್ಮಣಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೫೫) ತಂಕಿಚ್ಚನಿವತ್ತಿಯಂ. ‘‘ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧೧), ಅಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೫೭) ತಬ್ಭಾವನಿವತ್ತಿಯಂ. ತದಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ಪಕಾಸೀಯತಿ. ‘‘ಅಮನುಸ್ಸೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೨೧) ತಬ್ಭಾವಮತ್ತನಿವತ್ತಿಯಂ. ಮನುಸ್ಸತ್ತಮತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞಂ ಸಮಾನನ್ತಿ ಸದಿಸತಾ ಹೇತ್ಥ ಸೂಚೀಯತಿ. ‘‘ಅಸ್ಸಮಣೋ ಸಮಣಪಟಿಞ್ಞೋ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೩, ೨೭; ಪು. ಪ. ೯೧, ೧೨೪), ಅಪುತ್ತೋ’’ತಿ ತಥಾ ಸಮ್ಭಾವನೀಯಗುಣನಿವತ್ತಿಯಂ. ಗರಹಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ಞಾಯತಿ. ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಭೋತೋ ಅನಾಮಯಂ (ಜಾ. ೧.೧೫.೧೪೬; ೨.೨೦.೧೨೯), ಅನುದರಾ ಕಞ್ಞಾ’’ತಿ ತದನಪ್ಪಭಾವನಿವತ್ತಿಯಂ. ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧೭) ತಂಸದಿಸಭಾವನಿವತ್ತಿಯಂ. ಅತೀತಾನಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬತ್ತಾ, ಉಪ್ಪಾದಿಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೇಕದೇಸನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಆರದ್ಧುಪ್ಪಾದಭಾವಾ, ಕಾಲವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾನುಕೂಲತಾ, ಪಗೇವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ತಬ್ಬಿಧುರಭಾವೋ ಏತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧೧) ತದಪರಿಯೋಸಾನನಿವತ್ತಿಯಂ. ತನ್ನಿಟ್ಠಾನಞ್ಹೇತ್ಥ ಪಕಾಸೀಯತಿ. ಇಮೇಸಂ ಪನ ಅತ್ಥಾನಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಪಾರಿಸೇಸೇನ ಯಥಾ ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ, ಏವಂ ವಿಜ್ಜಾಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಕತ್ವಾ ಞಾಣಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸುಖಸಞ್ಞಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಹಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ದುಕ್ಖನ್ತ್ವೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಸುಖನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ, ಏತೇನ ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಆರಭತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ. ತಣ್ಹಾಪರಿಕ್ಖಾರೇತಿ ತಣ್ಹಾಯ ‘‘ಸುಖಂ ಸುಭ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖತೇ ಪರಿಕ್ಖತೇ, ಅಲಙ್ಕತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಣ್ಹಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮುದಯೋತಿ ಅಜಾನನ್ತೋ ಬಾಲೋ ‘‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಖತ್ತಿಯಮಹಾಸಾಲಾನಂ ಸಹಬ್ಯತಂ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೪೨) ಪರಿತಸ್ಸನ್ತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಕ್ಖರೋತಿ. ತಣ್ಹಾಪರಿಕ್ಖಾರೇತಿ ವಾ ತಣ್ಹಾಯ ಪರಿವಾರಭೂತೇ. ತಣ್ಹಾವತ್ಥುಂ ಹಿ ಚಕ್ಖಾದಿಂ, ರೂಪಾದಿಞ್ಚ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ತಂಸಮಙ್ಗೀನಂ ದೇನ್ತಾ ಸಙ್ಖರಾ ತಣ್ಹಾಯ ಉಪನೇನ್ತಾ ತಸ್ಸಾ ಪರಿವಾರಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಗತಿವಿಸೇಸೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾದಿಕೇ. ಅನೇಕಸತಪಸುಬದ್ಧಭಿಂಸನೋ ವಾಜಪೇಯ್ಯಾದಿಕೋ ಯಞ್ಞೋ. ಅಮರಣತ್ಥಾತಿ ಗಹಿತಾ ದುಕ್ಕರಕಿರಿಯಾ ಅಮರತಪೋ. ಅಮರೋ ವಾ ದೇವೋ ವಾ ಭವೇಯ್ಯಂ, ದೇವಞ್ಞತರೋ ವಾತಿ ಪವತ್ತಿತಾ ವತಚರಿಯಾ ಅಮರತಪೋ. ದುಕ್ಖತ್ತಾ ವಾ ಮರೋ ಮಾರಕೋ ತಪೋ ಅಮರತಪೋ. ದಿಟ್ಠೇ ಅದಿಟ್ಠಸದ್ದೋ ವಿಯ ಮರೇ ಅಮರಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಜಾತಿಆದಿಪಪಾತದುಕ್ಖಜನನತೋ ಮರುಪ್ಪಪಾತಸದಿಸತಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವುತ್ತಾ. ‘‘ಮಹಾಪರಿಳಾಹಜನಿಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನುದಹನಟ್ಠೇನ ತಿಣುಕ್ಕಾಸದಿಸತಂ ಪುಞ್ಞಫಲಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಪ್ಪಸ್ಸಾದತಞ್ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಅಧಿಕುಟ್ಟನವಿನಿವಿಜ್ಝನಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಪಲಿಭಞ್ಜನಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ತಸ್ಸ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಭಾವಸ್ಸ ಸುಗತಿಫಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ. ರಮಣೀಯಭಾವೇನ ಚ ಅಸ್ಸಾದಭಾವೇನ ಚ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಪುಞ್ಞಫಲಂ ದೀಪಸಿಖಾಮಧುಲಿತ್ತಸತ್ಥಧಾರಾಸದಿಸಂ. ತದತ್ಥೋ ಚ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ತಂನಿಪಾತಲೇಹನಸದಿಸೋ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಸುಖೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಯ ತರುಣಾಯ ಮುದುಕಾಯ ಲೋಮಸಾಯ ಬಾಹಾಯ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೯) ಸುಖಸಞ್ಞಾಯ ಅಸುಭಭಾವಸ್ಸ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನೇವ ಏಕಚ್ಚಕಾಮಪರಿಭೋಗೋತಿ ಬಾಲೋ ವಿಯ ಗೂಥಕೀಳನಂ, ಕಿಲೇಸಾಭಿಭೂತತಾಯ ಕೋಧಾರತಿಅಭಿಭೂತೋ ಅಸವಸೋ ಮರಿತುಕಾಮೋ ವಿಯ ವಿಸಖಾದನಂ ಸಮ್ಪತಿ ಕಿರಿಯಾಖಣೇ, ಆಯತಿಂ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಚ ಜಿಗುಚ್ಛನೀಯಂ, ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಂ ಆರಭತಿ. ಲೋಭಸಹಗತಸ್ಸ ವಾ ಗೂಥಕೀಳನಸದಿಸತಾ, ದೋಸಸಹಗತಸ್ಸ ವಿಸಖಾದನಸದಿಸತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಸಭಯಸ್ಸಾಪಿ ಪಿಸಾಚನಗರಸ್ಸ ಕಾಮಗುಣಸಮಿದ್ಧಿಯಾ ಸುಖವಿಪಲ್ಲಾಸಹೇತುಭಾವೋ ವಿಯ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕಾನಂ ನಿರನ್ತರತಾಯ, ಅನುಪಲಕ್ಖಿಯಮಾನಉಪ್ಪಾದವಯಾನಂ ದೀಘಸನ್ತಾನತಾಯ ಅಗಯ್ಹಮಾನವಿಪರಿಣಾಮಾನಂ ಸಙ್ಖಾರವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಭೂತಾನಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಚಾದಿವಿಪಲ್ಲಾಸಹೇತುಭಾವೋತಿ, ತೇಸಂ ಪಿಸಾಚನಗರಸದಿಸತಾ, ತದಭಿಮುಖಗಮನಸದಿಸತಾ ಚ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಅವಿಜ್ಜಾಭಾವತೋವ ಸಙ್ಖಾರಭಾವೋ, ನ ಅಭಾವತೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಅನ್ವಯತೋ, ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಚ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸುತ್ತೇನ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸುತ್ತಪದಂ ಆಭತಂ. ತತ್ಥ ಅವಿದ್ವಾತಿ ಅವಿದ್ದಸು. ಅವಿಜ್ಜಾಗತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಅಪ್ಪಹೀನಾವಿಜ್ಜೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಪಟ್ಠಾನಪಚ್ಚಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೫೯೪. ತಾವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತರಾಪೇಕ್ಖೋ ನಿಪಾತೋ, ತೇನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಇದಂ ತಾವ ಸಿದ್ಧಂ, ಇದಂ ಪನ ಅಪರಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಇದಂ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಯಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಯಥಾ ವಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತದುಭಯೇಸಂ ಬಹುಭಾವತೋ ಅನೇಕಧಾವ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯಪಿ ತಂ ಆಸಙ್ಕನ್ತೋ ಪುಚ್ಛಿ ‘‘ಕತಮೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಕಥಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ, ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಬಹೂ ಸಙ್ಖಾರಾ ವುತ್ತಾ. ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಧಾವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಮೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಏವಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ. ಯದಿಪಿ ‘‘ಕತಮೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಸಾಧಾರಣತೋ ಪುಚ್ಛಾ ಆರದ್ಧಾ, ಏಕದೇಸೇನ ಪನ ಸಮುದಾಯೋಪಲಕ್ಖಣಮೇತನ್ತಿ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗಾನಂ ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಪುಚ್ಛಿತೇ ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ವಿಸಜ್ಜೇತುಕಾಮೋ ಪಚ್ಚಯೇ ತಾವ ಪಾಳಿನಯೇನೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವತಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಚ ಭಗವತಾ ಚತುವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ವುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತೇಸಂ ವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

‘‘ಹೇತು ಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಹೇತುನೋ, ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಭೂತಸ್ಸ ಚ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾತಿ ತಂ ನಿವಾರೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಸೋ ಏವ ದೋಸೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಪುನ ಆಹ ‘‘ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತೇನ ನ ಇಧ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ಅಥ ಖೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಗಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಹೇತು ಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚ, ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪರತೋ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತು…ಪೇ… ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೧) ತೇನ ತೇನ ಹೇತುಭಾವಾದಿಉಪಕಾರೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕತ್ತಂ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಾ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ಅಟ್ಠ. ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ), ‘‘ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ಅಟ್ಠ. ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ) ಚ ಏವಮಾದಿನಾ ಧಮ್ಮಪಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸೇನ ಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಧಮ್ಮೇಹೇವ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿವಿಭಾವನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇಧಾಪಿ ವಾ ‘‘ಹೇತು ಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾ’’ತಿ ಧಮ್ಮೇನೇವ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನ ಹಿ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ಉದ್ದೇಸೋ ಕುಸಲಾದಿಉದ್ದೇಸೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೋ, ಅಥ ಖೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಕಾರಕಭಾವಪ್ಪಧಾನೋತಿ.

‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಬ್ಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಆರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಅತಿದಿಸತಿ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ತಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ, ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ, ನ ಕಮ್ಮಧಾರಯಮತ್ತಂ.

೫೯೫. ವಚನಾವಯವೋತಿ ಸಾಧನಾವಯವಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ವಚನಸಭಾವಞ್ಹಿ ಸಾಧನಂ ಪರೇಸಂ ಅವಿದಿತತ್ಥಞಾಪನತೋ ಲೋಕೇ ಸಾಧನನ್ತಿ ಪಾಕಟಂ ಪಞ್ಞಾತಂ. ತಥಾ ಹಿ ನಂ ಅವಯವಲಕ್ಖಣಂ, ವಚನಸಭಾವಞ್ಚ ಸಾಧನಂ, ಅವಯವಪಕ್ಖಾದೀನಿ ವಚನಾನಿ ಸಾಧನನ್ತಿ ಚ ಞಾಯವಾದಿನೋ ವದನ್ತಿ. ಪಟಿಞ್ಞಾ, ಹೇತೂತಿಆದೀಸೂತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾ, ಹೇತು, ಉದಾಹರಣ, ಉಪನಯ, ನಿಗಮನಾನಿ. ಉದಾಹರಣಸಾಧಮ್ಮಿಯಾ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಂ ಹೇತು. ವಿರೂಪೋ ಹೇತೂತಿ ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಕಾರಣಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಲಕ್ಖಣಂ, ಸಮ್ಪಾಪಕಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ವಾ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬತಾಯ, ಞಾಪಕಲಕ್ಖಣಂ ಪನ ವಚನಾವಯವಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಂ. ಕಾಮಂ ಮೂಲಮ್ಪಿ ಕಾರಣಲಕ್ಖಣಂ ಕಾರಣಮೇವ, ಕಾರಣನ್ತಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಹೇತು ಗಹಿತೋ. ಮೂಲನ್ತಿ ಹೇತುಹೇತೂತಿ ಕಾರಣವಿಸೇಸವಿಸಯತ್ತಾ ಮೂಲಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ. ಏತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಂ ವತ್ತತೀತಿ, ತಞ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಿತೀನಂ ಸಾಧಾರಣವಚನಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಿಟ್ಠತಿ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಾ’’ತಿ. ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಠಿತಿಯಾ ಏವ ಉಪಕಾರಕೋ ಹೋತಿ ಯಥಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ, ಏಕಚ್ಚೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ ಯಥಾ ಅನನ್ತರಾದಿಕೋ, ಏಕಚ್ಚೋ ಉಭಯಸ್ಸ ಯಥಾ ಹೇತುಆದಯೋ.

ಉಪಕಾರಕಲಕ್ಖಣೋತಿ ಚ ಧಮ್ಮೇನ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿಂ ಉಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಹಿನೋತಿ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಹೇತು, ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತುಸದ್ದಾನಂ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಮೂಲಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪತಿಟ್ಠತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಹಿನೋತಿ ವಾ ಏತೇನ ಕಮ್ಮನಿದಾನಭೂತೇನ ಉದ್ಧಂ ಓಜಂ ಅತಿಹರನ್ತೇನ ಮೂಲೇನ ವಿಯ ಪಾದಪೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಫಲಂ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತಿ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರುಳ್ಹಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಹೇತು. ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಕರೋತೀತಿ ಕಾರಣಂ. ನಿದದಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ನಿದಾನಂ. ಸಮ್ಭವತಿ ತಂ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಭವೋ. ಪಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಪಭವೋತಿ ಪಚ್ಚಯಹೇತುಸದ್ದೇಹಿ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಸಮಾನತ್ಥತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಕಾರಣವಿಸೇಸವಿಸಯೋ ಹೇತುಸದ್ದೋ, ಕಾರಣಸಾಮಞ್ಞವಿಸಯೋ ಪಚ್ಚಯಸದ್ದೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಹೇತುಅತ್ಥೋ, ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಪಞ್ಚವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ತಂ ಸಙ್ಖಿಪ್ಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪತೋ…ಪೇ… ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ.

ಯಥಾ ಸಾಲಿವೀಹಿಬೀಜಾದೀನಿ ತಂತಂಓಸಧೀನಂ ಸಾಲಿವೀಹಿಆದಿಭಾವಸ್ಸ ಸಾಧಕಾನಿ, ಮಣಿಆದಿಪ್ಪಭಾವತ್ಥೂನಿ ಚ ನೀಲಾದಿವಣ್ಣಾನಿ ನೀಲಾದಿಪ್ಪಭಾಸಾಧಕಾನಿ, ಏವಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಯಥಾರಹಂ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಸಾಧಕೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸೋ ಸಾಲಿಆದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ಆಚರಿಯಾನನ್ತಿ ಚ ರೇವತಾಚರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಯದಿ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸಾಧಕೋ, ಏವಂ ಸತಿ. ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ. ಯಥಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಹೇತು ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವಾಯ ನ ಪರಿಯತ್ತೋ, ಏವಂ ಅಬ್ಯಾಕತೋಪಿ ಹೇತು ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವಾಯ. ಸಭಾವೇನೇವ ಹಿ ತಂ ಅಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ಸೋ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಂ ಸಾಧೇತೀ’’ತಿ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಚ ತೇಸಂ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ವಿನಾ ಏತೇನಾತಿ ಏತೇನ ಹೇತುನಾ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವಸಾಧಕೇನ ವಿನಾ ಅಹೇತುಕತ್ತಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋ ಸಭಾವೇನೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

‘‘ಯೋನಿಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಭಿವಡ್ಢನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೬೭) ವಚನೇಹಿ ಕುಸಲಭಾವಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತಾ ಸಿದ್ಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೋ ಕುಸಲಭಾವೋ’’ತಿ. ಏತೇನೇವ ಅಕುಸಲಅಬ್ಯಾಕತಭಾವಾಪಿ ಕುಸಲಭಾವೋ ವಿಯ ನ ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಯಂ ಪನೇಕೇ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಅಹೇತುಕಹೇತುಸ್ಸ ಅಕುಸಲಭಾವೋ ವಿಯ ಸಹೇತುಕಹೇತೂನಮ್ಪಿ ಸಭಾವತೋವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧೋ’’ತಿ, ತಸ್ಸ ಉತ್ತರಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ಯದಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಲೋಭೋ ಕುಸಲೋ ವಾ ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ವಾತಿ ಯದಿ ಅಲೋಭೋ ಸಭಾವತೋ ಕುಸಲೋ, ಸೋ ಕುಸಲಸಭಾವತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ನ ಸಿಯಾ. ಅಥ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ತಂಸಭಾವತ್ತಾ ಕುಸಲೋ ನ ಸಿಯಾ ಅಲೋಭಸಭಾವಸ್ಸ ಅದೋಸತ್ತಾಭಾವೋ ವಿಯ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಉಭಯಥಾಪಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಉಭಯಥಾ ಹೋನ್ತೇಸು ಸದ್ಧಾದೀಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಂ ಪರಿಯೇಸೇಥ, ನ ಸಭಾವತೋ, ಏವಂ ಹೇತೂಸುಪಿ ಕುಸಲಾದಿತಾ ಅಞ್ಞಪಟಿಬದ್ಧಾ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾ, ನ ಸಭಾವತೋತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತೂಸು ಸಭಾವತೋವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ’’ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಸಾ ಪನ ಪರಿಯೇಸಿಯಮಾನಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಪಟಿಬದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ ಹೇತೂಸು ವಿಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸುಪಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಪಟಿಬದ್ಧೋ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ, ನ ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧೋತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ವಿರುಳ್ಹಮೂಲಾ ವಿಯಾತಿ ಏತೇನ ಮೂಲಾನಿ ವಿಯ ಮೂಲಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನೇನಾ’’ತಿ. ಸ್ವಾಯಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸತ್ತಧಾ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ಹೇತುಕಿಚ್ಚಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ, ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೧), ತತ್ಥ ಪಠಮೋ ಹೇತುಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ, ತೇನಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ದುತಿಯೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಸೇಸನಂ, ತೇನ ನ ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತೂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಥ ಖೋ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನನು ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ದುತಿಯೇ ಹೇತುಸದ್ದೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಹೇತೂ ಅತ್ತನಾವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ನಾಯಮೇಕನ್ತೋ. ಹೇತುಸದ್ದೋ ಹಿ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥೇವ ಬ್ಯಾವಟೋ ಯದಾ ಗಯ್ಹತಿ, ನ ತದಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಸೇಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಅವಿಸಿಟ್ಠಾ ಯೇ ಕೇಚಿ ಗಹಿತಾ ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ. ನನು ಚ ಯಥಾ ‘‘ಅರೂಪಿನೋ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಅರೂಪಿನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ದುತಿಯೇನ ಆಹಾರಗ್ಗಹಣೇನ, ಇನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ವಿನಾಪಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾವ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಸಿಯಾತಿ? ನ, ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಹಿ ತತ್ಥ ದುತಿಯೇ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣೇ ಅಸತಿಪಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾವ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ತಂ ನ ಕತಂ, ಇಧ ಪನ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ದುತಿಯಂ ಹೇತುಗ್ಗಹಣಂ. ಏವಮ್ಪಿ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಸೋ ಏವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಹೇತೂತಿ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ ಯೋ ಕೋಚಿ ಹೇತು ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸೇವ ಹೇತುನೋ ಪುನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಏತದತ್ಥಮೇವ ಹಿ ವಿನಾಪಿ ದುತಿಯೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ತಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಕತಂ.

ಅಥ ವಾ ಅಸತಿ ದುತಿಯೇ ಹೇತುಸದ್ದೇ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಪನ ಹೇತೂನನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾತಿ ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಸೋ ವುತ್ತೋ. ತೇನ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವಂ ಯೇ ಲಭನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹೇತೂನಂ, ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಹೇತುಝಾನಮಗ್ಗಾ ಪತಿಟ್ಠಾಮತ್ತಾದಿಭಾವೇನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮನಿರಪೇಕ್ಖಾ, ನ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾ ವಿಯ ಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇಸ್ವೇವ ದುತಿಯಂ ಹೇತಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಪನ ಆಹರಿತಬ್ಬಈಸಿತಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ವಿನಾಪಿ ದುತಿಯೇನ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣೇನ ಅತ್ತನಾ ಏವ ಆಹರಿತಬ್ಬೇ, ಈಸಿತಬ್ಬೇ ಚ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಭೂತೇ, ಅಞ್ಞೇ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕೇ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೀತಿ ತಂ ತತ್ಥ ನ ಕತಂ. ಇಧ ಚ ದುತಿಯೇನ ಹೇತುಗ್ಗಹಣೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಹೇತುನಾ, ಪಚ್ಚಯಭೂತೇನೇವ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಹೇತೂನಂ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಪುನ ವಿಸೇಸೇನ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ‘‘ಕುಸಲಾ ಹೇತೂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ದುತಿಯಂ ಹೇತುಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೫೯೬. ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನಾತಿ ವಿಸಯಭಾವೇನ, ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆರಭಿತ್ವಾಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ರೂಪಾಯತನಾದಿಮತ್ತೇ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ ೧.೧.೨) ಅನಿಯಮೇನ ಸಬ್ಬರೂಪಾಯತನಾನಂ…ಪೇ… ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾಯತನಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ರೂಪಾದಿಭೇದೇನ ಛಬ್ಬಿಧೇಸು ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮೇಸು ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ. ಸ್ವಾಯಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಭಾವಿತೋ ಏವ. ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ. ಏಕನ್ತಸಾರಮ್ಮಣಭಾವತೋ ಅನಾರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆರಬ್ಭೇವಾ’’ತಿ. ಸ್ವಾಯಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ನವಪ್ಪಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೫೯೭. ಜೇಟ್ಠಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಮುಖಭಾವೇನ. ಅತ್ತಾಧೀನಾನಞ್ಹಿ ಪತಿಭೂತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪತಿ. ಸೋ ತೇಸಂ ಪಮುಖಭಾವೇನ ಪವತ್ತತಿ. ‘‘ಛನ್ದವತೋ ಕಿಂ ನಾಮ ನ ಸಿಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಪುರಿಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಛನ್ದಾದಯೋ ಧುರಭೂತಾ ಜೇಟ್ಠಕಭೂತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಸಾಧಯಮಾನಾ ವಸೇ ವತ್ತಯಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಚ ತೇಸಂ ವಸೇನ ವತ್ತನ್ತಿ ಹೀನಾದಿಭಾವೇನ ತದನುವತ್ತನತೋ, ತೇನ ತೇ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ಗರುಕಾತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ತನ್ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಾನಂ ಅಸ್ಸಾದನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತಯಮಾನಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಅತ್ತಾಧೀನಾನಂ ಪತಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಛನ್ದಾಧಿಪತೀತಿ ಛನ್ದಸಙ್ಖಾತೋ ಅಧಿಪತಿ, ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಛನ್ದಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಯಥಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೧) ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧ ‘‘ಅಧಿಪತೀ ಅಧಿಪತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೩) ನಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಭಾವತೋ. ಹೇತವೋ ಹಿ ದ್ವೇ ತಯೋಪಿ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕಭಾವಸ್ಸ ಅವಿಜಹನತೋ. ಅಧಿಪತಿ ಪನ ಜೇಟ್ಠಕಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ, ನ ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಬಹೂ ಜೇಟ್ಠಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಅಧಿಪತೀ ಅಧಿಪತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಂ.

ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಂ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಂ. ಗರುಂ ಕತ್ವಾತಿ ಗರುಕಾರಚಿತ್ತೀಕಾರವಸೇನ ವಾ ಅಸ್ಸಾದನವಸೇನ ವಾ ಗರುಕಾರಿಕಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ ಅವಿಜಹಿತಬ್ಬಂ ಅನವಞ್ಞಾತಂ ಕತ್ವಾ. ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ತೇ ತೇ ಗರುಕಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ. ತೇಸಂ ತೇಸನ್ತಿ ತಂತಂಗರುಕಾರಕಧಮ್ಮಾನಂ. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ. ಸ್ವಾಯಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣೇಹಿ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇನೇವ, ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣೇಹಿ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಸಹಜಾತೇನೇವಾತಿ ಕುಸಲಮೂಲಾ ಚತ್ತಾರೋ, ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣೇಹಿ, ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಸಹಜಾತೇನೇವ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾತಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾ ತಯೋ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣೇಹಿ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇನೇವ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲಾ ತಯೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸಪ್ಪಕಾರೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಸತ್ತಧಾ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿ, ಸತ್ತಧಾ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೫೯೮. ಅನ್ತರಾಯತೀತಿ ಅನ್ತರಂ, ಬ್ಯವಧಾಯಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಾಸ್ಸ ಅನ್ತರಂ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಅನನ್ತರೋ, ಅನನ್ತರೋ ಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ. ‘‘ಅತ್ಥಾನನ್ತರತಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ಕಾಲಾನನ್ತರತಾ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಬಹುಧಾ ಪಪಞ್ಚಯನ್ತಿ, ಅಸಾರಂ ಗನ್ಥವಿತ್ಥಾರಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ಪವತ್ತಿಓಕಾಸದಾನವಿಸೇಸಭಾವೇನ ನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಏವಂ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾ, ಏತೇ ಪನ ಚಿತ್ತನಿಯಮಹೇತುಭಾವೇನ ವುತ್ತಾತಿ ತಂ ಚಿತ್ತನಿಯಮಹೇತುಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಹಿ ಏಸಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿಆದಿ ಚಿತ್ತನಿಯಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸನ್ತೀರಣಾನನ್ತರಾ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ, ಚುತಿಅನನ್ತರಾ ಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಯಂ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತದನನ್ತರುಪ್ಪಾದನಿಯಮೋ ತಂತಂಸಹಕಾರಿಪಚ್ಚಯವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪುರಿಮಪುರಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಇಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅತ್ಥಾನನ್ತರತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೇನ ಕೇನಚಿ ಧಮ್ಮೇನ ಅನನ್ತರತಾಯ. ಕಾಲಾನನ್ತರತಾಯಾತಿ ಕಾಲಭೇದೇನ ಅನನ್ತರತಾಯ. ಆಚರಿಯಾನನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ರೇವತಾಚರಿಯಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲಾನನ್ತರತಾಯ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತವಿರೋಧೇ. ಭಾವನಾಬಲೇನ ಪನ ವಾರಿತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ವೇಧೇ ದಿನ್ನೇ ಪುಪ್ಫಿತುಂ ಸಮತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪುಪ್ಫನಂ ನ ಹೋತಿ, ವೇಧೇ ಪನ ಅಪನೀತೇ ತಾಯ ಏವ ಸಮತ್ಥತಾಯ ಪುಪ್ಫನಂ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಭಾವನಾಬಲೇನ ವಾರಿತತ್ತಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಸಮತ್ಥಸ್ಸೇವ ಅಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ, ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅಪಗತೇ ತಾಯ ಏವ ಸಮತ್ಥತಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಮ್ಪಿ ವಚನಂ ಕಾಲಾನನ್ತರತಾ ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾಹಾದಿನಾ ಕಾಲೇನ ಅನ್ತರಿತಭಾವತೋ. ಏತದೇವ ‘‘ಕಾಲನ್ತರಿತತಾ ಅತ್ಥಿ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವದಾಮ. ನನು ಚ ಕಾಲೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ನತ್ಥೀತಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕಾಲಾನನ್ತರ…ಪೇ… ಲದ್ಧೀ’’ತಿ.

ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತತೋವೇತ್ಥ ನಾನಾಕರಣಂ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ, ನ ಅತ್ಥತೋತಿ ಉಪಚಯಸನ್ತತಿಅಧಿವಚನನಿರುತ್ತಿಪದಾನಂ ವಿಯ ಸದ್ದತ್ಥಮತ್ತತೋ ನಾನಾಕರಣಂ, ನ ವಚನೀಯತ್ಥತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನೇವ ಸದ್ದತ್ಥವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ನಿರೋಧುಪ್ಪಾದನ್ತರಾಭಾವತೋ ನಿರನ್ತರುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೋ. ರೂಪಕಲಾಪಾನಂ ವಿಯ ಸಣ್ಠಾನಾಭಾವತೋ, ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಹಾವಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಇದಮಿತೋ ಹೇಟ್ಠಾ, ಉದ್ಧಂ, ತಿರಿಯ’’ನ್ತಿ ವಿಭಾಗಾಭಾವಾ ಅತ್ತನಾ ಏಕತ್ತಮಿವ ಉಪನೇತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಅನನ್ತರಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ. ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾತಿ ಚ ಅಬ್ಯಾಪಾರತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಯದಾಕಾರೇ ನಿರುದ್ಧೇ, ವತ್ತಮಾನೇ ವಾ ಸತಿ ತಂತಂವಿಸೇಸವನ್ತೋ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋವ ಆಕಾರೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಮತ್ತಮೇವ ಚ ಉಪಾದಾಯ ಕಾಲವೋಹಾರೋತಿ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಫಲಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಸಞ್ಞಭವಾ ಚವನ್ತಸ್ಸ, ಪುರಿಮಚುತಿಪಚ್ಛಿಮಪಟಿಸನ್ಧೀನಞ್ಚ ನಿರೋಧುಪ್ಪಾದನಿರನ್ತರತಾಯ ಕಾಲನ್ತರತಾ ನತ್ಥಿ. ನ ಹಿ ತೇಸಂ ಅನ್ತರಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಉಪಾದಾಯ ಕಾಲನ್ತರತಾ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ಚ ರೂಪಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತರಂ ಕರೋತಿ ಅಞ್ಞಸನ್ತಾನತ್ತಾ. ರೂಪಾರೂಪಸನ್ತತಿಯೋ ಹಿ ದ್ವೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸದಿಸಸಭಾವತ್ತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪಕಾರಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ವಿಸುಂಯೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಏಕಸನ್ತತಿಯಞ್ಚ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಪವತ್ತಮಾನಂ ತಂಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಅನ್ತರಕಾರಕಂ ಹೋತಿ. ತಾದಿಸಞ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಫಲಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಮಜ್ಝೇ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ಅಭಾವೋ ಅನ್ತರಕಾರಕೋ ಹೋತಿ ಅಭಾವತ್ತಾ ಏವ. ತಸ್ಮಾ ಜವನಾನನ್ತರಸ್ಸ ಜವನಸ್ಸ ವಿಯ, ಭವಙ್ಗಾನನ್ತರಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ವಿಯ ಚ ನಿರನ್ತರತಾ ಸುಟ್ಠು ಅನನ್ತರತಾ ಹೋತೀತಿ ತಥಾ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಚುತೀನಮ್ಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಪಾಕಟೋತಿ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾವ ವುತ್ತಾ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಗಹಿತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವಚನಂ ಅಲಭನ್ತಾನಂ ‘‘ಅತೀತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೮.೪) ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ನ ಸೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ನ ಹಿ ಕುಸಲಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಗ್ಗಹಣಂ ಅಪರಿಚ್ಛೇದಂ. ಯತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ಏವ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾ. ತೇನೇವ ಚ ಅತೀತತ್ತಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಯೋ ನ ಸನ್ತೀತಿ. ತಸ್ಸ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸತ್ತಧಾ ಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೫೯೯. ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಹ ಉಪ್ಪಾದನಭಾವೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪಾಕಟೇನ ಠಿತಿಯಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ನಿದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಪದೀಪನಿದಸ್ಸನಂ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಪದೀಪೋ ಹಿ ಪಭಾಸಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಹಜಾತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಾ. ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ. ತಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಖಣೇ ನಾಮರೂಪಂ ಓಕ್ಕನ್ತಂ ವಿಯ ಪರಲೋಕತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಇಧ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಆದಿಂ ಪವಿಸನ್ತಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಖಣೋ ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ರೂಪನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತಞ್ಹಿ ನಾಮಸ್ಸ, ನಾಮಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಅಭಾವತೋ. ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾತಿ ಹದಯವತ್ಥುಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತತ್ಥ ಯದಿಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ತೇನ ಖಣನ್ತರೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ನ ನಿವಾರಿತೋತಿ ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥಮಿದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ಕೇಚಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಚಿ ವತ್ಥುಭೂತಾ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ, ವತ್ಥುನೋ ಚ ಪವತ್ತಿಯಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಿವಾರಿತಂ ನಿವಾರೇತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೇ ತಥಾ ಅವತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಉಪಯೋಗೇಕವಚನಂ. ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನಂ ಜಾಯತಿ. ‘‘ಕಾಲೇ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಭುಮ್ಮೇಕವಚನನ್ತಿ ದೀಪಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪುರಿಮೇನ ಚ ‘‘ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ, ವತ್ಥು ಚ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೧೯) ಆದಿವಚನೇನ ನಾಮಸಹಿತಂ ಏವ ವತ್ಥು ನಾಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಆಪನ್ನೇ ಇತರೇನ ಕೇವಲಸ್ಸ ಚ ತಥಾವತ್ತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸ್ವಾಯಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೧೯) ನವವಿಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೬೦೦. ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ತಿದಣ್ಡಂ ನಿದಸ್ಸಿತಂ. ಉಪಕಾರಕತಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತಾವಸೇನೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ನ ಸಹಜಾತತಾದಿವಸೇನ. ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋಯೇವ ಹಿ ಕೋಚಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿನಾ ಇಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ. ತಥಾ ಹಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೋನ್ತೋಯೇವ ಹಿ ಕೋಚಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಯದಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕತಾಮತ್ತಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾ, ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕಾ ವತ್ಥುಖನ್ಧಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಸಿಯುಂ, ನ ಚ ತಂ ಇಚ್ಛಿತಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಕಾರಕತಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಸೇನೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ. ಅಯಞ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಠಿತಿಯಾ ಚ ಉಪಕಾರಕೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ಪನ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ತಿವಿಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೬೦೧. ತರುಆದೀನಂ ಪಥವೀ ವಿಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ ಪಥವೀಧಾತು ಸೇಸಧಾತೂನಂ, ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಉಪಕಾರಕಾ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಾದಯೋ ವಿಯ ನಿಸ್ಸಯಾಕಾರೇನ ಖನ್ಧಾದಯೋ ತಂತಂನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀನಂ. ಪಥವೀಧಾತುಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಏವ ಹಿ ಸೇಸಧಾತುಯೋ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ವಿಯ ಯಥಾಸಕಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಿ.

ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನಾತಿ ಆಧಾರಾಕಾರೇನ. ಆಧಾರಾಕಾರೋ ಚೇತ್ಥ ತೇಸಂ ಸಾತಿಸಯಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯತೋ ಭೂತಾನಿ ಅನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಸುಟ್ಠು ಯುಜ್ಜತಿ. ನ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾವಿಸೇಸಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಅದೇಸಕಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ಯದಿಪಿ ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿಭಾವೋ. ಯೇನ ಪನ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸೇನ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪಟುಮನ್ದಭಾವೇಸು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ತದನುವಿಧಾನಾಕಾರೇನೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಸ್ವಾಯಮಿಧ ತೇಸಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಸಿದ್ಧೋ ವಿಸೇಸೋತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇ ಸತಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತೋ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ವಿಭಾವಿತೋ ಹೋತಿ. ಸ್ವಾಯಂ ನಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಕಾಸಿತೋವ. ಛಟ್ಠೋ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಲಬ್ಭತಿ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಚೀ’’ತಿ, ತತ್ಥ ತೇ ಏವ ಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ. ಯಂ ರೂಪನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ಪನ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ತೇರಸವಿಧೋ. ಕಥಂ? ಸಹಜಾತತೋ ಕುಸಲಮೂಲಾ ತಯೋ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಮೂಲಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲೇಸು ಪನ ಪುರೇಜಾತಂ ಲಬ್ಭತಿ. ಅಬ್ಯಾಕತಞ್ಹಿ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಪುರೇಜಾತಮ್ಪಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಮೇವ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಂ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತತೋ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಸಹಜಾತತೋ ಏವ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತೇರಸ.

೬೦೨. ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಫಲೇನ ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಂ ನಿಸ್ಸಯೋತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಯೋ ಭುಸೋ ನಿಸ್ಸಯೋ, ತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತಿ. ಬಲವಕಾರಣಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಭಾವವಸೇನ ಅನನ್ತರಂ ಅನುರೂಪಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾವಸೇನ, ಕೇವಲಞ್ಚ ಬಲವನ್ತಂ ಕಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಕಾರಕೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ದಾನಂ ದತ್ವಾತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಚಜಿತ್ವಾ. ಯಾಯ ವಾ ಚೇತನಾಯ ಸೋ ದಿಯ್ಯತಿ, ಸಾ ಚೇತನಾ ದಾನಂ. ದತ್ವಾತಿ ತಂ ಚೇತನಂ ಪರಿಯೋದಪೇತ್ವಾ ವಿಸುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ. ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗದಸಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ನಿಚ್ಚಸೀಲಂ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ. ಇಮಿನಾ ಸಮಾದಾನವಿರತಿಯೇವ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತಿಯೋ ಪನ ಲೋಕೇ ‘‘ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ ನ ವುತ್ತಾ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ವುತ್ತಾ, ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ಹೋನ್ತಿಯೇವ. ತತ್ಥ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತಿ ಸೇಕ್ಖಾನಂಯೇವ ಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಇತರೇಸಂ. ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮನ್ತಿ ‘‘ಪಾಣಂ ನ ಹನೇ, ನ ಚಾದಿನ್ನಮಾದಿಯೇ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೪೦೨) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಉಪೋಸಥಸೀಲಂ. ತಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀತಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕುಸಲಂ ಸೇಕ್ಖೋಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಅರಹಾಪಿ ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೇವ. ಅರಹತೋಪಿ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಂ ಕುಸಲಂ ಕುಸಲಮೇವ. ಯೇನ ಪನ ಚಿತ್ತೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಕಾರೇ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಪುಬ್ಬೇ ಸುಚಿಣ್ಣಾನೀತಿ ‘‘ದತ್ವಾ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಹಿ ಆಸನ್ನಕತಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ಇಮಿನಾ ನ ಆಸನ್ನಕತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ, ದಾನಾದೀಹಿ ವಾ ಸೇಸಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಂ ವುತ್ತಂ. ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ. ‘‘ಝಾನಂ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ. ಸೇಕ್ಖಾ ಗೋತ್ರಭುನ್ತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸೋ ಹಿ ಗೋತ್ರಭುಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ‘‘ವೋದಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿನೋ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇಸಞ್ಹಿ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ವೋದಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿನೋ. ಮಗ್ಗಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಮಗ್ಗಫಲಭವಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಲದ್ಧಮಗ್ಗಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ, ಸುದ್ಧಮಗ್ಗತೋಯೇವ ಪನ ವುಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಕುಸಲಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೦೪) ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯದಿಪಿ ನಾನತ್ತಂ ಅಕತ್ವಾವ ವಿಭತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಇದಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಾನಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ನೇಸಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪುರಿಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ಇತರೋ ಕುಸಲಾದಿವಸೇನಪೀತಿ ಸೋಪಿ ನಿಕ್ಖೇಪವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಏಕೀಭಾವಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ತದುಭಯಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿಆದಿ ಅನನ್ತರಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಾನಂ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನಂ. ಯಥಾ ಹೀತಿಆದಿ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವದಸ್ಸನಂ.

ಪಕತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪ-ಕಾರೋ ಉಪಸಗ್ಗೋ, ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ಸುಟ್ಠುಕತತಂ ದೀಪೇತಿ. ತಥಾ ಚ ಕತಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಕತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ’’ತಿಆದಿ. ಕರಣಞ್ಚ ದುವಿಧಂ ನಿಪ್ಫಾದನಂ, ಉಪಸೇವನಞ್ಚಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಪ್ಫಾದಿತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನಿಪ್ಫಾದನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಮೋಧಾನೇನ ಫಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ. ಉಪಸೇವನಂ ಪನ ಕಾಯೇ ಅಲ್ಲೀಯಾಪನವಸೇನ ಉಪಯೋಗೂಪಸೇವನಂ, ವಿಜಾನನಸಞ್ಜಾನನಾದೀನಂ ವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣೂಪಸೇವನಞ್ಚ. ತೇನೇವ ಅನಾಗತಾನಮ್ಪಿ ಉತುಸಮ್ಪದಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪಸೇವನೇನ ಉಪಸೇವಿತಾನಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಪಗೇವ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಉತುಭೋಜನಂ ಸೇನಾಸನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೮.೮) ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ. ಪಕತಿಯಾ ಏವಾತಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಙ್ಕರರಹಿತೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನೇವ. ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಬಲವಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ. ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರತೋ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಆಗತನಯೇನ. ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ಪನ –

‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ, ಕುಸಲಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ, ಅಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲಾನಂ, ಕುಸಲಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ, ಅಕುಸಲಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಕುಸಲಾನಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಅಕುಸಲಾನಂ, ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ, ಸೇನಾಸನಮ್ಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೯).

ತತ್ಥ ಯೇ ಪುರಿಮಾ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಕದಾಚಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೇಸು ಪದೇಸು ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತೇಸು ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಯೇ ಪನ ಪುರಿಮಾ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ವಾ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ವಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇಸಂ, ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕನ್ತೇನ ಹೋನ್ತಿ. ಯೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಿಬನ್ಧಕಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ನ ಭವನ್ತಿ, ಇತರೇಸಂ ಭವನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೇಸು ಪದೇಸು ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತೇಸು ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಿದ್ಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತೇಸಂ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ.

ಕಸಿಣಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯತಾಭಾವತೋ ಏಕಚ್ಚಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಅನನ್ತರಾತೀತೋ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರಾಸಿ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾರೂಪವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೬೦೩. ಪಠಮತರನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋ ಪುರೇತರಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಲಬ್ಭತಿ. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ ಚ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾಯೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ವತ್ತಮಾನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ’’ತಿ. ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಾಕಾರಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪುರೇಜಾತಭಾವೇನ ವಿನಾ ಉಪಕಾರಕಭಾವಂ ಅಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪುರೇಜಾತಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತಾ. ಏವಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ದುವಿಧೇ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವತ್ಥುವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ‘‘ರೂಪಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ.

ಯಂ ರೂಪನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ’’ತಿ ಪವತ್ತಿಕಾಲವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇನ’’ ಇತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲವಸೇನ. ಯಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೇನ ವಿನಾ ನ ವತ್ತನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತದಸ್ಸನೇನ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಯಂ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೇನ ವತ್ತತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ಸೇಕ್ಖಾ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವಾ ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೨೪). ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೨೪) ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲಕಾ ತಯೋವ ವಾರಾ. ತೇ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಂ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಂ, ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತನ್ತಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಭತ್ತಾ.

೬೦೪. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುರೇತರಂ ಸಿದ್ಧಭಾವೇ ಸತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುರೇಜಾತಾನ’’ನ್ತಿ. ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಏವ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ. ಯದಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾ ಪುರೇತರಮೇವ ಜಾತಾ, ಕಥಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಥಮ್ಭಕತ್ತೇನಾ’’ತಿ. ಪಚ್ಛಾಜಾತೇನ ಹಿ ವಿನಾ ಸನ್ತಾನಾವಿಚ್ಛೇದಹೇತುಭಾವಂ ಅಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕಾ, ತೇಸಂ ಸಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಕಾರಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಉಪಕಾರಕತಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯತಾ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಾಕಾರವಿಸಿಟ್ಠಾ ಉಪಕಾರಕತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ‘‘ಗಿಜ್ಝಪೋತಕಸರೀರಾನಂ ಆಹಾರಾಸಾಚೇತನಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವ ‘‘ಆಹಾರಾಸಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಚೇತನಾಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಕಾಯಸ್ಸಾತಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ರೂಪಧಮ್ಮೇ ಅವಿಸಿಟ್ಠೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ. ಸೋ ಜಾತಿವಸೇನ ಕುಸಲೋ, ಅಕುಸಲೋ, ವಿಪಾಕೋ, ಕಿರಿಯಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೬೦೫. ಕುಸಲಾದಿಭಾವೇನ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಸ್ಸ ಪಯೋಗೇನ ಕರಣೀಯಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರಣಂ ಪವತ್ತನಂ ಆಸೇವನಟ್ಠೋ, ಅತ್ತಸದಿಸಸಭಾವತಾಪಾದನಂ ವಾಸನಂ ವಾ. ಪುರಿಮಪುರಿಮಾಭಿಯೋಗೋ ವಿಯಾತಿ ಉಗ್ಗಹಣಸವನಧಾರಣಾದಿಪುರಿಮಾಪುರಿಮಾಸೇವನಾ ವಿಯ. ತೀಸು ಪನ ಏತೇಸು ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾತಿ ಸಮನನ್ತರಾತೀತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇ ವಿಯ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಭಿನ್ನಜಾತಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಕತೋತಿ? ಅತ್ತನೋ ಗತಿಂ ಗಾಹೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥತ್ತಾ. ಭಿನ್ನಜಾತಿಕಾ ಹಿ ಭಿನ್ನಜಾತಿಕಾನಂ ಆಸೇವನಗುಣೇನ ಪಗುಣಬಲವಭಾವಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಾ ಅತ್ತನೋವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಗತಿಂ ಗಾಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಿದ್ದೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಯೇ ಯೇಸಂ ವಾಸನಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಆಸೇವನಗುಣೇನ ಪಗುಣಬಲವಭಾವವಿಸಿಟ್ಠಂ ಅತ್ತನೋ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಗತಿಂ ಗಾಹೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾ, ತೇಸಂ ತೇಹಿ ಸಮಾನಜಾತಿಕೇಹೇವ ಸದ್ಧಿಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅಥ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಂ? ಆಸೇವನಾಭಾವತೋ. ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮವಸೇನ ವಿಪಾಕಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ಕಮ್ಮಪರಿಣಾಮಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ ನಿರುಸ್ಸಾಹಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಸನ್ತಂ ಆಸೇವನಗುಣೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಗಾಹೇತ್ವಾ ಪರಿಭಾವೇತ್ವಾ ನೇವ ಅಞ್ಞಂ ವಿಪಾಕಂ ಪವತ್ತೇತಿ, ನ ಚ ಪುರಿಮವಿಪಾಕಾನುಭಾವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಥ ಖೋ ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತಂ ಪತಿತಂ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ವಿಪಾಕೇ ಆಸೇವನಾ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಗಹಿತಂ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಾನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಸಕಮ್ಮಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ ಆಸೇವನಗುಣಂ ನ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಕುಸಲಾದಯೋಪಿ ತಸ್ಸ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತಿ. ನಾನಾಜಾತಿಕತ್ತಾಪಿ ಚೇತೇ ತಸ್ಸ ಆಸೇವನಾಧಾನಂ ನ ಕರೋನ್ತೇವ. ಭೂಮಿತೋ, ಪನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಾ ನಾನಾಜಾತಿಕತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಪರಿತ್ತಕುಸಲಕಿರಿಯಾ ಮಹಗ್ಗತಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಂ, ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಕುಸಲಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿಯೇವ. ಸ್ವಾಯಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೨೬) ತಿಧಾವ ವುತ್ತೋ. ಅಬ್ಯಾಕತಗ್ಗಹಣೇನ ಆವಜ್ಜನವಜ್ಜಿತಾ ಕಿರಿಯಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ.