ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗ-ಮಹಾಟೀಕಾ

(ಪಠಮೋ ಭಾಗೋ)

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ಸದ್ಧಮ್ಮರಂಸಿಮಾಲೀ ಯೋ, ವಿನೇಯ್ಯಕಮಲಾಕರೇ;

ವಿಬೋಧೇಸಿ ಮಹಾಮೋಹ-ತಮಂ ಹನ್ತ್ವಾನ ಸಬ್ಬಸೋ.

ಞಾಣಾತಿಸಯಬಿಮ್ಬಂ ತಂ, ವಿಸುದ್ಧಕರುಣಾರುಣಂ;

ವನ್ದಿತ್ವಾ ನಿರುಪಕ್ಲೇಸಂ, ಬುದ್ಧಾದಿಚ್ಚಂ ಮಹೋದಯಂ.

ಲೋಕಾಲೋಕಕರಂ ಧಮ್ಮಂ, ಗುಣರಸ್ಮಿಸಮುಜ್ಜಲಂ;

ಅರಿಯಸಙ್ಘಞ್ಚ ಸಮ್ಫುಲ್ಲಂ, ವಿಸುದ್ಧಕಮಲಾಕರಂ.

ವನ್ದನಾಜನಿತಂ ಪುಞ್ಞಂ, ಇತಿ ಯಂ ರತನತ್ತಯೇ;

ಹತನ್ತರಾಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಹುತ್ವಾಹಂ ತಸ್ಸ ತೇಜಸಾ.

ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾಚಾರೇನ, ಧೀಮತಾ ಸುಚಿವುತ್ತಿನಾ;

ಅಜ್ಝೇಸಿತೋ ದಾಠಾನಾಗತ್ಥೇರೇನ ಥಿರಚೇತಸಾ.

ವಿಸುದ್ಧಚರಿತೋ ನಾಥೋ, ಯಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮನುತ್ತರಂ;

ಪತ್ವಾ ದೇಸೇಸಿ ಕರುಣಾಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೋ.

ತಸ್ಸಾ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋ, ವಿಸುದ್ಧನಯಮಣ್ಡಿತೋ;

ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ಯೋ ವುತ್ತೋ, ಸುವಿಸುದ್ಧಪದಕ್ಕಮೋ.

ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಂ, ನಿಪುಣತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯಂ;

ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ, ಸಮಯಂ ಅವಿಲೋಮಯಂ.

ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪೋರಾಣಂ, ಕಥಾಮಗ್ಗಂ ಅನಾಕುಲಂ;

ತನ್ತಿನಯಾನುಗಂ ಸುದ್ಧಂ, ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನಂ.

ಇತಿ ಆಕಙ್ಖಮಾನಸ್ಸ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಂ;

ವಿಭಜನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸತ್ಥಂ, ನಿಸಾಮಯಥ ಸಾಧವೋತಿ.

ನಿದಾನಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧. ಸ್ವಾಯಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ಯಂ ಸುತ್ತಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟ್ಠಪೀಯತಿ, ತಂ ತಾವ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ನಿದಾನಾದಿನಿದ್ಧಾರಣಮುಖೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇತುಂ ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಧಮ್ಮಂ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೇನ ಹಿ ಆದಿತೋ ತಸ್ಸ ನಿದಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತತೋ ಪಯೋಜನಂ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ ಪದತ್ಥೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಚೋದನಾ ಸೋಧನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಚೇವ ಆಚರಿಯೇನ ಪಟಿಪನ್ನಂ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಕಿರಾತಿಆದಿ ದೇಸನಾಯ ನಿದಾನಪಯೋಜನನಿದ್ಧಾರಣಂ, ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ಭಾಸಿಸ್ಸನ್ತಿಆದಿ ಪಿಣ್ಡತ್ಥನಿದ್ಧಾರಣಂ, ಸೀಲೇ ಠತ್ವಾತಿಆದಿ ಪದತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಾಧಿಪ್ಪಾಯವಿಭಾವನಾ, ಕಿಂ ಸೀಲನ್ತಿಆದಿ ಚೋದನಾ, ತತೋ ಪರಂ ಸೋಧನಂ, ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕಥಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ನ ಪುಚ್ಛಾಗಾಥಾ. ಪುಚ್ಛಾಪುಬ್ಬಿಕಾ ಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ತದತ್ಥಸ್ಸ ಮಙ್ಗಲಭಾವತೋ, ಸಾಸನಸ್ಸ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಭಾವವಿಭಾವನತೋ, ಭಯಾದಿಉಪದ್ದವನಿವಾರಣೇನ ಅನ್ತರಾಯವಿಧಮನತೋ, ಉಪರಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹತೋ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏತ್ಥಾಹ – ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಕಥಾ ವತ್ಥುಪುಬ್ಬಿಕಾ ಆರದ್ಧಾ, ನ ಸತ್ಥುಥೋಮನಾಪುಬ್ಬಿಕಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ವಿಸುಂ ಅಸಂವಣ್ಣನಾದಿಭಾವತೋ. ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನೀಆದಯೋ ವಿಯ ಹಿ ದೀಘನಿಕಾಯಾದೀನಂ ನಾಯಂ ವಿಸುಂ ಸಂವಣ್ಣನಾ, ನ ಪಕರಣನ್ತರಂ ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸುಮತಾವತಾರಾದಿ ವಿಯ. ತಾಸಂಯೇವ ಪನ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನೀಆದೀನಂ ವಿಸೇಸಭೂತಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮಜ್ಝೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ; ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ; ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ). ಅಥ ವಾ ಥೋಮನಾಪುಬ್ಬಿಕಾಪಿ ಚಾಯಂ ಕಥಾ ನ ವತ್ಥುಪುಬ್ಬಿಕಾವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಾಸನೇ ಹಿ ವತ್ಥುಕಿತ್ತನಂ ನ ಲೋಕೇ ವಿಯ ಕೇವಲಂ ಹೋತಿ, ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಕಿತ್ತನತ್ತಾ ಪನ ಸತ್ಥು ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮದೇಸನಾಭಾವವಿಭಾವನೇನ ಸತ್ಥುಗುಣಸಂಕಿತ್ತನಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗನ್ತಮೇವ ಪವತ್ತತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿ. ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಬ್ಬಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿನೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರಹನ್ತೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ ವಿಭಾಗಸ್ಸ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ. ತೇನ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾ ಸೀಲಾದಯೋ ಇಧ ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಹಿ ನೇಸಂ ಚರಿಮಭವೇ ವಿಸೇಸತೋ ಸಂಸಾರಭಯಿಕ್ಖಣಂ, ಯಥಾಸಕಂ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹಾಜಟಾವಿಜಟನಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ಸಮಾನಾತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸೋ ಇಮಂ ವಿಜಟಯೇ ಜಟ’’ನ್ತಿ ಸಾಧಾರಣವಚನೇನ ಸಾತಿಸಯಂ, ನಿರತಿಸಯಞ್ಚ ತಣ್ಹಾಜಟಾವಿಜಟನಂ ಗಹಿತಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ನಿರತಿಸಯಂ ಸವಾಸನಪ್ಪಹಾನತಾಯ. ತೇನ ಸತ್ಥು ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾ ಕಿತ್ತಿತಾ ಹೋತಿ, ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾ ಞಾಣಸಮ್ಪದಾ ಚ. ತದುಭಯೇನ ನಾನನ್ತರಿಕತಾಯ ಆನುಭಾವಸಮ್ಪದಾದಯೋಪೀತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಥೋಮನಾಪುಬ್ಬಿಕಾಯಂ ಕಥಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಥೋಮನಾಪುಬ್ಬಿಕಾ ಏವಾಯಂ ಕಥಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ಥು ಥೋಮನಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಆರದ್ಧತ್ತಾ. ಸಾ ಪನಾಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಪುಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ಬ್ಯಾಕರಣಸಮತ್ಥತಾಯ ವಿಭಾವನವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಾ, ಆಚಿಣ್ಣಞ್ಚೇತಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಯದಿದಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನುಕೂಲಂ ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ಸತ್ಥು ಅಭಿತ್ಥವನಂ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಏವಮೇತ್ಥ ಥೋಮನಾ ಪವತ್ತಿತಾತಿ. ಥೋಮನಾಕಾರಸ್ಸ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಉದ್ಧರನ್ತೇನ ಪಠಮಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ನಿದಾನಚೋದನಾಮುಖೇನ ಪುಚ್ಛಾಗಾಥಂ ಸರೂಪತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ಅವಿಪರೀತಬ್ಯಾಕರಣಸಮತ್ಥಭಾವಾವಜೋತನಂ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಾ ಕತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

ಇತೀತಿಆದೀಸು ಇತೀತಿ ಅಯಂ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತು ಪರಿಸಮಾಪನಾದಿಪದತ್ಥವಿಪರಿಯಾಯಪಕಾರಾವಧಾರಣನಿದಸ್ಸನಾದಿಅನೇಕತ್ಥಪ್ಪಭೇದೋ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ‘ರೂಪ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯) ಹೇತುಮ್ಹಿ ಆಗತೋ. ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವಥ, ಮಾ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ. ಅತ್ಥಿ ಮೇ ತುಮ್ಹೇಸು ಅನುಕಮ್ಪಾ ‘ಕಿನ್ತಿ ಮೇ ಸಾವಕಾ ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ನೋ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೯) ಪರಿಸಮಾಪನೇ. ‘‘ಇತಿ ವಾ ಇತಿ ಏವರೂಪಾ ನಚ್ಚಗೀತವಾದಿತವಿಸೂಕದಸ್ಸನಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೯೭) ಆದಿಅತ್ಥೇ. ‘‘ಮಾಗಣ್ಡಿಯೋತಿ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೋಹಾರೋ ನಾಮಂ ನಾಮಕಮ್ಮಂ ನಾಮಧೇಯ್ಯಂ ನಿರುತ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅಭಿಲಾಪೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ. ೭೩, ೭೫) ಪದತ್ಥವಿಪರಿಯಾಯೇ. ‘‘ಇತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಬಾಲೋ, ಅಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಪಣ್ಡಿತೋ. ಸಉಪದ್ದವೋ ಬಾಲೋ, ಅನುಪದ್ದವೋ ಪಣ್ಡಿತೋ. ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಬಾಲೋ, ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೪) ಪಕಾರೇ. ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇತಿ ಪುಟ್ಠೇನ ಸತಾ, ಆನನ್ದ, ಅತ್ಥೀತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯಂ, ಕಿಂಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇಚ್ಚಸ್ಸ ವಚನೀಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೬) ಅವಧಾರಣೇ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅತ್ಥೀತಿ ಖೋ, ಕಚ್ಚಾನ, ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತೋ, ನತ್ಥೀತಿ ಖೋ, ಕಚ್ಚಾನ, ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫; ೩.೯೦) ನಿದಸ್ಸನೇ. ಇಧಾಪಿ ನಿದಸ್ಸನೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಪಕಾರೇತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೇವ. ಪಠಮೋ ಪನ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಪರಿಸಮಾಪನೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಹೀತಿ ಅವಧಾರಣೇ. ಇದನ್ತಿ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖವಚನಂ ಯಥಾಧಿಗತಸ್ಸ ಸುತ್ತಪದಸ್ಸ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣತೋ.

ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ವುತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ, ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚ ವಪ್ಪನವಾಪಸಮೀಕರಣಕೇಸೋಹಾರಣಜೀವಿತವುತ್ತಿಪಮುತ್ತಭಾವಪಾವಚನಪವತ್ತಿತಅಜ್ಝೇಸನಕಥನಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಅಯಂ –

‘‘ಗಾವೋ ತಸ್ಸ ಪಜಾಯನ್ತಿ, ಖೇತ್ತೇ ವುತ್ತಂ ವಿರೂಹತಿ;

ವುತ್ತಾನಂ ಫಲಮಸ್ನಾತಿ, ಯೋ ಮಿತ್ತಾನಂ ನ ದುಬ್ಭತೀ’’ತಿ. –

ಆದೀಸು (ಜಾ. ೨.೨೨.೧೯) ವಪ್ಪನೇ ಆಗತೋ. ‘‘ನೋ ಚ ಖೋ ಪಟಿವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೨೮೯) ಅಟ್ಠದನ್ತಕಾದೀಹಿ ವಾಪಸಮೀಕರಣೇ. ‘‘ಕಾಪಟಿಕೋ ಮಾಣವೋ ದಹರೋ ವುತ್ತಸಿರೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೪೨೬) ಕೇಸೋಹಾರಣೇ. ‘‘ಪನ್ನಲೋಮೋ ಪರದತ್ತವುತ್ತೋ ಮಿಗಭೂತೇನ ಚೇತಸಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳವ. ೩೩೨) ಜೀವಿತವುತ್ತಿಯಂ. ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಪಣ್ಡುಪಲಾಸೋ ಬನ್ಧನಾ ಪವುತ್ತೋ ಅಭಬ್ಬೋ ಹರಿತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೫೯; ಪಾರಾ. ೯೨; ಪಾಚಿ. ೬೬೬; ಮಹಾವ. ೧೨೯) ಬನ್ಧನತೋ ಪಮುತ್ತಭಾವೇ. ‘‘ಯೇಸಮಿದಂ ಏತರಹಿ ಪೋರಾಣಂ ಮನ್ತಪದಂ ಗೀತಂ ಪವುತ್ತಂ ಸಮಿಹಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೮೫; ಮ. ನಿ. ೨.೪೨೭; ಮಹಾವ. ೩೦೦) ಪಾವಚನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿತೇ. ಲೋಕೇ ಪನ ‘‘ವುತ್ತೋ ಗುಣೋ ವುತ್ತೋ ಪಾರಾಯನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅಜ್ಝೇಸನೇ. ‘‘ವುತ್ತಂ ಖೋ ಪನೇತಂ ಭಗವತಾ ‘ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭವಥ, ಮಾ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ’ತಿ’’ಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦) ಕಥನೇ. ಇಧಾಪಿ ಕಥನೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇತಿ ಹಿ ಏವಮೇವ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ದೇಸಿತ’’ನ್ತಿ ಯಥಾನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಗಾಥಂ ದೇಸಿತಭಾವೇನ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ತಸ್ಸಾ ವಾ ದೇಸಿತಾಕಾರಂ ಅವಧಾರೇತಿ.

ಕಸ್ಮಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕಂ. ಪನಾತಿ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರಮತ್ತಂ. ಉಭಯೇನಾಪಿ ಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಏತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸುತ್ತಪದಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ವುತ್ತನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾನಿಮಿತ್ತಂ. ತದತ್ಥಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಿಯಂ ವಿಪರಿವತ್ತಮಾನತಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಇದ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತಾಕಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಕಲೇನ ಪನಾನೇನ ವಚನೇನ ದೇಸನಾಯ ನಿದಾನಂ ಜೋತಿತಂ ಹೋತಿ. ಪರತೋ ತಸ್ಸಾ ದೇಸಕದೇಸಕಾಲಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಭಗವನ್ತಂ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಿರಾತಿ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ತೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಅನು ಅನು ಸುಯ್ಯಮಾನತಂ ದೀಪೇತಿ. ರತ್ತಿಭಾಗೇತಿ ರತ್ತಿಯಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ, ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವೇಸ್ಸವಣಾದಯೋ ವಿಯ ಅಪಾಕಟನಾಮಧೇಯ್ಯತ್ತಾ ಅಞ್ಞತರೋ. ದೇವೋ ಏವ ದೇವಪುತ್ತೋ. ಸಂಸಯಸಮುಗ್ಘಾಟತ್ಥನ್ತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಲ್ಲಸಮುದ್ಧರಣತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಸಂಸಯಸಮುಗ್ಘಾಟತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಚಸು ಪುಚ್ಛಾಸು ಅಯಂ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯೇನ ಅತ್ಥೇನ ತಣ್ಹಾ ‘‘ಜಟಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಜಾಲಿನಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಪ್ಪಭೇದೋ ಅತ್ತನೋ ಅವಯವಭೂತೋ ಏವ ಜಾಲೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ಜಾಲಿನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಇದಾನಿಸ್ಸಾ ಜಟಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸೂತಿ ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಮಾಹ, ರೂಪಾದಿಛಳಾರಮ್ಮಣವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ತಣ್ಹಾವಿಸಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯವಸೇನಾತಿ ಕದಾಚಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಕದಾಚಿ ಯಾವ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇ ಕದಾಚಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇ ಕದಾಚಿ ಯಾವ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇತಿ ಏವಂ ಹೇಟ್ಠಾ, ಉಪರಿ ಚ ಪವತ್ತಿವಸೇನ. ದೇಸನಾಕ್ಕಮೇನ ಚೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಕದಾಚಿ ಕಾಮಭವೇ ಕದಾಚಿ ರೂಪಭವೇ ಕದಾಚಿ ಅರೂಪಭವೇ ಕದಾಚಿ ವಾ ಅರೂಪಭವೇ…ಪೇ… ಕದಾಚಿ ಕಾಮಭವೇತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವತ್ತಾ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಂಸಿಬ್ಬನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ’’ತಿ. ‘‘ಸಂಸಿಬ್ಬನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಜಟಾ ವಿಯಾತಿ ಜಟಾತಿ ಜಟಾತಣ್ಹಾನಂ ಉಪಮೂಪಮೇಯ್ಯತಾ, ತಂದಸ್ಸನಂ. ಅಯಂ ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಜಾಲಿನೋ ವೇಳುಗುಮ್ಬಸ್ಸ ಸಾಖಾ, ಕೋಸಸಞ್ಚಯಾದಯೋ ಚ ಅತ್ತನಾ ಅತ್ತನೋ ಅವಯವೇಹಿ ಸಂಸಿಬ್ಬಿತಾ ವಿನದ್ಧಾ ‘‘ಜಟಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ತಣ್ಹಾಪಿ ಸಂಸಿಬ್ಬನಸಭಾವೇನಾತಿ, ‘‘ಸಂಸಿಬ್ಬಿತಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತನೋ ಸಂಸಿಬ್ಬಿತಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಹಿ ತಣ್ಹಾ ಕೋಸಕಾರಕಿಮಿ ವಿಯ ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಂಸಿಬ್ಬನ್ತೀ ಪವತ್ತತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏತ್ಥ ನಿವಿಸಮಾನಾ ನಿವಿಸತೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೦; ಮ. ನಿ. ೧.೮೬; ವಿಭ. ೨೦೩). ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ‘‘ಮಮ ಇದ’’ನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ವತ್ಥುಂ ಅತ್ತನಿಬ್ಬಿಸೇಸಂ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಿಮಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಅಬ್ಭನ್ತರತ್ಥೋ ಚ ಅನ್ತೋಸದ್ದೋತಿ ಸಕಪರಿಕ್ಖಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ತಣ್ಹಾ ‘‘ಅನ್ತೋಜಟಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಪತ್ತಾದಿ, ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ಹತ್ಥಿಆದಿ ಸಕಪರಿಕ್ಖಾರೋ.

‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಭವತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಮಾನೋತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ. ಸರೀರನ್ತಿ ಕೇಚಿ. ಮಮ ಅತ್ತಭಾವೋ ಸುನ್ದರೋ, ಅಸುಕಸ್ಸ ವಿಯ ಮಮ ಅತ್ತಭಾವೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ವಾ ಆದಿನಾ ಸಕಅತ್ತಭಾವಾದೀಸು ತಣ್ಹಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅತ್ತನೋ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ. ಅತ್ತನೋ, ಪರೇಸಞ್ಚ ರೂಪಾದೀನಿ ಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ. ಪರೇಸಂ ಸಬ್ಬಾನಿ ವಾ, ಸಪರಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ವಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ. ತಥಾ ರೂಪಾದೀನಿ ಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ. ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಭವೇಸು ಪವತ್ತಿಯಾಪಿ ತಣ್ಹಾಯ ಅನ್ತೋಜಟಾಬಹಿಜಟಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಾಮಭವೋ ಹಿ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾ ಕಥಞ್ಚಿಪಿ ಅವಿಮುತ್ತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋತಿ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ, ಅನ್ತೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯತೋ ರೂಪಾರೂಪಭವೋ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ, ಬಹೀ’’ತಿ ಚ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಬಹಿದ್ಧಾಸಂಯೋಜನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೨.೩೭). ವಿಸಯಭೇದೇನ, ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದೇನ ಚ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ತಣ್ಹಂ ಜಟಾಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತಾಯ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಜಟಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾ ಪನ ‘‘ಪಜಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸತ್ತಸನ್ತಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತಂ ಜಟೇನ್ತೀ ವಿನನ್ಧನ್ತೀ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಜಟಾಯ ಜಟಿತಾ ಪಜಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಯದಿಪಿ ಅವಯವಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಸಮುದಾಯೋ ನತ್ಥಿ, ಏಕದೇಸೋ ಪನ ಸಮುದಾಯೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಅವಯವತೋ ಸಮುದಾಯಂ ಭಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಮೂಪಮೇಯ್ಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮ ವೇಳುಜಟಾದೀಹಿ…ಪೇ… ಸಂಸಿಬ್ಬಿತಾ’’ತಿ ಆಹ. ಇಮಂ ಜಟನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತೀಸು ಧಾತೂಸು ಏಕಮ್ಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಸಂಸಿಬ್ಬನೇನ ತೇಧಾತುಕಂ ಜಟೇತ್ವಾ ಠಿತಂ. ತೇನಸ್ಸಾ ಮಹಾವಿಸಯತಂ, ವಿಜಟನಸ್ಸ ಚ ಸುದುಕ್ಕರಭಾವಮಾಹ. ‘‘ವಿಜಟೇತುಂ ಕೋ ಸಮತ್ಥೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ವಿಜಟಯೇ’’ತಿ ಪದಂ ಸತ್ತಿಅತ್ಥಂ, ನ ವಿಧಿಆದಿಅತ್ಥನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಏವಂ ‘‘ಅನ್ತೋಜಟಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಟ್ಠೋ ಪನ ಅಸ್ಸ ದೇವಪುತ್ತಸ್ಸ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಏದಿಸೋವ ಇಮಂ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ಗುಣತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು. ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರೋತಿ ಅನವಸೇಸಞೇಯ್ಯಾವರಣಪ್ಪಹಾನೇನ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಚಾರತ್ತಾ ನವಿಹತಞಾಣಪವತ್ತಿಕೋ. ಏತೇನ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣತಾವಿಭಾವನೇನ ಆದಿತೋ ತಿಣ್ಣಂ ಆವೇಣಿಕಧಮ್ಮಾನಂ ಗಹಣೇನೇವ ತದೇಕಲಕ್ಖಣತಾಯ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಚ ಭಗವತೋ ಸೇಸಾವೇಣಿಕಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಗಹಿತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಕಾಮಗುಣಾದೀಹಿ ಕೀಳನ್ತಿ ಲಳನ್ತಿ, ತೇಸು ವಾ ವಿಹರನ್ತಿ, ವಿಜಯಸಮತ್ಥತಾಯೋಗೇನ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇ ವಿಜೇತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಇಸ್ಸರಿಯಧನಾದಿಸಕ್ಕಾರದಾನಗ್ಗಹಣಂ, ತಂತಂಅತ್ಥಾನುಸಾಸನಞ್ಚ ಕರೋನ್ತಾ ವೋಹರನ್ತಿ, ಪುಞ್ಞಾತಿಸಯಯೋಗಾನುಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಯ ಜುತಿಯಾ ಜೋತನ್ತಿ, ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಞ್ಚ ವಿಸಯಂ ಅಪ್ಪಟಿಘಾತೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಯಥಿಚ್ಛಿತನಿಪ್ಫಾದನೇ ಚ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ದೇವಾ. ಅಥ ವಾ ದೇವನೀಯಾ ತಂತಂಬ್ಯಸನನಿತ್ಥರಣತ್ಥಿಕೇಹಿ ಸರಣಂ ಪರಾಯಣನ್ತಿ ಗಮನೀಯಾ, ಅಭಿತ್ಥವನೀಯಾ ವಾ, ಸೋಭಾವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಕಮನೀಯಾತಿ ವಾ ದೇವಾ. ತೇ ತಿವಿಧಾ – ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾತಿ. ಭಗವಾ ಪನ ನಿರತಿಸಯಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಕೀಳಾಯ ಉತ್ತಮೇಹಿ ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯವಿಹಾರೇಹಿ ಸಪರಸನ್ತಾನಗತಪಞ್ಚವಿಧಮಾರವಿಜಯಿಚ್ಛಾನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಸತ್ತಧನಾದಿಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಅವೇಚ್ಚಪಸಾದಸಕ್ಕಾರದಾನಗ್ಗಹಣಸಙ್ಖಾತೇನ, ಧಮ್ಮಸಭಾವಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಾನುಸಾಸನೀಸಙ್ಖಾತೇನ ಚ ವೋಹಾರಾತಿಸಯೇನ ಪರಮಾಯ ಪಞ್ಞಾಸರೀರಪ್ಪಭಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಜುತಿಯಾ, ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾಯ ಞಾಣಸರೀರಗತಿಯಾ, ಮಾರವಿಜಯಸಬ್ಬಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಪರಹಿತನಿಪ್ಫಾದನೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಾಯ ಸತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನ ‘‘ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಗಮನೀಯತೋ, ಅಭಿತ್ಥವನೀಯತೋ, ಭತ್ತಿವಸೇನ ಕಮನೀಯತೋ ಚ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ದೇವೇ ತೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಠಿತತ್ತಾ ತೇಸಂ ದೇವಾನಂ ಸೇಟ್ಠೋ ಉತ್ತಮೋ ದೇವೋತಿ ದೇವದೇವೋ. ಸಬ್ಬದೇವೇಹಿ ಪೂಜನೀಯತರೋ ದೇವೋತಿ ವಾ, ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಭಾವಸ್ಸ ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಾಲಙ್ಕಾರಸ್ಸ ವಾ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದೇವಾನಂ ಅತಿಸಯೇನ ದೇವೋತಿ ದೇವದೇವೋ.

ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸಕ್ಕಾನಂ, ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಞ್ಚ ಗುಣಾಭಿಭವನತೋ ಅಧಿಕೋ ಅತಿಸಯೋ ಅತಿರೇಕತರೋ ವಾ ಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚಾತಿ ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ. ಞಾಣಪ್ಪಹಾನದೇಸನಾವಿಸೇಸೇಸು ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಕೇನಚಿ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭನೀಯಟ್ಠಾನತಾಯ ಕುತೋಚಿಪಿ ಉತ್ರಸ್ತಾಭಾವತೋ ಚತೂಹಿ ವೇಸಾರಜ್ಜೇಹಿ ವಿಸಾರದೋತಿ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜವಿಸಾರದೋ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ತೇ ಪಟಿಜಾನತೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ ತತ್ರ ವತ ಮಂ ಸಮಣೋ ವಾ…ಪೇ… ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೦; ಅ. ನಿ. ೪.೮). ಠಾನಾಠಾನಞಾಣಾದೀಹಿ ದಸಹಿ ಞಾಣಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ದಸಬಲಧರೋ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋ, ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೨೧; ವಿಭ. ೮೦೯). ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಞೇಯ್ಯಂ ನಾಮ, ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಅನಾವಟಞಾಣತಾಯ ಅನಾವರಣಞಾಣೋ. ತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಸಮನ್ತತೋ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಹತ್ಥತಲೇ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನಸಮತ್ಥೇನ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು, ಸಬ್ಬಞ್ಞೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮೇಹಿ ಪನ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ. ಭಾಗ್ಯವನ್ತತಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೨೩ ಆದಯೋ) ವಿತ್ಥಾರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಿಯದ್ಧಾರುಳ್ಹಾನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಭಗವತೋ ಬ್ಯಾಕರಣಸಮತ್ಥತಾಯ ದಸ್ಸಿತಾಯ ಕಿಂ ದೇವತಾನಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಂ ಬ್ಯಾಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಭಗವಾತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ದೇವದೇವೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದೇವಾನಂ ಅತಿದೇವೋ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ದೇವತಾನಂ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ‘‘ತತೋ ಇಮಸ್ಸ ಕೋ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾನಂ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಕ್ಕೇನಪಿ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ಸನಙ್ಕುಮಾರಾದಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ, ‘‘ತತೋ ಇಮಸ್ಸ ಕೋ ಅತಿಸಯೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾನಂ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ಚಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜದಸಬಲಞಾಣೇಹಿ ಪಾಕಟೋ ಜಾತೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಚತು…ಪೇ… ಧರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಾನಿ ಚ ಞಾಣಾನಿ ಇಮಸ್ಸ ಞಾಣದ್ವಯಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೇನ ಸಹೇವ ಸಿದ್ಧಾನೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅನಾವರಣಞಾಣೋ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಯಿದಂ ಞಾಣದ್ವಯಂ ಪುಞ್ಞಞಾಣಸಮ್ಭಾರೂಪಚಯಸಿದ್ಧಾಯ ಭಗ್ಗದೋಸತಾಯ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಅವೋಚಾತಿ. ಏವಮೇತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಗಹಣೇ ಪಯೋಜನಂ, ಅನುಪುಬ್ಬಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಂ ಪನೇತಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಞಾಣದ್ವಯಂ, ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಅಭಿನ್ನಂ. ಏಕಮೇವ ಹಿ ತಂ ಞಾಣಂ ವಿಸಯಪವತ್ತಿಮುಖೇನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದ್ವಿಧಾ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅನವಸೇಸಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಸಮ್ಮುತಿಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ತತ್ಥಾವರಣಾಭಾವತೋ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಚಾರಮುಪಾದಾಯ ‘‘ಅನಾವರಣಞಾಣ’’ನ್ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೨೩ ಆದಯೋ) ವಕ್ಖಾಮ.

೨. ಮಹನ್ತೇ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಏಸೀ ಗವೇಸೀತಿ ಮಹೇಸಿ, ಭಗವಾ. ತೇನ ಮಹೇಸಿನಾ. ವಣ್ಣಯನ್ತೋತಿ ವಿವರನ್ತೋ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ. ಯಥಾಭೂತನ್ತಿ ಅವಿಪರೀತಂ. ಸೀಲಾದಿಭೇದನನ್ತಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾದಿವಿಭಾಗಂ. ಸುದುಲ್ಲಭನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕ್ಖಣವಜ್ಜಿತೇನ ನವಮೇನ ಖಣೇನ ಲದ್ಧಬ್ಬತ್ತಾ ಸುಟ್ಠು ದುಲ್ಲಭಂ. ಸೀಲಾದಿಸಙ್ಗಹನ್ತಿ ಸೀಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ. ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಹಿ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಸಪ್ಪದೇಸತ್ತಾ ನಗರಂ ವಿಯ ರಜ್ಜೇನ, ನ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ನಿಪ್ಪದೇಸತ್ತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ನ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಅರಿಯೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇನ ಮಗ್ಗೇನ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ; ತೀಹಿ ಚ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಖನ್ಧೇಹಿ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೨). ಕಿಲೇಸಚೋರೇಹಿ ಅಪರಿಪನ್ಥನೀಯತಾಯ ಖೇಮಂ. ಅನ್ತದ್ವಯಪರಿವಜ್ಜನತೋ, ಮಾಯಾದಿಕಾಯವಙ್ಕಾದಿಪ್ಪಹಾನತೋ ಚ ಉಜುಂ. ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಮಾರಣವಸೇನ ಗಮನತೋ ಪವತ್ತನತೋ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಮಗ್ಗನತೋ, ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬತೋ ಚ ಮಗ್ಗಂ. ವಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಯ, ವಿಸುದ್ಧಿಭಾವಾಯ ವಾ, ಅರಹತ್ತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯಥಾಭೂತಂ ಅಜಾನನ್ತಾತಿ ಏವಂ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಆದಿವಿಸುದ್ಧಿಪರಮ್ಪರಾಯ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬೋ ಏವರೂಪೋ ಏವಂಕಿಚ್ಚಕೋ ಏವಮತ್ಥೋತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಅನವಬುಜ್ಝನ್ತಾ. ಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸತೋ, ಸಂಸಾರತೋ ಚ ಸುದ್ಧಿಂ ವಿಮುತ್ತಿಂ ಕಾಮೇನ್ತಿ ಪತ್ಥೇನ್ತೀತಿ ಸುದ್ಧಿಕಾಮಾ. ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಭಾವನೇ. ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಸೀಲಮತ್ತೇನ ಪರಿತುಟ್ಠಾ, ಅಥ ಖೋ ವಿಸುದ್ಧಿಕಾಮಾಪಿ ಸಮಾನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ. ಭಾವನಾಯ ಯುತ್ತಪಯುತ್ತತಾಯ ಯೋಗಿನೋ ವಾಯಮನ್ತಾಪಿ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಯೋಗಂ ಪರಕ್ಕಮಂ ಕರೋನ್ತಾಪಿ ಉಪಾಯಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ತೇಸನ್ತಿ ಯೋಗೀನಂ. ಕಾಮಞ್ಚಾಯಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ಸಮನ್ತಭದ್ದಕತ್ತಾ ಸವನಧಾರಣಪರಿಚಯಾದಿಪಸುತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಪಾಮೋಜ್ಜಕರೋ, ಯೋಗೀನಂ ಪನ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಮೋದಹೇತೂತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಸಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಕರಣ’’ನ್ತಿ. ಬಾಹಿರಕನಿಕಾಯನ್ತರಲದ್ಧೀಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತಾಯ ಸುಟ್ಠು ವಿಸುದ್ಧವಿನಿಚ್ಛಯತ್ತಾ ಸುವಿಸುದ್ಧವಿನಿಚ್ಛಯಂ. ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಪಸ್ಸಯಭೂತಂ ನಿಕಾಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ದೇಸನಾನಯನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಾನಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತೇಸಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಕರಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಸಂಕಿಲೇಸಮಲವಿಸುದ್ಧತಾಯ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ಥೇನ್ತಾನಂ ಯೋಗೀನಂ ಏಕಂಸೇನ ತದಾವಹತ್ತಾ ಪಾಮೋಜ್ಜಕರೋ ಞಾಣುತ್ತರೇಹಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನೇಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಸುಟ್ಠು ಸಮ್ಮಾ ವಿಸುದ್ಧವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ಕಥಾಮಗ್ಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಮೇ ಭಾಸತೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ನಿಸಾಮಯಥಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ ದಾನಿ ಗಾಥಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಭಾಸನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಂ, ‘‘ಕಥಿತಾಯ ಮಹೇಸಿನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವಂ, ‘‘ಯಥಾಭೂತಂ ಅತ್ಥಂ ಸೀಲಾದಿಭೇದನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅವಿಪರೀತಪಿಣ್ಡತ್ಥಂ, ‘‘ಸುದುಲ್ಲಭಂ…ಪೇ… ಯೋಗಿನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಮಿತ್ತಂ, ‘‘ತೇಸಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಕರಣ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಯೋಜನಂ, ‘‘ವಣ್ಣಯನ್ತೋ ಅತ್ಥಂ, ಸುವಿಸುದ್ಧವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ದೇಸನಾನಯನಿಸ್ಸಿತಂ, ಸಕ್ಕಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಕರಣಪ್ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಕಾಮಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ, ನಿಸಾಮಯಥ ಸಾಧವೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತತ್ಥ ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನೇ ಸಾಧುಜನೇ ನಿಯೋಜೇತಿ. ಸಾಧುಕಂ ಸವನಪಟಿಬದ್ಧಾ ಹಿ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿ.

೩. ವಚನತ್ಥವಿಭಾವನೇನ ಪವೇದಿತವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಕಥಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅಭಿರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಪದತ್ಥತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ವಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಯದಿದಂ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ಭಾಸಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಪದಂ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ. ಸಬ್ಬಮಲವಿರಹಿತನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ರಾಗಾದಿಮಲೇಹಿ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಮಲೇಹಿ ಚ ವಿರಹಿತಂ ವಿವಿತ್ತಂ. ತತೋ ಏವ ಅಚ್ಚನ್ತಪರಿಸುದ್ಧಂ, ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಚ ವಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಮಗ್ಗತಿ ಗವೇಸತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗೋತಿ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋತಿ ಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತದುಪಾಯತ್ತಾ ಪನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗೋ, ತನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಕಥಾಪಬನ್ಧೋ ಚ ತಥಾ ವುಚ್ಚತಿ.

ಸ್ವಾಯಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ಸತ್ಥಾರಾ ದೇಸನಾವಿಲಾಸತೋ, ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯತೋ ಚ ನಾನಾನಯೇಹಿ ದೇಸಿತೋ, ತೇಸು ಅಯಮೇಕೋ ನಯೋ ಗಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಪನಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಕತ್ಥಚೀತಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಸುತ್ತೇ. ವಿಪಸ್ಸನಾಮತ್ತವಸೇನೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ಸಮಥಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಸೋ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ಪಟಿಯೋಗೀ, ನ ಸೀಲಾದಿ. ಮತ್ತ-ಸದ್ದೇನ ಚ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ಸವಿಸೇಸಂ ಸಮಾಧಿಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಸೋ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕಸ್ಸ ದೇಸನಾತಿ ಕತ್ವಾ ನ ಸಮಾಧಿಮತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಖಣಿಕಸಮಾಧಿಂ ವಿನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಮ್ಭವತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಚ ತಿವಿಧಾಪಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾವ. ನ ಹಿ ಅನಿಚ್ಚದಸ್ಸನಮತ್ತೇನ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ಯಂ ಪನ ಗಾಥಾಯಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ ಕತಂ, ತಂ ಯಸ್ಸ ತದೇವ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಪಾಕಟಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ವಸೇನ. ಸೋಪಿ ಹಿ ಇತರಂ ಲಕ್ಖಣದ್ವಯಂ ವಿಭೂತತರಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವಿಸೇಸಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ನ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಮೇವ.

ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಸಬ್ಬೇ ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರಾ, ತೇ ಹಿ ಸಮ್ಮಸನೀಯಾ. ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ನ ನಿಚ್ಚಾ ಅದ್ಧುವಾ ಇತ್ತರಾ ಖಣಭಙ್ಗುರಾತಿ. ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ. ಪಸ್ಸತಿ ಸಮ್ಮಸತಿ. ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉತ್ತರಕಾಲಂ. ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ದುಕ್ಖೇತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರತೋ ದಿಟ್ಠೇ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತೇಭೂಮಕೇ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತೇ ದುಕ್ಖೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಏಸ ಮಗ್ಗೋ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ಏಸ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತೋ ವಿರಾಗಾದೀನಂ ಕಾರಣಭೂತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋ.

ಝಾನಪಞ್ಞಾವಸೇನಾತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ. ಝಾನನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಾದಕಭೂತಂ ಝಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಯಮ್ಹೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ. ಝಾನಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಮತ್ಥೋ – ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ತಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತಿ. ಸ ವೇ ನಿಬ್ಬಾನಸನ್ತಿಕೇತಿ ಸೋ ಬ್ಯತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ ಏಕನ್ತತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ.

ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಮಗ್ಗಚೇತನಾ. ಸಾ ಹಿ ಅಪಚಯಗಾಮಿತಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಸುದ್ಧಿಂ ಆವಹತಿ. ವಿಜ್ಜಾತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಸೀಲನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾ. ಜೀವಿತಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ. ಧಮ್ಮೋತಿ ಅವಸೇಸಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ. ಅಥ ವಾ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸ್ಸ ಗಹಣಂ. ‘‘ಯಾ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೨) ವಚನತೋ. ವಿಜ್ಜಾತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾನಂ ಗಹಣಂ. ಧಮ್ಮೋತಿ ಸಮಾಧಿ ‘‘ಏವಂಧಮ್ಮಾ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೭೮) ವಿಯ. ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ‘‘ಯೋ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ, ಯಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಸತಿ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸತೀನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸೀಲನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಜೀವಾನಂ. ಜೀವಿತಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಜೀವಿತಂ ಉತ್ತಮಂ ಜೀವಿತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸೀಲಾದಿವಸೇನಾತಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವೀರಿಯವಸೇನ. ಸಬ್ಬದಾತಿ ಸಮಾದಾನತೋ ಪಭುತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ. ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಪಞ್ಞವಾತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸುಸಮಾಹಿತೋತಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಸುಟ್ಠು ಸಮಾಹಿತೋ. ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋತಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ, ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಪಗ್ಗಹಿತವೀರಿಯೋ. ಪಹಿತತ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತಿಪೇಸಿತತ್ತತಾಯ ಕಾಯೇ ಚ ಜೀವಿತೇ ಚ ನಿರಪೇಕ್ಖಚಿತ್ತೋ. ಓಘನ್ತಿ ಕಾಮೋಘಾದಿಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಓಘಂ, ಸಂಸಾರಮಹೋಘಮೇವ ವಾ.

ಏಕಾಯನೋತಿ ಏಕಮಗ್ಗೋ. ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಯೋ ಹಿ ಇಧ ಅಯನ-ಸದ್ದೋ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಪಥಭೂತೋ ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಗ್ಗೋ, ನ ದ್ವೇಧಾಪಥಭೂತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಂ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಯತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಏಕಾಯನೋ, ಏಕೇನ ವಾ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಂ ಪಹಾಯ ವಿವೇಕಟ್ಠೇನ ಅಯಿತಬ್ಬೋ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಏಕಾಯನೋ, ಅಯನ್ತಿ ತೇನಾತಿ ವಾ ಅಯನೋ, ಏಕಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಯನೋತಿ ಏಕಾಯನೋ, ತೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತತ್ತಾ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಅಯನೋತಿ ಏಕಾಯನೋ. ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ರಾಗಾದಿಮಲೇಹಿ, ಅಭಿಜ್ಝಾವಿಸಮಲೋಭಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧತ್ಥಾಯ ವಿಸುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ. ಯದಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ, ಯೇ ಇಮೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಬ್ಬೇ ಸರಣಲಕ್ಖಣೇನ ಮಗ್ಗಟ್ಠೇನ ಚ ಮಗ್ಗೋತಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಕಾಯಾದಿವಿಸಯಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧತ್ತಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಪ್ಪಮಾದಾಭಿರತಿಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಪ್ಪಮಾದಾಭಿರತಿಆದಿವಸೇನಾಪಿ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ದೇಸಿತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಅಪ್ಪಮಾದರತೋ ಭಿಕ್ಖು, ಪಮಾದೇ ಭಯದಸ್ಸಿ ವಾ;

ಅಭಬ್ಬೋ ಪರಿಹಾನಾಯ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ಸನ್ತಿಕೇ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೨);

೪. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ. ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಗಾಥಾಯ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾ ನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸಟ್ಠಾನಿಯಾ, ತತೋ ಸಂಖಿತ್ತತರಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಉದ್ದೇಸಟ್ಠಾನಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪವಣ್ಣನಾ’’ತಿ. ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಹಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸಾ ಸುಕರಾ, ಸುಬೋಧಾ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಲೇತಿ ಕುಸಲಸೀಲೇ. ಯದಿಪಿ ‘‘ಕತಮೇ ಚ, ಥಪತಿ, ಅಕುಸಲಾ ಸೀಲಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾಪಿ ಸೀಲನ್ತಿ ಆಗತಾ. ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ಪನ ಚಿತ್ತಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಯೋಗ್ಯತಾಯ ಕಿರಿಯಸೀಲಾನಮ್ಪಿ ಅಸಮ್ಭವೋ, ಕುತೋ ಇತರೇಸನ್ತಿ ಕುಸಲಸೀಲಮೇವೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಸೀಲಂ ಪರಿಪೂರಯಮಾನೋತಿಆದೀಸು ಪರಿಪೂರಯಮಾನೋತಿ ಪರಿಪಾಲೇನ್ತೋ, ಪರಿವಡ್ಢೇನ್ತೋ ವಾ, ಸಬ್ಬಭಾಗೇಹಿ ಸಂವರನ್ತೋ, ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾಭೂತೋ ಹಿ ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ‘‘ಸೀಲೇ’’ತಿ ಹಿ ಇದಂ ಆಧಾರೇ ಭುಮ್ಮಂ. ಪತಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ದುವಿಧಾ ಪತಿಟ್ಠಾ ನಿಸ್ಸಯೂಪನಿಸ್ಸಯಭೇದತೋ. ತತ್ಥ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪತಿಟ್ಠಾ ಲೋಕಿಯಾ, ಇತರಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಣೇ. ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪನ ಗಹಣೇ ಯಥಾ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಸಹಜಾತಾನಂ, ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ನಿಸ್ಸಯೂಪನಿಸ್ಸಯಪತಿಟ್ಠಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಏವಂ ಲೋಕುತ್ತರೇಸು ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಫಲಸೀಲವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪತಿಟ್ಠಾಪಿ ಸಮ್ಭವತಿ. ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ಚ ಪದಸ್ಸ ಯದಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪತಿಟ್ಠಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತದಾ ‘‘ಸದ್ಧಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೨೩) ವಿಯ ಪುರಿಮಕಾಲಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಆಜೀವೋ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೩೧). ಯದಾ ಪನ ನಿಸ್ಸಯಪತಿಟ್ಠಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತದಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೪; ೩.೪೨೧; ಸಂ. ನಿ. ೪.೬೦) ವಿಯ ಸಮಾನಕಾಲಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದಯೋ ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಸಹಜಾತವಸೇನೇವ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ನರತಿ ನೇತೀತಿ ನರೋ, ಪುರಿಸೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಪಠಮಪಕತಿಭೂತೋ ಸತ್ತೋ, ಇತರಾಯ ಪಕತಿಯಾ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಪುರಿ ಉಚ್ಚೇ ಠಾನೇ ಸೇತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ‘‘ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ನಯನಟ್ಠೇನ ‘‘ನರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪುತ್ತಭಾತುಭೂತೋಪಿ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಾತುಜೇಟ್ಠಭಗಿನೀನಂ ನೇತುಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ, ಪಗೇವ ಇತರೋ ಇತರಾಸಂ. ನರೇನ ಯೋಗತೋ, ನರಸ್ಸ ಅಯನ್ತಿ ವಾ ನಾರೀ, ಇತ್ಥೀ. ಸಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ಕಾಮಂ ತಣ್ಹಾಜಟಾವಿಜಟನಸಮತ್ಥತಾ ಅತ್ಥಿ, ಪಧಾನಮೇವ ಪನ ಸತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನರೋ’’ತಿ ಆಹ ಯಥಾ ‘‘ಸತ್ಥಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೫೭, ೨೫೫). ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಅವಿಭಾಗೇನ ಪುಗ್ಗಲಪರಿಯಾಯೋ ಅಯನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನರೋತಿ ಸತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಪಞ್ಞೋತಿ ವಿಪಾಕಭೂತಾಯ ಸಹ ಪಞ್ಞಾಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಪಞ್ಞೋ. ತಾಯ ಹಿ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಅಯಂ ಸತ್ತೋ ಸವಿಸೇಸಂ ‘‘ಸಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ. ವಿಪಾಕಪಞ್ಞಾಪಿ ಹಿ ಸನ್ತಾನವಿಸೇಸನೇನ ಭಾವನಾಪಞ್ಞುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ ಅಹೇತುಕದ್ವಿಹೇತುಕಾನಂ ತದಭಾವತೋ. ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸಙ್ಖಾತಾಯ ಚ ತಂತಂಕಿಚ್ಚಕಾರಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ವಸೇನ ‘‘ಸಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ನಿಪಕ-ಸದ್ದೇನ ಪಾರಿಹಾರಿಕಪಞ್ಞಾ ಗಯ್ಹತೀತಿ ವಿಪಾಕಪಞ್ಞಾವಸೇನೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಕಮ್ಮಜತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಕಮ್ಮಜಾಯ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಏವಂ ತಿಹೇತುಕ-ಸದ್ದೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ, ನ ಪಞ್ಞಾ-ಸದ್ದೇನ. ನ ಹಿ ಪಞ್ಞಾ ತಿಹೇತುಕಾ ಅತ್ಥಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಭುತಿ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಪಞ್ಞಾ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ತಂಮೂಲಕತ್ತಾ, ನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಾ ಏವ.

ಚಿನ್ತೇತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ, ಸಮಾಧಿ. ಸೋ ಹಿ ಸಾತಿಸಯಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾನಕಿಚ್ಚೋ. ನ ಹಿ ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ವಿನಾ ಸಮಾಧಿನಾ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ, ಸಮಾಧಿ ಪನ ತೇಹಿ ವಿನಾಪಿ ಸಾಧೇತೀತಿ. ಪಗುಣಬಲವಭಾವಾಪಾದನೇನ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಿತಂ, ತಥಾ ಸನ್ತಾನಂ ಚಿನೋತೀತಿಪಿ ಚಿತ್ತಂ, ಸಮಾಧಿ. ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತತಾಯ, ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿಚಿತ್ತಕರಣೇನ ಚ ಸಮಾಧಿ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಿನಾಪಿ ಪರೋಪದೇಸೇನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಪರಿಯಾಯೋ ಲಬ್ಭತೇವ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಚಿತ್ತ-ಸದ್ದೋ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ಹೇತ್ಥ ಸಮಾಧಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ. ಯಥಾಸಭಾವಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಪಞ್ಞಾ. ಸಾ ಯದಿಪಿ ಕುಸಲಾದಿಭೇದತೋ ಬಹುವಿಧಾ. ‘‘ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ ಪನ ವಚನತೋ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಭಾವಯಂ, ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ. ತಯಿದಂ ದ್ವಯಂ ಕಿಂ ಲೋಕಿಯಂ, ಉದಾಹು ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ? ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸತೋ. ತಂ ಹಿ ಭಾವಯಮಾನೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ತಣ್ಹಾಜಟಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ವಿಜಟೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಲೋಕಿಯಂ. ನಾನನ್ತರಿಯಭಾವೇನ ಪನೇತ್ಥ ಲೋಕಿಯಾಪಿ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಿನಾ ತದಭಾವತೋ. ಸಮಥಯಾನಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಪ್ಪಭೇದಂ ಸಮಾಧಿಂ ಇತರಸ್ಸ ಖಣಿಕಸಮಾಧಿಂ, ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖತ್ತಯಂ ವಿನಾ ನ ಕದಾಚಿಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಾಧಿಗಮೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮಾಧಿಞ್ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಞ್ಚ ಭಾವಯಮಾನೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯದಾ ಲೋಕಿಯಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತದಾ ‘‘ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಭಾವನಾಕಿರಿಯಾಯ ಹೇತುಭಾವಕಥನಂ, ಭಾವನಾಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂಭಾವನಾಹೇತುಕಾ ಹಿ ವಿಜಟನಕಿರಿಯಾತಿ. ಯದಾ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತದಾ ಕೇವಲಂ ವತ್ತಮಾನಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ. ತದುಭಯಭಾವನಾಸಮಕಾಲಮೇವ ಹಿ ತಣ್ಹಾಜಟಾವಿಜಟನಂ.

‘‘ಆತಾಪೀ ನಿಪಕೋ’’ತಿ ಇದಂ ಯಥಾವುತ್ತಭಾವನಾಯ ಉಪಕಾರಕಧಮ್ಮಕಿತ್ತನಂ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ವೀರಿಯಂ ಸತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞನ್ತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಬಹೂಪಕಾರಾ. ವೀರಿಯೂಪತ್ಥದ್ಧಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾನುಪಾಲಿತಂ ನ ಪರಿಪತತಿ, ಉಪರಿ ಚ ವಿಸೇಸಂ ಆವಹತಿ. ಪತಿಟ್ಠಾಸಿದ್ಧಿಯಾ ಚೇತ್ಥ ಸದ್ಧಾಸಿದ್ಧಿ, ಸದ್ಧೂಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಸೀಲಸ್ಸ, ವೀರಿಯಾದಿಸಿದ್ಧಿಯಾ ಚ. ನ ಹಿ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಂ ಅಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತವೀರಿಯಾದಯೋ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ಸಮಾಧಿಪಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಹೇತುಭಾವತೋ ವೀರಿಯಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಾಸಿದ್ಧಿ, ಏವಂ ಫಲಭಾವತೋ ತೇಹಿ ಸಮಾಧಿಸಿದ್ಧಿ. ವೀರಿಯಾದೀಸು ಹಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಸು ಸಮಾಧಿ ಸಮ್ಪನ್ನೋವ ಹೋತಿ ಅಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ತದಭಾವತೋ. ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಸತಿಸಿದ್ಧಿ? ನಿಪಕಗ್ಗಹಣತೋ. ತಿಕ್ಖವಿಸದಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ಹಿ ಸತಿ ‘‘ನೇಪಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಪರಮೇನ ಸತಿನೇಪಕ್ಕೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ನೇಪಕ್ಕಂ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸತಿಪಿ ಗಹಿತಾವ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಸತಿವಿರಹಿತಾ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ಥೀತಿ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಸಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾವ ಪಾರಿಹಾರಿಕಪಞ್ಞಾಪಿ ಗಯ್ಹತೀತಿ ‘‘ನಿಪಕೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಸತೋ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ. ಯದಿಪಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನಂ ಆತಾಪನಂ, ತಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೇವ. ಆತಪ್ಪಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪನ ಆತಾಪಸದ್ದೋ ವೀರಿಯೇಯೇವ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆತಾಪೀತಿ ವೀರಿಯವಾ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಪ್ಪಹಾನೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಬ್ಭುಸ್ಸಹನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯಂ ತದಾತಾಪನನ್ತಿ ವೀರಿಯಮೇವ ತಥಾ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇ ಧಮ್ಮಾ. ಆತಾಪೀತಿ ಚಾಯಮೀಕಾರೋ ಪಸಂಸಾಯ, ಅತಿಸಯಸ್ಸ ವಾ ದೀಪಕೋ. ವೀರಿಯವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋಪಿ ತದತ್ಥೋ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇನ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸಮಙ್ಗಿತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆತಾಪನಪರಿತಾಪನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ. ಆತಾಪನಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಆರಮ್ಭ ಧಾತುಮಾಹ ಆದಿತೋ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋತಿ ಕತ್ವಾ, ಪರಿತಾಪನಗ್ಗಹಣೇನ ನಿಕ್ಕಮಪರಕ್ಕಮಧಾತುಯೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತಂ, ಉಪರೂಪರಿ ವಿಸೇಸಪ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ. ನಿಪಯತಿ ವಿಸೋಸೇತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ, ತತೋ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ನಿಪಾತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ನಿಪಕೋ, ಸಮ್ಪಜಾನೋ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪರಿಹರಣೇ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ಪಾರಿಹಾರಿಕಾ.

ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಸಾತ್ಥಕಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ನೇತೀತಿ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಪರಿಣಾಯಿಕಾ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವಾ ಉಗ್ಗಹೋ ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ಭಾವನಾರಮ್ಭೋ ಮನಸಿಕಾರವಿಧಿ, ತತ್ಥ ಚ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರಿತಾ ಸಾತಚ್ಚಕಾರಿತಾ ಸಪ್ಪಾಯಕಾರಿತಾ ನಿಮಿತ್ತಕುಸಲತಾ ಪಹಿತತ್ತತಾ ಅನ್ತರಾಅಸಙ್ಕೋಚೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನಾ ವೀರಿಯಸಮತಾಪಾದನಂ ವೀರಿಯಸಮತಾಯೋಜನನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ಪರಿಣಾಯಿಕಾ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಪರಿಣಾಯಿಕಾ. ಭಯಂ ಇಕ್ಖತೀತಿ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಸಾಧಾರಣತೋ ಭಿಕ್ಖುಲಕ್ಖಣಕಥನೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾವ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೋ, ನ ಭಿಕ್ಖಕಭಿನ್ನಪಟಧರಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವಂ ಹಿ ಕತಕಿಚ್ಚಾನಂ ಸಾಮಣೇರಾದೀನಂ, ಪಟಿಪನ್ನಾನಞ್ಚ ಅಪಬ್ಬಜಿತಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಕತೋ ಹೋತಿ. ಇಧ ಪನ ಪಟಿಪಜ್ಜನಕವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಭಿನ್ದತಿ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ವಾ ಭಿಕ್ಖು. ಸೋ ಇಮಂ ವಿಜಟಯೇತಿ ಯೋ ನರೋ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಆತಾಪೀ ನಿಪಕೋ ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವಯನ್ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ತಣ್ಹಾಜಟಂ ವಿಜಟಯೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇದಾನಿ ತಮ್ಪಿ ವಿಜಟನಂ ವೇಳುಗುಮ್ಬವಿಜಟನೇನ ಉಪಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಗಾಥಾಯ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ಸೀಲೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಯೋಗಾವಚರಸನ್ತಾನಗತಾ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾ ಮಿಸ್ಸಕಾ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ಗಾಥಾಯ ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಏಕಚ್ಚಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಛಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ ಆಹ. ನ ಹಿ ತೇ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಾಥಾ ಭಾಸಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಮೇವ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸುನಿಸಿತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ನಿಸಿತಂ, ಅತಿವಿಯ ತಿಖಿಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತ್ಥಸ್ಸ ನಿಸಾನಸಿಲಾಯಂ ನಿಸಿತತರಭಾವಕರಣಂ, ಬಾಹುಬಲೇನ ಚಸ್ಸ ಉಕ್ಖಿಪನನ್ತಿ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಅತ್ಥಾಪನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಮಾ ವುತ್ತಾತಿ ತದುಭಯಂ ಉಪಮೇಯ್ಯೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮಾಧಿಸಿಲಾಯಂ ಸುನಿಸಿತಂ…ಪೇ… ಪಞ್ಞಾಹತ್ಥೇನ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸಮಾಧಿಗುಣೇನ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಯ ತಿಕ್ಖಭಾವೋ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೫; ೪.೯೯; ೫.೧೦೭೧; ನೇತ್ತಿ. ೪೦; ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೧೪). ವೀರಿಯಞ್ಚಸ್ಸಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹನತೋ. ವಿಜಟೇಯ್ಯಾತಿ ವಿಜಟೇತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ. ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಹಿ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಯೋಗಾವಚರೋ ತಣ್ಹಾಜಟಂ ವಿಜಟೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ. ವಿಜಟನಂ ಚೇತ್ಥ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಹಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಞ್ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ ಸಮ್ಪದಾಲೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ದಕ್ಖಿಣಂ ಅರಹತೀತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ, ಅಗ್ಗೋ ಚ ಸೋ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ ಚಾತಿ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ, ಅಗ್ಗಾ ವಾ ದಕ್ಖಿಣಾ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣಾ, ತಂ ಅರಹತೀತಿ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ.

೫. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ. ಅಯನ್ತಿ ‘‘ನರೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೋ ಯೋಗಾವಚರೋ. ಪುನ ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಸಂ ಪಞ್ಞಾಯಂ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ. ಕತ್ತರಿ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಅನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕರಣೀಯಂ ನತ್ಥಿ ವಿಸೇಸಾಧಾನಸ್ಸ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುರಿಮಕಮ್ಮಾನುಭಾವೇನೇವ ಹಿಸ್ಸ ಸಾ ಸಿದ್ಧಾ’’ತಿ. ತೇನಾತಿ ಯೋಗಿನಾ. ಭಾವನಾಯಂ ಸತತಪವತ್ತಿತವೀರಿಯತಾಯ ಸಾತಚ್ಚಕಾರಿನಾ. ಪಞ್ಞಾವಸೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತನೇಪಕ್ಕಸಙ್ಖಾತಪಞ್ಞಾವಸೇನ. ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜಾನವಸೇನೇವ ಕರಣಸೀಲೋ, ತತ್ಥ ವಾ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ಸಮ್ಪಜಾನಸ್ಸ ವಾ ಅಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ಕಾರಕೋ ಉಪ್ಪಾದಕೋತಿ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ, ತೇನ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರಿನಾ. ಅತ್ರಾತಿ ಅಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ. ಸೀಲಾದಿಸಮ್ಪಾದನೇ ವೀರಿಯಸ್ಸ ತೇಸಂ ಅಙ್ಗಭಾವತೋ ತಂ ವಿಸುಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಮುಖೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಅವಿಭಾಗತೋ ದೇಸನಾಯ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ವಿಭಾಗತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಏತ್ತಕಾಯ ದೇಸನಾಯ. ಸಿಕ್ಖಾತಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಸಿಕ್ಖಾ. ಸಿಕ್ಖನಂ ಚೇತ್ಥ ಆಸೇವನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಂವರಣಾದಿವಸೇನ ಆಸೇವನ್ತೋ ತೇ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾಸನನ್ತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಾಸನಂ. ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಬಲವಕಾರಣಂ. ವಜ್ಜನಂ ಅನುಪಗಮನಂ. ಸೇವನಾ ಭಾವನಾ. ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಪಹಾಯಕಪಟಿಪಕ್ಖೋ. ಯದಿಪಿ ಗಾಥಾಯಂ ‘‘ಸೀಲೇ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಂ, ನ ‘‘ಅಧಿಸೀಲೇ’’ತಿ. ತಂ ಪನ ತಣ್ಹಾಜಟಾವಿಜಟನಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲೇನ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ ಪಕಾಸಿತಾ’’ತಿ. ಭವಗಾಮಿ ಹಿ ಸೀಲಂ ಸೀಲಮೇವ, ವಿಭವಗಾಮಿ ಸೀಲಂ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ. ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ಹಿ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತೀತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಸಿಕ್ಖಾಸುಪಿ.

ಸೀಲೇನಾತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಭೂತೇನ ಸೀಲೇನ. ತಂ ಹಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಸಾಸನಸ್ಸ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣತಂ ಪಕಾಸೇತಿ, ನ ಯಮನಿಯಮಾದಿಮತ್ತಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೀಲಞ್ಚ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ, ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣ’’ನ್ತಿ ಚ. ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಮಗ್ಗಕುಸಲಾನಂ. ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ವಾ ಅನವಜ್ಜಾನಂ. ತೇನ ಅರಿಯಫಲಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಸಾವಜ್ಜಸ್ಸ ಅಕಿರಿಯಾ ಅನಜ್ಝಾಪಜ್ಜನಂ. ಏತೇನ ಚಾರಿತ್ತವಾರಿತ್ತಭೇದಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಕತಂ ಹೋತಿ. ಕತ್ತಬ್ಬಾಕರಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಸಾವಜ್ಜಮೇವಾತಿ. ಆದಿವಚನತೋತಿ ಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ವಚನತೋ. ಆದಿಭಾವೋ ಚಸ್ಸ ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾನಂ. ಆದೀನಂ ವಾ ವಚನಂ ಆದಿವಚನಂ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಞಾ ಚ, ವಿಮುತ್ತಿ ಚ ಅನುತ್ತರಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೮೬) ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸೀಲಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿಹೇತೂನಂ ದೂರೀಕರಣತೋ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿಗುಣಾವಹಂ. ‘‘ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿಗುಣಾವಹತ್ತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣತಾವ ವಿಭಾವಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಆದಿಭಾವೋಪೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಸುತ್ತೇ (ಪರಿ. ೩೬೬) ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದೀನಂ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ಪರಮ್ಪರಪಚ್ಚಯತಾ ವುತ್ತಾ. ಸಮಾಧಿನಾತಿ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಭೂತೇನ ಸಮಾಧಿನಾ. ಸಕಲಂ ಸಾಸನಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾಯ ಗಾಥಾಯ ಆದಿಪದೇನ ಆದಿಮ್ಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ, ತತಿಯಪದೇನ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಗಹಿತತ್ತಾ ಮಜ್ಝೇ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಸಮಾಧಿ ಪಾರಿಸೇಸತೋ ದುತಿಯಪದೇನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ‘‘ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾತಿಆದಿವಚನತೋ ಹಿ ಸಮಾಧಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಕುಸಲಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಪರಿಯಾಯತ್ತಾ. ಪುಬ್ಬೂಪನಿಸ್ಸಯವತೋ ಹಿ ಸಮಾಹಿತತಾದಿಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮತಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿಗುಣಾವಹತ್ತಂ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಗತಾಯ ಯದತ್ಥಂ ಪಬ್ಬಜತಿ, ತಂ ಪರಿಯೋಸಿತನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾನಿಸಂಸಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತಿ ಸದ್ಧಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ಪಞ್ಞುತ್ತರಂ ವಿಮುತ್ತಿಸಾರ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೫). ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಚಿತ್ತಂ, ಸಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ವಿಸೋಧನಂ ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಾಪನಂ. ಏವಂ ಪನ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚೇ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತೇ ಉತ್ತರಿ ಕರಣೀಯಾಭಾವತೋ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಞ್ಞುತ್ತರತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಾದಿಭಾವಾವಹನತೋತಿ ಯಾದಿಸೋ ಇಟ್ಠೇಸು, ಲಾಭಾದೀಸು ಚ ಅನುನಯಾಭಾವತೋ, ತಾದಿಸೋ ಅನಿಟ್ಠೇಸು, ಅಲಾಭಾದೀಸು ಚ ಪಟಿಘಾಭಾವತೋ. ತತೋ ಏವ ವಾ ಯಾದಿಸೋ ಅನಾಪಾಥಗತೇಸು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು, ತಾದಿಸೋ ಆಪಾಥಗತೇಸುಪೀತಿ ತಾದೀ. ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ತಾದಿಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ಆವಹನತೋ. ವಾತೇನಾತಿ ವಾತಹೇತು. ನ ಸಮೀರತೀತಿ ನ ಚಲತಿ. ನ ಸಮಿಞ್ಜನ್ತೀತಿ ನ ಫನ್ದನ್ತಿ, ಕುತೋ ಚಲನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ತಥಾತಿ ಯಥಾ ಸೀಲಾದಯೋ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದೀನಂ ಪಕಾಸಕಾ, ತಥಾ ತೇವಿಜ್ಜತಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸಾತಿ ತೇಸಂ ಪಕಾಸನಾಕಾರೂಪಸಂಹಾರತ್ಥೋ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ. ಯಸ್ಮಾ ಸೀಲಂ ವಿಸುಜ್ಝಮಾನಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಬಲೇನ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣಬಲೇನ ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಮಲತೋ ವಿಸುಜ್ಝತಿ ಪಾರಿಪೂರಿಞ್ಚ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಭಾವೇನ ಸತಿಬಲಂ, ಞಾಣಬಲಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಜ್ಜತ್ತಯೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಸಭಾಗಹೇತುಸಮ್ಪಾದನತೋ. ಸತಿನೇಪಕ್ಕೇನ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸವಿಜ್ಜಾಸಿದ್ಧಿ, ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚೇಸು ಸುದಿಟ್ಠಕಾರಿತಾಪರಿಚಯೇನ ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಾನುಬನ್ಧಾಯ ದುತಿಯವಿಜ್ಜಾಸಿದ್ಧಿ, ವೀತಿಕ್ಕಮಾಭಾವೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಸಬ್ಭಾವತೋ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯತಾವಸೇನ ಅಜ್ಝಾಸಯಸುದ್ಧಿಯಾ ತತಿಯವಿಜ್ಜಾಸಿದ್ಧಿ. ಪುರೇತರಂ ಸಿದ್ಧಾನಂ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ವಿನಾ ಸೀಲಸ್ಸ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಖೀಣಾಸವೇಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ. ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾ ವಿಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಸೀಲಂ ನ ಸಭಾಗಹೇತೂತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ತತೋ ಪರ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೫; ೪.೯೯; ನೇತ್ತಿ. ೪೦; ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೧೪) ವಚನತೋ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾ ಛಳಭಿಞ್ಞತಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ. ಪಞ್ಞಾ ವಿಯ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಸಮಾಧಿ ನ ಸಭಾಗಹೇತೂತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ತತೋ ಪರ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಯೋಗಾ ವೇ ಜಾಯತೇ ಭೂರೀ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೨೮೨) ವಚನತೋ ಪುಬ್ಬಯೋಗೇನ, ಗರುವಾಸದೇಸಭಾಸಾಕಓಸಲ್ಲಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾದೀಹಿ ಚ ಪರಿಭಾವಿತಾ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಭೇದಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯೋಪಿ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನಧಿಗನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ತಸ್ಸಾ ಚ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಭೇದಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕಕಾರಣತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಯ ‘‘ನ ತತೋ ಪರ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ನ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಸ್ಸ ಸಮಾಧಿವಿಜಮ್ಭನಭೂತಾ ಅನವಸೇಸಾ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ನ ಇಜ್ಝನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ನ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾ ಅತ್ಥೀತಿ. ಸತಿಪಿ ವಿಜ್ಜಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಕದೇಸಭಾವೇ ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮುದಾಗತಾ ಏವ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಗಹಿತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮುದಾಗತಾ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಇಜ್ಝನ್ತಿ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏವ ತಾಸಂ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತೋ, ಏವಂ ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮುದಾಗತಾ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮುದಾಗತಾ ಚ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಇಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನೇವ ತಾಸಂ ಅಧಿಗಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಸಮಧಿಗಮಸದಿಸಾ ಹಿ ಇಮೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ಇಮೇ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾತಿ. ವಿನಯಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ತೇವಿಜ್ಜತಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯತಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಧಿನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಸ್ಸ ಕಾಮಸೇವನಾಭಾವತೋ ಸೀಲೇನ ಪಠಮನ್ತವಿವಜ್ಜನಂ ವುತ್ತಂ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಕಾಮಹೇತು ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಸೇನಾಪಿ ಅಸುದ್ಧಪಯೋಗಾ ಹೋನ್ತಿ. ಝಾನಸುಖಲಾಭಿನೋ ಕಾಯಕಿಲಮಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ಸಮಾಧಿನಾ ದುತಿಯನ್ತವಿವಜ್ಜನಂ ವುತ್ತಂ ಝಾನಸಮುಟ್ಠಾನಪಣೀತರೂಪಫುಟಕಾಯತ್ತಾ. ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ. ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ಹಿ ಏಕಂಸತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋವ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ ನಾಮ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಾವಸೇನಪಿ ಅನ್ತದ್ವಯವಿವಜ್ಜನಂ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಂ.

ಸೀಲಂ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಕಾಮಸುಗತೀಸುಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪನತೋ ಚತೂಹಿ ಅಪಾಯೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲೇನ ಅಪಾಯಸಮತಿಕ್ಕಮನುಪಾಯೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಟಿವಿರತಿ ದುಗ್ಗತಿಪರಿಕಿಲೇಸಂ ಆವಹತಿ. ಸಮಾಧಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಮಹಗ್ಗತಭೂಮಿಯಂಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪನೇನ ಸಕಲಕಾಮಭವತೋ ವಿಮೋಚೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮಾಧಿನಾ ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನುಪಾಯೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಕಾಮಾವಚರಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾಯೀನಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಕಂ ಝಾನಂ ಕಾಮಧಾತುಪರಿಕಿಲೇಸಾವಹಂ ಹೋತಿ. ನ ಚೇತ್ಥ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ, ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ನಾಪಿ ‘‘ಸೀಲೇನೇವ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪಾಯಭವಸ್ಸ ಸಮಾಧಿನಾ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬತಾ’’ತಿ ವಚನೋಕಾಸೋ. ಸುಗತಿಭವಮ್ಪಿ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ದುಗ್ಗತಿಸಮತಿಕ್ಕಮನೇ ಕಾ ಕಥಾತಿ. ಸಬ್ಬಭವಸಮತಿಕ್ಕಮನುಪಾಯೋತಿ ಕಾಮಭವಾದೀನಂ ನವನ್ನಮ್ಪಿ ಭವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮನುಪಾಯೋ ಸೀಲಸಮಾಧೀಹಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾಪಿ ಭವಾ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಏವ, ಕಾರಣಸ್ಸ ಅಪಹೀನತ್ತಾ. ಪಞ್ಞಾಯ ಪನಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ತೇ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಏವ.

ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನವಸೇನಾತಿ ದೀಪಾಲೋಕೇನೇವ ತಮಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಗತೇನ ತೇನ ತೇನ ಕುಸಲಙ್ಗೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಕುಸಲಙ್ಗಸ್ಸ ಪಹಾನವಸೇನ. ಸಮಾಧಿನಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನವಸೇನಾತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಪವತ್ತಿನಿವಾರಣೇನ ಘಟಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಜಲತಲೇ ಸೇವಾಲಸ್ಸ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ನೀವರಣಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನವಸೇನ. ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ. ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನವಸೇನಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ತಂತಂಮಗ್ಗವತೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೨೭೭) ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಯಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಗಣಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಪ್ಪಹಾನವಸೇನ.

ಕಿಲೇಸಾನಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ, ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾನಂ ವಾ ಯೋ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಸೀಲೇನ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಅವೀತಿಕ್ಕಮಸಭಾವತ್ತಾ ಸೀಲಸ್ಸ. ಓಕಾಸಾದಾನವಸೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಚಿತ್ತೇ ಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ. ತಂ ಸಮಾಧಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾಧಿನಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ, ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾಯಕತ್ತಾ. ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಅನು ಅನು ಸಯನತೋ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾ ಅನುಸಯಾ, ತೇ ಪನ ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾ ಥಾಮಗತಾ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಸತ್ತ ಕಿಲೇಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಸಯಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿ ದುಟ್ಠು ಚರಿತಂ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಾ ದೂಸಿತಂ ಚರಿತನ್ತಿ ದುಚ್ಚರಿತಂ, ತಮೇವ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂ ಸನ್ತಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸೇತಿ ವಿಬಾಧತಿ, ಉಪತಾಪೇತಿ ಚಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ತಸ್ಸ ವಿಸೋಧನಂ ಸೀಲೇನ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಪಹಾನಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಸೀಲಸ್ಸ. ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ವಿಸೋಧನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪಹಾನಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ, ತಣ್ಹಾಯ ಚಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನಿಕಭಾವತೋ. ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ವಿಸೋಧನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಹಾನಂ ಅನುಸಯಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಯ, ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಞ್ಚ ಅಯಾಥಾವಗಾಹೀನಂ ಯಾಥಾವಗಾಹಿನಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನಿಕಭಾವತೋ.

ಕಾರಣನ್ತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ. ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಆದಿಭೂತತ್ತಾ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಾನಂ ಪಾರಾಜಿಕಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಮಹಾಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನತೋ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಂ ಆಪಜ್ಜನೇ ಸಹಸಾವ ತೇಹಿ ವುಟ್ಠಾನೇನ ಸೀಲೇಸು ಯಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರಿಪೂರಂ ಸಮತ್ಥಂ ಕರೋತೀತಿ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ. ತಥಾ ಸಕದಾಗಾಮೀತಿ ‘‘ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ’’ತಿ ಏತಂ ಉಪಸಂಹರತಿ ತಥಾ-ಸದ್ದೇನ. ಏತೇ ಹಿ ದ್ವೇ ಅರಿಯಾ ಸಮಾಧಿಪಾರಿಪನ್ಥಿಕಾನಂ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪಾರಿಪನ್ಥಿಕಸ್ಸ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕಮೋಹಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಸಮೂಹತತ್ತಾ ಸಮಾಧಿಂ, ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವೇನ್ತಾಪಿ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸು ಯಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಮತ್ತಸೋ ಪಮಾಣೇನ ಪದೇಸಮತ್ತಮೇವ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರಿನೋ ‘‘ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅನಾಗಾಮೀ ಪನ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ. ಅರಹಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ಸುಸಮೂಹತತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ.

ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ಭಗವತಾ (ಅ. ನಿ. ೩.೮೭) –

‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರೀ, ಪಞ್ಞಾಯ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರೀ. ಸೋ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ, ತಾನಿ ಆಪಜ್ಜತಿಪಿ ವುಟ್ಠಾತಿಪಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ನ ಹಿ ಮೇತ್ಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ. ಯಾನಿ ಚ ಖೋ ತಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸಾರುಪ್ಪಾನಿ, ತತ್ಥ ಧುವಸೀಲೋ ಚ ಹೋತಿ ಠಿತಸೀಲೋ ಚ, ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು. ಸೋ ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತಿ ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮೋ ನಿಯತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ. ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು…ಪೇ… ಸೋ ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನಂ ತನುತ್ತಾ ಸಕದಾಗಾಮೀ ಹೋತಿ. ಸಕಿದೇವ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತಿ. ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ, ಪಞ್ಞಾಯ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರೀ. ಸೋ ಯಾನಿ ತಾನಿ…ಪೇ… ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು. ಸೋ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ…ಪೇ… ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಾ. ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ, ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ. ಸೋ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಿ…ಪೇ… ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು. ಸೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ…ಪೇ… ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ.

‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾದಿಕೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ನಿಗಮೇತುಂ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೇ ಚಾತಿ ತಯೋ ವಿವೇಕಾ, ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ತೀಣಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ, ತೀಣಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಏವಮಾದಯೋ, ಸಿಕ್ಖತ್ತಿಕಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಗುಣತ್ತಿಕಾ. ಏವರೂಪಾತಿ ಯಾದಿಸಕಾ ಸಿಕ್ಖತ್ತಿಕಾದಯೋ ಇಧ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏದಿಸಾ.

ಏತ್ಥ ಹಿ ವಿವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಸೀಲೇನ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿನಾ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ, ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ. ತಥಾ ಸೀಲೇನ ಅದೋಸೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ ಪಕಾಸಿತಂ ಹೋತಿ, ತಿತಿಕ್ಖಪ್ಪಧಾನತಾಯ, ಅಪರೂಪಘಾತಸಭಾವತಾಯ ಚ ಸೀಲಸ್ಸ. ಸಮಾಧಿನಾ ಅಲೋಭೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ, ಲೋಭಪಟಿಪಕ್ಖತೋ, ಅಲೋಭಪಧಾನತಾಯ ಚ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ. ಪಞ್ಞಾಯ ಪನ ಅಮೋಹೋಯೇವ. ಸೀಲೇನ ಚ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಪಕಾಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಅದೋಸಪ್ಪಧಾನಂ ಹಿ ಸೀಲಸಮ್ಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ದೋಸೇ ಆದೀನವದಸ್ಸಿನೋ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸುಖೇನೇವ ಇಜ್ಝತಿ, ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ. ಸಮಾಧಿನಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ. ಪಞ್ಞಾಯ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ. ಅಲೋಭಪ್ಪಧಾನಂ ಹಿ ಕಾಮನಿಸ್ಸರಣಂ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಾಮೇಸು ಆದೀನವದಸ್ಸಿನೋ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸುಖೇನೇವ ಇಜ್ಝತಿ, ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ. ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸುಖೇನೇವ ಇಜ್ಝತಿ, ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ. ತಥಾ ಸೀಲೇನ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಕಾಸಿತಂ ಹೋತಿ. ತಂ ಹಿ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸಮಾಧಿನಾ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತಂ ಹಿ ಉಕ್ಕಂಸಗತಂ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ ಅನಾಗಾಮಿನೋ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಪಞ್ಞಾಯ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಕಾಸಿತಂ ಹೋತಿ. ತದುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಅರಹಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಪೂರಕಾರೀತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಏವರೂಪಾ ಗುಣತ್ತಿಕಾ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಾ.

೧. ಸೀಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

ಸೀಲಸರೂಪಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೬. ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ. ಅನೇಕಗುಣಸಙ್ಗಾಹಕೇನಾತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದೀನಂ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಅನೇಕೇಸಂ ಗುಣಾನಂ ಸಙ್ಗಾಹಕೇನ. ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಮುಖೇನಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೨೭೭; ಥೇರಗಾ. ೬೭೬; ನೇತ್ತಿ. ೫) ವಿಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಮತ್ತಾದಿಮುಖೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅದೇಸೇತ್ವಾ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಮುಖೇನ ದೇಸಿತೋಪಿ, ಸತ್ತತಿಂಸಾಯಪಿ ವಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ತತ್ಥ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾ ಮುಖಂ ಪಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತೋಪಿ. ಏತೇನ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸು ಅವಸೇಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವತೋ, ಉಪಕಾರತೋ ಚ ಅನ್ತೋಗಧಭಾವೋ ದೀಪಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅತಿಸಙ್ಖೇಪದೇಸಿತೋಯೇವ ಹೋತಿ ಸಭಾವವಿಭಾಗಾದಿತೋ ಅವಿಭಾವಿತತ್ತಾ. ನಾಲನ್ತಿ ನ ಪರಿಯತ್ತಂ ನ ಸಮತ್ಥಂ. ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪನಾತಿವಿತ್ಥಾರರುಚೀನಮ್ಪಿ, ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುನೇಯ್ಯಾನಮ್ಪಿ ವಾ. ಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾ ಹಿ ಸಂಖಿತ್ತರುಚೀನಂ, ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂನಂಯೇವ ಚ ಉಪಕಾರಾಯ ಹೋತಿ, ನ ಪನಿತರೇಸಂ. ಅಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸ್ಸ. ಪುಚ್ಛನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಹಾ, ಕಿರಿಯಾ ಕರಣಂ ಕಮ್ಮಂ, ಪಞ್ಹಾವ ಕಮ್ಮಂ ಪಞ್ಹಾಕಮ್ಮಂ, ಪುಚ್ಛನಪಯೋಗೋ.

ಕಿಂ ಸೀಲನ್ತಿ ಸರೂಪಪುಚ್ಛಾ. ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸೀಲನ್ತಿ ಕೇನ ಅತ್ಥೇನ ಸೀಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಕಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಯಿದಂ ಸೀಲಂ ಸಭಾವತೋ, ಕಿಚ್ಚತೋ, ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರತೋ, ಆಸನ್ನಕಾರಣತೋ ಚ ಕಥಂ ಜಾನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾನಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ. ಪಟಿಪತ್ತಿ ನಾಮ ದಿಟ್ಠಾನಿಸಂಸೇ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಮಾನಿಸಂಸ’’ನ್ತಿ. ಕತಿವಿಧನ್ತಿ ಪಭೇದಪುಚ್ಛಾ. ವಿಭಾಗವನ್ತಾನಂ ಹಿ ಸಭಾವವಿಭಾವನಂ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನಮುಖೇನೇವ ಹೋತೀತಿ. ವೋದಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿ. ಸಾ ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಮಲವಿಮುತ್ತಿ. ತಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಿನಾ ಅನುಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ ವಿಯ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕೋ ಚಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ.

ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ, ತಸ್ಸ ವಾ ಪಞ್ಹಾಕಮ್ಮಸ್ಸ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ವಿವರಣಂ. ಪುಚ್ಛಿತೋ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಅವಿಭಾವಿತತ್ತಾ ನಿಗೂಳ್ಹೋ ಮುಟ್ಠಿಯಂ ಕತೋ ವಿಯ ತಿಟ್ಠತಿ. ತಸ್ಸ ವಿವರಣಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಭೂತಭಾವಕಾರಣತೋ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಾಣೋತಿ ವೋಹಾರತೋ ಸತ್ತೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತಸ್ಸ ಸರಸೇನೇವ ಪತನಸಭಾವಸ್ಸ ಅನ್ತರೇ ಏವ ಅತಿವ ಪಾತನಂ ಅತಿಪಾತೋ, ಸಣಿಕಂ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಸೀಘಂ ಪಾತನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ವಾ ಸತ್ಥಾದೀಹಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪಾತನಂ ಅತಿಪಾತೋ, ಪಾಣಘಾತೋ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತೇಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಕಮ್ಮೇಹಿ. ವಿರಮನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾದಾನವಿರತಿವಸೇನ, ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿವಸೇನ ಚ ಓರಮನ್ತಸ್ಸ. ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿನ್ತಿ ಉಪಜ್ಝಾಯವತ್ತಾದಿವತ್ತಕರಣಂ. ಚೇತನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿವಸೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಚೇತಯತೀತಿ ಚೇತನಾ, ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಭಿಸನ್ದಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚೇತನಾಯ ಅನುಕೂಲವಸೇನೇವ ಹಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ಚೇತನಾ ಕಾಮಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕಸಾಧಾರಣಾ, ಇಧ ಪನ ಸೀಲಚೇತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಚೇತಸಿ ನಿಯುತ್ತಂ ಚೇತಸಿಕಂ, ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚೇತನಾಯ ಸತಿಪಿ ಚೇತಸಿಕತ್ತೇ ‘‘ಚೇತನಾ ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ತದಞ್ಞಮೇವ ವಿರತಿಅನಭಿಜ್ಝಾದಿಕಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಸೀಲಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಗೋಬಲೀಬದ್ದಞಾಯೇನ. ಸಂವರಣಂ ಸಂವರೋ. ಯಥಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತೇ ನ ಓತರನ್ತಿ, ತಥಾ ಪಿದಹನಂ. ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ಅವೀತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ. ತತ್ಥ ಚೇತನಾ ಸೀಲಂ ನಾಮಾತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಪದಸ್ಸ ವಿವರಣಂ. ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಚೇತನಾತಿ ವಿರತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪಧಾನಭೂತಂ ಚೇತನಮಾಹ. ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ ಚೇತನಾತಿ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಆಯೂಹಿನೀ. ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ವಿರತೀತಿ ವಿರತಿಯಾ ಪಧಾನಭಾವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ.

ಏತ್ಥ ಹಿ ಯದಾ ‘‘ತಿವಿಧಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾ ಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಕಥಾ. ೫೩೯) ವಚನತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ತಬ್ಬಿರತಿವಿಸಿಟ್ಠಾ ಚೇತನಾ ತಥಾಪವತ್ತಾ ಪಧಾನಭಾವೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಟಿವಿರತಿಸಾಧಿಕಾ ಹೋತಿ, ತದಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿರತಿಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚ ಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ, ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ಚೇತನಾಸೀಲಂ ವುತ್ತಂ. ಯದಾ ಪನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ತತೋ ವಿರಮಣಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಚೇತನಾವಿಸಿಟ್ಠಾ ವಿರತಿ, ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಧಾನಭಾವೇನ ಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚೇತನಾ ವಿರತಿಆದಿಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ ಹೋತಿ, ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ಚೇತಸಿಕಸೀಲಂ ವುತ್ತಂ.

ಇದಾನಿ ಸುತ್ತೇ ಆಗತನಯೇನ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಚೇತನಾಚೇತಸಿಕಸೀಲಾನಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಜಹನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾದಾನವಸೇನ ‘‘ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತವತ್ಥುಕಾನಿಪಿ ಅನಜ್ಝಾಚರಣೇನ ಪಜಹನ್ತಸ್ಸ. ಸತ್ತ ಕಮ್ಮಪಥಚೇತನಾತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಹಾನಸಾಧಿಕಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಚೇತನಾ. ಅಭಿಜ್ಝಾದಿವಸೇನ ಯಂ ಪರದಾರಗಮನಾದಿ ಕರೀಯತಿ, ತಸ್ಸ ಪಹಾಯಕಾ ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಸೀಲನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚೇತಸಿಕಂ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಅನಭಿಜ್ಝಾ…ಪೇ… ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮಾ’’ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ಕರೀಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನಾಪಿ ತೇ ಪುತ್ತಮುಖದಸ್ಸನಾದಿಅತ್ಥಂ ಕರೀಯನ್ತಿ. ತೇಸಞ್ಚ ಪಜಹನಕಾ ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋತಿ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ ಚಾರಿತ್ತವಾರಿತ್ತವಿಭಾಗಂ ವಿನಯಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಂ. ಸತಿಸಂವರೋ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಆರಕ್ಖಾ, ಸಾ ಚ ತಥಾಪವತ್ತಾ ಸತಿಯೇವ. ಞಾಣಸಂವರೋ ಪಞ್ಞಾ. ಖನ್ತಿಸಂವರೋ ಅಧಿವಾಸನಾ, ಸಾ ಚ ತಥಾಪವತ್ತಾ ಅದೋಸಪಧಾನಾ ಖನ್ಧಾ, ಅದೋಸೋ ಏವ ವಾ. ವೀರಿಯಸಂವರೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ವಿನೋದನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ವೀರಿಯಂ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸತಿಸಂವರಾದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

ಸೋತಾನೀತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಅವಿಜ್ಜಾದುಚ್ಚರಿತಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಸೋತಾನಿ. ‘‘ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧಿಯ್ಯರೇ’’ತಿ ವಚನೇನ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರೋ ಪಿದಹನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದನಂ ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ.

ಇದಮತ್ಥಿಕತಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಯೇನ ಞಾಣೇನ ಯೋನಿಸೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಟಿಸೇವೀಯನ್ತಿ. ತಂ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಮ್ಪಿ ಞಾಣಸಭಾವತ್ತಾ ಏತ್ಥೇವ ಞಾಣಸಂವರೇ ಏವ ಸಮೋಧಾನಂ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಖಮತಿ ಅಧಿವಾಸೇತೀತಿ ಖಮೋ. ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಜಾತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ. ಕಾಮವಿತಕ್ಕನ್ತಿ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಂ ವಿತಕ್ಕಂ. ನಾಧಿವಾಸೇತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ನ ವಾಸೇತಿ. ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪೀತಿ ಬುದ್ಧಪಟಿಕುಟ್ಠಂ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಂ ಪಹಾಯ ಅನವಜ್ಜೇನ ಪಚ್ಚಯಪರಿಯೇಸನೇನ ಸಿಜ್ಝನಕಂ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಮ್ಪಿ ಏತ್ಥೇವ ವೀರಿಯಸಂವರೇ ಏವ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ ವೀರಿಯಸಾಧನತ್ತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಞಾಣಂ ತಣ್ಹಾದಿಸೋತಾನಂ ಪವತ್ತಿನಿವಾರಣತೋ ಪಿದಹನಟ್ಠೇನ ಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋ ಚ, ಪರತೋ ಪವತ್ತನಕಗುಣಾನಂ ಆಧಾರಾದಿಭಾವತೋ ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಂ, ಏವಂ ಖನ್ತಿ ಅನಧಿವಾಸನೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಧಿವಾಸನೇನ ಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋ ಚ, ಖಮನಹೇತು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಗುಣಾನಂ ಆಧಾರಾದಿಭಾವತೋ ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಂ, ವೀರಿಯಂ ವಿನೋದೇತಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿನೋದನೇನ ಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋ ಚ, ವಿನೋದನಹೇತು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಗುಣಾನಂ ಆಧಾರಾದಿಭಾವತೋ ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಪನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲಾದಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಾಪಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ಸಂವರಣಂ ಪಿದಹನಂ, ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಂವರೋ, ಏವಂ ಅಸಮಾದಿನ್ನಸೀಲಸ್ಸ ಆಗತವತ್ಥುತೋ ವಿರಮಣಮ್ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾ ಚ ಪಾಪಭೀರುಕಾನಂ…ಪೇ… ಸಂವರಸೀಲನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ನ ವೀತಿಕ್ಕಮತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ. ತಥಾಪವತ್ತೋ ಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ.

೭. ಅವಸೇಸೇಸು ಪನ ಪಞ್ಹೇಸು. ಸಮಾಧಾನಂ ಸಣ್ಠಪನಂ. ದುಸ್ಸೀಲ್ಯವಸೇನ ಹಿ ಪವತ್ತಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಯೋ ಸಮ್ಪತಿ, ಆಯತಿಞ್ಚ ಅಹಿತದುಕ್ಖಾವಹಾ, ನ ಸಮ್ಮಾ ಠಪಿತಾತಿ ಅಸಣ್ಠಪಿತಾ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾ ವಿಸಟಾ ಚ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಸುಸೀಲ್ಯವಸೇನ ಪನ ಪವತ್ತಾ ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯತೋ ಸಣ್ಠಪಿತಾ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾ ಅವಿಸಟಾ ಚ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ ಯಥಾ ತಂ ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖುತಾ ಅಬಾಹುಪ್ಪಚಾಲನಾದಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸುಸೀಲ್ಯವಸೇನ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಏತೇನ ಸಮಾಧಿಕಿಚ್ಚತೋ ಸೀಲನಂ ವಿಸೇಸೇತಿ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಸಮಾಧಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಹೇತುತಾ. ಇದಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸಣ್ಠಪನಂ ಸಂಯಮನಂ. ಉಪಧಾರಣಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಮೂಲಭಾವೋ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಆದಿಚರಣಾದಿಭಾವೋ ವುತ್ತೋ. ತೇನ ಪಥವೀಧಾತುಕಿಚ್ಚತೋ ಸೀಲನಂ ವಿಸೇಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಸಾ ಹಿ ಸಹಜಾತರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ಧಾರಣವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ. ಇದಂ ಪನ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ ಮೂಲಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಸಪುಬ್ಬಭಾಗಾ ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರಾ ಧಮ್ಮಾ. ಅಞ್ಞೇ ಪನ ಆಚರಿಯಾ. ಸಿರಟ್ಠೋತಿ ಯಥಾ ಸಿರಸಿ ಛಿನ್ನೇ ಸಬ್ಬೋ ಅತ್ತಭಾವೋ ವಿನಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಸೀಲೇ ಭಿನ್ನೇ ಸಬ್ಬಂ ಗುಣಸರೀರಂ ವಿನಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಉತ್ತಮಙ್ಗಟ್ಠೋ ಸೀಲಟ್ಠೋ. ‘‘ಸಿರೋ ಸೀಸ’’ನ್ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೇ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ‘‘ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೀತಲಟ್ಠೋ ಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮನಟ್ಠೋ. ತೇನ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನೇವ ‘‘ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥಾ ಹಿದಂ ಪಯೋಗಸಮ್ಪಾದಿತಂ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮಕರಂ ಹೋತಿ. ಏವಮಾದಿನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಯನ್ತಿ ಅಕುಸಲಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಅಪವಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸೀಲಂ, ಸುಪನ್ತಿ ವಾ ತೇನ ವಿಹತುಸ್ಸಾಹಾನಿ ಸಬ್ಬದುಚ್ಚರಿತಾನೀತಿ ಸೀಲಂ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಾ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಪವೇಸಾರಹಸಾಲಾತಿ ಸೀಲನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೮. ‘‘ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಸದ್ದತ್ಥುದ್ಧಾರೇನ ಪಕಾಸಿತೋಪಿ ಭಾವತ್ಥೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಚೇತನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಸ್ಸ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಙ್ಗಾಹಕೋ ತತೋ ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ಲಕ್ಖಣಭಾವೇನ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ನನು ಚ ಅನೇಕಭೇದಸಙ್ಗಾಹಕಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ನ ವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಂ ರೂಪಸ್ಸ, ಯಥಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸನೇಕಧಾ’’ತಿ.

ಯಥಾ ಹಿ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಂ ವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣಂ ತದಞ್ಞಧಮ್ಮಾಸಾಧಾರಣತೋ. ನ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿ ವಿಯ, ರುಪ್ಪನಂ ವಿಯ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕಿಂ ಪನೇತಂ ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಂ ನಾಮ? ದಟ್ಠಬ್ಬತಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಭಾವೋ. ತಸ್ಸ ಪನ ರೂಪಾಯತನತೋ ಅನಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ರೂಪಾಯತನಂ ವಿಸೇಸೇತುಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಸನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಧಮ್ಮಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಹಿ ಏಕೀಭೂತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ನಾನತ್ತಕರೋ ಸಭಾವೋ, ಸೋ ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಉಪಚರಿತುಂ ಯುತ್ತೋ. ಏವಂ ಹಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾವಬೋಧೋ ಹೋತೀತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತಬ್ಭಾವತ್ಥೋ ಸಹ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ ನನ್ದಿರಾಗಸಹಗತಾತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೪; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೩೦).

ದುಸ್ಸೀಲ್ಯವಿದ್ಧಂಸನರಸನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಅಸಂವರಾದಿಭೇದಸ್ಸ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಸ್ಸ ವಿಧಮನಕಿಚ್ಚಂ. ಅನವಜ್ಜರಸನ್ತಿ ಅಗಾರಯ್ಹಸಮ್ಪತ್ತಿಕಂ ಅಗರಹಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜನಕಂ, ಅವಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ವಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜನಕಂ. ಲಕ್ಖಣಾದೀಸೂತಿ ಲಕ್ಖಣರಸಾದೀಸು ವುಚ್ಚಮಾನೇಸು ಕಿಚ್ಚಮೇವ, ಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಾ ರಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ರಸಾಯತನರಸಾದೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಕಿಚ್ಚಮೇವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣಂ ತಸ್ಸ ಇತರರಸತೋ ಬಲವಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ, ಕಿಚ್ಚಮೇವ, ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಏವ ವಾ ರಸೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ.

ಸೋಚೇಯ್ಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕಾಯಾದೀಹಿ ಸುಚಿಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತಿ. ಗಹಣಭಾವನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವಂ. ತೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ, ಫಲಟ್ಠೇನ ಪನ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಸಮಾಧಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ವಾ. ಸೀಲಂ ಹಿ ಸಮ್ಪತಿಯೇವ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಪರಮ್ಪರಾಯ ಸಮಾಧಿಂ. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಆನಿಸಂಸಫಲಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸಕಥಾಯಂ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ಇಧ ಅಗ್ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ಫಲಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಇಧ ಅಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಂ ಫಲಸ್ಸ ಅನೇಕವಿಧತ್ತಾ, ಲೋಕಿಯಾದಿಸೀಲಸ್ಸಾಪಿ ವಿಭಜಿಯಮಾನತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ನಿಸ್ಸಿತಾನಿಸ್ಸಿತವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೦). ಯಥಾ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಕಮ್ಮಾದಿ ದೂರಕಾರಣಂ, ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ, ಯಥಾ ಚ ವತ್ಥಸ್ಸ ತನ್ತವಾಯತುರಿವೇಮಸಲಾಕಾದಿ ದೂರಕಾರಣಂ, ತನ್ತವೋ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ, ಏವಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದಿ ದೂರಕಾರಣಂ, ಹಿರಿಓತ್ತಪ್ಪಮಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪೇ ಹೀತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾರಣಭಾವಸಾಧನಂ. ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸಮಾದಾನವಸೇನ, ತಿಟ್ಠತಿ ಅವೀತಿಕ್ಕಮವಸೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸೀಲಾನಿಸಂಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೯. ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ. ಸೋ ಪನ ವಿಸೇಸತೋ ‘‘ಲಾಭಾ ವತ ಮೇ, ಸುಲದ್ಧಂ ವತ ಮೇ, ಯಸ್ಸ ಮೇ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಾಮೋಜ್ಜಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಕಿತ್ತಿಸದ್ದಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರತ್ಥಾನೀತಿ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ. ಕುಸಲಾನೀತಿ ಅನವಜ್ಜಾನಿ. ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾನಿಸಂಸಾನೀತಿ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರುದ್ದಯಾನಿ. ಏತೇನ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ನಾಮ ಸೀಲಸ್ಸ ಉದ್ದಯಮತ್ತಂ, ಸಂವಡ್ಢಿತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಛಾಯಾಪುಪ್ಫಸದಿಸಂ. ಅಞ್ಞೋ ಏವ ಪನಾನೇನ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೋ ಸಮಾಧಿಆದಿಗುಣೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಸೀಲವತೋ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯಾತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಸೀಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾದನೇನ ಸೀಲವತೋ, ತಾಯ ಏವ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ. ಅಪ್ಪಮಾದಾಧಿಕರಣನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮಾದಕಾರಣಾ. ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧನ್ತಿ ಭೋಗರಾಸಿಂ. ಕಲ್ಯಾಣೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೀಲವಾ, ಇತಿಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಸುನ್ದರೋ ಥುತಿಘೋಸೋ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಲೋಕಂ ಪತ್ಥರತಿ. ವಿಸಾರದೋತಿ ಅತ್ತನಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಗರಹಿತಬ್ಬಂ ಉಪವದಿತಬ್ಬಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಗತಸಾರಜ್ಜೋ ನಿಬ್ಭಯೋ. ಅಮಙ್ಕುಭೂತೋತಿ ಅವಿಲಕ್ಖೋ. ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋತಿ ‘‘ಅಕತಂ ವತ ಮೇ ಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೪೮) ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾಭಾವತೋ, ಕುಸಲಕಮ್ಮಾದೀನಂಯೇವ ಚ ತದಾ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ಅಮೂಳ್ಹೋ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಏವ ಕಾಲಂಕರೋತಿ. ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಚ್ಚಾಗಾ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದಾ. ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ. ಸುಗತಿನ್ತಿ ಸುನ್ದರಂ ಗತಿಂ. ತೇನ ಮನುಸ್ಸಗತಿಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ. ಸಗ್ಗನ್ತಿ ದೇವಗತಿಂ. ಸಾ ಹಿ ರೂಪಾದೀಹಿ ವಿಸಯೇಹಿ ಸುಟ್ಠು ಅಗ್ಗೋತಿ ಸಗ್ಗೋ, ಲೋಕಿಯತಿ ಏತ್ಥ ಉಳಾರಂ ಪುಞ್ಞಫಲನ್ತಿ ಲೋಕೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ.

ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯ ಚೇತಿ ಯದಿ ಇಚ್ಛೇಯ್ಯ. ಪಿಯೋ ಚ ಅಸ್ಸನ್ತಿ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬೋ ಪಿಯಚಕ್ಖೂಹಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ ಪೇಮನಿಯೋ ಭವೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನಾಪೋತಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಮನವಡ್ಢನಕೋ, ತೇಸಂ ವಾ ಮನೇನ ಪತ್ತಬ್ಬೋ, ಮೇತ್ತಚಿತ್ತೇನ ಫರಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಗರೂತಿ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೋ ಪಾಸಾಣಛತ್ತಸದಿಸೋ. ಭಾವನೀಯೋತಿ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ ಜಾನಂ ಜಾನಾತಿ, ಪಸ್ಸಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಭಾವನೀಯೋ. ಸೀಲೇಸ್ವೇವಸ್ಸ ಪರಿಪೂರಕಾರೀತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇಸು ಏವ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಅಸ್ಸ, ಅನೂನಕಾರೀ ಪರಿಪೂರಣಾಕಾರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭವೇಯ್ಯ. ‘‘ಆದಿನಾ ನಯೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಚೇತೋಸಮಥಮನುಯುತ್ತೋ ಅನಿರಾಕತಜ್ಝಾನೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಬ್ರೂಹೇತಾ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಾನ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೬೫) ಏವಮಾದಿಕೇ ಸೀಲಥೋಮನಸುತ್ತಾಗತೇ ಸತ್ತರಸ ಸೀಲಾನಿಸಂಸೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಇದಾನಿ ನ ಕೇವಲಮಿಮೇ ಏವ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಯೋ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಬಹೂ ಸೀಲಾನಿಸಂಸಾ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಸಾಸನೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಕಲಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಗುಣಾವಹೇ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇ. ಆಚಾರಕುಲಪುತ್ತಾನಂ ಯಂ ಸೀಲಂ ವಿನಾ ಪತಿಟ್ಠಾ ಅವಟ್ಠಾನಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಪರಿಮಾಣಂ ಕೋ ವದೇ ಕೋ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂಯೇವ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಗುಣಾನಂ ಸೀಲಮೇವ ಮೂಲಭೂತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಮಲವಿಸೋಧನೇನ, ಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮನೇನ, ಸುಚಿಗನ್ಧವಾಯನೇನ, ಸಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮೂಪಾಯಭಾವೇನ, ಸೋಭಾಲಙ್ಕಾರಸಾಧನತಾಯ ಭಯವಿಧಮನೇನ, ಕಿತ್ತಿಪಾಮೋಜ್ಜಜನೇನ ಚ ಸೀಲಸದಿಸಂ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಾವಹಂ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಗಙ್ಗಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ಸರಭೂತಿ ಏಕಾ ನದೀ, ‘‘ಯಂ ಲೋಕೇ ಸರಭೂ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ನಿನ್ನಗಾ ವಾಚಿರವತೀತಿ ‘‘ಅಚಿರವತೀ’’ತಿ ಏವಂನಾಮಿಕಾ ನದೀ, ವಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ. ತೇನ ಅವುತ್ತಾ ಗೋಧಾವರೀಚನ್ದಭಾಗಾದಿಕಾ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪಾಣನಟ್ಠೇನ ಪಾಣೀನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಯಂ ಮಲಂ ಸೀಲಜಲಂ ವಿಸೋಧಯತಿ, ತಂ ಮಲಂ ವಿಸೋಧೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣನ್ತಿ ಗಙ್ಗಾದಯೋ ನದಿಯೋತಿ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ನ-ಕಾರಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಹಾರಾತಿ ಮುತ್ತಾಹಾರಾ. ಮಣಯೋತಿ ವೇಳುರಿಯಾದಿಮಣಯೋ. ಅರಿಯನ್ತಿ ವಿಸುದ್ಧಂ. ಸೀಲಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಗನ್ಧೋ ಮನೋಹರಭಾವತೋ, ದಿಸಾಸು ಅಭಿಬ್ಯಾಪನತೋ ಚ ‘‘ಸೀಲಗನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಸೋ ಹಿ ಪಟಿವಾತೇಪಿ ಪವತ್ತತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸತಞ್ಚ ಗನ್ಧೋ ಪಟಿವಾತಮೇತೀ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೫೪; ಅ. ನಿ. ೩.೮೦; ಮಿ. ಪ. ೫.೪.೧). ದೋಸಾನಂ ಬಲಂ ನಾಮ ವತ್ಥುಜ್ಝಾಚಾರೋ, ತಂ ತೇಸಂ ಕಾತುಂ ಅದೇನ್ತಂ ಸೀಲಂ ದೋಸಾನಂ ಬಲಂ ಘಾತೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸೀಲಪ್ಪಭೇದಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೦. ‘‘ಕತಿವಿಧ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಧ-ಸದ್ದೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಪರಿಯಾಯೋ ‘‘ಏಕವಿಧೇನ ರೂಪಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ, ಕತಿಪ್ಪಕಾರಂ ಕಿತ್ತಕಾ ಸೀಲಸ್ಸ ಪಕಾರಭೇದಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೀಲನಲಕ್ಖಣೇನಾತಿ ಸೀಲನಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಭಾವೇನ.

ಚರನ್ತಿ ತೇನ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಚರಿತ್ತಂ, ಚರಿತ್ತಮೇವ ಚಾರಿತ್ತಂ. ವಾರಿತತೋ ತೇನ ಅತ್ತಾನಂ ತಾಯನ್ತಿ ರಕ್ಖನ್ತೀತಿ ವಾರಿತ್ತಂ. ಅಧಿಕೋ ಸಮಾಚಾರೋ ಅಭಿಸಮಾಚಾರೋ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತಂ, ಸೋ ವಾ ಪಯೋಜನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಂ. ಆದಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ತದೇವ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಂ. ವಿರಮತಿ ಏತಾಯ, ಸಯಂ ವಾ ವಿರಮತಿ, ವಿರಮಣಂ ವಾ ವಿರತಿ, ನ ವಿರತೀತಿ ಅವಿರತಿ. ನಿಸ್ಸಯತೀತಿ ನಿಸ್ಸಿತಂ, ನ ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಅನಿಸ್ಸಿತಂ. ಪರಿಯನ್ತೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪರಿಯನ್ತಂ, ಕಾಲೇನ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕಾಲಪರಿಯನ್ತಂ, ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ವಾ ಕಾಲೋ ಪರಿಯನ್ತೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಾಲಪರಿಯನ್ತಂ. ಯಾವ ಪಾಣನಂ ಜೀವನಂ ಕೋಟಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಆಪಾಣಕೋಟಿಕಂ. ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಲೋಕೇ ನಿಯುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ವಾ ವಿದಿತನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಂ. ಲೋಕಂ ಉತ್ತರತೀತಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ.

ಪಚ್ಚಯತೋ, ಫಲತೋ ಚ ಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತೇಹಿ ನಿಹೀನಂ, ತೇಸಂ ವಾ ಗುಣೇಹಿ ಪರಿಹೀನನ್ತಿ ಹೀನಂ. ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಧಾನಭಾವಂ ನೀತನ್ತಿ ಪಣೀತಂ. ಉಭಿನ್ನಮೇವ ವೇಮಜ್ಝೇ ಭವಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ. ಅತ್ತಾಧಿಪತಿತೋ ಆಗತಂ ಅತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಣ್ಹಾಯ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ಪರಾಮಟ್ಠಂ ಪಧಂಸಿತನ್ತಿ ಪರಾಮಟ್ಠಂ. ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಅಪರಾಮಟ್ಠಂ. ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಕಿಲೇಸಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಂ. ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾತಂ, ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ವಾ ಸೇಕ್ಖಂ. ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚತಾಯ ಅಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಅಸೇಕ್ಖಂ. ತದುಭಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ನೇವಸೇಕ್ಖನಾಸೇಕ್ಖಂ. ಹಾನಂ ಭಜತಿ, ಹಾನಭಾಗೋ ವಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಪ್ಪಪರಿಮಾಣತ್ತಾ ಪರಿಯನ್ತವನ್ತಂ, ಪಾರಿಸುದ್ಧಿವನ್ತಞ್ಚ ಸೀಲಂ ಪರಿಯನ್ತಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ. ಅನಪ್ಪಪರಿಮಾಣತ್ತಾ ಅಪರಿಯನ್ತಂ, ಪಾರಿಸುದ್ಧಿವನ್ತಞ್ಚ ಸೀಲಂ ಅಪರಿಯನ್ತಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ. ಸಬ್ಬಸೋ ಪುಣ್ಣಂ, ಪಾರಿಸುದ್ಧಿವನ್ತಞ್ಚ ಸೀಲಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ.

೧೧. ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೭) ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ. ಇದಂ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಪೂರಣನ್ತಿ ಇದಂ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಞತ್ತಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಸ್ಸ ಪೂರಣಂ. ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಂ ಹಿ ಪೂರೇನ್ತೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಮ್ಪಿ ಪೂರೇತಿ ಪಾಲೇತಿ ನಾಮ. ಸಿಕ್ಖಾ ಏವ ವಾ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬತೋ, ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ. ತಸ್ಸ ಪೂರಣನ್ತಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಇದಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕರಣನ್ತಿ ಇದಂ ದುಚ್ಚರಿತಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಭಗವತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕರಣಂ ವಿರಮಣಂ. ಚರನ್ತಿ ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸೀಲೇ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಚರನ್ತೀತಿ ಸೀಲಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾಯ ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ. ವಾರಿತನ್ತಿ ಇದಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ. ತಾಯನ್ತೀತಿ ಅಕರಣೇನೇವ ತಾಯನ್ತಿ. ತೇನಾತಿ ವಾರಿತ್ತಸೀಲಮಾಹ. ವಾರೇತಿ ವಾ ಸತ್ಥಾ ಏತ್ಥ, ಏತೇನ ವಾತಿ ವಾರಿತಂ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ. ತಂ ಅವಿಕೋಪೇನ್ತೋ ತಾಯನ್ತಿ ತೇನಾತಿ ವಾರಿತ್ತಂ. ಸದ್ಧಾವೀರಿಯಸಾಧನನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಯ, ಉಟ್ಠಾನವೀರಿಯೇನ ಚ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಅಸದ್ಧೋ, ಕುಸೀತೋ ಚ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಸದ್ಧೋ ಏವ ಸತ್ಥಾರಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಅಣುಮತ್ತೇಪಿ ವಜ್ಜೇ ಭಯದಸ್ಸಾವೀ ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಆಹ ‘‘ಸದ್ಧಾಸಾಧನಂ ವಾರಿತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೋ ಸಮಾಚಾರೋತಿ ಅಭಿಸಮಾಚಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉತ್ತಮಸಮಾಚಾರೋ’’ತಿ. ಅಭಿಸಮಾಚಾರೋವ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಂ, ಯಥಾ ವೇನಯಿಕೋತಿ (ಅ. ನಿ. ೮.೧೧; ಪಾರಾ. ೮) ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಭಿಸಮಾಚಾರೋ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸತೋ ಮಗ್ಗಸೀಲಂ, ಫಲಸೀಲಞ್ಚ, ತಂ ಆರಬ್ಭ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ತದತ್ಥಂ ತಪ್ಪಯೋಜನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಂ. ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾನಿ ತೀಣಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ವಚೀಕಮ್ಮಾನಿ, ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋ ಆಜೀವೋತಿ ಇದಂ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಂ. ತತ್ಥ ಕಾಮಂ ಆಜೀವಹೇತುಕತೋ ಸತ್ತವಿಧದುಚ್ಚರಿತತೋ ವಿರತಿ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋತಿ ಸೋಪಿ ಸತ್ತವಿಧೋ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಾಜೀವತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪನ ತಂ ಏಕಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ತಿವಿಧಕುಹನವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಯತೋ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವತೋ ವಿರತಿಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ ‘‘ಆಜೀವೋ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋ’’ತಿ. ಸೇಟ್ಠಚರಿಯಭಾವತೋ ಮಗ್ಗೋ ಏವ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ತಸ್ಸ. ಆದಿಭಾವಭೂತನ್ತಿ ಆದಿಮ್ಹಿ ಭಾವೇತಬ್ಬತಂ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬತಂ ಭೂತಂ ಪತ್ತಂ ಆದಿಭಾವಭೂತಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದೇಸನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಆದಿ, ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೇನ ಪನ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲಂ ಆದೀತಿ. ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜ್ಜನೇನ ಪರಿಪೂರಣೇನ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯೋ ಹಿ ಲಹುಕಾನಿಪಿ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಸೋ ಗರುಕಾನಿ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾನಿ ಬಹ್ವಾದೀನವಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜೇಸ್ಸತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ. ಸುತ್ತಂ ಪನ ಏತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ವಿಭಾವೇತಿ. ತತ್ಥ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಸೀಲಂ. ತಂ ಹಿ ಉಪರಿಗುಣವಿಸೇಸಾನಂ ಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ವಿರತಿಸೀಲಸ್ಸ ಇತರಸೀಲೇನ ಸತಿಪಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಾದಿಕೇ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಕತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ವೇರಮಣಿಮತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ನಿಸ್ಸಿತಾನಿಸ್ಸಿತವಸೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನನಿಸ್ಸಯಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಚರಿತೇನ ನಿಸ್ಸಯಿತಬ್ಬತೋ ತಣ್ಹಾವ ತಣ್ಹಾನಿಸ್ಸಯೋ. ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯೋ. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಹಿ ಅಸತಿಪಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ತಣ್ಹಾವಿರಹೇ ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಿತೋವ ಪವತ್ತತಿ. ದೇವೋತಿ ಚತುಮಹಾರಾಜಸಕ್ಕಸುಯಾಮಾದಿಪಾಕಟದೇವಮಾಹ. ದೇವಞ್ಞತರೋತಿ ಅಪಾಕಟಂ. ತಣ್ಹಂ ಏವ ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ತಣ್ಹಾನಿಸ್ಸಿತಂ. ತಣ್ಹಾಯ ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಚ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ. ತೇಸಂ ‘‘ದ್ವೇ ನಿಸ್ಸಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಸುದ್ಧಿದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ‘‘ಇತಿ ಸಂಸಾರಸುದ್ಧಿ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಲೋಕುತ್ತರಂ ಸೀಲನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಭಾರಭೂತಂ ಕಾರಣಭೂತಂ, ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾತಿ ‘‘ಇಮಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ, ಇಮಞ್ಚ ದಿವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೮.೪೧) ವಿಯ ಕಾಲವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ. ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಮಾದಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅನ್ತರಾವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿವಸೇನ ಯಾವಜೀವಂ ಪವತ್ತಿತಮ್ಪಿ ಆಪಾಣಕೋಟಿಕಂ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾವಜೀವಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ತಥೇವ ಪವತ್ತಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಲಾಭಯಸಞಾತಿಅಙ್ಗಜೀವಿತವಸೇನಾತಿ ಲಾಭಯಸಾನಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನವಸೇನ, ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ರಕ್ಖಣವಸೇನ ಚೇವ ವಡ್ಢನವಸೇನ ಚ ಞಾತಿಅಙ್ಗಜೀವಿತಾನಂ ಅವಿನಾಸನವಸೇನ. ಕಿಂ ಸೋ ವೀತಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಯೋ ವೀತಿಕ್ಕಮಾಯ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಸೋ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಕಿಂ ಇದಂ, ನತ್ಥೇತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಹಿ ಅಯಂ ಕಿಂ-ಸದ್ದೋ.

ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ವಣೋ ವಿಯ ಆಸವೇ ಕಾಮಾಸವಾದಿಕೇ ಪಗ್ಘರತೀತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಭಾವಾಭಾವೇಪಿ ಸಹಾಸವೇಹೀತಿ ಸಾಸವಂ. ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಜಾತನ್ತಿ ಸೀಲಂ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಸವಂ ಸೀಲಂ ಲೋಕಿಯ’’ನ್ತಿ. ಭವವಿಸೇಸಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಾ. ವಿನಯೋತಿ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿ, ತತ್ಥ ವಾ ಆಗತಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ. ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ತರುಣಪೀತಿ. ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಸಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪದಸ್ಸನಂ, ತದಧಿಟ್ಠಾನಾ ವಾ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾ. ನಿಬ್ಬಿದಾತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಂ. ತೇನ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಮಾಹ. ವಿರಾಗೋ ಮಗ್ಗೋ. ವಿಮುತ್ತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ. ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ. ಕಥಾತಿ ವಿನಯಕಥಾ. ಮನ್ತನಾತಿ ವಿನಯವಿಚಾರಣಾ. ಉಪನಿಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣಪರಮ್ಪರಾಸಙ್ಖಾತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ. ಲೋಕುತ್ತರಂ ಮಗ್ಗಫಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲಂ. ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಸೀಲಂ ಭವನಿಸ್ಸರಣಾವಹಂ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಭೂಮಿ, ಫಲಸೀಲಂ ಪನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಞಾಣಸ್ಸೇವ ಭೂಮಿ.

೧೨. ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ಛನ್ದಾದೀನಮ್ಪಿ ಹೀನತಾ. ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ಪಣೀತತಾ. ತದುಭಯವೇಮಜ್ಝತಾವಸೇನ ಮಜ್ಝಿಮತಾ. ಯಥೇವ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಆಯೂಹನವಸೇನ ಹೀನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಛನ್ದಾದಯೋಪಿ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ. ಸೋ ಚ ನೇಸಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ ಅಧಿಮುತ್ತಿಭೇದೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಸಕಾಮತಾಯಾತಿ ಕಿತ್ತಿಸಿಲೋಕಾಭಿರತಿಯಾ, ಪರಿವಾರಿಚ್ಛಾಯ ವಾ. ‘‘ಕಥಂ ನಾಮ ಮಾದಿಸೋ ಈದಿಸಂ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛಾಯ ಅರಿಯಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ. ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನಪರವಮ್ಭನಾಹಿ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ. ಭವಭೋಗತ್ಥಾಯಾತಿ ಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥಞ್ಚೇವ ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥಞ್ಚ. ಅತ್ತನೋ ವಿಮೋಕ್ಖತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತಿತನ್ತಿ ಸಾವಕಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸತ್ತಸೀಲಮಾಹ. ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ವಿಮೋಕ್ಖತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸಾರಬನ್ಧನತೋ ವಿಮೋಚನತ್ಥಾಯ. ಪಾರಮಿತಾಸೀಲಂ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಸೀಲಂ. ಯಾ ಕರುಣೂಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಮಹಾಬೋಧಿಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಸೋಚೇಯ್ಯಸಲ್ಲೇಖಾ ದೇಸಕಾಲಸತ್ತಾದಿವಿಕಪ್ಪರಹಿತಾ ಸೀಲಪಾರಮಿತಾ.

ಅನನುರೂಪನ್ತಿ ಅಸಾರುಪ್ಪಂ. ಅತ್ತಾ ಏವ ಗರು ಅಧಿಪತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತಗರು, ಲಜ್ಜಾಧಿಕೋ. ಅತ್ತಾಧಿಪತಿತೋ ಆಗತಂ ಅತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ. ಲೋಕೋ ಅಧಿಪತಿ ಗರು ಏತಸ್ಸಾತಿ ಲೋಕಾಧಿಪತಿ, ಓತ್ತಪ್ಪಾಧಿಕೋ. ಧಮ್ಮೋ ನಾಮಾಯಂ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಏಕನ್ತನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ, ಸೋ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾವ ಪೂಜೇತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಂ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ ಪೂಜೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಧಮ್ಮಮಹತ್ತಂ ಪೂಜೇತುಕಾಮೇನ.

ಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಪರಾಭವವಸೇನ ಆಮಟ್ಠತ್ತಾ. ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಹಿ ‘‘ಇಮಿನಾಹಂ ಸೀಲೇನ ದೇವೋ ವಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ದೇವಞ್ಞತರೋ ವಾ, ಇಮಿನಾ ಮೇ ಸೀಲೇನ ಸಂಸಾರಸುದ್ಧಿ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಪರಾಮಸನ್ತಿಯೋ ತಂ ಪರಾಭವಂ ಪಾಪೇನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನುಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಕರಣತೋ. ಪುಥುಜ್ಜನಕಲ್ಯಾಣಕಸ್ಸಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನೇಸು ಕಲ್ಯಾಣಕಸ್ಸ. ಸೋ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋವ ಹುತ್ವಾ ಕಲ್ಯಾಣೇಹಿ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಪರಾಮಸನಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ, ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಚ ತೇಹಿ ನ ಪರಾಮಟ್ಠನ್ತಿ ಅಪರಾಮಟ್ಠಂ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸದರಥಸ್ಸ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನತೋ ವೂಪಸಮನತೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಂ.

ಕತಪಟಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಟ್ಠಾನದೇಸನಾಹಿ ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಕತಪಟಿಕಾರಂ. ಏವಂ ಹಿ ತಂ ಸೀಲಂ ಪಟಿಪಾಕತಿಕಮೇವ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಂ ವಿಸುದ್ಧ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಕತಪಟಿಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ‘‘ನ ಪುನೇವಂ ಕರಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಅಚ್ಛಮಂಸಂ ನು ಖೋ, ಸೂಕರಮಂಸಂ ನು ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ವಾ, ‘‘ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ನು ಖೋ, ದುಕ್ಕಟಂ ನು ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ವಾ, ‘‘ಮಯಾ ತಂ ವತ್ಥು ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಜ್ಝಾಚಾರೇ ವಾ ವೇಮತಿಕಸ್ಸ ಸಂಸಯಾಪನ್ನಸ್ಸ. ವಿಸೋಧೇತಬ್ಬಂ ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಕಮ್ಮೇನ. ವಿಮತಿ ಏವ ವೇಮತಿಕಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವೇಮತಿಕೇ ಸತಿ, ವಿಮತಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಮತಿ ಪಟಿವಿನೇತಬ್ಬಾತಿ ಸಯಂ ವಾ ತಂ ವತ್ಥುಂ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ, ವಿನಯಧರೇ ವಾ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಕಙ್ಖಾ ವಿನೋದೇತಬ್ಬಾ. ನಿಕ್ಕಙ್ಖೇನ ಪನ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಚೇ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಅಕಪ್ಪಿಯಂ ಚೇ ಛಡ್ಡೇತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಫಾಸು ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ.

‘‘ಚತೂಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಗ್ಗಫಲಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸೀಲಂ ಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವುತ್ತಂ. ಸಮುದಾಯೇಸು ಪವತ್ತವೋಹಾರಾ ಅವಯವೇಸುಪಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ. ಸೇಸನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಿಯಸೀಲಂ.

ಪಕತಿಪೀತಿ ಸಭಾವೋಪಿ. ಸುಖಸೀಲೋ ಸಖಿಲೋ ಸುಖಸಂವಾಸೋ. ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಪಕತಿಅತ್ಥವಾಚಕತ್ಥೇನ. ಏಕಚ್ಚಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಸೀಲಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಸೀಲೇನ ಏಕಸಙ್ಗಹನ್ತಿ ಅಕುಸಲಸ್ಸೇವಾಯುಜ್ಜಮಾನತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಅಕುಸಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ಸೇಕ್ಖತ್ತಿಕಂ ಇಧ ಗಹಿತಂ, ಇಧ ನ ಉಪನೀತಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ವುತ್ತೇನೇವ ನಯೇನ ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಹೀನತ್ತಿಕಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ತಿಕಾನಂ ವಸೇನ ಅಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ತಿವಿಧತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೧೩. ಯೋಧಾತಿ ಯೋ ಇಧ. ವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮೇತಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ವತ್ಥುನೋ ವೀತಿಕ್ಕಮನೇ ಅಜ್ಝಾಚಾರೇ. ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ನವ ಮಹಾವಿತಕ್ಕಾ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾ. ಏವರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಏದಿಸಸ್ಸ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಸೀಲವನ್ತೇ ಅನುಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ದುಸ್ಸೀಲೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸ ತತೋ ಏವ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಂ ಆಪಜ್ಜನೇನ ಪಣ್ಣತ್ತಿವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಅದೋಸದಸ್ಸಾವಿನೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಬಹುಲತಾಯ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅರಕ್ಖತೋ ಸೀಲಂ ಏಕಂಸೇನೇವ ಹಾನಭಾಗಿಯಂ ಹೋತಿ, ನ ಠಿತಿಭಾಗಿಯಂ, ಕುತೋ ವಿಸೇಸಾದಿಭಾಗಿಯತಾ. ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸೀಲಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇನ. ಅಘಟನ್ತಸ್ಸ ಉತ್ತರೀತಿ ಉತ್ತರಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾಯ ಅವಾಯಮನ್ತಸ್ಸ. ಠಿತಿಭಾಗಿಯಂ ಸೀಲಂ ಭವತಿ ಅಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಯತ್ತಾ. ಸಮ್ಪಾದಿತೇ ಹಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಯತಾ ನಿಚ್ಛಿಯತಿ. ಸಮಾಧತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಮಥವಸೇನ ಸಮಾಧಾನತ್ಥಾಯ. ನಿಬ್ಬಿದನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ. ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ನಿಬ್ಬಿದಾಗಹಣಂ ತಾವತಾಪಿ ಸೀಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ.

ಯಾನಿ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ನೇಸಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಾನಿ ಪನ ಅಸಾಧಾರಣಪಞ್ಞತ್ತಿತೋ ಅಞ್ಞಾನಿ. ನೇಸನ್ತಿ ‘‘ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಪದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕತ್ತರಿ ಸಾಮಿವಚನಂ, ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತಿ ವಾ ಉಸ್ಸಾಹೇತಿ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಸೀಲಾನಿ ರಕ್ಖಿತುಂ ಉಸ್ಸಾಹೇ ಸತಿ. ದಸಾತಿ ಸಾಮಣೇರೇಹಿ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಸೀಲಮಾಹ ಘಟಿಕಾರಾದೀನಂ ವಿಯ. ಅಟ್ಠಾತಿ ನಚ್ಚಾದಿಮಾಲಾದಿವೇರಮಣಿಂ ಏಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮವಜ್ಜಾನಿ ಅಟ್ಠ.

ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸೀಲಾನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ. ಪಕತಿಸೀಲನ್ತಿ ಸಭಾವಸೀಲಂ. ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿನಿಯತಂ ಹಿ ಸೀಲಂ ಉತ್ತರಕುರುಕಾನಂ. ಮರಿಯಾದಾಚಾರಿತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜಸ್ಸ ಅಕರಣೇ ಮರಿಯಾದಭೂತಂ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕುಲಾದೀಸು ಪುಬ್ಬಪುರಿಸೇಹಿ ಠಪಿತಂ ಚಾರಿತ್ತಂ. ಕುಲದೇಸಪಾಸಣ್ಡಧಮ್ಮೋ ಹಿ ‘‘ಆಚಾರಸೀಲ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತತ್ಥ ಕುಲಧಮ್ಮೋ ತಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದೀನಂ ಅಮಜ್ಜಪಾನಾದಿ, ದೇಸಧಮ್ಮೋ ಏಕಚ್ಚಜನಪದವಾಸೀನಂ ಅಹಿಂಸನಾದಿ, ಪಾಸಣ್ಡಧಮ್ಮೋ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಯಮನಿಯಮಾದಿ. ತಿತ್ಥಿಯಮತಂ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಪಾಸೇನ, ತಣ್ಹಾಪಾಸೇನ ಚ ಡೇತಿ ಪವತ್ತತಿ, ಪಾಸಂ ವಾ ಬಾಧಂ ಅರಿಯವಿನಯಸ್ಸ ಡೇತೀತಿ ‘‘ಪಾಸಣ್ಡ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಪಕತಿಯಾ ಸೀಲವತೀ ಹೋತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೦) ವಚನತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಮಾತು ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಮೇವ. ಇದಂ ಪನ ಉಕ್ಕಂಸಗತಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಪಿತರಿಪಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತೇನಪಿ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ‘‘ಧಮ್ಮತಾಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮಗುಣೂಪಸಂಹಿತನ್ತಿ ಕಾಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಅಸ್ಸಾದೂಪಸಂಹಿತಂ ಕಾಮಸ್ಸಾದಗಧಿತಂ. ಧಮ್ಮತಾಸೀಲನ್ತಿ ಧಮ್ಮತಾಯ ಕಾರಣನಿಯಾಮೇನ ಆಗತಂ ಸೀಲಂ. ಸೀಲಪಾರಮಿಂ ಹಿ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಕುಚ್ಛಿಗತಸ್ಸ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಸೀಲತೇಜೇನ ಗುಣಾನುಭಾವೇನ ಬೋಧಿಸತ್ತಮಾತು ಸರಸೇನೇವ ಪರಮಸಲ್ಲೇಖಪ್ಪತ್ತಂ ಸೀಲಂ ಹೋತಿ. ಮಹಾಕಸ್ಸಪಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಭದ್ದಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತೇ ಕಿರ ಸುಚಿರಂ ಕಾಲಂ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಾ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಆಗತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುದ್ಧಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ. ತಾಸು ತಾಸು ಜಾತೀಸೂತಿ ಸೀಲವರಾಜಮಹಿಂಸರಾಜಾದಿಜಾತೀಸು. ಪುಬ್ಬೇ ಪುರಿಮಜಾತಿಯಂ ಸಿದ್ಧೋ ಹೇತು ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪುಬ್ಬಹೇತುಕಸೀಲಂ. ಇದಂ ಪನ ಪಕತಿಸೀಲಾದಿಸಮಾದಾನೇನ ವಿನಾ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣಂ ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿಸಙ್ಗಹಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಯಂ ಭಗವತಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಸೀಲನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇಧಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನಸೀಲಪರಿಪೂರಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸಾಸನಪರಿದೀಪನಂ, ಅಞ್ಞಸಾಸನಸ್ಸ ಚ ತಥಾಭಾವಪಟಿಸೇಧನಂ. ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ…ಪೇ… ಸುಞ್ಞಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ಸಮಣೇಭಿ ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೧೪; ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೯; ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೧). ಭಿಕ್ಖೂತಿ ತಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಪರಿಪೂರಕಪುಗ್ಗಲಪರಿದೀಪನಂ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ವಿಹರತೀತಿ ಇದಮಸ್ಸ ತದನುರೂಪವಿಹಾರಸಮಙ್ಗಿಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಇದಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸ್ಸ, ಉಪರಿಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಗುಣಾನಞ್ಚ ಉಪಕಾರಕಧಮ್ಮಪರಿದೀಪನಂ. ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸಾವೀತಿ ಇದಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖತೋ ಅಚವನಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ಸಮಾದಾಯಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಆದಾನಪರಿದೀಪನಂ. ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಪರಿದೀಪನಂ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

ಸೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಭಿಕ್ಖು. ತೇನ ಯಾದಿಸಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಲಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಚಕ್ಖುನಾತಿ ಯತೋ ಸೋ ಸಂವರೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ರೂಪನ್ತಿ ಯತ್ಥ ಸೋ ಸಂವರೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ದಿಸ್ವಾ ನ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೀ ಹೋತಿ ನಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಾಹೀತಿ ಸಂವರಸ್ಸ ಉಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯತ್ವಾಧಿಕರಣ…ಪೇ… ಅನ್ವಾಸ್ಸವೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಸಂವರಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ತತ್ಥ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಂವರಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಗೇವ ಸತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ರಕ್ಖತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಸತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಾಪನಮೇವ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಆರಕ್ಖಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ತಥಾಭೂತಾ ಸತಿಯೇವೇತ್ಥ ಸಂವರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಛನ್ನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನನ್ತಿ ‘‘ಆಜೀವಹೇತು ಆಜೀವಕಾರಣಾ ಅಸನ್ತಂ ಅಭೂತಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಂ ಉಲ್ಲಪತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಾನಂ ಛನ್ನಂ ಪಾರಾಜಿಕಾದಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ. ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನಾದಿನಾ ತಿವಿಧೇನ ಕುಹನವತ್ಥುನಾ ವಿಮ್ಹಾಪನಂ ಕುಹನಾ. ಅತ್ತಾನಂ, ದಾಯಕಂ ವಾ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಯಥಾ ಸೋ ಕಿಞ್ಚಿ ದದಾತಿ, ಏವಂ ಕಥನಂ ಲಪನಾ. ನಿಮಿತ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಚ್ಚಯದಾನಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದಕಂ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಂ, ತೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಚರತಿ, ನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ ಕರೋತೀತಿ ನೇಮಿತ್ತಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ನೇಮಿತ್ತಿಕತಾ. ಗನ್ಧಾದಯೋ ವಿಯ ಲಾಭಾಯ ಪರೇಸಂ ಅಕ್ಕೋಸನಾದಿನಾ ನಿಪಿಸತೀತಿ ನಿಪ್ಪೇಸೋ, ನಿಪ್ಪೇಸೋವ ನಿಪ್ಪೇಸಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ನಿಪ್ಪೇಸಿಕತಾ. ಮಹಿಚ್ಛತಾಯ ಅತ್ತನಾ ಲದ್ಧಲಾಭೇನ ಪರತೋ ಲಾಭಪರಿಯೇಸನಾ ಲಾಭೇನ ಲಾಭಂ ನಿಜಿಗೀಸನತಾ. ಏವಮಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನುಪ್ಪಿಯಭಾಣಿತಾಚಾಟುಕಮ್ಯತಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಪರಿಸುದ್ಧೋ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಪರಿಸುದ್ಧೋ. ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಪರಿಭುಞ್ಜೀಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಚತುಪಚ್ಚಯಪರಿಭೋಗೋ, ತಥಾಪವತ್ತಾ ಅನವಜ್ಜಚೇತನಾ.

ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲವಣ್ಣನಾ

೧೪. ತತ್ರಾತಿ ತೇಸು ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಾದೀಸು. ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೫೦೮; ದೀ. ನಿ. ೧.೧೯೪) ಆಗತದೇಸನಾಯ ಆದಿತೋ ಪಭುತಿ. ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾತಿ ತತ್ಥ ಸಂಸಯವಿಧಮನೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಾವಹಾ ಕಥಾ. ಪಠಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾವೇಣಿಕಂ ಪರಿಯಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಪಟಧರಾದಿತಾಯ ವಾ’’ತಿ ಆಹ. ಏವಂ ಹಿಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಯೋಗ್ಯತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ. ಭಿನ್ನಪಟಧರಾದಿಭಾವೋ ಚ ನಾಮ ದಲಿದ್ದಸ್ಸಾಪಿ ನಿಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸೇತುಂ ‘‘ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಯೋಗ್ಯಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಕುಲಪುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆಚಾರಕುಲಪುತ್ತೋ ವಾ ಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ ಜಾತಿಕುಲಪುತ್ತೋ ವಾ. ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲನ್ತಿ ಚಾರಿತ್ತವಾರಿತ್ತಪ್ಪಭೇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಸೀಲಂ. ಯೋತಿ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ. ನನ್ತಿ ವಿನಯಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸೀಲಂ. ತನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಂ. ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣಭಾವತೋ. ಅಪಾಯೇ ಭವಾನಿ ಆಪಾಯಿಕಾನಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತದಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸಂವರಣಂ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಂ ಪಿದಹನಂ. ಯೇನ ತೇ ಸಂವುತಾ ಪಿಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ಸಂವರೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸೋ ಸತ್ತನ್ನಂ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ವೀತಿಕ್ಕಮಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಕತ್ವಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಸ್ಸ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸೇತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಸಂವುತೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಪಿಹಿತಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೋ. ತಥಾಭೂತೋ ಚ ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಉಪೇತೋ ತೇನ ಚ ಸಮಙ್ಗೀ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಗತೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬಲವಭಾವತೋ, ಪಾಪಕಿರಿಯಾಯ ಸುಕರಭಾವತೋ, ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಚ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ ಅಪಾಯೇಸು ಪತನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ. ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ವಾ ಭವಾದೀಸು ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತೋ ಘಟಿಯನ್ತಂ ವಿಯ ಅನವಟ್ಠಾನೇನ ಪರಿಬ್ಭಮನತೋ ಗಮನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಮರಣವಸೇನ ವಾ ತಮ್ಹಿ ತಮ್ಹಿ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪಾತನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಸತ್ತಸನ್ತಾನೋ, ಚಿತ್ತಮೇವ ವಾ. ತಂ ಪಾತಿನಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಸತ್ತೋ ‘‘ವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವುತ್ತಂ ಹಿ ‘‘ಚಿತ್ತವೋದಾನಾ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ, ‘‘ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೮) ಚ. ಅಥ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಿನಾ ಹೇತುನಾ ಸಂಸಾರೇ ಪತತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಾತೀ, ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸನ್ಧಾವತಂ ಸಂಸರತ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨೪) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ಪಾತಿನೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ತಣ್ಹಾದಿಸಂಕಿಲೇಸತ್ತಯತೋ ಮೋಕ್ಖೋ ಏತೇನಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ‘‘ಕಣ್ಠೇಕಾಳೋ’’ತಿಆದೀನಂ ವಿಯಸ್ಸ ಸಮಾಸಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಥ ವಾ ಪಾತೇತಿ ವಿನಿಪಾತೇತಿ ದುಕ್ಖೇತಿ ಪಾತಿ, ಚಿತ್ತಂ. ವುತ್ತಂ ಹಿ ‘‘ಚಿತ್ತೇನ ನೀಯತಿ ಲೋಕೋ, ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಕಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೬೨). ತಸ್ಸ ಪಾತಿನೋ ಮೋಕ್ಖೋ ಏತೇನಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಪತತಿ ವಾ ಏತೇನ ಅಪಾಯದುಕ್ಖೇ, ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇ ಚಾತಿ ಪಾತೀ, ತಣ್ಹಾದಿಸಂಕಿಲೇಸೋ. ವುತ್ತಂ ಹಿ ‘‘ತಣ್ಹಾ ಜನೇತಿ ಪುರಿಸಂ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೫೫-೫೭), ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೧೫, ೧೦೫; ಅ. ನಿ. ೪.೯; ಮಹಾನಿ. ೧೯೧; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನಾನುಗೀತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ) ಚ ಆದಿ. ತತೋ ಪಾತಿತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಅಥ ವಾ ಪತತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪಾತೀನಿ, ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನಿ ಆಯತನಾನಿ. ವುತ್ತಂ ಹಿ ‘‘ಛಸು ಲೋಕೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ, ಛಸು ಕುಬ್ಬತಿ ಸನ್ಥವ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೭೦; ಸು. ನಿ. ೧೭೧). ತತೋ ಛಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನಸಙ್ಖಾತತೋ ಪಾತಿತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಅಥ ವಾ ಪಾತೋ ವಿನಿಪಾತೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಾತೀ, ಸಂಸಾರೋ. ತತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಾಧಿಪತಿಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೋ ಭಗವಾ ‘‘ಪತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಮುಚ್ಚತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿನೋ ಮೋಕ್ಖೋ ತೇನ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಸಬ್ಬಗುಣಾನಂ ವಾ ಮೂಲಭಾವತೋ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪತಿ ಚ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಮೋಕ್ಖೋ ಚಾತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಮುಖಮೇತಂ ಪಮುಖಮೇತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೩೫) ವಿತ್ಥಾರೋ.

ಅಥ ವಾ ಪ-ಇತಿ ಪಕಾರೇ, ಅತೀ-ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಕಾರೇಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಇದಂ ಹಿ ಸೀಲಂ ಸಯಂ ತದಙ್ಗವಸೇನ, ಸಮಾಧಿಸಹಿತಂ ಪಞ್ಞಾಸಹಿತಞ್ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ, ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಪತಿ ಪತಿ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ವಾ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ವೀತಿಕ್ಕಮದೋಸತೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಮೋಕ್ಖೋತಿ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಸ್ಸ ಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಭೂತೋತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಸೀಲಸಂವರೋ ಹಿ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಉದಯಭೂತೋ ತಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ವಿಯ ಯಥಾರಹಂ ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾಪನತೋ, ಪತಿಮೋಕ್ಖೋಯೇವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಅಥ ವಾ ಮೋಕ್ಖಂ ಪತಿ ವತ್ತತಿ, ಮೋಕ್ಖಾಭಿಮುಖನ್ತಿ ವಾ ಪತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಪತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇರಿಯತೀತಿ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪವತ್ತೇತಿ. ‘‘ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಪಾಳಿಯನ್ತಿ ಝಾನವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಯಂ (ವಿಭ. ೫೦೮ ಆದಯೋ).

ತತ್ಥ ಕಾಮಂ ಸಮಣಚಾರಂ, ಸಮಣಗೋಚರಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ಪನ ಮಗ್ಗಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ‘‘ವಾಮಂ ಮುಞ್ಚ, ದಕ್ಖಿಣಂ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಪುಬ್ಬಕಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ವದೇಯ್ಯ, ಯಥಾ ವಾ ಸಸೀಸನ್ಹಾನೇನ ಪಹೀನಸೇದಮಲಜಲ್ಲಿಕಸ್ಸ ಮಾಲಾಗನ್ಧವಿಲೇಪನಾದಿವಿಭೂಸನಸಂವಿಧಾನಂ ಯುತ್ತರೂಪಂ, ಏವಂ ಪಹೀನಪಾಪಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮಸಮಾಯೋಗೋ ಯುತ್ತರೂಪೋತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಆಚಾರೋ, ಅತ್ಥಿ ಅನಾಚಾರೋ’’ತಿ ದ್ವಯಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಅನಾಚಾರಂ ತಾವ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅನಾಚಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಾಯಿಕೋ ವೀತಿಕ್ಕಮೋತಿ ತಿವಿಧಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ. ವಾಚಸಿಕೋ ವೀತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ. ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕೋತಿ ತದುಭಯಂ.

ಏವಂ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಇದಾನಿ ಮಾನಸಂ ಅನಾಚಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಅನಾಚಾರೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಏಕಚ್ಚಿಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ವೇಳುದಾನೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ವೇಳುದಾನೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪಾದನತ್ಥೇನ ವೇಳುದಾನೇನ. ಪತ್ತದಾನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವೇಳೂತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಯೋಜನಾವಹೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ವೇಳುದಣ್ಡೋ. ಪತ್ತಂ ಗನ್ಧಿಕಾದೀನಂ ಗನ್ಧಪಲಿವೇಠನಾದಿಅತ್ಥಂ ವಾ, ತಾಲನಾಳಿಕೇರಾದಿಪತ್ತಂ ವಾ. ಪುಪ್ಫಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಯೋಜನಾವಹಂ. ತಥಾ ಫಲಂ. ಸಿನಾನಂ ಸಿರೀಸಚುಣ್ಣಾದಿನ್ಹಾನಿಯಚುಣ್ಣಂ. ಮತ್ತಿಕಾಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ. ದನ್ತಕಟ್ಠಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮುಖಸೋಧನತ್ಥಂ ದನ್ತಪೋನಂ. ಚಾಟುಕಮ್ಯತಾ ಅತ್ತಾನಂ ದಾಸಂ ವಿಯ ನೀಚಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಪರಸ್ಸ ಖಲಿತವಚನಂ ಸಣ್ಠಪೇತ್ವಾ ಪಿಯಕಾಮತಾಯ ಪಗ್ಗಯ್ಹವಚನಂ. ಮುಗ್ಗಸೂಪ್ಯತಾತಿ ಮುಗ್ಗಸೂಪಸಮತಾ ಸಚ್ಚಾಲಿಕೇನ ಜೀವಿತಕಪ್ಪನಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಮುಗ್ಗಸೂಪೇ ಪಚ್ಚನ್ತೇ ಬಹೂ ಮುಗ್ಗಾ ಪಚ್ಚನ್ತಿ, ಕತಿಪಯಾ ನ ಪಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಚ್ಚಾಲಿಕೇನ ಜೀವಿತಕಪ್ಪನೇ ಬಹು ಅಲಿಕಂ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪಕಂ ಸಚ್ಚನ್ತಿ. ಪರಿಭಟತೀತಿ ಪರಿಭಟೋ, ಪರೇಸಂ ದಾರಕೇ ಪರಿಹರನ್ತೋ. ಪರಿಭಟಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಪಾರಿಭಟ್ಯಂ, ಸಾ ಏವ ಪಾರಿಭಟ್ಯತಾ, ಅಲಙ್ಕರಣಾದಿನಾ ಕುಲದಾರಕಪರಿಹರಣಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಗಿಹೀನಂ ಗಾಮನ್ತರದೇಸನ್ತರಾದೀಸು ಸಾಸನಪಟಿಸಾಸನಹರಣಂ ಜಙ್ಘಪೇಸನಿಕಂ. ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇನಾತಿ ಏತೇಸಂ ವಾ ವೇಳುದಾನಾದೀನಂ ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಕಮ್ಮಪಿಣ್ಡಪಟಿಪಿಣ್ಡಕಮ್ಮಸಙ್ಘುಪ್ಪಾದಚೇತಿಯುಪ್ಪಾದಪಟ್ಠಪನಾದೀನಂ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವೇನ ಜೀವಿತಕಪ್ಪನಕಕಮ್ಮಾನಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ. ಬುದ್ಧಪಟಿಕುಟ್ಠೇನಾತಿ ಬುದ್ಧೇಹಿ ಗರಹಿತೇನ ಪಟಿಸಿದ್ಧೇನ. ಮಿಚ್ಛಾಜೀವೇನಾತಿ ನ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೇನ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅನಾಚಾರೋತಿ ಅಯಂ ಸಬ್ಬೋಪಿ ‘‘ಅನಾಚಾರೋ’’ತಿ ಕಥೀಯತಿ. ಆಚಾರನಿದ್ದೇಸೋ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಗೋಚರನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಪಠಮಂ ಅಗೋಚರಸ್ಸ ವಚನೇ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಗೋಚರೋತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನಂ. ಅಯುತ್ತಟ್ಠಾನಂ ಅಗೋಚರೋ. ವೇಸಿಯಾ ಗೋಚರೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ವೇಸಿಯಾಗೋಚರೋ, ಮಿತ್ತಸನ್ಥವವಸೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವೇಸಿಯಾ ನಾಮ ರೂಪೂಪಜೀವಿನಿಯೋ, ತಾ ಮಿತ್ತಸನ್ಥವವಸೇನ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬಾ, ಸಮಣಭಾವಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯಕರತ್ತಾ, ಪರಿಸುದ್ಧಾಸಯಸ್ಸಾಪಿ ಗರಹಹೇತುತೋ, ತಸ್ಮಾ ದಕ್ಖಿಣಾದಾನವಸೇನ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾವ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬಾ. ವಿಧವಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಮತಪತಿಕಾ, ಪವುತ್ಥಪತಿಕಾ ವಾ. ಥುಲ್ಲಕುಮಾರಿಕಾತಿ ಮಹಲ್ಲಿಕಾ ಅನಿವಿಟ್ಠಕುಮಾರಿಯೋ, ಪಣ್ಡಕಾತಿ ನಪುಂಸಕಾ. ತೇ ಹಿ ಉಸ್ಸನ್ನಕಿಲೇಸಾ ಅವೂಪಸನ್ತಪರಿಳಾಹಾ ಲೋಕಾಮಿಸಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಕಥಾಬಹುಲಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬಾ. ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ನಾಮ ಉಸ್ಸನ್ನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾ. ತಥಾ ಭಿಕ್ಖೂಪಿ. ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸಭಾಗವತ್ಥುಭಾವತೋ ಸನ್ಥವವಸೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮನೇ ಕತಿಪಾಹೇನೇವ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತರಾಯೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬಾ. ಗಿಲಾನಪುಚ್ಛನಾದಿವಸೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮನೇ ಸತೋಕಾರಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಪಾನಾಗಾರನ್ತಿ ಸುರಾಪಾನಘರಂ. ತಂ ಸೋಣ್ಡಜನೇಹಿ ಅವಿವಿತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ತೇಹಿ ಸೋಣ್ಡತಾದಿವಸೇನ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತರಾಯಕರತ್ತಾ. ಸಂಸಟ್ಠೋ ವಿಹರತಿ ರಾಜೂಹೀತಿಆದೀಸು ರಾಜಾನೋ ನಾಮ ಯೇ ರಜ್ಜಮನುಸಾಸನ್ತಿ. ರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾ ರಾಜಿಸ್ಸರಿಯಸದಿಸಾಯ ಇಸ್ಸರಿಯಮತ್ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಾ. ತಿತ್ಥಿಯಾತಿ ವಿಪರೀತದಸ್ಸನಾ ಬಾಹಿರಕಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ. ತಿತ್ಥಿಯಸಾವಕಾತಿ ತೇಸು ದಳ್ಹಭತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯದಾಯಕಾ. ಅನನುಲೋಮಿಕೇನ ಸಂಸಗ್ಗೇನಾತಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಸಿಕ್ಖಾನಂ ಅನನುಲೋಮಿಕೇನ ಪಚ್ಚನೀಕಭೂತೇನ ಸಂಸಗ್ಗೇನ ಸಂಸಟ್ಠೋ ವಿಹರತಿ, ಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತರಾಯಂ ವಾ ಸಲ್ಲೇಖಪರಿಹಾನಿಂ ವಾ ಪಾಪುಣಾತಿ.

ಇದಾನಿ ಅಪರೇನಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅಗೋಚರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾನಿ ವಾ ಪನ ತಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಸ್ಸದ್ಧಾನೀತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಸದ್ಧಾವಿರಹಿತಾನಿ. ತತೋ ಏವ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾನಿ, ಕಮ್ಮಕಮ್ಮಫಲಸದ್ಧಾಯ ವಾ ಅಭಾವೇನ ಅಸ್ಸದ್ಧಾನಿ. ರತನತ್ತಯಪ್ಪಸಾದಾಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾನಿ. ಅಕ್ಕೋಸಕಪರಿಭಾಸಕಾನೀತಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ ಅಕ್ಕೋಸಕಾನಿ ಚೇವ ಭಯದಸ್ಸನೇನ ಸನ್ತಜ್ಜನಕಾನಿ ಚ. ಅತ್ಥಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಅನತ್ಥಮೇವ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅನತ್ಥಕಾಮಾನಿ. ಹಿತಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಅಹಿತಮೇವ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಹಿತಕಾಮಾನಿ. ಫಾಸು ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಅಫಾಸುಂಯೇವ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಫಾಸುಕಕಾಮಾನಿ. ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ ನಿಬ್ಭಯಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಯೋಗಕ್ಖೇಮಮೇವ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಯೋಗಕ್ಖೇಮಕಾಮಾನಿ. ಭಿಕ್ಖೂನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಮಣೇರಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ. ಭಿಕ್ಖುನೀನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಮಾನಸಾಮಣೇರೀನಂ. ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹಿ ಸಾಸನಿಕಾನಂ ಅನತ್ಥಕಾಮತಾದೀಪನಪದಮಿದಂ ವಚನಂ. ತಥಾರೂಪಾನಿ ಕುಲಾನೀತಿ ತಾದಿಸಾನಿ ಖತ್ತಿಯಕುಲಾದೀನಿ. ಸೇವತೀತಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವತಿ. ಭಜತೀತಿ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ. ಪಯಿರುಪಾಸತೀತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ವೇಸಿಯಾದಿಕೋ, ರಾಜಾದಿಕೋ, ಅಸ್ಸದ್ಧಕುಲಾದಿಕೋ ಚ ತಂ ತಂ ಸೇವನ್ತಸ್ಸ ತಿಪ್ಪಕಾರೋಪಿ ಅಯುತ್ತೋ ಗೋಚರೋತಿ ಅಗೋಚರೋ. ಏತ್ಥ ಹಿ ವೇಸಿಯಾದಿಕೋ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣನಿಸ್ಸಯತೋ ಅಗೋಚರೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ಕೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಗೋಚರೋ ಪರವಿಸಯೋ? ಯದಿದಂ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೭೨). ರಾಜಾದಿಕೋ ಸಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಪನಿಸ್ಸಯತೋ, ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾಸನಿವಿಚಕ್ಕನಿಪ್ಪೋಥನದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತಿಹೇತುತೋ ಚ. ಅಸ್ಸದ್ಧಕುಲಾದಿಕೋ ಸದ್ಧಾಹಾನಿಚಿತ್ತಸನ್ತಾಸಾವಹತೋ ಅಗೋಚರೋ.

ಗೋಚರನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ನ ವೇಸಿಯಾಗೋಚರೋ’’ತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಓಪಾನಭೂತಾನೀತಿ ಉದಪಾನಭೂತಾನಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖುನೀಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಚತುಮಹಾಪಥೇ ಖತಪೋಕ್ಖರಣೀ ವಿಯ ಯಥಾಸುಖಂ ಓಗಾಹನಕ್ಖಮಾನಿ. ಕಾಸಾವಪಜ್ಜೋತಾನೀತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ, ಭಿಕ್ಖುನೀನಞ್ಚ ನಿವತ್ಥಪಾರುತಕಾಸಾವಾನಂಯೇವ ಪಭಾಹಿ ಏಕೋಭಾಸಾನಿ. ಇಸಿವಾತಪಟಿವಾತಾನೀತಿ ಗೇಹಂ ಪವಿಸನ್ತಾನಂ, ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾನಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖುಭಿಕ್ಖುನೀಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಇಸೀನಂ ಚೀವರವಾತೇನ ಚೇವ ಸಮಿಞ್ಜನಪಸಾರಣಾದಿಜನಿತಸರೀರವಾತೇನ ಚ ಪಟಿವಾತಾನಿ ಪವಾಯಿತಾನಿ ವಿನಿದ್ಧುತಕಿಬ್ಬಿಸಾನಿ ವಾ.

ಇದಾನಿ ನಿದ್ದೇಸೇ ಆಗತನಯೇನಾಪಿ ಆಚಾರಗೋಚರೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲನಿದ್ದೇಸೇ. ಇಮಿನಾಪಿ ನಯೇನಾತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನವಿಧಿನಾಪಿ. ಸಙ್ಘಗತೋತಿ ಸಙ್ಘಸನ್ನಿಪಾತಂ ಗತೋ. ಅಚಿತ್ತೀಕಾರಕತೋತಿ ಅಕತಚಿತ್ತೀಕಾರೋ, ಅಕತಗಾರವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಘಟ್ಟಯನ್ತೋತಿ ಸರೀರೇನ, ಚೀವರೇನ ವಾ ಘಂಸನ್ತೋ. ಪುರತೋಪಿ ತಿಟ್ಠತಿ ಅಚಿತ್ತೀಕಾರಕತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಠಿತಕೋಪೀತಿ ಉಪರಿ ತಿಟ್ಠನ್ತೋ ವಿಯ ಆಸನ್ನತರಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಕೋಪಿ ಭಣತಿ. ಬಾಹಾವಿಕ್ಖೇಪಕೋತಿ ಬಾಹುಂ ವಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ. ಅನುಪಾಹನಾನನ್ತಿ ಅನಾದರೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಸಉಪಾಹನೋತಿ ಉಪಾಹನಾರುಳ್ಹೋ. ಥೇರೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅನುಪಖಜ್ಜಾತಿ ಥೇರಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಆಸನ್ನತರಟ್ಠಾನಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ. ಕಟ್ಠಂ ಪಕ್ಖಿಪತಿ ಅಗ್ಗಿಕುಣ್ಡೇ. ವೋಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಪಸ್ಸತೋ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ. ಗೂಳ್ಹಾನಿ ಸಭಾವತೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾನಿ ಸಾಣಿಪಾಕಾರಾದಿನಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾನಿ. ಅನಾಪುಚ್ಛಾತಿ ಅನಾಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನಾಚಾರಸ್ಸ.

ಅಪಿಚ ಭಿಕ್ಖೂತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಚಾರದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ, ನ ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿ. ಸದ್ಧಾಸೀಲಸುತಚಾಗಾದಿಗುಣಹೇತುಕೋ ಗರುಭಾವೋ ಗರುಕರಣಂ ವಾ ಗಾರವೋ, ಸಹ ಗಾರವೇನಾತಿ ಸಗಾರವೋ. ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೇಸು ಗಾರವಸಾರಜ್ಜಾದಿವಸೇನ ಪಟಿಸ್ಸಾಯನಾ ಪತಿಸ್ಸಾ, ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಪಟಿಪತ್ತಿ. ಸಹ ಪತಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ. ಸವಿಸೇಸಂ ಹಿರಿಮನತಾಯ, ಓತ್ತಪ್ಪಿಭಾವೇನ ಚ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಸೇಖಿಯಧಮ್ಮಪಾರಿಪೂರಿವಸೇನ ಸುನಿವತ್ಥೋ ಸುಪಾರುತೋ. ಪಾಸಾದಿಕೇನಾತಿ ಪಸಾದಾವಹೇನ, ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಚೇತಂ ಕರಣವಚನಂ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಛಸು ಪದೇಸು. ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನಾತಿ ಅಭಿಕ್ಕಮೇನ. ಇರಿಯಾಪಥಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಇರಿಯಾಪಥೋ. ತೇನ ಸೇಸಇರಿಯಾಪಥಾನಮ್ಪಿ ಪಾಸಾದಿಕತಮಾಹ. ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸು ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸುಸಂವಿಹಿತಾರಕ್ಖೋ. ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂತಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಭೋಜನಸಞ್ಞಿತೇ ಚತುಬ್ಬಿಧೇಪಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಯೇಸನಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗಾದಿವಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಮಾಣಞ್ಞೂ. ಜಾಗರಿಯಮನುಯುತ್ತೋತಿ ಪುಬ್ಬರತ್ತಾಪರರತ್ತಂ ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಜಾಗರಿಯಂ ಸಾತಚ್ಚಕಾರಿತಾವಸೇನ ಅನು ಅನು ಯುತ್ತೋ ತತ್ಥ ಯುತ್ತಪಯುತ್ತೋ. ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಆಚಾರಸ್ಸ ಸಮ್ಭಾರದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋತಿ ನಿಇಚ್ಛೋ. ಸನ್ತುಟ್ಠೋತಿ ಯಥಾಲಾಭಾದಿವಸೇನ ಸನ್ತೋಸೇನ ತುಟ್ಠೋ. ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರೀತಿ ಆದರಕಾರೀ. ಗರುಚಿತ್ತೀಕಾರಬಹುಲೋತಿ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೇಸು ಗರುಕರಣಬಹುಲೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಆಚಾರೋತಿ ಅಯಂ ಸಗಾರವತಾದಿ ಅತ್ಥಕಾಮೇಹಿ ಆಚರಿತಬ್ಬತೋ ಆಚಾರೋ.

ಸೀಲಾದೀನಂ ಗುಣಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರೋ. ಸತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಕ್ಖಭೂತೋ ಏವ ಗೋಚರೋ ಆರಕ್ಖಗೋಚರೋ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪನಿಬನ್ಧನಟ್ಠಾನಭೂತೋ ಗೋಚರೋ ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರೋ. ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದೀಹಿ ದಸಹಿ ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾಯ ಕಥಾಯ ವತ್ಥುಭೂತೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ದಸಕಥಾವತ್ಥುಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋ. ತತೋ ಏವ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಸುನ್ದರೋ ಮಿತ್ತೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ. ತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ. ಅಸ್ಸುತಂ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿಂ. ಸುಣಾತೀತಿ ಸುತಮಯಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಸುತಂ ಪರಿಯೋದಾಪೇತೀತಿ ತಮೇವ ಯಥಾಸುತಂ ಅವಿಸದತಾಯ ಅಪರಿಯೋದಾತಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪರಿಪುಚ್ಛನಾದಿನಾ ವಿಸೋಧೇತಿ ನಿಜ್ಜಟಂ ನಿಗುಮ್ಬಂ ಕರೋತಿ. ತತ್ಥ ಚ ಯೇ ಕಙ್ಖಟ್ಠಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇಸು ಸಂಸಯಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ಕಙ್ಖಂ ವಿತರತಿ. ಕಮ್ಮಕಮ್ಮಫಲೇಸು, ರತನತ್ತಯೇ ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುಕರಣೇನ ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಜುಂ ಕರೋತಿ. ತತೋ ಏವ ಚ ದುವಿಧಾಯಪಿ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪದಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತಿ. ಅಥ ವಾ ಯಥಾಸುತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯೋದಪೇತ್ವಾ ತತ್ಥಾಗತೇ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಪಚ್ಚಯಂ ನಾಮರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಸತ್ತದಿಟ್ಠಿವಙ್ಕವಿಧಮನೇನ ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಜುಂ ಕರೋತಿ. ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾಮತ್ತದಸ್ಸನೇನ ತೀಸುಪಿ ಅದ್ಧಾಸು ಕಙ್ಖಂ ವಿತರತಿ. ತತೋ ಪರಂ ಚ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ ಅವೇಚ್ಚಪಸಾದೇನ ರತನತ್ತಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತಿ. ತಥಾಭೂತೋವ ತಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಸಿಕ್ಖನೇನ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಗುಣೇಹಿ ನ ಹಾಯತಿ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ವಡ್ಢತೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ’’ತಿಆದಿ.

ಅನ್ತರಘರನ್ತಿ ಅನ್ತರೇ ಅನ್ತರೇ ಘರಾನಿ ಏತ್ಥ, ತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ‘‘ಅನ್ತರಘರ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಗೋಚರಗಾಮಂ ಪವಿಟ್ಠೋ. ತತ್ಥ ಘರೇ ಘರೇ ಭಿಕ್ಖಾಪರಿಯೇಸನಾಯ ವೀಥಿಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖೂತಿ ಹೇಟ್ಠಾಖಿತ್ತಚಕ್ಖು. ಕಿತ್ತಕೇನ ಪನ ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖು ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯುಗಮತ್ತದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿ. ಸುಸಂವುತೋತಿ ಸಂಯತೋ. ಯಥಾ ಪನೇತ್ಥ ಸುಸಂವುತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಹತ್ಥಿಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಯತ್ಥಾತಿ ಯೇಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು. ಚಿತ್ತಂ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಂ. ಉಪನಿಬನ್ಧತೀತಿ ಉಪನೇತ್ವಾ ನಿಬನ್ಧತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಯಥಾ ಥಮ್ಭೇ ನಿಬನ್ಧೇಯ್ಯ, ವಚ್ಛಂ ದಮಂ ನರೋ ಇಧ;

ಬನ್ಧೇಯ್ಯೇವಂ ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸತಿಯಾರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹ’’ನ್ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೧೭; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೭೪; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೦೭; ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೬೫; ಪಟಿ. ಮ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧.೧೬೩);

ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಕೋ ಪೇತ್ತಿಕೋ ವಿಸಯೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಿತು ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸನ್ತಕೋ, ತೇನ ದಿಟ್ಠೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಚ ವಿಸಯೋ.

ಅಣುಪ್ಪಮಾಣೇಸೂತಿ ಪರಮಾಣುಪ್ಪಮಾಣೇಸು. ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಆಪನ್ನಸೇಖಿಯಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಿಭೇದೇಸೂತಿ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪನ್ನಸೇಖಿಯೇಸು ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಿಭೇದೇಸೂತಿ ಏವಂ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಗ್ಗಹಣಂ ಸೇಖಿಯವಿಸೇಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸೇಖಿಯಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ವತ್ತಕ್ಖನ್ಧಕಾದೀಸು (ಚೂಳವ. ೩೫೬ ಆದಯೋ) ಆಗತವತ್ತಾದೀನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ. ತೇಪಿ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ‘‘ಸೇಖಿಯಾ’’ತಿ ಇಚ್ಛಿತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಮಾತಿಕಾಯಂ ಪಾರಾಜಿಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಸೇಖಿಯಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನ ಕತೋ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪನ್ನಸೇಖಿಯಾ’’ತಿ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಗ್ಗಹಣಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಮಾತಿಕಾಯಂ ಆಗತೇಸು ಪಞ್ಚಸತ್ತತಿಯಾ ಸೇಖಿಯೇಸು ನೋಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಅಸತಿಅಜಾನನಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಕತೋ. ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಅಸಿಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪನ್ನಗ್ಗಹಣೇನ ಅಚಿತ್ತಕಾಪತ್ತಿಯೋ ಗಹಿತಾತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ, ಗರುಕಾಪತ್ತೀಸುಪಿ ಕಾಸಞ್ಚಿ ಅಚಿತ್ತಕಭಾವಸಬ್ಭಾವತೋ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಾವಿಕಮ್ಮಸ್ಸ, ದೇಸನಾವಿಕಮ್ಮಸ್ಸೇವ ವಾ ಸಬ್ಬಲಹುಕಸ್ಸ ವಜ್ಜಸ್ಸ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಾನಿ ತಾನಿ ವಜ್ಜಾನಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಾನಿ ಓರಮತ್ತಕಾನಿ ಲಹುಕಾನಿ ಲಹುಸಮ್ಮತಾನೀ’’ತಿಆದಿ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರವಿಸುದ್ಧತ್ಥಂ ಅನತಿಕ್ಕಮನೀಯಾನಂ ಅನಾಪತ್ತಿಗಮನೀಯಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಭಯದಸ್ಸನಸೀಲೋತಿ ಪರಮಾಣುಮತ್ತಂ ವಜ್ಜಂ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿಯೋಜನಸತಸಹಸ್ಸುಬ್ಬೇಧಸಿನೇರುಪಬ್ಬತಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸನಸಭಾವೋ, ಸಬ್ಬಲಹುಕಂ ವಾ ದುಬ್ಭಾಸಿತಮತ್ತಂ ಪಾರಾಜಿಕಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸನಸಭಾವೋ. ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಮೂಲಪಞ್ಞತ್ತಿಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಸಬ್ಬತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತಿಪದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಭೇದಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಪೂರೇತಬ್ಬಂ ಸೀಲಂ. ಸಮ್ಮಾ ಆದಾಯಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ, ಸಬ್ಬಸೋ ಚ ಆದಿಯಿತ್ವಾ. ಅಯಂ ಪನ ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪದಾ ಕಿಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಉದಾಹು ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ? ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಪುನ ವುತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಲವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಲಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಸ್ಸ ಸಮ್ಭಾರಭೂತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿಯೇವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲೇ ಠಿತೋ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ. ಸಮ್ಪಾದಿತೇ ಹಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಂ ಸುಗುತ್ತಂ ಸುರಕ್ಖಿತಮೇವ ಹೋತಿ, ಸುಸಂವಿಹಿತಕಣ್ಟಕವತಿ ವಿಯ ಸಸ್ಸನ್ತಿ. ಕಾರಣವಸೇನಾತಿ ಅಸಾಧಾರಣಕಾರಣಸ್ಸ ವಸೇನ. ಅಸಾಧಾರಣಕಾರಣವಸೇನ ಹಿ ಫಲಂ ಅಪದಿಸೀಯತಿ, ಯಥಾ ಯವಙ್ಕುರೋ ಭೇರಿಸದ್ದೋತಿ. ನಿಸ್ಸಯವೋಹಾರೇನ ವಾ ಏತಂ ನಿಸ್ಸಿತವಚನಂ, ಯಥಾ ಮಞ್ಚಾ ಉಕ್ಕುಟ್ಠಿಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ. ರೂಪನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಂ. ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿ ಚಕ್ಖು ರೂಪಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿನೋಪಿ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯುಂ, ನ ಚೇತಂ ಅತ್ಥಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಅಚೇತನತ್ತಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚಕ್ಖು ರೂಪಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ ಅಚಿತ್ತಕತ್ತಾ’’ತಿ. ಅಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ತಿರೋಕುಟ್ಟಾದಿಗತಮ್ಪಿ ನಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ ಅಪ್ಪಟಿಘಭಾವತೋ, ಇದಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ ಅಚಕ್ಖುಕತ್ತಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ. ತಞ್ಚ ಕೇನಚಿ ಕುಟ್ಟಾದಿನಾ ಅನ್ತರಿತೇ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯತ್ಥ ಆಲೋಕಸ್ಸ ವಿಬನ್ಧೋ. ಯತ್ಥ ಪನ ನ ವಿಬನ್ಧೋ ಫಲಿಕಗಬ್ಭಪಟಲಾದಿಕೇ, ತತ್ಥ ಅನ್ತರಿತೇಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇವ. ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾಧಿಟ್ಠಿತಂ ಚಕ್ಖು ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾಧಿಟ್ಠಿತಂ ಚಕ್ಖುಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ.

ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಘಟ್ಟೇತಿ ದ್ವಾರಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಸಙ್ಘಟ್ಟೇ ಸತಿ, ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪಸಾದವತ್ಥುಕೇನ ಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದವತ್ಥುಕೇನ ತನ್ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ, ಯಂ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಸ್ಸತೀತಿ ಓಲೋಕೇತಿ. ಚಕ್ಖುಪಸಾದಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಆಲೋಕಾನುಗ್ಗಹಿತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯಗುಣೇನ ಓಭಾಸೇನ್ತೇ ತಂಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಓಭಾಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ವಿಭಾವನಂ, ಯಂ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಗಹಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಉಸುನಾ ಲಕ್ಖಸ್ಸ ವೇಧೇ ಸಿಜ್ಝನ್ತೇ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಭಾರಭೂತೇನ ಧನುನಾ ವಿಜ್ಝತೀತಿ ವಚನಂ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ರೂಪದಸ್ಸನೇ ಸಿಜ್ಝನ್ತೇ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಈದಿಸೀ ಸಸಮ್ಭಾರಕಥಾ ನಾಮೇಸಾ ಹೋತಿ. ಸಸಮ್ಭಾರಾ ಕಥಾ ಸಸಮ್ಭಾರಕಥಾ, ದಸ್ಸನಸ್ಸ ಕಾರಣಸಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಸಮ್ಭಾರಸ್ಸ ವಾ ದಸ್ಸನಸ್ಸ ಕಥಾ ಸಸಮ್ಭಾರಕಥಾ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕೇವಲೇನ ಚಕ್ಖುನಾ, ಕೇವಲೇನ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ರೂಪದಸ್ಸನಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ.

ಇತ್ಥಿಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತ್ಥಿಸನ್ತಾನನಿಸ್ಸಿತರೂಪಮುಖೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಸಣ್ಠಾನಂ ಥನಮಂಸಾವಿಸದತಾ ನಿಮ್ಮಸ್ಸುಮುಖತಾ ಕೇಸಬನ್ಧನವತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ಅವಿಸದಟ್ಠಾನಗಮನಾದಿ ಚ ಸಬ್ಬಂ ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನನಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವತೋ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ. ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯತೋ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸುಭನಿಮಿತ್ತಾದಿಕಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತೋ ಇಟ್ಠಾಕಾರೋ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ಸೋ ಪನ ದೋಸುಪ್ಪತ್ತಿಆದಿಹೇತುಭೂತೋ ಅನಿಟ್ಠಾದಿಆಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಾವ ಸರೂಪತೋ ಆಗತಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಪನ ಸಙ್ಗಹೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ಅಸಮಪೇಕ್ಖನೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಮೋಹಸ್ಸಾಪಿ ಅಸಂವರಭಾವತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಮುಟ್ಠಸಚ್ಚಂ ವಾ ಅಞ್ಞಾಣಂ ವಾ’’ತಿ. ಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾಯ ವತ್ಥುಭೂತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ, ತಞ್ಚಸ್ಸ ಅಸಮಪೇಕ್ಖನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನಂ ಕಾರಣಂ ‘‘ಸುಭನಿಮಿತ್ತಾದಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಭೂತಂ ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಮತ್ತೇಯೇವ ಸಣ್ಠಾತೀತಿ ‘‘ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಉದಾ. ೧೦) ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವಣ್ಣಾಯತನೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ, ವೀಥಿಚಿತ್ತೇಹಿ ಚ ಗಹಿತಮತ್ತೇಯೇವ ತಿಟ್ಠತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸುಭಾದಿಆಕಾರಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಿ. ಪಾಕಟಭಾವಕರಣತೋತಿ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಭಾವಕರಣತೋ ವಿಭೂತಭಾವಕರಣತೋ. ವಿಸಭಾಗವತ್ಥುನೋ ಹಿ ಹತ್ಥಾದಿಅವಯವೇಸು ಸುಭಾದಿತೋ ಪರಿಕಪ್ಪೇನ್ತಸ್ಸ ಅಪರಾಪರಂ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಕಿಲೇಸಾ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇ ತೇಸಂ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಾ ನಾಮ. ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ತಥಾ ತಥಾ ಸನ್ನಿವಿಟ್ಠಾನಂ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಾನಂ ಸನ್ನಿವೇಸಾಕಾರೋ. ನ ಹಿ ತಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ಹತ್ಥಾದಿ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹತ್ಥಪಾದ…ಪೇ… ಆಕಾರಂ ನ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ. ಕಿಂ ಪನ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಂ ತತ್ಥ ಭೂತಂ, ತದೇವ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ. ಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸರೀರೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಕೇಸಲೋಮಾದಿ ಭೂತುಪಾದಾಯಮತ್ತಂ ವಾ, ತದೇವ ಯಾಥಾವತೋ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತತ್ಥ ಅಸುಭಾಕಾರಗಹಣಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚೇತಿಯಪಬ್ಬತವಾಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಹಾತಿಸ್ಸತ್ಥೇರವತ್ಥುಂ ಆಹರಿ.

ತತ್ಥ ಸುಮಣ್ಡಿತಪಸಾಧಿತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಮಣ್ಡಿತಾ ಪಸಾಧಿತಾ ಚ. ಆಭರಣಾದೀಹಿ ಆಹಾರಿಮೇಹಿ ಮಣ್ಡನಂ. ಸರೀರಸ್ಸ ಉಚ್ಛಾದನಾದಿವಸೇನ ಪಟಿಸಙ್ಖರಣಂ ಪಸಾಧನನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಆಭರಣೇಹಿ, ಪನ ವತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾದೀಹಿ ಚ ಅಲಙ್ಕರಣಂ ಪಸಾಧನಂ. ಊನಟ್ಠಾನಪೂರಣಂ ಮಣ್ಡನಂ. ವಿಪಲ್ಲತ್ಥಚಿತ್ತಾತಿ ರಾಗವಸೇನ ವಿಪರೀತಚಿತ್ತಾ. ಓಲೋಕೇನ್ತೋತಿ ಥೇರೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರೇನೇವ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಸದ್ದಕಣ್ಟಕತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಹಸಿತಸದ್ದಾನುಸಾರೇನ ‘‘ಕಿಮೇತ’’ನ್ತಿ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ. ಅಸುಭಸಞ್ಞನ್ತಿ ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಂ. ಅಟ್ಠಿಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಹಿ ಥೇರೋ ತದಾ ಪರಿಹರತಿ. ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೀತಿ ಥೇರೋ ಕಿರ ತಸ್ಸಾ ಹಸನ್ತಿಯಾ ದನ್ತಟ್ಠಿದಸ್ಸನೇನೇವ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾಯ ಸುಭಾವಿತತ್ತಾ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ, ಸಾತಿಸಯಞ್ಚ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಯಥಾಠಿತೋವ ತತ್ಥ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪರಮ್ಪರಾಯ ಆಸವಕ್ಖಯಂ ಪಾಪುಣಿ. ಪುಬ್ಬಸಞ್ಞಂ ಅನುಸ್ಸರೀತಿ ಪುಬ್ಬಕಂ ಯಥಾರದ್ಧಂ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಅನುಯುಞ್ಜಿಯಮಾನಂ ಅಟ್ಠಿಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಸ್ಸರಿ ಸಮನ್ನಾಹರಿ. ಅನುಮಗ್ಗನ್ತಿ ಅನುಪಥಂ ತಸ್ಸಾ ಪದಾನುಪದಂ. ಥೇರಸ್ಸ ಕಿರ ಭಾವನಾಯ ಪಗುಣಭಾವತೋ ದನ್ತಟ್ಠಿದಸ್ಸನೇನೇವ ತಸ್ಸಾ ಸಕಲಸರೀರಂ ಅಟ್ಠಿಕಸಙ್ಘಾತಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ. ನ ತಂ ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವಾ ಸಞ್ಜಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ…ಪೇ… ಮಹಾಪಥೇ’’ತಿ.

‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾಸಂವರಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸತಿಕವಾಟೇನ ಪಿದಹನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಸಂವರಸ್ಸಾತಿ. ಯದಿದಂ ಯಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾಸಂವರಸ್ಸ ಹೇತು ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಅನ್ವಾಸ್ಸವನಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಂ ಅಸಂವುತಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸೇವ ಹೇತು ಪವತ್ತಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಅನ್ವಾಸ್ಸವನಸ್ಸ ತಂದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಧಾನಕಾರಣಂ. ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಸಂವುತತ್ತೇ ಸತಿ ತೇ ಅನ್ವಾಸ್ಸವನ್ತೀತಿ ಅಸಂವರಿಯಮಾನಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಹೇತುಕೋ ಸೋ ಅಸಂವರೋ ತಥಾ ವುತ್ತೋತಿ. ಯತ್ವಾಧಿಕರಣನ್ತಿ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಕಾರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೀದಿಸಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣಾತಿ? ಅಸಂವುತಸ್ಸ, ಕಿಞ್ಚ ಅಸಂವುತಂ? ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾಸಂವರಸ್ಸ ಹೇತು ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಅನ್ವಾಸ್ಸವನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಸಂವರಾಯಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ.

ಜವನಕ್ಖಣೇ ಪನ ಸಚೇ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ವಾತಿಆದಿ ಪುನ ಅವಚನತ್ಥಂ ಇಧೇವ ಸಬ್ಬಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಕಾಯವಚೀದುಚ್ಚರಿತಸಙ್ಖಾತಂ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾಸಂವರೋ ಮನೋದ್ವಾರವಸೇನ, ಸೇಸಾಸಂವರೋ ಛದ್ವಾರವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಮುಟ್ಠಸಚ್ಚಾದೀನಂ ಹಿ ಸತಿಪಟಿಪಕ್ಖಾಕುಸಲಧಮ್ಮಾದಿಭಾವತೋ ಸಿಯಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ನ ತ್ವೇವ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕವೀತಿಕ್ಕಮಭೂತಸ್ಸ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಸ್ಸ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಜವನಾನಂ ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕತ್ತಾ. ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದಯೋ ಚೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಸಂವರಾ ಸೀಲಸಂವರಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸಂವರಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಮಿಂ ಸತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಸಂವರೇ ಸತಿ.

ಯಥಾ ಕಿನ್ತಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಜವನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಅಸಂವರೋ ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಅಸಂವರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾತಿಆದಿನಾ ನಗರದ್ವಾರೇ ಅಸಂವರೇ ಸತಿ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಾನಂ ಘರಾದೀನಂ ಅಸಂವುತತಾ ವಿಯ ಜವನೇ ಅಸಂವರೇ ಸತಿ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಾನಂ ದ್ವಾರಾದೀನಂ ಅಸಂವುತತಾತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞಾಸಂವರೇ ಅಞ್ಞಾಸಂವುತತಾ ಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ನಿದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಾಮಞ್ಞಂ, ಅನ್ತೋಬಹಿಸಾಮಞ್ಞಂ ವಾ. ಸತಿ ವಾ ದ್ವಾರಭವಙ್ಗಾದಿಕೇ ಪುನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಜವನಂ ಬಾಹಿರಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ನಗರದ್ವಾರಸಮಾನಂ ವುತ್ತಂ, ಇತರಞ್ಚ ಅನ್ತೋನಗರೇ ಘರಾದಿಸಮಾನಂ. ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಹಿ ಪುರಿಮನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಜವನಕಾಲೇ ಅಸನ್ತಮ್ಪಿ ಭವಙ್ಗಾದಿ ಚಕ್ಖಾದಿ ವಿಯ ಫಲನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಸನ್ತಂಯೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಧರಮಾನಂಯೇವ ‘‘ಸನ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಬಾಹಿರಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ಪರಮತ್ಥತೋ ಜವನಸ್ಸ ಬಾಹಿರಭಾವೇ, ಇತರಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಭನ್ತರಭಾವೇ ಅಸತಿಪಿ ‘‘ಪಭಸ್ಸರಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೪೯) ವಚನತೋ ಆಗನ್ತುಕಭೂತಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ಕದಾಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಜವನಸ್ಸ ಬಾಹಿರಭಾವೋ, ತಬ್ಬಿಧುರಸಭಾವಸ್ಸ ಇತರಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಭಾವೋ ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಜವನೇ ವಾ ಅಸಂವರೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತತೋ ಪರಂ ದ್ವಾರಭವಙ್ಗಾದೀನಂ ಅಸಂವರಹೇತುಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ. ಅಸಂವರಸ್ಸ ಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದ್ವಾರಭವಙ್ಗಾದೀನಂ ತಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೋ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ. ನಗರದ್ವಾರಸದಿಸೇನ ಜವನೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದಿಚೋರಾನಂ ದ್ವಾರಭವಙ್ಗಾದೀಸು ಮುಸನಂ ಕುಸಲಭಣ್ಡವಿನಾಸನಂ ಕಥಿತಂ. ಯಸ್ಮಿಂ ಹಿ ದ್ವಾರೇ ಅಸಂವರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ತತ್ಥ ದ್ವಾರಾದೀನಂ ಸಂವರೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋಯೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ. ದ್ವಾರಭವಙ್ಗಾದೀನಂ ಜವನೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಏಕಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ನಿಯಮಿತಾದಿವಸೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಜವನೇ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ ಓತಿಣ್ಣೇ ತದನುರೂಪಮೇವ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನೇ ತಸ್ಮಿಂಯೇವಾರಮ್ಮಣೇ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ ಓತಿಣ್ಣೇ ಪುನ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ದ್ವಾರೇ ತದೇವಾರಮ್ಮಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಇತ್ಥೀ ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವವತ್ಥಪೇನ್ತಂ ಪಸಾದರಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಜವನಂ ಜವತಿ. ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಜವನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಜವನೇ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ತಸ್ಮಿಂ ಅಸಂವರೇ ಸತಿ ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಅಗುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಜವನೇ. ಸೀಲಾದೀಸೂತಿ ಸೀಲಸಂವರಸತಿಸಂವರಞಾಣಸಂವರಖನ್ತಿಸಂವರವೀರಿಯಸಂವರೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು. ಯಥಾ ಹಿ ಪಗೇವ ಸತಿಆರಕ್ಖಂ ಅನುಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ಏವಂ ಪಗೇವ ಸತಿಆರಕ್ಖಂ ಉಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸ ಸೀಲಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸದ್ದಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ನಿಮಿತ್ತಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಹಿ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಇತ್ಥಿಸದ್ದೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪುರಿಸಸದ್ದೋ’’ತಿ ವಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾದಿಕಂ ವಾ ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಭೂತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸುತಮತ್ತೇ ಏವ ಸಣ್ಠಾತಿ. ಯೋ ಚ ಗೀತಸದ್ದಾದಿಕಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನು ಅನು ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ‘‘ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧವೋಹಾರೋ ಮನ್ದತಾರಾದಿವಸೇನ ವವತ್ಥಿತೋ ಛಜ್ಜಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೋ ಆಕಾರೋ, ತಮ್ಪಿ ನ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ. ಏವಂ ಗನ್ಧಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಸಾವಜ್ಜನಭವಙ್ಗಂ ಮನೋದ್ವಾರಂ ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ತಂ ಜವನಮನಸಾವ ವಿಞ್ಞಾಯ ವಿಜಾನಿತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಕಿಲೇಸೋ ಅನುಬನ್ಧೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಿಲೇಸಾನುಬನ್ಧೋ, ಸೋ ಏವ ನಿಮಿತ್ತಾದಿಗಾಹೋ, ತತೋ ಪರಿವಜ್ಜನಲಕ್ಖಣಂ ಕಿಲೇಸಾನುಬನ್ಧನಿಮಿತ್ತಾದಿಗ್ಗಾಹಪರಿವಜ್ಜನಲಕ್ಖಣಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲವಣ್ಣನಾ

೧೬. ವುತ್ತೇತಿ ಇಧೇವ ಉದ್ದೇಸವಸೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಆಜೀವಹೇತು ಪಞ್ಞತ್ತಾನಂ ಛನ್ನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನ’’ನ್ತಿ ಪದುದ್ಧಾರಂ ಕತ್ವಾ ತಾನಿ ಪಾಳಿವಸೇನೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾನಿ ತಾನೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಏವಂ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ಛ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಆಜೀವಹೇತೂತಿ ಜೀವಿಕನಿಮಿತ್ತಂ, ‘‘ಏವಾಹಂ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಕಿಲಮನ್ತೋ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ. ಆಜೀವಕಾರಣಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಪಾಪಿಚ್ಛೋತಿ ಪಾಪಿಕಾಯ ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನಿಚ್ಛಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಇಚ್ಛಾಪಕತೋತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ಅಪಕತೋ ಉಪದ್ದುತೋ, ಅಭಿಭೂತೋ ವಾ. ಅಸನ್ತನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ. ಅಭೂತನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ. ಅನುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ತಂ ಅಸನ್ತನ್ತಿ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಕಾರಣವಚನಂ. ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮನ್ತಿ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪುರಿಸಾನಂ ಧಮ್ಮಂ, ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮತೋ ವಾ ಉತ್ತರಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಂ. ಉಲ್ಲಪತೀತಿ ಉಗ್ಗತಾಯುಕೋ ಲಪತಿ. ಸೀಲಂ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಯು, ತಂ ತಸ್ಸ ತಥಾಲಪನಸಮಕಾಲಮೇವ ವಿಗಚ್ಛತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸಙ್ಖಾತಾ ಆಪತ್ತಿ ಅಸ್ಸ, ಪಾರಾಜಿಕಸಞ್ಞಿತಸ್ಸ ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಆಪಜ್ಜನಂ ಉಲ್ಲಪನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಞ್ಚರಿತ್ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಞ್ಚರಣಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಇತ್ಥಿಯಾ ವಾ ಪುರಿಸಮತಿಂ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ವಾ ಇತ್ಥಿಮತಿಂ ಆರೋಚೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಇಮೇಸಂ ಛನ್ನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತೋ ಏವ.

ಕುಹನಾತಿಆದೀಸೂತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಪಾಳಿಯಾವ ಪದುದ್ಧಾರೋ. ಅಯಂ ಪಾಳೀತಿ ಅಯಂ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೮೬೧) ಆಗತಾ ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿ.

೧೭. ಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಲಾಭಾ. ತೇ ಏವ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಆದರವಸೇನ ದಿಯ್ಯಮಾನಾ ಸಕ್ಕಾರಾ. ಪತ್ಥಟಯಸತಾ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ. ತಂ ಲಾಭಞ್ಚ ಸಕ್ಕಾರಞ್ಚ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದಞ್ಚ. ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ತಣ್ಹಾನಿಸ್ಸಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪತ್ಥಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಅಸನ್ತಗುಣದೀಪನಕಾಮಸ್ಸಾತಿ ಅಸನ್ತೇ ಅತ್ತನಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣೇ ಸಮ್ಭಾವೇತುಕಾಮಸ್ಸ. ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನತಾಲಕ್ಖಣಾ, ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಚ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾಲಕ್ಖಣಾ ಹಿ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ. ಇಚ್ಛಾಯ ಅಪಕತಸ್ಸಾತಿ ಪಾಪಿಕಾಯ ಇಚ್ಛಾಯ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವತೋ ಅಪೇತೋ ಕತೋತಿ ಅಪಕತೋ. ತಥಾಭೂತೋ ಚ ಆಜೀವೂಪದ್ದವೇನ ಉಪದ್ದುತೋತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಉಪದ್ದುತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಕುಹನಮೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪಾದನಸ್ಸ ವತ್ಥೂತಿ ಕುಹನವತ್ಥು. ತಿವಿಧಮ್ಪೇತಂ ತತ್ಥ ಆಗತಂ ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾಯ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತದತ್ಥಿಕಸ್ಸೇವಾತಿ ತೇಹಿ ಚೀವರಾದೀಹಿ ಅತ್ಥಿಕಸ್ಸೇವ. ಪಟಿಕ್ಖಿಪನೇನಾತಿ ಚೀವರಾದೀನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನಹೇತು. ಅಸ್ಸಾತಿ ಭವೇಯ್ಯ. ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ.

ಭಿಯ್ಯೋಕಮ್ಯತನ್ತಿ ಬಹುಕಾಮತಂ. ಯನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಧಾರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯದೇತಂ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಕತ್ವಾ ಧಾರಣಂ, ಏತಂ ಸಮಣಸ್ಸ ಸಾರುಪ್ಪನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಪಾಪಣಿಕಾನೀತಿ ಆಪಣತೋ ಛಡ್ಡಿತಾನಿ. ನನ್ತಕಾನೀತಿ ಅನ್ತರಹಿತಾನಿ ಚೋಳಖಣ್ಡಾನಿ. ಉಚ್ಚಿನಿತ್ವಾತಿ ಉಞ್ಛನೇನ ಚಿನಿತ್ವಾ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ. ಉಞ್ಛಾಚರಿಯಾಯಾತಿ ಉಞ್ಛಾಚರಿಯಾಯ ಲದ್ಧೇನ. ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಭೇಸಜ್ಜಸಙ್ಖಾತಾ ಜೀವಿತಪರಿಕ್ಖಾರಾ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಾ. ಪೂತಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಪುರಾಣಸ್ಸ, ಅಪುರಾಣಸ್ಸ ಚ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಗೋಮುತ್ತಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಪೂತಿಮುತ್ತೇನಾತಿ ಪೂತಿಭಾವೇನ ಮುತ್ತೇನ ಪರೇಹಿ ಛಡ್ಡಿತೇನ, ಪೂತಿಭೂತೇನ ವಾ ಗೋಮುತ್ತೇನ. ಧುತವಾದೋತಿ ಪರೇಸಮ್ಪಿ ಧುತಗುಣವಾದೀ. ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವಾತಿ ಸಮ್ಮುಖತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ, ಲಬ್ಭಮಾನತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅತ್ತಾನಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತೇ ಕತ್ವಾ ಜಪ್ಪನಂ ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನಂ. ಮಹೇಸಕ್ಖೋತಿ ಮಹಾನುಭಾವೋ, ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾಧಿಗಮೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಮಿತ್ತೋ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ವಿಸೇಸೇತಿ ‘‘ಸನ್ದಿಟ್ಠೋ ಸಮ್ಭತ್ತೋ’’ತಿ. ದಿಟ್ಠಮತ್ತೋ ಹಿ ಮಿತ್ತೋ ಸನ್ದಿಟ್ಠೋ. ದಳ್ಹಭತ್ತಿಕೋ ಸಮ್ಭತ್ತೋ. ಸಹಾಯೋತಿ ಸಹ ಆಯನಕೋ, ಸಖಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತ್ತಪದಿನೋ ಹಿ ‘‘ಸಖಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ವಿಹಾರೋ ಪಾಕಾರಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಸಕಲೋ ಆವಾಸೋ. ಅಡ್ಢಯೋಗೋ ದೀಘಪಾಸಾದೋ, ಗರುಳಸಣ್ಠಾನಪಾಸಾದೋತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಪಾಸಾದೋ ಚತುರಸ್ಸಪಾಸಾದೋ. ಹಮ್ಮಿಯಂ ಮುಣ್ಡಚ್ಛದನಪಾಸಾದೋ. ಕೂಟಾಗಾರಂ ದ್ವೀಹಿ ಕಣ್ಣಿಕಾಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬಪಾಸಾದೋ. ಅಟ್ಟೋ ಪಟಿರಾಜೂನಮ್ಪಿ ಪಟಿಬಾಹನಯೋಗ್ಯೋ ಚತುಪಞ್ಚಭೂಮಕೋ ಪಟಿಸ್ಸಯವಿಸೇಸೋ. ಮಾಳೋ ಏಕಕೂಟಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅನೇಕಕೋಣವನ್ತೋ ಪಟಿಸ್ಸಯವಿಸೇಸೋ. ಉದ್ದಣ್ಡೋ ಅಗಬ್ಭಿಕಾ ಏಕದ್ವಾರಾ ದೀಘಸಾಲಾತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಪರೇ ಪನ ಭಣನ್ತಿ – ವಿಹಾರೋ ನಾಮ ದೀಘಮುಖಪಾಸಾದೋ. ಅಡ್ಢಯೋಗೋ ಏಕಪಸ್ಸೇನ ಛದನಕಸೇನಾಸನಂ. ತಸ್ಸ ಕಿರ ಏಕಪಸ್ಸೇ ಭಿತ್ತಿ ಉಚ್ಚತರಾ ಹೋತಿ, ಇತರಪಸ್ಸೇ ನೀಚಾ, ತೇನ ತಂ ಏಕಪಸ್ಸಛದನಕಂ ಹೋತಿ. ಪಾಸಾದೋ ಆಯತಚತುರಸ್ಸಪಾಸಾದೋ. ಹಮ್ಮಿಯಂ ಮುಣ್ಡಚ್ಛದನಂ ಚನ್ದಿಕಙ್ಗಣಯುತ್ತಂ. ಗುಹಾ ಕೇವಲಾ ಪಬ್ಬತಗುಹಾ. ಲೇಣಂ ದ್ವಾರಬದ್ಧಂ. ಕೂಟಾಗಾರಂ ಯೋ ಕೋಚಿ ಕಣ್ಣಿಕಾಬದ್ಧಪಾಸಾದೋ. ಅಟ್ಟೋ ಬಹಲಭಿತ್ತಿಗೇಹಂ. ಯಸ್ಸ ಗೋಪಾನಸಿಯೋ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಇಟ್ಠಕಾಹಿ ಏವ ಛದನಂ ಹೋತಿ. ಅಟ್ಟಾಲಕಾಕಾರೇನ ಕರೀಯತೀತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಮಾಳೋ ವಟ್ಟಾಕಾರೇನ ಕತಸೇನಾಸನಂ. ಉದ್ದಣ್ಡೋ ಏಕೋ ಪಟಿಸ್ಸಯವಿಸೇಸೋ. ಯೋ ‘‘ಭಣ್ಡಸಾಲಾ, ಉದೋಸಿತ’’ನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಉಪಟ್ಠಾನಸಾಲಾ ಸನ್ನಿಪತನಟ್ಠಾನಂ.

ಕುಚ್ಛಿತರಜಭೂತಾಯ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾಯ ನಿರತ್ಥಕಂ ಕಾಯವಚೀವಿಪ್ಫನ್ದನಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಕೋರಜಂ, ತಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಕೋರಜಿಕೋ, ಕೋಹಞ್ಞೇನ ಸಂಯತಕಾಯೋ, ಅತಿವಿಯ, ಅಭಿಣ್ಹಂ ವಾ ಕೋರಜಿಕೋ ಕೋರಜಿಕಕೋರಜಿಕೋ. ಅತಿಪರಿಸಙ್ಕಿತೋತಿ ಕೇಚಿ. ಅತಿವಿಯ ಕುಹೋ ಕುಹಕಕುಹಕೋ, ಸಾತಿಸಯವಿಮ್ಹಾಪಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತಿವಿಯ ಲಪೋ ಲಪನಕೋ ಲಪಕಲಪಕೋ. ಮುಖಸಮ್ಭಾವಿಕೋತಿ ಕೋರಜಿಕಕೋರಜಿಕಾದಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತವಚನೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಮುಖಮತ್ತೇನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಮ್ಭಾವಿಕೋ. ಸೋ ಏವರೂಪೋ ಏವರೂಪತಾಯ ಏವ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಸಮಣೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಕಥೇತಿ. ಗಮ್ಭೀರನ್ತಿಆದಿ ತಸ್ಸಾ ಕಥಾಯ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಪಟಿಬದ್ಧತಾಯ ವುತ್ತಂ.

ಸಮ್ಭಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯಕತೇನಾತಿ ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಮಂ ಜನೋ ‘ಅರಿಯೋ’ತಿ ವಾ ‘ವಿಸೇಸಲಾಭೀ’ತಿ ವಾ ಸಮ್ಭಾವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕತೇನ. ಗಮನಂ ಸಣ್ಠಪೇತೀತಿ ವಿಸೇಸಲಾಭೀನಂ ಗಮನಂ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಗಮನಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಠಪೇತಿ, ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋವ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಪಣಿಧಾಯಾತಿ ‘‘ಅರಹಾತಿ ಮಂ ಜಾನನ್ತೂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಪೇತ್ವಾ, ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ವಾ. ಸಮಾಹಿತೋ ವಿಯಾತಿ ಝಾನಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತೋ ವಿಯ. ಆಪಾಥಕಜ್ಝಾಯೀತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಆಪಾಥಟ್ಠಾನೇ ಸಮಾಧಿಸಮಾಪನ್ನೋ ವಿಯ ನಿಸೀದನ್ತೋ ಆಪಾಥಕೇ ಜನಸ್ಸ ಪಾಕಟಟ್ಠಾನೇ ಝಾಯೀ. ಇರಿಯಾಪಥಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಇರಿಯಾಪಥಸಣ್ಠಪನಸಙ್ಖಾತಂ.

ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಸಙ್ಖಾತೇನಾತಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಉಪ್ಪಾದಿತಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಟಿಸೇವನನ್ತಿ ಏವಂ ಕಥಿತೇನ, ತೇನ ವಾ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನೇನ ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬೇನ ಕಥಿತಬ್ಬೇನ. ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮೀಪೇ ಭಣನಂ ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪಿತಂ. ಆ-ಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಟ್ಠಪನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕುಹನಂ ಕುಹೋ, ತಸ್ಸ ಅಯನಾ ಪವತ್ತಿ ಕುಹಾಯನಾ, ಕುಹಸ್ಸ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಯನಾ ಗತಿ ಕಿರಿಯಾ ಕುಹಾಯನಾ. ಕುಹೇತಿ, ಕುಹೇನ ವಾ ಇತೋತಿ ಕುಹಿತೋ, ಕುಹಕೋ.