ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ.

ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗ ನಿದಾನಕಥಾ

ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ನಾಮಾಯಂ ಗನ್ಥೋ ಪಿಟಕತ್ತಯಸಾರಭೂತೋ ಸಕಲಲೋಕೇ ಪಟಿಪತ್ತಿದೀಪಕಗನ್ಥಾನಂ ಅಗ್ಗೋ ಹೋತಿ ಸೇಟ್ಠೋ ಪಮುಖೋ ಪಾಮೋಕ್ಖೋ ಉತ್ತಮೋ ಪವರೋ ಚಾತಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಪಸತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸಙ್ಗೀತಿತ್ತಯಾರೂಳ್ಹಸ್ಸ ತೇಪಿಟಕಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪಕಾಸಿತಂ ಸುವಿಸದಞ್ಚ. ಏವಂ ಪಸತ್ಥಸ್ಸೇತಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿದಾನಕಥಾಯಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಮೇವ. ತಸ್ಮಾದಾನಿ ತಮ್ಪಕಾಸನತ್ಥಮಿದಂ ಪಞ್ಹಕಮ್ಮಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಸೋ ಪನೇಸ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ಕೇನ ಕತೋ, ಕದಾ ಕತೋ, ಕತ್ಥ ಕತೋ, ಕಸ್ಮಾ ಕತೋ, ಕಿಮತ್ಥಂ ಕತೋ, ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕತೋ, ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಕತೋ, ಕಿಸ್ಸ ಸಕಲಲೋಕೇ ಪತ್ಥಟೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಕೇನ ಕತೋತಿ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸತ್ಥೇರವರೇನ ತೇಪಿಟಕಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಕಾರೇನ ಕತೋ.

ಕದಾ ಕತೋತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಕಲಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಿಕಾಲತೋ ಪಚ್ಛಾ ದಸಮೇ ವಸ್ಸಸತಕೇ (೯೭೩ -ಬುದ್ಧವಸ್ಸೇ) ಕತೋ.

ಕತ್ಥ ಕತೋತಿ ಸೀಹಳದೀಪೇ ಅನುರಾಧಪುರೇ ಮಹಾವಿಹಾರೇ ಕತೋ.

ಕಸ್ಮಾ ಕತೋತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಕಾಮಾನಂ ಸಾಧುಜನಾನಂ ತದಧಿಗಮುಪಾಯಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿನಯಂ ಞಾಪೇತುಕಾಮತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಸಞ್ಚೋದಿತತ್ತಾ, ಸಙ್ಘಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ಚ ಅಜ್ಝೇಸಿತತ್ತಾ ಕತೋ.

ಏತ್ಥ ಪನ ಠತ್ವಾ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಕಥೇತಬ್ಬಾ, ಸಾ ಚ ಮಹಾವಂಸೇ (ಚೂಳವಂಸೋತಿಪಿ ವೋಹರಿತೇ ದುತಿಯಭಾಗೇ) ಸತ್ತತಿಂಸಮಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಪನ್ನರಸಾಧಿಕದ್ವಿಸತಗಾಥಾತೋ (೩೭, ೨೧೫) ಪಟ್ಠಾಯ ಬಾತ್ತಿಂಸಾಯ ಗಾಥಾಹಿ ಪಕಾಸಿತಾಯೇವ. ಕಥಂ? –

ಮಹಾವಂಸ-ಬುದ್ಧಘೋಸಕಥಾ

೨೧೫. ಬೋಧಿಮಣ್ಡಸಮೀಪಮ್ಹಿ, ಜಾತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಾಣವೋ;

ವಿಜ್ಜಾ-ಸಿಪ್ಪ-ಕಲಾ-ವೇದೀ, ತೀಸು ವೇದೇಸು ಪಾರಗೂ.

೨೧೬. ಸಮ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾತಸಮಯೋ, ಸಬ್ಬವಾದವಿಸಾರದೋ;

ವಾದತ್ಥೀ ಜಮ್ಬುದೀಪಮ್ಹಿ, ಆಹಿಣ್ಡನ್ತೋ ಪವಾದಿಕೋ.

೨೧೭. ವಿಹಾರಮೇಕ’ಮಾಗಮ್ಮ, ರತ್ತಿಂ ಪಾತಞ್ಜಲೀಮತಂ;

ಪರಿವತ್ತೇತಿ ಸಮ್ಪುಣ್ಣ-ಪದಂ ಸುಪರಿಮಣ್ಡಲಂ.

೨೧೮. ತತ್ಥೇಕೋ ರೇವತೋ ನಾಮ, ಮಹಾಥೇರೋ ವಿಜಾನಿಯ;

‘‘ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ಅಯಂ ಸತ್ತೋ, ದಮೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ, ಸೋ.

೨೧೯. ‘‘ಕೋ ನು ಗದ್ರಭರಾವೇನ, ವಿರವನ್ತೋ’’ತಿ ಅಬ್ರವಿ;

‘‘ಗದ್ರಭಾನಂ ರವೇ ಅತ್ಥಂ, ಕಿಂ ಜಾನಾಸೀ’’ತಿ ಆಹ ತಂ.

೨೨೦. ‘‘ಅಹಂ ಜಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಸೋ, ಓತಾರೇಸಿ ಸಕಂ ಮತಂ;

ಪುಟ್ಠಂ ಪುಟ್ಠಂ ವಿಯಾಕಾಸಿ, ವಿರದ್ಧಮ್ಪಿ ಚ ದಸ್ಸಯಿ.

೨೨೧. ‘‘ತೇನ ಹಿ ತ್ವಂ ಸಕಂ ವಾದ-ಮೋತಾರೇಹೀ’’ತಿ ಚೋದಿತೋ;

ಪಾಳಿ’ಮಾಹಾ’ಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಅತ್ಥ’ಮಸ್ಸ ನ ಸೋ’ಧಿಗಾ.

೨೨೨. ಆಹ‘‘ಕಸ್ಸೇ’ಸ ಮನ್ತೋ’’ತಿ,‘‘ಬುದ್ಧಮನ್ತೋ’’ತಿ ಸೋ’ಬ್ರವಿ;

‘‘ದೇಹಿ ಮೇತಂ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಹಿ, ‘‘ಗಣ್ಹ ಪಬ್ಬಜ್ಜ ತಂ’’ಇತಿ.

೨೨೩. ಮನ್ತತ್ಥೀ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸೋ, ಉಗ್ಗಣ್ಹಿ ಪಿಟಕತ್ತಯಂ;

ಏಕಾಯನೋ ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ, ಇತಿ ಪಚ್ಛಾ ತ’ಮಗ್ಗಹಿ.

೨೨೪. ಬುದ್ಧಸ್ಸ ವಿಯ ಗಮ್ಭೀರ-ಘೋಸತ್ತಾ ನಂ ವಿಯಾಕರುಂ;

ಬುದ್ಧಘೋಸೋತಿ ಘೋಸೋ ಹಿ, ಬುದ್ಧೋ ವಿಯ ಮಹೀತಲೇ.

೨೨೫. ತತ್ಥ ಞಾಣೋದಯಂ [ಞಾಣೋದಯಂ ನಾಮಪಕರಣಂ ಇದಾನಿ ಕುಹಿಞ್ಚಿಪಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ;] ನಾಮ, ಕತ್ವಾ ಪಕರಣಂ ತದಾ;

ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಾಕಾಸಿ, ಕಚ್ಛಂ ಸೋ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಂ [ಇದಾನಿ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ಪನ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನೀ ಸೀಹಳದೀಪಿಕಾಯೇವ; ನ ಜಮ್ಬುದೀಪಿಕಾ; ಪರತೋ (೫೪-೫೫ ಪಿಟ್ಠೇಸು) ಏಸ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ].

೨೨೬. ಪರಿತ್ತಟ್ಠಕಥಞ್ಚೇವ [ಪರಿತ್ತಟ್ಠಕಥನ್ತಿ ಪಿಟಕತ್ತಯಸ್ಸ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಭೂತಾ ಖುದ್ದಕಟ್ಠಕಥಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಭವೇಸು], ಕಾತುಂ ಆರಭಿ ಬುದ್ಧಿಮಾ;

ತಂ ದಿಸ್ವಾ ರೇವತೋ ಥೇರೋ, ಇದಂ ವಚನಮಬ್ರವಿ.

೨೨೭. ‘‘ಪಾಳಿಮತ್ತಂ ಇಧಾನೀತಂ, ನತ್ಥಿ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಇಧ [ಏತ್ಥ ಸಗೀಭಿತ್ತಯಾರೂಳ್ಹಾ ಮೋಗ್ಗಲಿಪುತ್ತತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಾ ಉಗ್ಗಹಿತಾ ಸಿಸ್ಸಾನುಸಿಸ್ಸಪರಮ್ಪರಾತತಾ ಮೂಲಟ್ಠಕಥಾ ಕಸ್ಮಾ ಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನ್ತರಹಿತಾತಿ ವಿಮಂಸಿತಬ್ಬಂ];

ತಥಾಚರಿಯವಾದಾ ಚ, ಭಿನ್ನರೂಪಾ ನ ವಿಜ್ಜರೇ.

೨೨೮. ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾ ಸುದ್ಧಾ, ಮಹಿನ್ದೇನ ಮತೀಮತಾ;

ಸಙ್ಗೀತಿತ್ತಯಮಾರೂಳ್ಹಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧದೇಸಿತಂ.

೨೨೯. ಸಾರಿಪುತ್ತಾದಿಗೀತಞ್ಚ, ಕಥಾಮಗ್ಗಂ ಸಮೇಕ್ಖಿಯ;

ಕತಾ ಸೀಹಳಭಾಸಾಯ, ಸೀಹಳೇಸು ಪವತ್ತತಿ.

೨೩೦. ತಂ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಸುತ್ವಾ ತ್ವಂ, ಮಾಗಧಾನಂ ನಿರುತ್ತಿಯಾ;

ಪರಿವತ್ತೇಹಿ, ಸಾ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬಲೋಕಹಿತಾವಹಾ’’.

೨೩೧. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಪಸನ್ನೋ ಸೋ, ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ತತೋ ಇಮಂ;

ದೀಪಂ ಆಗಾ ಇಮಸ್ಸೇವ [ಇದಸ್ಸೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಸೇವ ಮಹಾನಾಮರಞ್ಞೋ ಕಾಲೇ ೯೫೩-೯೭೫ ಬುದ್ಧವಸ್ಸೇ; ಅಯಞ್ಚ ವಸ್ಸಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಸೀಹಳರಾಜವಂಸಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ದಸ್ಸಿತೋ; ಯುರೋಪಿಯವಿಚಕ್ಖಣಾನಂ ಪನ ಮತೇನ ೯೪೧-೯೬೪ ಬುದ್ಧವಸ್ಸೇ ಇತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ; ಏವಮುಪರಿಪಿ;], ರಞ್ಞೋ ಕಾಲೇ ಮಹಾಮತಿ.

೨೩೨. ಮಹಾವಿಹಾರಂ ಸಮ್ಪತ್ತೋ, ವಿಹಾರಂ ಸಬ್ಬಸಾಧುನಂ;

ಮಹಾಪಧಾನಘರಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ಸಙ್ಘಪಾಲಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಾ.

೨೩೩. ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಂ ಸುತ್ವಾ, ಥೇರವಾದಞ್ಚ ಸಬ್ಬಸೋ;

‘‘ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮಿಸ್ಸ ಏಸೋವ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ನಿಚ್ಛಿಯ.

೨೩೪. ತತ್ಥ ಸಙ್ಘಂ ಸಮಾನೇತ್ವಾ, ‘‘ಕಾತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಂ ಮಮ;

ಪೋತ್ಥಕೇ ದೇಥ ಸಬ್ಬೇ’’ತಿ, ಆಹ, ವೀಮಂಸಿತುಂ ಸ ತಂ.

೨೩೫. ಸಙ್ಘೋ ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ತಸ್ಸಾ’ದಾಸಿ ‘‘ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ತವ;

ಏತ್ಥ ದಸ್ಸೇಹಿ, ತಂ ದಿಸ್ವಾ, ಸಬ್ಬೇ ದೇಮಾತಿ ಪೋತ್ಥಕೇ’’ [೨೩೪-೫ ಗಾಥಾಸು ಅಯಮತ್ಥಯೋಜನಾ– ‘‘ತತ್ಥ ಮಹಾವಿಹಾರೇ ಸಂಘಂ ಮಹಾನೇತ್ವಾ ಸಂಘ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಆಚರಿಯಪುಬ್ಬದ್ಧಘೋಸೋ ಏವಮಾಹ ‘ಅಟ್ಠಕಥಂ ಕಾತುಂ ಸಬ್ಬೇ ಪಾಳಿ-ಅಟ್ಠಕಥಾ-ಪೋತ್ಥಕೇ ಮಮ ದೇಥಾ’ತಿ; ಸೋ ಸಂಘೋ ತಂ ವೀಮಂಸಿತುಂ ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯತೋ ‘ಅನ್ತೋಜಟಾ’ತಿಆದಿಕಂ ಚ ‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’ತಿಆದಿಕಂ ಚಾತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ತಸ್ಸ ಅದಾಸಿ ‘ಏತ್ಥ ತವ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಞಾಣಪ್ಪಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ; ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಪೋತ್ಥಕೇ ದೇಮಾ’ತಿವತ್ವಾ’’ತಿ; ಇಮಿನಾ ಪನ ಅಯಮತ್ಥಾ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ ‘‘ಆಚರಿಯ ಬುದ್ಧಘೋಸೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ಕರೋನ್ತೋ ತದೇವ ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ, ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಪೋತ್ಥಕಂ ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಅಕಾಸೀ’’ತಿ; ತಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತವಿಚಾರಣಾ ಪರತೋ (೩೯-೪೯-ಪಿಟ್ಠೇಸು) ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ].

೨೩೬. ಪಿಟಕತ್ತಯ’ಮೇತ್ಥೇವ, ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸೋ;

ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ನಾಮಾ’ಕಾ, ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮಾಸತೋ.

೨೩೭. ತತೋ ಸಙ್ಘಂ ಸಮೂಹೇತ್ವಾ, ಸಮ್ಬುದ್ಧಮತಕೋವಿದಂ;

ಮಹಾಬೋಧಿಸಮೀಪಮ್ಹಿ, ಸೋ ತಂ ವಾಚೇತು ಮಾರಭಿ.

೨೩೮. ದೇವತಾ ತಸ್ಸ ನೇಪುಞ್ಞಂ, ಪಕಾಸೇತುಂ ಮಹಾಜನೇ;

ಛಾದೇಸುಂ ಪೋತ್ಥಕಂ ಸೋಪಿ, ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ತಂ ಅಕಾ [೨೩೮ ಗಾಥಾಯ ಅಯಮತ್ಥೋ– ‘‘ದೇವತಾ ತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಘೋಸಸ್ಸ ನೇಪುಞ್ಞಂ ನಿಪುಣಞ್ಞಾಪ್ಪಸಾವಂ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಪಕಾಸೇತುಂ ತೇನ ಲಿಖಿತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಪೋತ್ಥಕಂ ಛಾದೇಸುಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಅಪಸ್ಸಿಯಭಾವಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಪೇಸುಂ; ಸೋಪಿ ಬುದ್ಧಘೋಸೋ ದುತಿಯಮ್ಪಿ ತಂ ಲಿಖಿ, ತಮ್ಪಿ ದೇವತಾ ಛದೇಸುಂ; ತತಿಯಮ್ಪಿ ಲಿಖೀ’’ತಿ; ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ತಂ ಅಕಾ’’ತಿ; ಇದಮೇವ ಮಹಾವಂಸವಚನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿತ್ತಾರೇತ್ವಾ ಕಥಿತಾಯ ಬುದ್ಧಘೋಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಾಮ ಕಥಾಲ ಏಕರತ್ತೇನೇವ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ಲಿಖಿತ್ವಾ ನಿಟ್ಠಾಪಿತಭಾವೋ ಪಕಾಸಿತೋ; ಈದಿಸೀ ಪನ ಕಥಾ ಬಹೂನಂ ವಿಮ್ಹಯಜನನೀಪಿ ಪರಿಕ್ಖಕಾನಂ ಸಂಸಯಜನನೀ ಹೋತಿ; ತಸ್ಮಾ ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ವಿಚಾರಣಾ ಪರತೋ (೪೭-೮-ಪಿಟ್ಠೇಸು) ದಸ್ಸಿಯಿಸ್ಸತಿ].

೨೩೯. ವಾಚೇತುಂ ತತಿಯೇ ವಾರೇ, ಪೋತ್ಥಕೇ ಸಮುದಾಹಟೇ;

ಪೋತ್ಥಕದ್ವಯ’ಮಞ್ಞಮ್ಪಿ, ಸಣ್ಠಪೇಸುಂ ತಹಿಂ ಮರೂ.

೨೪೦. ವಾಚಯಿಂಸು ತದಾ ಭಿಕ್ಖೂ, ಪೋತ್ಥಕತ್ತಯ’ಮೇಕತೋ;

ಗನ್ಥತೋ ಅತ್ಥತೋ ವಾಪಿ, ಪುಬ್ಬಾಪರವಸೇನ ವಾ.

೨೪೧. ಥೇರವಾದೇಹಿ ಪಾಳೀಹಿ, ಪದೇಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಾ;

ಅಞ್ಞಥತ್ತಮಹೂ ನೇವ, ಪೋತ್ಥಕೇಸುಪಿ ತೀಸುಪಿ.

೨೪೨. ಅಥ ಉಗ್ಘೋಸಯೀ ಸಙ್ಘೋ, ತುಟ್ಠಹಟ್ಠೋ ವಿಸೇಸತೋ;

ನಿಸ್ಸಂಸಯಂ’ಸ ಮೇತ್ತೇಯ್ಯೋ, ಇತಿ ವತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ.

೨೪೩. ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಾ’ದಾ, ಪೋತ್ಥಕೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ;

ಗನ್ಥಾಕರೇ ವಸನ್ತೋ ಸೋ, ವಿಹಾರೇ ದೂರಸಙ್ಕರೇ.

೨೪೪. ಪರಿವತ್ತೇಸಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ, ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾ ತದಾ;

ಸಬ್ಬೇಸಂ ಮೂಲಭಾಸಾಯ, ಮಾಗಧಾಯ ನಿರುತ್ತಿಯಾ.

೨೪೫. ಸತ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬಭಾಸಾನಂ, ಸಾ ಅಹೋಸಿ ಹಿತಾವಹಾ;

ಥೇರಿಯಾಚರಿಯಾ ಸಬ್ಬೇ, ಪಾಳಿಂ ವಿಯ ತ’ಮಗ್ಗಹುಂ.

೨೪೬. ಅಥ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚೇಸು, ಗತೇಸು ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಿಂ;

ವನ್ದಿತುಂ ಸೋ ಮಹಾಬೋಧಿಂ, ಜಮ್ಬುದೀಪಂ ಉಪಾಗಮೀ’’ತಿ [ಸೋ ಮಹಾಬೋಧಿ ವನ್ದಿತುಂ ಜಮ್ಬುದೀಪಂ ಉಪಾಗಮೀತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಪುರಿಮವಚನೇಹಿ ಅಸಂಸಟ್ಠಂ ವಿಯ ಹೋತಿ; ಪುಬ್ಬೇ ಹಿ ‘‘ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸೋ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಸಮೀಪೇ ಜಾತೋ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಸೀಹಳದೀಪಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಮಾಗಧಭಾಸಾಯ ಪರಿವತ್ತೇಹೀತಿ ತಸ್ಸಾಚರಿಯೇನ ರೇವತತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ; ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ತದನುರೂಪಾ ‘‘ತಾ ಭಾಸಾಪರಿವತ್ತಿತಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಆದಾಯ ಸಾಸನುಜ್ಜೋತನತ್ಥಂ ಜಮ್ಬುದೀಪಂ ಉಪಾಗಮೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಸಾಸನುಜ್ಜೋತನಮೂಲಿಕಾ ಏವ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ, ನ ಪನ ಮಹಾಬೋಧಿವನ್ದನಮೂಲಿಕಾತಿ].

ಅಯಞ್ಚ ಪನ ಮಹಾವಂಸಕಥಾ ೧೯೫೦ - ಖರಿಸ್ತವಸ್ಸೇ ಹಾಬದಮಹಾವಿಜ್ಜಾಲಯಮುದ್ದಣಯನ್ತೇ ರೋಮಕ್ಖರೇನ ಮುದ್ದಿತಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಪೋತ್ಥಕಸ್ಸ ಪುರೇಚಾರಿಕಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನೇಕಾನೇತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾನನ್ದಕೋಸಮ್ಬೀನಾಮಕೇನ ವಿಚಕ್ಖಣೇನ ವಿಚಾರಿತಾ. ತಮೇತ್ಥ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತವಿಚಿನನಾಯ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅನುವಿಚಾರಣಮ್ಪಿಸ್ಸ ಕರಿಸ್ಸಾಮ.

ಜಾತಿದೇಸವಿಚಾರಣಾ

೧. ತತ್ಥ ಹಿ ತೇನ ಧಮ್ಮಾನನ್ದೇನ ‘‘ಬುದ್ಧಘೋಸೋ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಸಮೀಪೇ (ಬುದ್ಧಗಯಾಯಂ) ಜಾತೋತಿ ನ ಯುತ್ತಮೇತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಂಸಾಧನತ್ಥಾಯ ಚತ್ತಾರಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಕಾರಣಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ. ಕಥಂ?

(ಕ) ‘‘ಬುದ್ಧಘೋಸೇನ ಪಕಾಸಿತೇಸು ತಂಕಾಲಿಕವತ್ಥೂಸು ಏಕಮ್ಪಿ ತಂ ನತ್ಥಿ, ಯಂ ಮಗಧೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಪಠಮಂ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ತದಕಾರಣಮೇವ. ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸತ್ಥೇರೋ ಹಿ ಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಕರೋನ್ತೋ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯೋಯೇವ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ, ಭಾಸಾಪರಿವತ್ತನಮತ್ತೇನ ಚ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಅಕಾಸಿ, ನ ಪನ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಸುತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಆಚರಿಯೇನ –

‘‘ಸಂವಣ್ಣನಂ ತಞ್ಚ ಸಮಾರಭನ್ತೋ,

ತಸ್ಸಾ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಂ ಸರೀರಂ;

ಕತ್ವಾ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ತಥೇವ,

ಕುರುನ್ದಿನಾಮಾದಿಸು ವಿಸ್ಸುತಾಸು.

ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತೋ,

ಯೋ ಯುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅಪರಿಚ್ಚಜನ್ತೋ;

ಅಥೋಪಿ ಅನ್ತೋಗಧಥೇರವಾದಂ,

ಸಂವಣ್ಣನಂ ಸಮ್ಮ ಸಮಾರಭಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ [ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ] ಚ.

‘‘ತತೋ ಚ ಭಾಸನ್ತರಮೇವ ಹಿತ್ವಾ,

ವಿತ್ಥಾರಮಗ್ಗಞ್ಚ ಸಮಾಸಯಿತ್ವಾ;

ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಸಬ್ಬಮಸೇಸಯಿತ್ವಾ,

ತನ್ತಿಕ್ಕಮಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅವೋಕ್ಕಮಿತ್ವಾ.

ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನಂ ವಚನಾನಮತ್ಥಂ,

ಸುತ್ತಾನುರೂಪಂ ಪರಿದೀಪಯನ್ತೀ;

ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಹೇಸ್ಸತಿ ವಣ್ಣನಾಪಿ,

ಸಕ್ಕಚ್ಚ ತಸ್ಮಾ ಅನುಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ [ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ] ಚ.

ಯಥೇವ ಚ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ತಂಕಾಲಿಕಾನಿ ಮಾಗಧಿಕಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ ನ ಪಕಾಸಿತಾನಿ, ತಥೇವ ಸೀಹಳಿಕಾನಿಪಿ ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯರಟ್ಠಿಕಾನಿಪಿ. ನ ಹಿ ತತ್ಥ ವಸಭರಾಜಕಾಲತೋ (೬೦೯-೬೫೩ -ಬುದ್ಧವಸ್ಸ) ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪನ್ನವತ್ಥೂನಿ ದಿಟ್ಠಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಮಹಾಸೇನರಾಜವತ್ಥುಂ [ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೩೬-೨೩೭], ಆಚರಿಯೋ ಚ ತತೋ ತಿಸತಮತ್ತವಸ್ಸೇಹಿ ಪಚ್ಛಾತರೇ ಮಹಾನಾಮರಞ್ಞೋ ಕಾಲೇ (೯೫೩-೯೭೫-ಬು-ವ) ಸೀಹಳದೀಪಮುಪಾಗತೋ. ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ತಂಕಾಲಿಕಮಾಗಧಿಕವತ್ಥೂನಂ ಅಪ್ಪಕಾಸನಮತ್ತೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ತಕ್ಕತ್ತಾ ನ ಮಾಗಧಿಕೋತಿ ಞಾತುನ್ತಿ.

[ಖ) ಪುನಪಿ ತೇನ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಬುದ್ಧಘೋಸಗನ್ಥೇಸು ಉತ್ತರಇನ್ದಿಯದೇಸಾಯತ್ತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ವಿಯ ಪಕಾಸನಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ದುತಿಯಂ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ತಸ್ಸಪಿ ಅಕಾರಣಭಾವೋ ಪುರಿಮವಚನೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಪಿಚ ಸಾರತ್ಥಪ್ಪಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ ಸಂಯುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ವುತ್ತಸಂವಣ್ಣನಾಯಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಹಿ –

‘‘ಯಥೇವ ಹಿ ಕಲಮ್ಬನದೀತೀರತೋ ರಾಜಮಾತುವಿಹಾರದ್ವಾರೇನ ಥೂಪಾರಾಮಂ ಗನ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಹಿರಞ್ಞವತಿಕಾಯ ನಾಮ ನದಿಯಾ ಪಾರಿಮತೀರತೋ ಸಾಲವನಂ ಉಯ್ಯಾನಂ. ಯಥಾ ಅನುರಾಧಪುರಸ್ಸ ಥೂಪಾರಾಮೋ, ಏವಂ ತಂ ಕುಸಿನಾರಾಯ ಹೋತಿ. ಥೂಪಾರಾಮತೋ ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರೇನ ನಗರಂ ಪವಿಸನಮಗ್ಗೋ ಪಾಚೀನಮುಖೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಉತ್ತರೇನ ನಿವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಉಯ್ಯಾನತೋ ಸಾಲಪನ್ತಿ ಪಾಚೀನಮುಖಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಉತ್ತರೇನ ನಿವತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ಉಪವತ್ತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ [ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧೮೬; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೯೮] –

ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ವಿಯ ಪಕಾಸನಮ್ಪಿ ದಿಸ್ಸತೇವ. ತಮ್ಪಿ ಪನ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಹಿ ಭಾಸಾಪರಿವತ್ತನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ತಾದಿಸಾಯ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಮಹಾಮಹಿನ್ದತ್ಥೇರಕಾಲತೋಯೇವ ಪಭುತಿ ವುತ್ತಾಯ ಏವ ಭವಿತಬ್ಬತ್ತಾತಿ.

[ಗ) ಪುನಪಿ ತೇನ ‘‘ಉಣ್ಹಸ್ಸಾತಿ ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ವನದಾಹಾದೀಸು ಸಮ್ಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (೧, ೩೦-ಪಿಟ್ಠೇ) ವುತ್ತಸಂವಣ್ಣನಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಪನಸ್ಸ ಅವಹಸನೀಯಭಾವೋ ಪಾಕಟೋಯೇವಾ’’ತಿ ಚ ಹೀಳೇತ್ವಾ ‘‘ಇನ್ದಿಯರಟ್ಠೇ ಪನ ಉತ್ತರದೇಸೇಸು ಗಿಮ್ಹಕಾಲೇ ವತ್ಥಚ್ಛಾದನರಹಿತಾ ಮಾನುಸಕಾಯಚ್ಛವಿ ಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪೇನ ಏಕಂಸತೋ ದಯ್ಹತಿ, ತಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯದೇಸಿಕಾ’’ತಿ ತತಿಯಂ ಕಾರಣಂ ದಳ್ಹತರಭಾವೇನ ದಸ್ಸಿತಂ. ತತ್ಥ ಪನ ಯದಿ ‘‘ಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪೇನ ಏಕಂಸತೋ ದಯ್ಹತೀ’’ತಿ ಏತಂ ಉಜುಕತೋ ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿಸನ್ತಾಪೇನೇವ ದಡ್ಢಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸತಿ ಡಂಸಮಕಸವಾತಾತಪಸರೀಸಪಸಮ್ಫಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಪದೇ ಆತಪಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ನ ಯುತ್ತಮೇವ. ಯದಿ ಪನ ಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪಸಞ್ಜಾತೇನ ಉಣ್ಹಉತುನಾ ದಡ್ಢಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸತಿ ಉತ್ತರಇನ್ದಿಯದೇಸೇಸು, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚ ತಾದಿಸೇಸು ಅತಿಉಣ್ಹಟ್ಠಾನೇಸು ಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪಸಞ್ಜಾತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಉತುನೋ ಪಟಿಘಾತಾಯ ಚೀವರಂ ಸೇನಾಸನಞ್ಚ ಪಟಿಸೇವೀಯತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ನ ನ ಯುತ್ತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ (೩, ೫೮)

‘‘ಸೀತಂ ಉಣ್ಹನ್ತಿ ಉತುವಿಸಭಾಗವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಸಾ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಪದತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಪೋರಾಣಸುತ್ತನ್ತಟ್ಠಕಥಾಹಿ ಆಗತಾ ಭವೇಯ್ಯ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ನಾಮ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಬ್ಬಾಸವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ (೧, ೫೮) ‘‘ಉಣ್ಹನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪೋವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪವಸೇನ ಪನೇತಂ ವತ್ಥು ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಚಾಯಮತ್ಥೋ ಆಚರಿಯೇನ ಅತ್ತನೋ ಮತಿವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಅಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಭಾವಞ್ಚ ತಸ್ಸಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಅತ್ತನೋ ಮತಿಭಾವಞ್ಚ ಯುತ್ತಭಾವಞ್ಚ ಪಕಾಸೇಯ್ಯ. ಆಚರಿಯೋ ಹಿ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಸು ಅವುತ್ತತ್ಥಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಾದಿಸಂ ಞಾಪಕವಚನಮ್ಪಿ ಪಕಾಸೇತಿಯೇವ, ಯಥಾ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಂ (೧, ೭೨) ‘‘ಏತ್ಥ ಆಣತ್ತಿಯನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಥಾವರಾಪಿ ಪಯೋಗಾ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಅನಾಗತತ್ತಾ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವಚನಂ, ಯಥಾ ಚ ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಂ (೧, ೩೦) ‘‘ಅವಿಚಾರಿತಮೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ, ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಮತೀ’’ತಿ ವಚನಂ. ನ ಚೇತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಞಾಪಕವಚನಂ ಪಕಾಸಿತಂ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯದೇತಂ ‘ಉಣ್ಹಸ್ಸಾತಿ ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪಸ್ಸಾ’ತಿ ಚ, ‘ಉಣ್ಹನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪೋವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’ತಿ ಚ ವಚನಂ, ಏತಂ ಪೋರಾಣಸುತ್ತನ್ತಟ್ಠಕಥಾವಚನ’’ನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

(ಘ) ಪುನಪಿ ತೇನ ‘‘ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ನಾಮ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಗೋಪಾಲಕಸುತ್ತಂ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೋ [ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೩೫೦] ಬುದ್ಧಘೋಸೋ ‘ಮಗಧವಿದೇಹರಟ್ಠಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಗಙ್ಗಾಯ ನದಿಯಾ ಮಜ್ಝೇ ವಾಲುಕತ್ಥಲದೀಪಕಾ ಅತ್ಥೀ’ತಿ ಸದ್ದಹತಿ ಮಞ್ಞೇ. ಬುದ್ಧಘೋಸೇನ ಪನ ದಿಟ್ಠಗಙ್ಗಾ ಸೀಹಳದೀಪೇ ಮಹಾವೇಲಿಗಙ್ಗಾಯೇವ, ನ ಪನ ಇನ್ದಿಯರಟ್ಠಿಕಾನಂ ಸೇಟ್ಠಸಮ್ಮತಾ ಮಹಾಗಙ್ಗಾತಿ ಪಾಕಟೋಯೇವಾಯಮತ್ಥೋ’’ತಿ ಚತುತ್ಥಂ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ತಂ ಪನ ಇದಾನಿ ಮಹಾಗಙ್ಗಾಯ ಮಜ್ಝೇ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ತಾದಿಸಂ ದೀಪಕಂ ಅದಿಸ್ವಾ ‘‘ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಏವಮೇವ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏಕಂಸತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತವಚನಮತ್ತಮೇವ. ನದಿಯೋ ಪನ ಸಬ್ಬದಾಪಿ ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಗಹೇತುನ್ತಿ ಪಾಕಟೋಯೇವಾಯಮತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ತಸ್ಸ ಗೋಪಾಲಸ್ಸ ಕಾಲೇ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಮಜ್ಝೇ ಗಙ್ಗಾಯ ತಾದಿಸಾ ದೀಪಕಾ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಅಹೇಸುಂ, ತಥೇವ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಸು ಏಸ ಅತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ, ತದೇವ ಚ ವಚನಂ ಆಚರಿಯೇನ ಭಾಸಾಪರಿವತ್ತನಂ ಕತ್ವಾ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಏವಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಅಕಾರಣಮೇವಾತಿ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲವಿಚಾರಣಾ

೨. ಅಥ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಾಣವೋ’’ತಿ ಪದಮ್ಪಿ ತೇನ ಏವಂ ವಿಚಾರಿತಂ –

(ಕ) ‘‘ಬುದ್ಧಘೋಸೋ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲಜಾತೋ’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಗಹೇತುಂ. ಕಸ್ಮಾ ವೇದಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವಜ್ಜತನಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ

ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಸ್ಯ ಮುಖಮಾಸೀದಿ, ಬಾಹೂ ರಾಜನ್ಯ? ಕತ?;

ಊರೂ ತದಸ್ಯ ಯದ ವಗ್ಯ?, ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಗೂದ್ರೋ ಅಜಾಯತಾ’’ತಿ [ಇರುವೇದ, ೧೦-ಮಣ್ಡಲ, ೯೦; ತಥಾ ಅಥವ ೬ ವೇದ ೧೯, ೬, ೬].

ಇಮಂ ಪುರಿಸಸುತ್ತಂ ನಾಮ ಮನ್ತಂ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಸದ್ದಹಿಯಾ.

ಅಯಂ ಪನಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೋ – ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಸ್ಸ (ಬ್ರಹ್ಮುನೋ) ಮುಖಂ ಆಸಿ. ಬಾಹೂ ರಾಜಞ್ಞೋ ಕತೋ, ಖತ್ತಿಯಾ ಅಸ್ಸ ಬಾಹೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯೋ ವೇಸ್ಸೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಊರೂ. ಸುದ್ದೋ ಅಸ್ಸ ಪಾದೇಹಿ ಅಜಾಯೀ’ತಿ.

ಬುದ್ಧಘೋಸೋ ಪನ ‘ಪಣ್ಡಿತಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’ತಿ ಞಾತೋಪಿ ತಂ ಗಾಥಂ ನ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ತಥಾ ಹಿ ತೇನ ಬನ್ಧುಪಾದಾಪಚ್ಚಾತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯಂ ‘ತೇಸಂ ಕಿರ ಅಯಂ ಲದ್ಧಿ – ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಮುಖತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ, ಖತ್ತಿಯಾ ಉರತೋ, ವೇಸ್ಸಾ ನಾಭಿತೋ, ಸುದ್ದಾ ಜಾಣುತೋ, ಸಮಣಾ ಪಿಟ್ಠಿಪಾದತೋ’ತಿ [ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೬೩; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೫೦೮] ತಿಸ್ಸಾ ವೇದಗಾಥಾಯ ಅಸಮಾನತ್ಥೋ ವಣ್ಣಿತೋ’’ತಿ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅನುವಿಚಾರಣಾ – ಯದಿ ಚ ತಂಕಾಲಿಕಾನಮ್ಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಲದ್ಧಿ ತಥೇವ ಭವೇಯ್ಯ ಯಥಾ ಏತಿಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಚತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಮತಿಮತ್ತಾ. ಏವಂ ಸತಿ ಸಾ ವಿಚಾರಣಾ ಯುತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯ. ಏತಿಸ್ಸಂ ಪನ ಗಾಥಾಯಂ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಸ್ಯ ಮುಖಮಾಸೀದಿ’’ತಿ ಪಠಮಪಾದೇನ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಮುಖತೋ ಜಾತಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ಉಜುಕತೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಪನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಲದ್ಧಿ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಮುಖತೋ ಜಾತಾ’’ತಿ ಏವಮೇವ ಅಹೋಸೀತಿ ಪಾಕಟೋಯೇವಾಯಮತ್ಥೋ. ತಥಾ ಹಿ ದೀಘನಿಕಾಯೇ ಪಾಥಿಕವಗ್ಗೇ ಅಗ್ಗಞ್ಞಸುತ್ತೇ (೩, ೬೭) –

‘‘ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಖೋ ಪನ ವಾಸೇಟ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯೋ ಉತುನಿಯೋಪಿ ಗಬ್ಭಿನಿಯೋಪಿ ವಿಜಾಯಮಾನಾಪಿ ಪಾಯಮಾನಾಪಿ. ತೇ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ೦ ಯೋನಿಜಾವ ಸಮಾನಾ ಏವಮಾಹಂಸು – ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋವ ಸೇಟ್ಠೋ ವಣ್ಣೋ, ಹೀನಾ ಅಞ್ಞೇ ವಣ್ಣಾ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋವ ಸುಕ್ಕೋ ವಣ್ಣೋ, ಕಣ್ಹಾ ಅಞ್ಞೇ ವಣ್ಣಾ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾವ ಸುಜ್ಝನ್ತಿ, ನೋ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾವ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಪುತ್ತಾ ಓರಸಾ ಮುಖತೋ ಜಾತಾ ಬ್ರಹ್ಮಜಾ ಬ್ರಹ್ಮನಿಮ್ಮಿತಾ ಬ್ರಹ್ಮದಾಯಾದಾತಿ. ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖನ್ತಿ, ಮುಸಾ ಚ ಭಾಸನ್ತಿ, ಬಹುಞ್ಚ ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಸವನ್ತೀ’’ತಿ –

ಭಗವತಾ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೇನ ವಾಸೇಟ್ಠಭಾರದ್ವಾಜಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಾಣವಕಾನಂ ಭಾಸಿತಂ, ತೇಹಿ ಚ ತಂ ಅಭಿನನ್ದಿತಂ. ತೇ ಪನ ದ್ವೇಪಿ ಮಾಣವಕಾ ಜಾತಿವಸೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚೇವ ಹೋನ್ತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ವೇದಾನಂ ಪಾರಗುನೋ ಚ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಮುಖತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ತಂಕಾಲಿಕಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ವುತ್ತಭಾವೋ ಪಾಕಟೋಯೇವ. ಯಥಾ ಚೇತಂ, ಏವಂ ‘‘ಖತ್ತಿಯಾ ಉರತೋ, ವೇಸ್ಸಾ ನಾಭಿತೋ, ಸುದ್ದಾ ಜಾಣುತೋ, ಸಮಣಾ ಪಿಟ್ಠಿಪಾದತೋ’’ತಿ ವಚನಮ್ಪಿ ‘‘ತಂಕಾಲಿಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಲದ್ಧಿಞ್ಞೂಹಿ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸೇನ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾತೋ ಭಾಸಾಪರಿವತ್ತನಮತ್ತೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಪಕಾಸಿತಂ ಭವೇಯ್ಯ. ತಸ್ಮಾ ತಾಯಪಿ ವೇದಗಾಥಾಯ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಸಾಧನಂ ಅನುಪಪನ್ನಮೇವಾತಿ.

(ಖ) ಪುನಪಿ ತೇನ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಸಾಧನತ್ಥಂ ದುತಿಯಮ್ಪಿ ಕಾರಣಂ ಏವಮಾಹಟಂ –

‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗನ್ಥೇಸು ಗಬ್ಭಘಾತವಾಚಕಂ ಭ್ರೂನಹಾತಿ ಪದಂ ಪಾಳಿಯಂ ಭೂನಹು (ಭೂನಹನೋ) ಇತಿ ದಿಸ್ಸತಿ. ಮಾಗಣ್ಡಿಯಸುತ್ತೇ ಭರಿಯಾಯ ಮೇಥುನಸಂವಾಸಾಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಗಬ್ಭಸ್ಸ ನಾಸಕತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಮಾಗಣ್ಡಿಯೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಭಗವನ್ತಂ ‘ಭೂನಹು (ಭೂನಹನೋ) ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’ತಿ [ಮ. ನಿ. ೨.೨೦೭ ಆದಯೋ] ಆಹ. ತಂ ಬುದ್ಧಘೋಸೋ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಪಾಕಟೋಯೇವ ತದತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ. ತತ್ಥ ಹಿ ತೇನ ಭೂನಹುನೋತಿ (ಭೂನಹನಸ್ಸಾ) ಪದಂ ‘ಹತವಡ್ಢಿನೋ ಮರಿಯಾದಕಾರಕಸ್ಸಾ’ತಿ [ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೦೭] ವಣ್ಣಿತ’’ನ್ತಿ.

ತಮ್ಪಿ ಅಯುತ್ತಮೇವ. ನ ಹಿ ಮಾಗಣ್ಡಿಯೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾಪರಿಭೋಗಮತ್ತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಭೂನಹುಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಅಥ ಖೋ ಛನ್ನಮ್ಪಿ ಲೋಕಾಮಿಸಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಅಪರಿಭೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ –

‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಖೋ ಮಾಗಣ್ಡಿಯ ರೂಪಾರಾಮಂ ರೂಪರತಂ ರೂಪಸಮ್ಮುದಿತಂ, ತಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ದನ್ತಂ ಗುತ್ತಂ ರಕ್ಖಿತಂ ಸಂವುತಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಸಂವರಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಇದಂ ನು ತೇ ಏತಂ ಮಾಗಣ್ಡಿಯ ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಂ ‘ಭೂನಹು ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’ತಿ. ಏತದೇವ ಖೋ ಪನ ಮೇ ಭೋ ಗೋತಮ ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಂ ‘ಭೂನಹು ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’ತಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು, ಏವಞ್ಹಿ ನೋ ಸುತ್ತೇ ಓಚರತೀತಿ…ಪೇ… ಮನೋ ಖೋ ಮಾಗಣ್ಡಿಯ ಧಮ್ಮಾರಾಮೋ ಧಮ್ಮರತೋ ಧಮ್ಮಸಮ್ಮುದಿತೋ, ಸೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ದನ್ತೋ ಗುತ್ತೋ ರಕ್ಖಿತೋ ಸಂವುತೋ, ತಸ್ಸ ಚ ಸಂವರಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಇದಂ ನು ತೇ ಏತಂ ಮಾಗಣ್ಡಿಯ ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಂ ‘ಭೂನಹು ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’ತಿ. ಏತದೇವ ಖೋ ಪನ ಮೇ ಭೋ ಗೋತಮ ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಂ ‘ಭೂನಹು ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’ತಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು, ಏವಞ್ಹಿ ನೋ ಸುತ್ತೇ ಓಚರತೀ’’ತಿ [ಮ. ನಿ. ೨.೨೦೭ ಆದಯೋ].

ಏವಂ ಭಗವತೋ ಚ ಅನುಯೋಗೋ ಮಾಗಣ್ಡಿಯಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಆಗತಾ.

ಏತ್ಥ ಹಿ ಮೇಥುನಪ್ಪಟಿಸೇವನವಸೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಪರಿಭೋಗಹೇತು ಏವ ಗಬ್ಭಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ತದಪರಿಭೋಗಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಭೂನಹೂ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಅರಹತಿ, ತದಞ್ಞೇಸಂ ಪನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ವಿಸೇಸತೋ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸುದ್ಧಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪರಿಭೋಗಹೇತು ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಬ್ಭಪತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಅಪರಿಭೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭೂನಹೂತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಅರಹತಿಯೇವ, ಮಾಗಣ್ಡಿಯೇನ ಪನ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ತಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಭಾವೋ ಪಟಿಞ್ಞಾತೋ, ಕಾರಣಞ್ಚಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತಂ ‘‘ಏವಞ್ಹಿ ನೋ ಸುತ್ತೇ ಓಚರತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದಾನಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗನ್ಥೇಸು ಭೂನಹು- (ಭ್ರೂನಹಾ) ಸದ್ದೋ ಗಬ್ಭಘಾತನತ್ಥೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ಮಾಗಣ್ಡಿಯಸುತ್ತೇ ಪನೇಸೋ ಅತ್ಥೋ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಚರಿಯೇನ ‘‘ಹತವಡ್ಢಿ ಮರಿಯಾದಕಾರಕೋ’’ತಿ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯ ಭಾಸಾಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ಪಕಾಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

(ಗ) ಪುನಪಿ ತೇನ ‘‘ಇದಮ್ಪನ ಬುದ್ಧಘೋಸಸ್ಸ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಸಾಧಕಂ ಪಚ್ಛಿಮಕಾರಣಂ, ಸೋ ಹಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಸೀಲನಿದ್ದೇಸೇ (೧, ೩೧) ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಪರಿಹಾಸಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಸೇವನೇನ ಪುರಾಣಞ್ಚ ಜಿಘಚ್ಛಾವೇದನಂ ಪಟಿಹಙ್ಖಾಮಿ, ನವಞ್ಚ ವೇದನಂ ಅಪರಿಮಿತಭೋಜನಪಚ್ಚಯಂ ಆಹರಹತ್ಥಕ ಅಲಂಸಾಟಕ ತತ್ರವಟ್ಟಕ ಕಾಕಮಾಸಕ ಭುತ್ತವಮಿತಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅಞ್ಞತರೋ ವಿಯ ನ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪಟಿಸೇವತೀ’ತಿ ಆಹ. ಇದಂ ಪನ ಏಕಸ್ಸ ಭಿನ್ನಬ್ರಾಹ್ಮಣಲದ್ಧಿಕಸ್ಸಾಪಿ ವಚನಂ ಸಿಯಾತಿ ತದೇವ ದಳ್ಹಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ‘ಬುದ್ಧಘೋಸೋ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’ತಿ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ತತಿಯಂ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಪನ ಅತಿಸಂವೇಜನೀಯವಚನಮೇವ. ನ ಹೇತಂ ಆಚರಿಯೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಪರಿಹಾಸಂ ಕಾತುಕಾಮೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಚ ತಂ ಪರಿಹಾಸವಚನೇನ ಸಂಯೋಜೇತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಯಥಾಭೂತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಓವಾದಾನುಸಾಸನಿದಾನವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ, ತಥಾಯೇವ ಚ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ಯೇ ಲೋಕೇ ಪರದತ್ತೂಪಜೀವಿನೋ ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ಅಞ್ಞೇ ವಾಪಿ ಚ ಪುಗ್ಗಲಾ, ತೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣರಹಿತಾ ಅಸಂವರೇ ಠಿತಾ ಕದಾಚಿ ಅತಿಪಣೀತಂ ರಸಂ ಪಹೂತಂ ಲದ್ಧಾ ಅಪರಿಮಿತಮ್ಪಿ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಲೋಕಿಕವತ್ಥುವಸೇನ ಚ, ಜಾತಕಾದಿಸಾಸನಿಕವತ್ಥುವಸೇನ ಚ ತಾದಿಸಾ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಪಾಕಟಾ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಲೋಕೇ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸೇಹಿ ವಾ ವಸ್ಸಕೋಟೀಹಿ ವಾ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನದ್ಧಾನೇ ಕೋ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ನೇದಿಸಾ ಭೂತಪುಬ್ಬಾ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸೇಹಿ ವಿಯ ನ ಅಪರಿಮಿತಭೋಜನೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಓವಾದಾನುಸಾಸನಿದಾನವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ. ತದೇವಂ ಅತ್ಥಸಂಹಿತಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನತ್ಥಮೇವ ಜಾತಂ, ಯಥಾ ಸಭರಿಯಸ್ಸ ಮಾಗಣ್ಡಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಫಲತ್ಥಾಯಪಿ ದೇಸಿತಾ ಗಾಥಾ [ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಸಾಮಾವತೀವತ್ಥು] ತೇಸಂ ಧೀತುಯಾ ಅನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಸಂವೇಗೋಯೇವೇತ್ಥ ಬ್ರೂಹೇತಬ್ಬೋತಿ.

ಪತಞ್ಜಲಿವಾದವಿಚಾರಣಾ

೩. ಅಥ ತೇನ ‘‘ಪಾತಞ್ಜಲೀಮತಂ ಪರಿವತ್ತೇತೀ’’ತಿ ವಚನಮ್ಪಿ ಏವಂ ವಿಚಾರಿತಂ.

(ಕ) ‘‘ಬುದ್ಧಘೋಸೋ ಪತಞ್ಜಲಿಸ್ಸ ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಾ ಉತ್ತರಇನ್ದಿಯರಟ್ಠಿಕಾನಂ ವಾದಂ ಅಪ್ಪಕಮೇವ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ಪತಞ್ಜಲಿವಾದೇಸು ಹಿ ಅಣಿಮಾ ಲಘಿಮಾತಿ ಇದಮೇವ ದ್ವಯಂ ದಸ್ಸೇಸಿ [ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೪೪] ತತುತ್ತರಿ ಯೋಗಸುತ್ತಂ ಅಜಾನನ್ತೋ, ಪತಞ್ಜಲಿವಾದಸ್ಸ ಚ ತುಲೇತ್ವಾ ದೀಪನಾ ತಸ್ಸ ಗನ್ಥೇಸು ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಪತಞ್ಜಲಿನಾ ಕತಪಕರಣಞ್ಚ ಪತಞ್ಜಲೀತಿ ನಾಮಮತ್ತಮ್ಪಿ ಚ ತತ್ಥ ದೀಪಿತಂ ನತ್ಥಿ. ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಪನ ಪಞ್ಞಾಭೂಮಿನಿದ್ದೇಸೇ ‘ಪಕತಿವಾದೀನಂ ಪಕತಿ ವಿಯಾ’ತಿ [ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೫೮೪] ಪಕತಿವಾದ (ಸಂಖ್ಯಾವಾದ) ನಾಮಮತ್ತಂ ಪಕಾಸಿತಂ, ತತ್ಥೇವ ಚ ‘ಪಟಿಞ್ಞಾ ಹೇತೂತಿಆದೀಸು ಹಿ ಲೋಕೇ ವಚನಾವಯವೋ ಹೇತೂತಿ ವುಚ್ಚತೀ’ತಿ [ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೫೯೫] ಉದಾಹರಿತಂ, ತೇನ ಞಾಯತಿ ‘ಬುದ್ಧಘೋಸೋ ಇನ್ದಿಯತಕ್ಕನಯದೀಪಕೇ ಞಾಯಗನ್ಥಸ್ಮಿಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮೂಲಭಾಗಮತ್ತಂ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಜಾನಾತೀ’ತಿ’’.

ತಂ ಪನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕೇವಲಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖಣಮತ್ತಮೇವ. ಅತಿಗಮ್ಭೀರಸ್ಸ ಹಿ ಅತಿಗರುಕಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಪಿಟಕತ್ತಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋಯೇವ ಪಾಳಿನಯೋ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೋ ಚ ಪೋರಾಣಥೇರವಾದಾ ಚಾತಿ ಈದಿಸಾಯೇವ ಅತ್ಥಾ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಾ, ಯಂ ವಾ ಪನ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಉಪಕಾರಕಂ ಸದ್ದವಿನಿಚ್ಛಯಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಲೋಕಿಯಗನ್ಥವಚನಂ, ತದೇವ ಚ ಯಥಾರಹಂ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಂ, ನ ಪನ ಅನುಪಕಾರಾನಿಪಿ ತಂತಂಗನ್ಥತಕ್ಕತ್ತುನಾಮಾನಿ ಚ, ತೇಹಿ ವುತ್ತವಚನಾನಿ ಚ ಬಹೂನಿ, ನ ಚ ತೇಸಂ ಅಪ್ಪಕಾಸನೇನ ‘‘ನ ತೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೋ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಯದಿ ಹಿ ಯಂ ಯಂ ಲೋಕಿಯಗನ್ಥಂ ಅತ್ತನಾ ಜಾನಾತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅನುಪಕಾರಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮಾನೇತ್ವಾ ಪಕಾಸೇಯ್ಯ, ಅತಿವಿತ್ಥಾರಾ ಚ ಸಾ ಭವೇಯ್ಯ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾ ಚ ಅಸಮ್ಮಾನಿತಾ ಚ ಸಾಸನಿಕವಿಞ್ಞೂಹೀತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಪತಞ್ಜಲಿವಾದಾದಯೋ ನ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಯೇಹಿ ಯೇಹಿ ಲೋಕಿಯಗನ್ಥೇಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಚರಿಯೇನ ಆನೇತ್ವಾ ಪಕಾಸಿತಂ, ತೇ ತೇ ಚ ಗನ್ಥಾ, ಅಞ್ಞೇಪಿ ಚ ತಾದಿಸಾ ಆಚರಿಯೇನ ಞಾತಾತ್ವೇವ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ ವಿಞ್ಞೂಹಿ, ಯಥಾ ಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಏಕದೇಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸಮುದ್ದೋ ಏದಿಸೋತಿ ಞಾಯತಿ. ಆಚರಿಯೋ ಪನ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ವೇದಪಟಿಸಂಯುತ್ತವಚನಾನಿ ಆಗತಾನಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವೇದಗನ್ಥೇಹಿಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಆನೇತ್ವಾ ಪಕಾಸೇಸಿಯೇವ. ತಥಾ ಹಿ ಆಚರಿಯೇನ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಂ ನಾಮ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ –

‘‘ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನನ್ತಿ ಇರುವೇದಯಜುವೇದಸಾಮವೇದಾನ’’ನ್ತಿ [ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೫೬] ಚ,

‘‘ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾನನ್ತಿ ಅಥಬ್ಬಣವೇದಂ ಚತುತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ಇತಿಹ ಆಸ ಇತಿಹ ಆಸಾತಿ ಈದಿಸವಚನಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ಪುರಾಣಕಥಾಸಙ್ಖಾತೋ ಇತಿಹಾಸೋ ಪಞ್ಚಮೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾ, ತೇಸಂ ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾನಂ ವೇದಾನ’’ನ್ತಿ [ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೫೬] ಚ,

‘‘ಯಿಟ್ಠಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮಹಾಯಾಗೋ’’ತಿ [ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೭೦-೧೭೨] ಚ,

‘‘ಅಗ್ಗಿಹೋಮನ್ತಿ ಏವರೂಪೇನ ದಾರುನಾ ಏವಂ ಹುತೇ ಇದಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅಗ್ಗಿಜುಹನಂ. ದಬ್ಬಿಹೋಮಾದೀನಿಪಿ ಅಗ್ಗಿಹೋಮಾನೇವ, ಏವರೂಪಾಯ ದಬ್ಬಿಯಾ ಈದಿಸೇಹಿ ಕಣಾದೀಹಿ ಹುತೇ ಇದಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಪನ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ [ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೧] ಚ,

‘‘ಸಾಸಪಾದೀನಿ ಪನ ಮುಖೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿಪನಂ, ವಿಜ್ಜಂ ಪರಿಜಪ್ಪಿತ್ವಾ ಜುಹನಂ ವಾ ಮುಖಹೋಮ’’ನ್ತಿ [ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೧] ಚ –

ಏವಮಾದಿನಾ ವೇದಪಟಿಸಂಯುತ್ತವಚನಾನಿ ವೇದಗನ್ಥಾನುರೂಪತೋ ವಣ್ಣಿತಾನಿ. ತಾನಿ ಚ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾತೋ ಭಾಸಾಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿಪಿ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ವೇದಗನ್ಥೇಸು ಪನ ಅಕೋವಿದೇನ ಯಾಥಾವತೋ ಭಾಸಾಪರಿವತ್ತನಂ ಕಾತುಮ್ಪಿ ನ ಸುಕರಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ವೇದಗನ್ಥೇಸು ಕೋವಿದಭಾವೋಪಿ ಪಾಕಟೋಯೇವ. ಏವಂ ವೇದಗನ್ಥೇಸು ಚ ತದಞ್ಞಲೋಕಿಯಗನ್ಥೇಸು ಚ ಸುಕೋವಿದಸ್ಸೇವ ಸಮಾನಸ್ಸ ತೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಅಪ್ಪಕಾಸನಂ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣೇನೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಪಿ ಚ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ತನೋ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭೇಯೇವ –

‘‘ತತೋ ಚ ಭಾಸನ್ತರಮೇವ ಹಿತ್ವಾ,

ವಿತ್ಥಾರಮಗ್ಗಞ್ಚ ಸಮಾಸಯಿತ್ವಾ;

ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಸಬ್ಬಮಸೇಸಯಿತ್ವಾ…ಪೇ…

ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಹೇಸ್ಸತಿ ವಣ್ಣನಾಪೀ’’ತಿ [ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ] ಚ.

‘‘ಅಪನೇತ್ವಾನ ತತೋಹಂ, ಸೀಹಳಭಾಸಂ ಮನೋರಮಂ ಭಾಸಂ;

ತನ್ತಿನಯಾನುಚ್ಛವಿಕಂ, ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಗತದೋಸಂ.

ಸಮಯಂ ಅವಿಲೋಮೇನ್ತೋ, ಥೇರಾನಂ ಥೇರವಂಸಪದೀಪಾನಂ;

ಸುನಿಪುಣವಿನಿಚ್ಛಯಾನಂ, ಮಹಾವಿಹಾರೇ ನಿವಾಸಿನಂ;

ಹಿತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಾಗತ-ಮತ್ಥಂ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ [ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ] ಚ–

ಏವಂ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಂ ಭಾಸಾಪರಿವತ್ತನಸಂಖಿಪನವಸೇನೇವ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಅಭಿನವಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತಮೇವ ಅಕಾಸಿ, ನ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಪ್ಪಭಾವೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾತಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪತಞ್ಜಲಿವಾದಾದೀನಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಅಪ್ಪಕಾಸನಮಾರಬ್ಭ ‘‘ಬುದ್ಧಘೋಸೋ ಪತಞ್ಜಲಿವಾದಾದೀನಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ನ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಕೇವಲಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖಣಮತ್ತಮೇವಾತಿ.

ಕಬ್ಬಸತ್ಥವಿಚಾರಣಾ

೪. ಪುನಪಿ ಸೋ ಏವಮಾಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಬುದ್ಧಘೋಸೋ ರಾಮಾಯಣಮಹಾಭಾರತಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಮಹಾಕಬ್ಬಸತ್ಥಾನಂ ಸುಕುಸಲೋ ವಿಯ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾಪಿ ತಾನಿ ದಸ್ಸೇಸಿ. ಕಥಂ? ಅಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಭಾರತಯುಜ್ಝನಾದಿಕಂ, ತಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಕಥೀಯತಿ, ತತ್ಥ ಗನ್ತುಮ್ಪಿ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ [ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೩] ಚ, ತಸ್ಸ (ಸಮ್ಫಪಲಾಪಸ್ಸ) ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ ಭಾರತಯುದ್ಧಸೀತಾಹರಣಾದಿನಿರತ್ಥಕಕಥಾಪುರೇಕ್ಖಾರತಾ ತಥಾರೂಪಿಕಥಾಕಥನಞ್ಚಾತಿ [ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೮] ಚ ದಸ್ಸೇಸೀ’’ತಿ.

ತಂ ಪನ ಪುರಿಮವಚನತೋಪಿ ಅಹೇತುಕತರಂ ಕೇವಲಂ ಅನಾದರೀಕರಣಮತ್ತಮೇವ. ಅತಿಗಮ್ಭೀರತ್ಥಸ್ಸ ಹಿ ಅತಿಗರುಕರಣೀಯಸ್ಸ ಪಿಟಕತ್ತಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ನಿರತ್ಥಕಸ್ಸ ಸಮ್ಫಪಲಾಪಸಮುದಾಯಭೂತಸ್ಸ ಕಬ್ಬಸತ್ಥಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪಕಾಸನೇನ ಕಿಂ ಸಿಯಾ ಪಯೋಜನಂ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸಾಯೇವಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮಾನಿತಾ, ಅನಾದರಿಯಾ ಚ ವಿಞ್ಞೂಹೀತಿ.

ಬಾಹುಸಚ್ಚಗುಣಮಕ್ಖನಂ

೫. ಪುನಪಿ ಧಮ್ಮಾನನ್ದೋ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಬಾಹುಸಚ್ಚಗುಣಂ ಮಕ್ಖೇತುಕಾಮೋ ಏವಮಾಹ – ‘‘ತಸ್ಸ (ಬುದ್ಧಘೋಸಸ್ಸ) ಸಮಯನ್ತರಕೋವಿದಸಙ್ಖಾತಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ನ ತತೋ ಉತ್ತರಿತರಂ ಹೋತಿ, ಯಂ ಆಧುನಿಕಾನಂ ಗನ್ಥನ್ತರಕೋವಿದಾನಂ ಸೀಹಳಿಕಭಿಕ್ಖೂನಂ ಯಂ ವಾ ಏಕಾದಸಮೇ ಖರಿಸ್ತವಸ್ಸಸತಕೇ (೧೦೦೧-೧೧೦೦) ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯರಟ್ಠಿಕಾನಂ ಅನುರುದ್ಧ-ಧಮ್ಮಪಾಲಾದೀನಂ ಭಿಕ್ಖೂನ’’ನ್ತಿ.

ತಂ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅಯುತ್ತವಚನಮೇವ. ಯದಿ ಹಿ ಆಧುನಿಕಾ ವಾ ಸೀಹಳಿಕಭಿಕ್ಖೂ, ಪೋರಾಣಾ ವಾ ಆಚರಿಯಅನುರುದ್ಧ-ಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರಾದಯೋ ಸಮಯನ್ತರಬಾಹುಸಚ್ಚವಸೇನ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸೇನ ಸಮಾನಾ ವಾ ಉತ್ತರಿತರಾ ವಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ತೇ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಹಿ ಅನಾರದ್ಧಚಿತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ತತೋ ಸುನ್ದರತರಾ ಪರಿಪುಣ್ಣತರಾ ಚ ಅಭಿನವಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಕರೇಯ್ಯುಂ, ನ ಪನ ತೇ ತಥಾ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ನ ಕರೋನ್ತಿಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ತೇಸಂ ಏಕೋಪಿ ನ ಏವಂ ವದತಿ ‘‘ಅಹಂ ಬುದ್ಧಘೋಸೇನ ಬಾಹುಸಚ್ಚವಸೇನ ಸಮಸಮೋತಿ ವಾ ಉತ್ತರಿತರೋ’’ತಿ ವಾ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ತೇ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯೋಯೇವ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತಿ ಚ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇನ್ತಿ ಚ, ಆಚರಿಯಟ್ಠಾನೇ ಚ ಠಪೇನ್ತಿ. ತೇನೇತಂ ಞಾಯತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅಯುತ್ತವಚನನ್ತಿ.

ಮಹಾಯಾನಿಕನಯವಿಚಾರಣಾ

೬. ಪುನ ಸೋ ತಾವತ್ತಕೇನಾಪಿ ಅಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಆಚರಿಯಂ ಅವಮಞ್ಞನ್ತೋ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಮಹಾಯಾನನಿಕಾಯಸ್ಸ ಪಧಾನಾಚರಿಯಭೂತಾನಂ ಅಸ್ಸ ಘೋಸ-ನಾಗಜ್ಜುನಾನಂ ನಯಂ ವಾ, ನಾಮಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಾ ತೇಸಂ ನ ಜಾನಾತಿ ಮಞ್ಞೇ ಬುದ್ಧಘೋಸೋ’’ತಿ. ತಂ ಪನ ಅತಿವಿಯ ಅಧಮ್ಮಿಕಂ ನಿರತ್ಥಕಞ್ಚ ನಿಗ್ಗಹವಚನಮತ್ತಮೇವ. ನ ಹಿ ನಿಕಾಯನ್ತರಿಕಾನಂ ವಾದನಯಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅಪ್ಪಕಾಸನೇನ ಸೋ ತೇ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ನನು ಆಚರಿಯೇನ ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಸು ಗನ್ಥಾರಮ್ಭೇಯೇವ –

‘‘ಸಮಯಂ ಅವಿಲೋಮೇನ್ತೋ, ಥೇರಾನಂ ಥೇರವಂಸಪದೀಪಾನಂ;