೨೧. ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸೋ

ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಕಥಾ

೭೩೭. ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಪನ ಞಾಣಾನಂ ವಸೇನ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ನವಮಞ್ಚ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ. ಅಟ್ಠನ್ನನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಂ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಂ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ, ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಂ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠ ಞಾಣಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ನವಮಂ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣನ್ತಿ ಅನುಲೋಮಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಕಾಮೇನ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಏತೇಸು ಞಾಣೇಸು ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ.

೭೩೮. ಪುನ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇ ಯೋಗೋ ಕಿಮತ್ಥಿಯೋತಿ ಚೇ? ಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣತ್ಥೋ. ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಹುತ್ವಾ ಯಾಥಾವಸರಸತೋ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ. ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಂ ಪನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣತ್ಥಮೇತ್ಥ ಪುನ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ.

೭೩೯. ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪನ ಕಿಸ್ಸ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಕೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ? ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ತಾವ ಉದಯಬ್ಬಯಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಸನ್ತತಿಯಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪೀಳನಸ್ಸ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಇರಿಯಾಪಥೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ನಾನಾಧಾತುವಿನಿಬ್ಭೋಗಸ್ಸ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಘನೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಉದಯಬ್ಬಯಮ್ಪನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸನ್ತತಿಯಾ ವಿಕೋಪಿತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಯಾಥಾವಸರಸತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪೀಳನಂ ಮನಸಿಕತ್ವಾ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಉಗ್ಘಾಟಿತೇ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಯಾಥಾವಸರಸತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ನಾನಾಧಾತುಯೋ ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗೇ ಕತೇ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಯಾಥಾವಸರಸತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ.

೭೪೦. ಏತ್ಥ ಚ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ, ದುಕ್ಖಂ, ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ, ಅನತ್ತಾ, ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಭಾವಾ, ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವತೋ ವಾ. ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ ಆಕಾರವಿಕಾರೋ.

‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೫) ವಚನತೋ ಪನ ತದೇವ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ದುಕ್ಖಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಅಭಿಣ್ಹಪಟಿಪೀಳನಾ, ಅಭಿಣ್ಹಪಟಿಪೀಳನಾಕಾರೋ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ.

‘‘ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ತದನತ್ತಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೫) ಪನ ವಚನತೋ ತದೇವ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಅನತ್ತಾ. ಕಸ್ಮಾ? ಅವಸವತ್ತನತೋ, ಅವಸವತ್ತನಾಕಾರೋ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ.

ತಯಿದಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಯಂ ಯೋಗಾವಚರೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತೇನ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಯಾಥಾವಸರಸತೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ.

ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಕಥಾ

೭೪೧. ತಸ್ಸೇವಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ತುಲಯತೋ ತೀರಯತೋ ತಂ ಞಾಣಂ ತಿಕ್ಖಂ ಹುತ್ವಾ ವಹತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಲಹುಂ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಞಾಣೇ ತಿಕ್ಖೇ ವಹನ್ತೇ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಲಹುಂ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಾದಂ ವಾ ಠಿತಿಂ ವಾ ಪವತ್ತಂ ವಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ ನ ಸಮ್ಪಾಪುಣಾತಿ. ಖಯವಯಭೇದನಿರೋಧೇಯೇವ ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ. ತಸ್ಸ ‘‘ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏವಂ ನಾಮ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಪಸ್ಸತೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಂ ನಾಮ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಕಥಂ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣಂ? ರೂಪಾರಮ್ಮಣತಾ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜತಿ, ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಂ ಅನುಪಸ್ಸತಿ. ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಕಥಂ ಅನುಪಸ್ಸತಿ? ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ ನೋ ನಿಚ್ಚತೋ, ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ ನೋ ಸುಖತೋ, ಅನತ್ತತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ ನೋ ಅತ್ತತೋ, ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ನೋ ನನ್ದತಿ, ವಿರಜ್ಜತಿ ನೋ ರಜ್ಜತಿ, ನಿರೋಧೇತಿ ನೋ ಸಮುದೇತಿ, ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ ನೋ ಆದಿಯತಿ.

‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ. ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸುಖಸಞ್ಞಂ, ಅನತ್ತತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅತ್ತಸಞ್ಞಂ, ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ನನ್ದಿಂ, ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ರಾಗಂ, ನಿರೋಧೇನ್ತೋ ಸಮುದಯಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೋ ಆದಾನಂ ಪಜಹತಿ.

‘‘ವೇದನಾರಮ್ಮಣತಾ…ಪೇ… ಸಞ್ಞಾರಮ್ಮಣತಾ… ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣತಾ… ವಿಞ್ಞಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ… ಚಕ್ಖಾರಮ್ಮಣತಾ…ಪೇ… ಜರಾಮರಣಾರಮ್ಮಣತಾ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜತಿ…ಪೇ… ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೋ ಆದಾನಂ ಪಜಹತಿ.

‘‘ವತ್ಥುಸಙ್ಕಮನಾ ಚೇವ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ವಿವಟ್ಟನಾ;

ಆವಜ್ಜನಾಬಲಞ್ಚೇವ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾವಿಪಸ್ಸನಾ.

‘‘ಆರಮ್ಮಣಅನ್ವಯೇನ, ಉಭೋ ಏಕವವತ್ಥನಾ;

ನಿರೋಧೇ ಅಧಿಮುತ್ತತಾ, ವಯಲಕ್ಖಣವಿಪಸ್ಸನಾ.

‘‘ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ, ಭಙ್ಗಞ್ಚ ಅನುಪಸ್ಸತಿ;

ಸುಞ್ಞತೋ ಚ ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ಅಧಿಪಞ್ಞಾವಿಪಸ್ಸನಾ.

‘‘ಕುಸಲೋ ತೀಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸು, ಚತಸ್ಸೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಸು;

ತಯೋ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲತಾ, ನಾನಾದಿಟ್ಠೀಸು ನ ಕಮ್ಪತೀ’’ತಿ.

‘‘ತಂ ಞಾತಟ್ಠೇನ ಞಾಣಂ, ಪಜಾನನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣ’’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೫೧-೫೨).

೭೪೨. ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ, ಖಯತೋ ವಯತೋ ದಿಸ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ತಸ್ಸ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಖಯತೋ ವಯತೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಭಙ್ಗಂ ಅನುಪಸ್ಸನೇ ಯಾ ಪಞ್ಞಾ, ಇದಂ ವಿಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಕಥಂ ಹೋತೀತಿ ಅಯಂ ತಾವ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾಯ ಅತ್ಥೋ. ತತೋ ಯಥಾ ತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಾರಮ್ಮಣತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ರೂಪಾರಮ್ಮಣತಾ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಅಥ ವಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಭಾವೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ, ಖಯತೋ ವಯತೋ ದಿಸ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಂ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಖಯತೋ ವಯತೋ ದಿಟ್ಠಂ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಪರೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಭಙ್ಗಂ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ ‘‘ಞಾತಞ್ಚ ಞಾಣಞ್ಚ ಉಭೋಪಿ ವಿಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಅನು ಅನು ಪಸ್ಸತಿ, ಅನೇಕೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಕಥಂ ಅನುಪಸ್ಸತಿ. ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಭಙ್ಗೋ ನಾಮ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಪರಮಾ ಕೋಟಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸಕೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ನಿಚ್ಚತೋ. ತತೋ ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ ದುಕ್ಖತ್ತಾ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಅನತ್ತತ್ತಾ ತದೇವ ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ಸುಖತೋ. ಅನತ್ತತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ ನೋ ಅತ್ತತೋ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಯಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ, ನ ತಂ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಂ. ಯಞ್ಚ ಅನಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಂ, ನ ತತ್ಥ ರಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾನುಸಾರೇನ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠೇ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ, ನೋ ನನ್ದತಿ. ವಿರಜ್ಜತಿ, ನೋ ರಜ್ಜತಿ. ಸೋ ಏವಂ ಅರಜ್ಜನ್ತೋ ಲೋಕಿಕೇನೇವ ತಾವ ಞಾಣೇನ ರಾಗಂ ನಿರೋಧೇತಿ, ನೋ ಸಮುದೇತಿ. ಸಮುದಯಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಥ ವಾ ಸೋ ಏವಂ ವಿರತ್ತೋ ಯಥಾ ದಿಟ್ಠಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ, ತಥಾ ಅದಿಟ್ಠಮ್ಪಿ ಅನ್ವಯಞಾಣವಸೇನ ನಿರೋಧೇತಿ, ನೋ ಸಮುದೇತಿ. ನಿರೋಧತೋವ ಮನಸಿಕರೋತಿ. ನಿರೋಧಮೇವಸ್ಸ ಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ಸಮುದಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸೋ ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ, ನೋ ಆದಿಯತಿ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಅನುಪಸ್ಸನಾ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಖನ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜನತೋ, ಸಙ್ಖತದೋಸದಸ್ಸನೇನ ಚ ತಬ್ಬಿಪರೀತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ತನ್ನಿನ್ನತಾಯ ಪಕ್ಖನ್ದನತೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚೇವ ಪಕ್ಖನ್ದನಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾವುತ್ತೇನ ನಯೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ. ನಾಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನವಸೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಆದಿಯತಿ, ನ ಅದೋಸದಸ್ಸಿತಾವಸೇನ ಸಙ್ಖತಾರಮ್ಮಣಂ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ ನೋ ಆದಿಯತೀ’’ತಿ.

೭೪೩. ಇದಾನಿಸ್ಸ ತೇಹಿ ಞಾಣೇಹಿ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನನ್ದಿನ್ತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕಂ ತಣ್ಹಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

೭೪೪. ಗಾಥಾಸು ಪನ ವತ್ಥುಸಙ್ಕಮನಾತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಭಙ್ಗಂ ದಿಸ್ವಾ ಪುನ ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಭಙ್ಗೋ ದಿಟ್ಠೋ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಭಙ್ಗದಸ್ಸನವಸೇನ ಪುರಿಮವತ್ಥುತೋ ಅಞ್ಞವತ್ಥುಸಙ್ಕಮನಾ. ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ವಿವಟ್ಟನಾತಿ ಉದಯಂ ಪಹಾಯ ವಯೇ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ. ಆವಜ್ಜನಾಬಲಞ್ಚೇವಾತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಭಙ್ಗಂ ದಿಸ್ವಾ ಪುನ ಭಙ್ಗಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅನನ್ತರಮೇವ ಆವಜ್ಜನಸಮತ್ಥತಾ. ಪಟಿಸಙ್ಖಾವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಏಸಾ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ.

೭೪೫. ಆರಮ್ಮಣಅನ್ವಯೇನ ಉಭೋ ಏಕವವತ್ಥನಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನ್ವಯೇನ ಅನುಗಮನೇನ ಯಥಾ ಇದಂ, ತಥಾ ಅತೀತೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಭಿಜ್ಜಿತ್ಥ, ಅನಾಗತೇಪಿ ಭಿಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಏಕಸಭಾವೇನೇವ ವವತ್ಥಾಪನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ –

‘‘ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಹಿ ವಿಸುದ್ಧದಸ್ಸನೋ,

ತದನ್ವಯಂ ನೇತಿ ಅತೀತನಾಗತೇ;

ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರಗತಾ ಪಲೋಕಿನೋ,

ಉಸ್ಸಾವಬಿನ್ದೂ ಸೂರಿಯೇವ ಉಗ್ಗತೇ’’ತಿ.

ನಿರೋಧೇ ಅಧಿಮುತ್ತತಾತಿ ಏವಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಭಙ್ಗವಸೇನ ಏಕವವತ್ಥಾನಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಭಙ್ಗಸಙ್ಖಾತೇ ನಿರೋಧೇ ಅಧಿಮುತ್ತತಾ ತಗ್ಗರುತಾ ತನ್ನಿನ್ನತಾ ತಪ್ಪೋಣತಾ ತಪ್ಪಬ್ಭಾರತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಯಲಕ್ಖಣವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಏಸಾ ವಯಲಕ್ಖಣವಿಪಸ್ಸನಾ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೭೪೬. ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ಪುರಿಮಞ್ಚ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಭಙ್ಗಞ್ಚ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ತಸ್ಸಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಭಙ್ಗಂ ದಿಸ್ವಾ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಂ ಅನುಪಸ್ಸತಿ. ಸುಞ್ಞತೋ ಚ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವಂ ಭಙ್ಗಂ ಅನುಪಸ್ಸತೋ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾವ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಭೇದೋ ಮರಣಂ, ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಸುಞ್ಞತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಇಜ್ಝತಿ.

ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

‘‘ಖನ್ಧಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ನ ಚತ್ಥಿ ಅಞ್ಞೋ,

ಖನ್ಧಾನ ಭೇದೋ ಮರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ;

ತೇಸಂ ಖಯಂ ಪಸ್ಸತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ,

ಮಣಿಂವ ವಿಜ್ಝಂ ವಜಿರೇನ ಯೋನಿಸೋ’’ತಿ.

ಅಧಿಪಞ್ಞಾವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಯಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯಾ ಚ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾ ಯಞ್ಚ ಸುಞ್ಞತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ಅಯಂ ಅಧಿಪಞ್ಞಾವಿಪಸ್ಸನಾ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೭೪೭. ಕುಸಲೋ ತೀಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸೂತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಸು ತೀಸು ಛೇಕೋ ಭಿಕ್ಖು. ಚತಸ್ಸೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಸೂತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾದೀಸು ಚ ಚತೂಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಸು. ತಯೋ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲತಾತಿ ಖಯತೋ ವಯತೋ ಸುಞ್ಞತೋತಿ ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ತಿವಿಧೇ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲತಾಯ. ನಾನಾದಿಟ್ಠೀಸು ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಆದೀಸು ನಾನಪ್ಪಕಾರಾಸು ದಿಟ್ಠೀಸು ನ ವೇಧತಿ.

೭೪೮. ಸೋ ಏವಂ ಅವೇಧಮಾನೋ ‘‘ಅನಿರುದ್ಧಮೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಅಭಿನ್ನಮೇವ ಭಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಮನಸಿಕಾರೋ ದುಬ್ಬಲಭಾಜನಸ್ಸ ವಿಯ ಭಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ, ಸುಖುಮರಜಸ್ಸೇವ ವಿಪ್ಪಕಿರಿಯಮಾನಸ್ಸ, ತಿಲಾನಂ ವಿಯ ಭಜ್ಜಿಯಮಾನಾನಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿಪವತ್ತನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಭೇದಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ. ಸೋ ಯಥಾ ನಾಮ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ಪೋಕ್ಖರಣೀತೀರೇ ವಾ ನದೀತೀರೇ ವಾ ಠಿತೋ ಥೂಲಫುಸಿತಕೇ ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಮಹನ್ತಮಹನ್ತಾನಿ ಉದಕಬುಬ್ಬುಳಕಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ಭಿಜ್ಜಮಾನಾನಿ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪಸ್ಸತಿ. ಏವರೂಪಂ ಹಿ ಯೋಗಾವಚರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಯಥಾ ಬುಬ್ಬುಳಕಂ ಪಸ್ಸೇ, ಯಥಾ ಪಸ್ಸೇ ಮರೀಚಿಕಂ;

ಏವಂ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖನ್ತಂ, ಮಚ್ಚುರಾಜಾ ನ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೭೦);

೭೪೯. ತಸ್ಸೇವಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪಸ್ಸತೋ ಅಟ್ಠಾನಿಸಂಸಪರಿವಾರಂ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಬಲಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ರಿಮೇ ಅಟ್ಠಾನಿಸಂಸಾ – ಭವದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಹಾನಂ, ಜೀವಿತನಿಕನ್ತಿಪರಿಚ್ಚಾಗೋ, ಸದಾಯುತ್ತಪಯುತ್ತತಾ, ವಿಸುದ್ಧಾಜೀವಿತಾ, ಉಸ್ಸುಕ್ಕಪ್ಪಹಾನಂ, ವಿಗತಭಯತಾ, ಖನ್ತಿಸೋರಚ್ಚಪಟಿಲಾಭೋ, ಅರತಿರತಿಸಹನತಾತಿ.

ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

‘‘ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠಗ್ಗುಣಮುತ್ತಮಾನಿ,

ದಿಸ್ವಾ ತಹಿಂ ಸಮ್ಮಸತೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ;

ಆದಿತ್ತಚೇಲಸ್ಸಿರಸೂಪಮೋ ಮುನಿ,

ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀ ಅಮತಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ.

ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಕಥಾ

೭೫೦. ತಸ್ಸೇವಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಯವಯಭೇದನಿರೋಧಾರಮ್ಮಣಂ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಂ ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ಪಭೇದಕಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಖೇನ ಜೀವಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಭೀರುಕಪುರಿಸಸ್ಸ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘದೀಪಿಅಚ್ಛತರಚ್ಛಯಕ್ಖರಕ್ಖಸಚಣ್ಡಗೋಣಚಣ್ಡಕುಕ್ಕುರಪಭಿನ್ನಮದಚಣ್ಡಹತ್ಥಿಘೋರಆಸೀವಿಸಅಸನಿವಿಚಕ್ಕಸುಸಾನರಣಭೂಮಿಜಲಿತಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಆದಯೋ ವಿಯ ಮಹಾಭಯಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ‘‘ಅತೀತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುದ್ಧಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಅನಾಗತೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನಕಸಙ್ಖಾರಾಪಿ ಏವಮೇವ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಪಸ್ಸತೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಏಕಿಸ್ಸಾ ಕಿರ ಇತ್ಥಿಯಾ ತಯೋ ಪುತ್ತಾ ರಾಜಪರಾಧಿಕಾ, ತೇಸಂ ರಾಜಾ ಸೀಸಚ್ಛೇದಂ ಆಣಾಪೇಸಿ. ಸಾ ಪುತ್ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಆಘಾತನಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಅಥಸ್ಸಾ ಜೇಟ್ಠಪುತ್ತಸ್ಸ ಸೀಸಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಛಿನ್ದಿತುಂ ಆರಭಿಂಸು. ಸಾ ಜೇಟ್ಠಸ್ಸ ಸೀಸಂ ಛಿನ್ನಂ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಚ ಛಿಜ್ಜಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ಕನಿಟ್ಠಮ್ಹಿ ಆಲಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಏತೇಸಞ್ಞೇವ ಸದಿಸೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ಜೇಟ್ಠಪುತ್ತಸ್ಸ ಛಿನ್ನಸೀಸದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಯೋಗಿನೋ ಅತೀತಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರೋಧದಸ್ಸನಂ, ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಛಿಜ್ಜಮಾನಸೀಸದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ನಿರೋಧದಸ್ಸನಂ, ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಏತೇಸಞ್ಞೇವ ಸದಿಸೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಕನಿಟ್ಠಪುತ್ತಮ್ಹಿ ಆಲಯವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಯ ‘‘ಅನಾಗತೇಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನಕಸಙ್ಖಾರಾ ಭಿಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಅನಾಗತಾನಂ ನಿರೋಧದಸ್ಸನಂ. ತಸ್ಸೇವಂ ಪಸ್ಸತೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ.

ಅಪರಾಪಿ ಉಪಮಾ – ಏಕಾ ಕಿರ ಪೂತಿಪಜಾ ಇತ್ಥೀ ದಸ ದಾರಕೇ ವಿಜಾಯಿ. ತೇಸು ನವ ಮತಾ, ಏಕೋ ಹತ್ಥಗತೋ ಮರತಿ, ಅಪರೋ ಕುಚ್ಛಿಯಂ. ಸಾ ನವ ದಾರಕೇ ಮತೇ ದಸಮಞ್ಚ ಮೀಯಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ಕುಚ್ಛಿಗತೇ ಆಲಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಏತೇಸಞ್ಞೇವ ಸದಿಸೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ನವನ್ನಂ ದಾರಕಾನಂ ಮರಣಾನುಸ್ಸರಣಂ ವಿಯ ಯೋಗಿನೋ ಅತೀತಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರೋಧದಸ್ಸನಂ, ಹತ್ಥಗತಸ್ಸ ಮೀಯಮಾನಭಾವದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಯೋಗಿನೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ನಿರೋಧದಸ್ಸನಂ, ಕುಚ್ಛಿಗತೇ ಆಲಯವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಯ ಅನಾಗತಾನಂ ನಿರೋಧದಸ್ಸನಂ. ತಸ್ಸೇವಂ ಪಸ್ಸತೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ.

೭೫೧. ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ಪನ ಭಾಯತಿ ನ ಭಾಯತೀತಿ? ನ ಭಾಯತಿ. ತಞ್ಹಿ ಅತೀತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುದ್ಧಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಅನಾಗತಾ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ತೀರಣಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ನಾಮ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ನಗರದ್ವಾರೇ ತಿಸ್ಸೋ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಯೋ ಓಲೋಕಯಮಾನೋ ಸಯಂ ನ ಭಾಯತಿ, ಕೇವಲಂ ಹಿಸ್ಸ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಏತ್ಥ ನಿಪತಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ಅನಪ್ಪಕಂ ದುಕ್ಖಮನುಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ತೀರಣಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ಖದಿರಸೂಲಂ ಅಯೋಸೂಲಂ ಸುವಣ್ಣಸೂಲನ್ತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠಪಿತಂ ಸೂಲತ್ತಯಂ ಓಲೋಕಯಮಾನೋ ಸಯಂ ನ ಭಾಯತಿ, ಕೇವಲಂ ಹಿಸ್ಸ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಇಮೇಸು ಸೂಲೇಸು ನಿಪತಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ಅನಪ್ಪಕಂ ದುಕ್ಖಮನುಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ತೀರಣಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ಸಯಂ ನ ಭಾಯತಿ, ಕೇವಲಂ ಹಿಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುತ್ತಯಸದಿಸೇಸು, ಸೂಲತ್ತಯಸದಿಸೇಸು ಚ ತೀಸು ಭವೇಸು ‘‘ಅತೀತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುದ್ಧಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಅನಾಗತಾ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ತೀರಣಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ಕೇವಲಂ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿಠಿತಿನಿವಾಸಗತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಬ್ಯಸನಾಪನ್ನಾ ಸಪ್ಪಟಿಭಯಾ ಹುತ್ವಾ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಏವಂ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ಪನಸ್ಸ ಅಯಂ ಪಾಳಿ –

‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಕಿಂ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ? ದುಕ್ಖತೋ. ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಕಿಂ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ? ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ನಿಮಿತ್ತಂ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ದುಕ್ಖತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಪವತ್ತಂ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಪವತ್ತಞ್ಚ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೨೭).

ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಂ. ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಮೇವೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಮರಣಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ತೇನಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಪವತ್ತನ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಭವಪವತ್ತಿ. ದುಕ್ಖತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಹಿ ಸುಖಸಮ್ಮತಾಯಪಿ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಣ್ಹಪಟಿಪೀಳನಭಾವಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ತೇನಸ್ಸ ಪವತ್ತಂ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಪನ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಸುಞ್ಞಗಾಮಂ ವಿಯ ಮರೀಚಿಗನ್ಧಬ್ಬನಗರಾದೀನಿ ವಿಯ ಚ ರಿತ್ತಂ ತುಚ್ಛಂ ಸುಞ್ಞಂ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ಅಪರಿಣಾಯಕಂ ಪಸ್ಸತಿ. ತೇನಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಪವತ್ತಞ್ಚ ಉಭಯಂ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ.

ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಕಥಾ

೭೫೨. ತಸ್ಸ ತಂ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ನೇವ ತಾಣಂ, ನ ಲೇಣಂ, ನ ಗತಿ, ನಪ್ಪಟಿಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿಠಿತಿನಿವಾಸಗತೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಏಕಸಙ್ಖಾರೇಪಿ ಪತ್ಥನಾ ವಾ ಪರಾಮಾಸೋ ವಾ ನ ಹೋತಿ. ತಯೋ ಭವಾ ವೀತಚ್ಚಿಕಙ್ಗಾರಪುಣ್ಣಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಯೋ ವಿಯ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ ಘೋರವಿಸಆಸೀವಿಸಾ ವಿಯ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕವಧಕಾ ವಿಯ, ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ ಸುಞ್ಞಗಾಮೋ ವಿಯ, ಛ ಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ ಗಾಮಘಾತಕಚೋರಾ ವಿಯ, ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ, ನವ ಚ ಸತ್ತಾವಾಸಾ ಏಕಾದಸಹಿ ಅಗ್ಗೀಹಿ ಆದಿತ್ತಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಾ ಸಜೋತಿಭೂತಾ ವಿಯ ಚ, ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಗಣ್ಡಭೂತಾ ರೋಗಭೂತಾ ಸಲ್ಲಭೂತಾ ಅಘಭೂತಾ ಆಬಾಧಭೂತಾ ವಿಯ ಚ ನಿರಸ್ಸಾದಾ ನಿರಸಾ ಮಹಾಆದೀನವರಾಸಿಭೂತಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ.

ಕಥಂ? ಸುಖೇನ ಜೀವಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಭೀರುಕಪುರಿಸಸ್ಸ ರಮಣೀಯಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಮ್ಪಿ ಸವಾಳಕಮಿವ ವನಗಹನಂ, ಸಸದ್ದೂಲಾ ವಿಯ ಗುಹಾ, ಸಗಾಹರಕ್ಖಸಂ ವಿಯ ಉದಕಂ, ಸಮುಸ್ಸಿತಖಗ್ಗಾ ವಿಯ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ, ಸವಿಸಂ ವಿಯ ಭೋಜನಂ, ಸಚೋರೋ ವಿಯ ಮಗ್ಗೋ, ಆದಿತ್ತಮಿವ ಅಗಾರಂ, ಉಯ್ಯುತ್ತಸೇನಾ ವಿಯ ರಣಭೂಮಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಏತಾನಿ ಸವಾಳಕವನಗಹನಾದೀನಿ ಆಗಮ್ಮ ಭೀತೋ ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಲೋಮಹಟ್ಠಜಾತೋ ಸಮನ್ತತೋ ಆದೀನವಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವಾಯಂ ಯೋಗಾವಚರೋ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಿತೇಸು ಸಮನ್ತತೋ ನಿರಸಂ ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಆದೀನವಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಸೇವಂ ಪಸ್ಸತೋ ಆದೀನವಞಾಣಂ ನಾಮ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಕಥಂ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಆದೀನವೇ ಞಾಣಂ? ಉಪ್ಪಾದೋ ಭಯನ್ತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಆದೀನವೇ ಞಾಣಂ. ಪವತ್ತಂ ಭಯನ್ತಿ… ನಿಮಿತ್ತಂ ಭಯನ್ತಿ… ಆಯೂಹನಾ ಭಯನ್ತಿ… ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಭಯನ್ತಿ… ಗತಿ ಭಯನ್ತಿ… ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಭಯನ್ತಿ… ಉಪಪತ್ತಿ ಭಯನ್ತಿ… ಜಾತಿ ಭಯನ್ತಿ… ಜರಾ ಭಯನ್ತಿ… ಬ್ಯಾಧಿ ಭಯನ್ತಿ… ಮರಣಂ ಭಯನ್ತಿ… ಸೋಕೋ ಭಯನ್ತಿ… ಪರಿದೇವೋ ಭಯನ್ತಿ… ಉಪಾಯಾಸೋ ಭಯನ್ತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಆದೀನವೇ ಞಾಣಂ. ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಖೇಮನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ. ಅಪ್ಪವತ್ತಂ…ಪೇ… ಅನುಪಾಯಾಸೋ ಖೇಮನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ. ಉಪ್ಪಾದೋ ಭಯಂ, ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಖೇಮನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ. ಪವತ್ತಂ…ಪೇ… ಉಪಾಯಾಸೋ ಭಯಂ, ಅನುಪಾಯಾಸೋ ಖೇಮನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ.

‘‘ಉಪ್ಪಾದೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಆದೀನವೇ ಞಾಣಂ. ಪವತ್ತಂ…ಪೇ… ಉಪಾಯಾಸೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಆದೀನವೇ ಞಾಣಂ. ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಸುಖನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ. ಅಪ್ಪವತ್ತಂ…ಪೇ… ಅನುಪಾಯಾಸೋ ಸುಖನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ. ಉಪ್ಪಾದೋ ದುಕ್ಖಂ, ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಸುಖನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ. ಪವತ್ತಂ…ಪೇ… ಉಪಾಯಾಸೋ ದುಕ್ಖಂ, ಅನುಪಾಯಾಸೋ ಸುಖನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ.

‘‘ಉಪ್ಪಾದೋ ಸಾಮಿಸನ್ತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಆದೀನವೇ ಞಾಣಂ. ಪವತ್ತಂ…ಪೇ… ಉಪಾಯಾಸೋ ಸಾಮಿಸನ್ತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಆದೀನವೇ ಞಾಣಂ. ಅನುಪ್ಪಾದೋ ನಿರಾಮಿಸನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ. ಅಪ್ಪವತ್ತಂ…ಪೇ… ಅನುಪಾಯಾಸೋ ನಿರಾಮಿಸನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ. ಉಪ್ಪಾದೋ ಸಾಮಿಸಂ, ಅನುಪ್ಪಾದೋ ನಿರಾಮಿಸನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ. ಪವತ್ತಂ…ಪೇ… ಉಪಾಯಾಸೋ ಸಾಮಿಸಂ, ಅನುಪಾಯಾಸೋ ನಿರಾಮಿಸನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ.

ಉಪ್ಪಾದೋ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಆದೀನವೇ ಞಾಣಂ. ಪವತ್ತಂ…ಪೇ… ಉಪಾಯಾಸೋ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಆದೀನವೇ ಞಾಣಂ. ಅನುಪ್ಪಾದೋ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ. ಅಪ್ಪವತ್ತಂ…ಪೇ… ಅನುಪಾಯಾಸೋ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ. ಉಪ್ಪಾದೋ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಅನುಪ್ಪಾದೋ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ. ಪವತ್ತಂ…ಪೇ… ಉಪಾಯಾಸೋ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಅನುಪಾಯಾಸೋ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣಂ.

‘‘ಉಪ್ಪಾದಞ್ಚ ಪವತ್ತಞ್ಚ, ನಿಮಿತ್ತಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪಸ್ಸತಿ;

ಆಯೂಹನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ, ಞಾಣಂ ಆದೀನವೇ ಇದಂ.

‘‘ಅನುಪ್ಪಾದಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ, ಅನಿಮಿತ್ತಂ ಸುಖನ್ತಿ ಚ;

ಅನಾಯೂಹನಾ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿ, ಞಾಣಂ ಸನ್ತಿಪದೇ ಇದಂ.

‘‘ಇದಂ ಆದೀನವೇ ಞಾಣಂ, ಪಞ್ಚಠಾನೇಸು ಜಾಯತಿ;

ಪಞ್ಚಠಾನೇ ಸನ್ತಿಪದೇ, ದಸ ಞಾಣೇ ಪಜಾನಾತಿ;

ದ್ವಿನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ಕುಸಲತಾ, ನಾನಾದಿಟ್ಠೀಸು ನ ಕಮ್ಪತೀ’’ತಿ.

‘‘ತಂ ಞಾತಟ್ಠೇನ ಞಾಣಂ. ಪಜಾನನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಆದೀನವೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೫೩).

೭೫೩. ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಪುರಿಮಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ಇಧ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ಪವತ್ತನ್ತಿ ತಥಾ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ. ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಂ. ಆಯೂಹನಾತಿ ಆಯತಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಹೇತುಭೂತಂ ಕಮ್ಮಂ. ಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ಗತೀತಿ ಯಾಯ ಗತಿಯಾ ಸಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ. ನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ. ಉಪಪತ್ತೀತಿ ‘‘ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೨೮೯, ೧೨೯೧) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿ. ಜಾತೀತಿ ಜರಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ. ಜರಾಮರಣಾದಯೋ ಪಾಕಟಾ ಏವ. ಏತ್ಥ ಚ ಉಪ್ಪಾದಾದಯೋ ಪಞ್ಚೇವ ಆದೀನವಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ಥುವಸೇನ ವುತ್ತಾ. ಸೇಸಾ ತೇಸಂ ವೇವಚನವಸೇನ. ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಜಾತೀತಿ ಇದಞ್ಹಿ ದ್ವಯಂ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಚೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಚ ವೇವಚನಂ. ಗತಿ ಉಪಪತ್ತೀತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ. ಜರಾದಯೋ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಉಪ್ಪಾದಞ್ಚ ಪವತ್ತಞ್ಚ, ನಿಮಿತ್ತಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪಸ್ಸತಿ;

ಆಯೂಹನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ, ಞಾಣಂ ಆದೀನವೇ ಇದ’’ನ್ತಿ ಚ.

‘‘ಇದಂ ಆದೀನವೇ ಞಾಣಂ, ಪಞ್ಚಠಾನೇಸು ಜಾಯತೀ’’ತಿ ಚ.

ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಖೇಮನ್ತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ಞಾಣನ್ತಿಆದಿ ಪನ ಆದೀನವಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಞಾಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇನ ವಾ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಬ್ಬಿಗ್ಗಹದಯಾನಂ ಅಭಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ ಖೇಮಂ ನಿರಾದೀನವನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಸಜನನತ್ಥಮ್ಪಿ ಏತಂ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಪನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾದಯೋ ಭಯತೋ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖನಿನ್ನಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಆದೀನವಞಾಣಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ಯಂ ಭಯಂ, ತಂ ಯಸ್ಮಾ ನಿಯಮತೋ ದುಕ್ಖಂ. ತಂ ವಟ್ಟಾಮಿಸಲೋಕಾಮಿಸಕಿಲೇಸಾಮಿಸೇಹಿ ಅವಿಪ್ಪಮುತ್ತತ್ತಾ ಸಾಮಿಸಮೇವ. ಯಞ್ಚ ಸಾಮಿಸಂ, ತಂ ಸಙ್ಖಾರಮತ್ತಮೇವ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಪ್ಪಾದೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಆದೀನವೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಭಯಾಕಾರೇನ ದುಕ್ಖಾಕಾರೇನ ಸಾಮಿಸಾಕಾರೇನಾತಿ ಏವಂ ಆಕಾರನಾನತ್ತತೋ ಪವತ್ತಿವಸೇನೇವೇತ್ಥ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ದಸಞಾಣೇ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಆದೀನವಞಾಣಂ ಪಜಾನನ್ತೋ ಉಪ್ಪಾದಾದಿವತ್ಥುಕಾನಿ ಪಞ್ಚ, ಅನುಪ್ಪಾದಾದಿವತ್ಥುಕಾನಿ ಪಞ್ಚಾತಿ ದಸ ಞಾಣಾನಿ ಪಜಾನಾತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ಕುಸಲತಾತಿ ಆದೀನವಞಾಣಸ್ಸ ಚೇವ ಸನ್ತಿಪದಞಾಣಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕುಸಲತಾಯ. ನಾನಾದಿಟ್ಠೀಸು ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಪರಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾಸು ದಿಟ್ಠೀಸು ನ ವೇಧತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಕಥಾ

೭೫೪. ಸೋ ಏವಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇ ಆದೀನವತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸಗತೇ ಸಭೇದಕೇ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠತಿ ನಾಭಿರಮತಿ.

ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ, ಚಿತ್ತಕೂಟಪಬ್ಬತಪಾದಾಭಿರತೋ ಸುವಣ್ಣರಾಜಹಂಸೋ ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಚಣ್ಡಾಲಗಾಮದ್ವಾರಆವಾಟೇ ನಾಭಿರಮತಿ, ಸತ್ತಸು ಮಹಾಸರೇಸುಯೇವ ಅಭಿರಮತಿ, ಏವಮೇವ ಅಯಮ್ಪಿ ಯೋಗೀರಾಜಹಂಸೋ ಸುಪರಿದಿಟ್ಠಾದೀನವೇ ಸಭೇದಕೇ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ನಾಭಿರಮತಿ. ಭಾವನಾರಾಮತಾಯ ಪನ ಭಾವನಾರತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸತ್ತಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸುಯೇವ ರಮತಿ.

ಯಥಾ ಚ ಸುವಣ್ಣಪಞ್ಜರೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತೋ ಸೀಹೋ ಮಿಗರಾಜಾ ನಾಭಿರಮತಿ, ತಿಯೋಜನಸಹಸ್ಸವಿತ್ಥತೇ ಪನ ಹಿಮವನ್ತೇಯೇವ ರಮತಿ, ಏವಮಯಂ ಯೋಗೀಸೀಹೋ ತಿವಿಧೇ ಸುಗತಿಭವೇಪಿ ನಾಭಿರಮತಿ, ತೀಸು ಪನ ಅನುಪಸ್ಸನಾಸುಯೇವ ರಮತಿ.

ಯಥಾ ಚ ಸಬ್ಬಸೇತೋ ಸತ್ತಪತಿಟ್ಠೋ ಇದ್ಧಿಮಾ ವೇಹಾಸಙ್ಗಮೋ ಛದ್ದನ್ತೋ ನಾಗರಾಜಾ ನಗರಮಜ್ಝೇ ನಾಭಿರಮತಿ, ಹಿಮವತಿ ಛದ್ದನ್ತದಹಗಹನೇಯೇವ ಅಭಿರಮತಿ, ಏವಮಯಂ ಯೋಗೀವರವಾರಣೋ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ನಾಭಿರಮತಿ, ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಖೇಮನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ದಿಟ್ಠೇ ಸನ್ತಿಪದೇಯೇವ ಅಭಿರಮತಿ, ತನ್ನಿನ್ನತಪ್ಪೋಣತಪ್ಪಬ್ಭಾರಮಾನಸೋ ಹೋತೀತಿ.

ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

೭೫೫. ತಂ ಪನೇತಂ ಪುರಿಮೇನ ಞಾಣದ್ವಯೇನ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

‘‘ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಂ ಏಕಮೇವ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇ ಭಯತೋ ಅದ್ದಸಾತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಜಾತಂ. ತೇಸುಯೇವ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಆದೀನವಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ಜಾತಂ. ತೇಸುಯೇವ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ಜಾತ’’ನ್ತಿ.

ಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯಾ ಚ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾ, ಯಞ್ಚ ಆದೀನವೇ ಞಾಣಂ, ಯಾ ಚ ನಿಬ್ಬಿದಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕತ್ಥಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೨೭).

ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಕಥಾ

೭೫೬. ಇಮಿನಾ ಪನ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣೇನ ಇಮಸ್ಸ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಉಕ್ಕಣ್ಠನ್ತಸ್ಸ ಅನಭಿರಮನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸಗತೇಸು ಸಭೇದಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಏಕಸಙ್ಖಾರೇಪಿ ಚಿತ್ತಂ ನ ಸಜ್ಜತಿ, ನ ಲಗ್ಗತಿ, ನ ಬಜ್ಝತಿ, ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಗತಾ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಂ ನಿಸ್ಸರಿತುಕಾಮಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಕಿಂ? ಯಥಾ ನಾಮ ಜಾಲಬ್ಭನ್ತರಗತೋ ಮಚ್ಛೋ, ಸಪ್ಪಮುಖಗತೋ ಮಣ್ಡೂಕೋ, ಪಞ್ಜರಪಕ್ಖಿತ್ತೋ ವನಕುಕ್ಕುಟೋ, ದಳ್ಹಪಾಸವಸಗತೋ ಮಿಗೋ, ಅಹಿತುಣ್ಡಿಕಹತ್ಥಗತೋ ಸಪ್ಪೋ, ಮಹಾಪಙ್ಕಪಕ್ಖನ್ದೋ ಕುಞ್ಜರೋ, ಸುಪಣ್ಣಮುಖಗತೋ ನಾಗರಾಜಾ, ರಾಹುಮುಖಪ್ಪವಿಟ್ಠೋ ಚನ್ದೋ, ಸಪತ್ತಪರಿವಾರಿತೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಏವಮಾದಯೋ ತತೋ ತತೋ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಾ ನಿಸ್ಸರಿತುಕಾಮಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಗತಾ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಂ ನಿಸ್ಸರಿತುಕಾಮಂ ಹೋತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಏವಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ವಿಗತಾಲಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಗತಾ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ ಞಾಣನ್ತಿ.

ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಕಥಾ

೭೫೭. ಸೋ ಏವಂ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿಟ್ಠಿತಿನಿವಾಸಗತೇಹಿ ಸಭೇದಕೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮೋ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಗತಾ ಮುಚ್ಚಿತುಂ ಪುನ ತೇ ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಸೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಚ್ಚನ್ತಿಕತೋ, ತಾವಕಾಲಿಕತೋ, ಉಪ್ಪಾದವಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೋ, ಪಲೋಕತೋ, ಚಲತೋ, ಪಭಙ್ಗುತೋ, ಅದ್ಧುವತೋ, ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮತೋ, ಅಸ್ಸಾರಕತೋ, ವಿಭವತೋ, ಸಙ್ಖತತೋ, ಮರಣಧಮ್ಮತೋತಿಆದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ.

ಅಭಿಣ್ಹಪಟಿಪೀಳನತೋ, ದುಕ್ಖಮತೋ, ದುಕ್ಖವತ್ಥುತೋ, ರೋಗತೋ, ಗಣ್ಡತೋ, ಸಲ್ಲತೋ, ಅಘತೋ, ಆಬಾಧತೋ, ಈತಿತೋ, ಉಪದ್ದವತೋ, ಭಯತೋ, ಉಪಸಗ್ಗತೋ, ಅತಾಣತೋ, ಅಲೇಣತೋ, ಅಸರಣತೋ, ಆದೀನವತೋ, ಅಘಮೂಲತೋ, ವಧಕತೋ, ಸಾಸವತೋ, ಮಾರಾಮಿಸತೋ, ಜಾತಿಧಮ್ಮತೋ, ಜರಾಧಮ್ಮತೋ, ಬ್ಯಾಧಿಧಮ್ಮತೋ, ಸೋಕಧಮ್ಮತೋ, ಪರಿದೇವಧಮ್ಮತೋ, ಉಪಾಯಾಸಧಮ್ಮತೋ, ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಧಮ್ಮತೋತಿಆದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ದುಕ್ಖಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ.

ಅಜಞ್ಞತೋ, ದುಗ್ಗನ್ಧತೋ, ಜೇಗುಚ್ಛತೋ, ಪಟಿಕ್ಕೂಲತೋ, ಅಮಣ್ಡನಾರಹತೋ, ವಿರೂಪತೋ, ಬೀಭಚ್ಛತೋತಿಆದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪರಿವಾರಭೂತತೋ ಅಸುಭತೋ ಪಸ್ಸತಿ.

ಪರತೋ, ರಿತ್ತತೋ, ತುಚ್ಛತೋ, ಸುಞ್ಞತೋ, ಅಸ್ಸಾಮಿಕತೋ, ಅನಿಸ್ಸರತೋ, ಅವಸವತ್ತಿತೋತಿಆದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅನತ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ.

೭೫೮. ಏವಞ್ಹಿ ಪಸ್ಸತಾನೇನ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಮೇತೇ ಏವಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ? ಮುಞ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಂ.

ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಏಕೋ ಕಿರ ಪುರಿಸೋ ‘‘ಮಚ್ಛೇ ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಚ್ಛಖಿಪ್ಪಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉದಕೇ ಓಡ್ಡಾಪೇಸಿ ಸೋ ಖಿಪ್ಪಮುಖೇನ ಹತ್ಥಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಅನ್ತೋಉದಕೇ ಸಪ್ಪಂ ಗೀವಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಮಚ್ಛೋ ಮೇ ಗಹಿತೋ’’ತಿ ಅತ್ತಮನೋ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ‘‘ಮಹಾ ವತ ಮಯಾ ಮಚ್ಛೋ ಲದ್ಧೋ’’ತಿ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸೋವತ್ಥಿಕತ್ತಯದಸ್ಸನೇನ ಸಪ್ಪೋತಿ ಸಞ್ಜಾನಿತ್ವಾ ಭೀತೋ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಗಹಣೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ನೋ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾ ಮುಞ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಗ್ಗನಙ್ಗುಟ್ಠತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹತ್ಥಂ ನಿಬ್ಬೇಠೇತ್ವಾ ಬಾಹುಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಪರಿಸೀಸೇ ದ್ವೇ ತಯೋ ವಾರೇ ಆವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಸಪ್ಪಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಗಚ್ಛ ದುಟ್ಠ ಸಪ್ಪಾ’’ತಿ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ವೇಗೇನ ತಳಾಕಪಾಳಿಂ ಆರುಯ್ಹ ‘‘ಮಹನ್ತಸ್ಸ ವತ ಭೋ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ಮುಖತೋ ಮುತ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಆಗತಮಗ್ಗಂ ಓಲೋಕಯಮಾನೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ.

ತತ್ಥ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ‘‘ಮಚ್ಛೋ’’ತಿ ಸಪ್ಪಂ ಗೀವಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ತುಟ್ಠಕಾಲೋ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಯೋಗಿನೋ ಆದಿತೋವ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ತುಟ್ಠಕಾಲೋ, ತಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಮುಖತೋ ಸೀಸಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಸೋವತ್ಥಿಕತ್ತಯದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ತಿಲಕ್ಖಣದಸ್ಸನಂ, ತಸ್ಸ ಭೀತಕಾಲೋ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ. ತತೋ ಆದೀನವದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಗಹಣೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ. ಸಪ್ಪಂ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮತಾ ವಿಯ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಂ, ಮುಞ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಕರಣಂ ವಿಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ತಿಲಕ್ಖಣಾರೋಪನಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಸಪ್ಪಂ ಆವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ದುಬ್ಬಲಂ ಕತ್ವಾ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಡಂಸಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥಭಾವಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಸುಮುತ್ತಂ ಮುಞ್ಚತಿ, ಏವಮಯಂ ಯೋಗಾವಚರೋ ತಿಲಕ್ಖಣಾರೋಪನೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ದುಬ್ಬಲೇ ಕತ್ವಾ ಪುನ ನಿಚ್ಚಸುಖಸುಭಅತ್ತಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಸುಮುತ್ತಂ ಮುಞ್ಚತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮುಞ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಂ ಏವಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ.

೭೫೯. ಏತ್ತಾವತಾ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಞಾಣಂ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಕಿಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ? ದುಕ್ಖತೋ. ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಕಿಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ? ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ದುಕ್ಖತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಪವತ್ತಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಪವತ್ತಞ್ಚ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೨೭).

ಏತ್ಥ ಚ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಂ ‘‘ಅದ್ಧುವಂ ತಾವಕಾಲಿಕ’’ನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಕಾಮಞ್ಚ ನ ಪಠಮಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವೋಹಾರವಸೇನ ಪನ ‘‘ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೨೧) ವಿಯ ಏವಂ ವುಚ್ಚತಿ. ಏಕತ್ತನಯೇನ ವಾ ಪುರಿಮಞ್ಚ ಪಚ್ಛಿಮಞ್ಚ ಏಕಂ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಇತರಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪದದ್ವಯೇ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ.

ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಕಥಾ

೭೬೦. ಸೋ ಏವಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಞ್ಞಾ’’ತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಸುಞ್ಞಮಿದಂ ಅತ್ತೇನ ವಾ ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೬೯) ದ್ವಿಕೋಟಿಕಂ ಸುಞ್ಞತಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೋ ಏವಂ ನೇವ ಅತ್ತಾನಂ, ನ ಪರಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಕ್ಖಾರಭಾವೇ ಠಿತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪುನ ‘‘ನಾಹಂ ಕ್ವಚನಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚನತಸ್ಮಿಂ, ನ ಚ ಮಮ ಕ್ವಚನಿ, ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚನತತ್ಥೀ’’ತಿ ಯಾ ಏತ್ಥ ಚತುಕೋಟಿಕಾ ಸುಞ್ಞತಾ ಕಥಿತಾ, ತಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಕಥಂ? ಅಯಞ್ಹಿ ನಾಹಂ ಕ್ವಚನೀತಿ ಕ್ವಚಿ ಅತ್ತಾನಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ. ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚನತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಾನಂ ಕಸ್ಸಚಿ ಪರಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ. ಭಾತಿಟ್ಠಾನೇವಾ ಭಾತರಂ, ಸಹಾಯಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಸಹಾಯಂ, ಪರಿಕ್ಖಾರಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಮಞ್ಞಿತ್ವಾ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಚ ಮಮ ಕ್ವಚನೀತಿ ಏತ್ಥ ಮಮ-ಸದ್ದಂ ತಾವ ಠಪೇತ್ವಾ ನ ಚ ಕ್ವಚನೀತಿ ಪರಸ್ಸ ಚ ಅತ್ತಾನಂ ಕ್ವಚಿ ನಪಸ್ಸತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ಮಮ-ಸದ್ದಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಮಮ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚನತತ್ಥೀತಿ ಸೋ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತಾ ಮಮ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇ ಅತ್ಥೀತಿ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ. ಅತ್ತನೋ ಭಾತಿಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಭಾತರಂ, ಸಹಾಯಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಸಹಾಯಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಪರಿಕ್ಖಾರನ್ತಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಠಾನೇ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ ಇಮಿನಾ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇನ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಮಯಂ ಯಸ್ಮಾ ನೇವ ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ತಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ತಂ ಪರಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಮಾನೇನ ಚತುಕೋಟಿಕಾ ಸುಞ್ಞತಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋತೀತಿ.

೭೬೧. ಏವಂ ಚತುಕೋಟಿಕಂ ಸುಞ್ಞತಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ಸುಞ್ಞತಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಕಥಂ? ಚಕ್ಖು ಸುಞ್ಞಂ ಅತ್ತೇನ ವಾ ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾ ನಿಚ್ಚೇನ ವಾ ಧುವೇನ ವಾ ಸಸ್ಸತೇನ ವಾ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೇನ ವಾ…ಪೇ… ಮನೋ ಸುಞ್ಞೋ. ರೂಪಾ ಸುಞ್ಞಾ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾ ಸುಞ್ಞಾ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಏವಂ ಯಾವ ಜರಾಮರಣಾ ನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ.

೭೬೨. ಏವಂ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ಸುಞ್ಞತಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ಅಟ್ಠಹಾಕಾರೇಹಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ರೂಪಂ ಅಸಾರಂ ನಿಸ್ಸಾರಂ ಸಾರಾಪಗತಂ ನಿಚ್ಚಸಾರಸಾರೇನ ವಾ ಧುವಸಾರಸಾರೇನ ವಾ ಸುಖಸಾರಸಾರೇನ ವಾ ಅತ್ತಸಾರಸಾರೇನ ವಾ ನಿಚ್ಚೇನ ವಾ ಧುವೇನ ವಾ ಸಸ್ಸತೇನ ವಾ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೇನ ವಾ. ವೇದನಾ… ಸಞ್ಞಾ… ಸಙ್ಖಾರಾ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ… ಚಕ್ಖು…ಪೇ… ಜರಾಮರಣಂ ಅಸಾರಂ ನಿಸ್ಸಾರಂ ಸಾರಾಪಗತಂ ನಿಚ್ಚಸಾರಸಾರೇನ ವಾ ಧುವಸಾರಸಾರೇನ ವಾ ಸುಖಸಾರಸಾರೇನ ವಾ ಅತ್ತಸಾರಸಾರೇನ ವಾ ನಿಚ್ಚೇನ ವಾ ಧುವೇನ ವಾ ಸಸ್ಸತೇನ ವಾ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೇನ ವಾ. ಯಥಾ ನಳೋ ಅಸಾರೋ ನಿಸ್ಸಾರೋ ಸಾರಾಪಗತೋ. ಯಥಾ ಏರಣ್ಡೋ… ಯಥಾ ಉದುಮ್ಬರೋ… ಯಥಾ ಸೇತವಚ್ಛೋ… ಯಥಾ ಪಾಳಿಭದ್ದಕೋ… ಯಥಾ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ… ಯಥಾ ಉದಕಬುಬ್ಬುಳಂ… ಯಥಾ ಮರೀಚಿ… ಯಥಾ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧೋ… ಯಥಾ ಮಾಯಾ ಅಸಾರಾ ನಿಸ್ಸಾರಾ ಸಾರಾಪಗತಾ, ಏವಮೇವ ರೂಪಂ…ಪೇ… ಜರಾಮರಣಂ ಅಸಾರಂ ನಿಸ್ಸಾರಂ ಸಾರಾಪಗತಂ ನಿಚ್ಚಸಾರಸಾರೇನ ವಾ…ಪೇ… ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೇನ ವಾತಿ (ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೮).

೭೬೩. ಸೋ ಏವಂ ಅಟ್ಠಹಾಕಾರೇಹಿ ಸುಞ್ಞತಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ರೂಪಂ ರಿತ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ. ತುಚ್ಛತೋ… ಸುಞ್ಞತೋ… ಅನತ್ತತೋ… ಅನಿಸ್ಸರಿಯತೋ… ಅಕಾಮಕಾರಿಯತೋ… ಅಲಬ್ಭನೀಯತೋ… ಅವಸವತ್ತಕತೋ… ಪರತೋ… ವಿವಿತ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ. ವೇದನಂ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ರಿತ್ತತೋ…ಪೇ… ವಿವಿತ್ತತೋ ಪಸ್ಸತೀತಿ.

೭೬೪. ಏವಂ ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಸುಞ್ಞತಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ದ್ವಾದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ರೂಪಂ ನ ಸತ್ತೋ, ನ ಜೀವೋ, ನ ನರೋ, ನ ಮಾಣವೋ, ನ ಇತ್ಥೀ, ನ ಪುರಿಸೋ, ನ ಅತ್ತಾ, ನ ಅತ್ತನಿಯಂ. ನಾಹಂ, ನ ಮಮ, ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ, ನ ಕಸ್ಸಚಿ. ವೇದನಾ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ಕಸ್ಸಚೀತಿ (ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೮).

೭೬೫. ಏವಂ ದ್ವಾದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಸುಞ್ಞತಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಪುನ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಸುಞ್ಞತಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ… ದುಕ್ಖತೋ… ರೋಗತೋ… ಗಣ್ಡತೋ… ಸಲ್ಲತೋ… ಅಘತೋ… ಆಬಾಧತೋ… ಪರತೋ… ಪಲೋಕತೋ… ಈತಿತೋ… ಉಪದ್ದವತೋ… ಭಯತೋ… ಉಪಸಗ್ಗತೋ… ಚಲತೋ… ಪಭಙ್ಗುತೋ… ಅದ್ಧುವತೋ… ಅತಾಣತೋ… ಅಲೇಣತೋ… ಅಸರಣತೋ… ಅಸರಣೀಭೂತತೋ… ರಿತ್ತತೋ… ತುಚ್ಛತೋ… ಸುಞ್ಞತೋ… ಅನತ್ತತೋ… ಅನಸ್ಸಾದತೋ… ಆದೀನವತೋ… ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮತೋ… ಅಸ್ಸಾರಕತೋ… ಅಘಮೂಲತೋ… ವಧಕತೋ… ವಿಭವತೋ… ಸಾಸವತೋ… ಸಙ್ಖತತೋ… ಮಾರಾಮಿಸತೋ… ಜಾತಿಧಮ್ಮತೋ… ಜರಾಧಮ್ಮತೋ… ಬ್ಯಾಧಿಧಮ್ಮತೋ… ಮರಣಧಮ್ಮತೋ… ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಉಪಾಯಾಸಧಮ್ಮತೋ… ಸಮುದಯತೋ… ಅತ್ಥಙ್ಗಮತೋ… ಅನಸ್ಸಾದತೋ … ಆದೀನವತೋ… ನಿಸ್ಸರಣತೋ ಪಸ್ಸತಿ. ವೇದನಂ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ…ಪೇ… ನಿಸ್ಸರಣತೋ ಪಸ್ಸತಿ.

ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ…ಪೇ… ನಿಸ್ಸರಣತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖತಿ. ವೇದನಂ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ…ಪೇ… ನಿಸ್ಸರಣತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖತಿ’’.

‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸು, ಮೋಘರಾಜ ಸದಾ ಸತೋ;

ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಂ ಊಹಚ್ಚ, ಏವಂ ಮಚ್ಚುತರೋ ಸಿಯಾ;

ಏವಂ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖನ್ತಂ, ಮಚ್ಚುರಾಜಾ ನ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೧೨೫; ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೮);

೭೬೬. ಏವಂ ಸುಞ್ಞತೋ ದಿಸ್ವಾ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಭಯಞ್ಚ ನನ್ದಿಞ್ಚ ವಿಪ್ಪಹಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉದಾಸೀನೋ ಅಹೋಸಿ ಮಜ್ಝತ್ತೋ, ಅಹನ್ತಿ ವಾ ಮಮನ್ತಿ ವಾ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಭರಿಯೋ ವಿಯ ಪುರಿಸೋ.

ಯಥಾ ನಾಮ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಭರಿಯಾ ಭವೇಯ್ಯ ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ, ಸೋ ತಾಯ ವಿನಾ ಮುಹುತ್ತಮ್ಪಿ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ, ಅತಿವಿಯ ನಂ ಮಮಾಯೇಯ್ಯ, ಸೋ ತಂ ಇತ್ಥಿಂ ಅಞ್ಞೇನ ಪುರಿಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಠಿತಂ ವಾ ನಿಸಿನ್ನಂ ವಾ ಕಥೇನ್ತಿಂ ವಾ ಹಸನ್ತಿಂ ವಾ ದಿಸ್ವಾ ಕುಪಿತೋ ಅಸ್ಸ ಅನತ್ತಮನೋ, ಅಧಿಮತ್ತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇಯ್ಯ. ಸೋ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ತಸ್ಸಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾ ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನ ನಂ ಮಮಾತಿ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ. ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಂ ಯೇನಕೇನಚಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಕುರುಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾಪಿ ನೇವ ಕುಪ್ಪೇಯ್ಯ, ನ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಉದಾಸೀನೋವ ಭವೇಯ್ಯ ಮಜ್ಝತ್ತೋ. ಏವಮೇವಾಯಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಅಹಂ ಮಮಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಅದಿಸ್ವಾ ಭಯಞ್ಚ ನನ್ದಿಞ್ಚ ವಿಪ್ಪಹಾಯ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉದಾಸೀನೋ ಹೋತಿ ಮಜ್ಝತ್ತೋ.

ತಸ್ಸ ಏವಂ ಜಾನತೋ ಏವಂ ಪಸ್ಸತೋ ತೀಸು ಭವೇಸು ಚತೂಸು ಯೋನೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಗತೀಸು ಸತ್ತಸು ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸು ನವಸು ಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಪತಿಲೀಯತಿ ಪತಿಕುಟತಿ ಪತಿವತ್ತತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ವಾ ಪಾಟಿಕುಲ್ಯತಾ ವಾ ಸಣ್ಠಾತಿ.

ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಪದುಮಪಲಾಸೇ ಈಸಕಪೋಣೇ ಉದಕಫುಸಿತಾನಿ ಪತಿಲೀಯನ್ತಿ ಪತಿಕುಟನ್ತಿ ಪತಿವತ್ತನ್ತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯನ್ತಿ, ಏವಮೇವ…ಪೇ… ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಕುಕ್ಕುಟಪತ್ತಂ ವಾ ನಹಾರುದದ್ದುಲಂ ವಾ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ ಪತಿಲೀಯತಿ ಪತಿಕುಟತಿ ಪತಿವತ್ತತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೪೯), ಏವಮೇವ ತಸ್ಸ ತೀಸು ಭವೇಸು ಚಿತ್ತಂ…ಪೇ… ಉಪೇಕ್ಖಾ ವಾ ಪಾಟಿಕುಲ್ಯತಾ ವಾ ಸಣ್ಠಾತಿ. ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ನಾಮ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ.

೭೬೭. ತಂ ಪನೇತಂ ಸಚೇ ಸನ್ತಿಪದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸನ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ. ನೋ ಚೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸನ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ ಸಾಮುದ್ದಿಕಾನಂ ದಿಸಾಕಾಕೋ ವಿಯ. ಸಾಮುದ್ದಿಕಾ ಕಿರ ವಾಣಿಜಕಾ ನಾವಂ ಆರೋಹನ್ತಾ ದಿಸಾಕಾಕಂ ನಾಮ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತೇ ಯದಾ ನಾವಾ ವಾತಕ್ಖಿತ್ತಾ ವಿದೇಸಂ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ, ತೀರಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತದಾ ದಿಸಾಕಾಕಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ. ಸೋ ಕೂಪಕಯಟ್ಠಿತೋ ಆಕಾಸಂ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾ ದಿಸಾ ಚ ವಿದಿಸಾ ಚ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಸಚೇ ತೀರಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತದಭಿಮುಖೋವ ಗಚ್ಛತಿ. ನೋ ಚೇ ಪಸ್ಸತಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಕೂಪಕಯಟ್ಠಿಂಯೇವ ಅಲ್ಲೀಯತಿ. ಏವಮೇವ ಸಚೇ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ಸನ್ತಿಪದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸನ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ. ನೋ ಚೇ ಪಸ್ಸತಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ.

ತದಿದಂ ಸುಪ್ಪಗ್ಗೇ ಪಿಟ್ಠಂ ವಟ್ಟಯಮಾನಂ ವಿಯ. ನಿಬ್ಬಟ್ಟಿತಕಪ್ಪಾಸಂ ವಿಹನಮಾನಂ ವಿಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಭಯಞ್ಚ ನನ್ದಿಞ್ಚ ಪಹಾಯ ಸಙ್ಖಾರವಿಚಿನನೇ ಮಜ್ಝತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ತಿವಿಧಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ತಿಟ್ಠತಿ. ಏವಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ತಿವಿಧವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸತ್ತಅರಿಯಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ.

೭೬೮. ತತ್ರಿದಂ ತಿವಿಧಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ತಿಣ್ಣಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯವಸೇನ ತಿವಿಧವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ. ತಿಸ್ಸೋ ಹಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ತೀಣಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ತೀಣಿ ಖೋ ಪನಿಮಾನಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ ಲೋಕನಿಯ್ಯಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿವಟುಮತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸನತಾಯ, ಅನಿಮಿತ್ತಾಯ ಚ ಧಾತುಯಾ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಕ್ಖನ್ದನತಾಯ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಮನೋಸಮುತ್ತೇಜನತಾಯ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾಯ ಚ ಧಾತುಯಾ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಕ್ಖನ್ದನತಾಯ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಪರತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸನತಾಯ, ಸುಞ್ಞತಾಯ ಚ ಧಾತುಯಾ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಕ್ಖನ್ದನತಾಯ, ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ ಲೋಕನಿಯ್ಯಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೧೯).

ತತ್ಥ ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿವಟುಮತೋತಿ ಉದಯಬ್ಬಯವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಚೇವ ಪರಿವಟುಮತೋ ಚ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಂ ಹಿ ‘‘ಉದಯತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಗತಿಂ ಸಮನ್ನೇಸಮಾನಂ ‘‘ವಯತೋ ಪರಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏತ್ಥೇವ ಅನ್ತರಧಾಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪರಿವಟುಮತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಮನೋಸಮುತ್ತೇಜನತಾಯಾತಿ ಚಿತ್ತಸಂವೇಜನತಾಯ. ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನೇನ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಸಂವೇಜೇತಿ. ಪರತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸನತಾಯಾತಿ ‘‘ನಾಹಂ, ನ ಮಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅನತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸನತಾಯ. ಇತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಪದಾನಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ತೇನೇವ ತದನನ್ತರೇ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಖಯತೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ. ದುಕ್ಖತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಭಯತೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ. ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಸುಞ್ಞತೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೧೯).

೭೬೯. ಕತಮೇ ಪನ ತೇ ವಿಮೋಕ್ಖಾ, ಯೇಸಂ ಇಮಾನಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಿ ಮುಖಾನೀತಿ? ಅನಿಮಿತ್ತೋ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ, ಸುಞ್ಞತೋತಿ ಏತೇ ತಯೋ. ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲೋ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ದುಕ್ಖತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಬಹುಲೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ವೇದಬಹುಲೋ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೨೩).

ಏತ್ಥ ಚ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ. ಸೋ ಹಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾಯ ಧಾತುಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅನಿಮಿತ್ತೋ. ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ವಿಮೋಕ್ಖೋ. ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ. ಸುಞ್ಞತಾಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಸುಞ್ಞತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೭೭೦. ಯಂ ಪನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ಅಪಚಯಗಾಮಿಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಪಠಮಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಪತ್ತಿಯಾ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ಸುಞ್ಞತ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೩೪೩ ಆದಯೋ) ಏವಂ ವಿಮೋಕ್ಖದ್ವಯಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ. ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ –

‘‘ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಮುಞ್ಚತೀತಿ ಸುಞ್ಞತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ. ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಸುಖತೋ ಅಭಿನಿವೇಸಂ. ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಮುಞ್ಚತೀತಿ ಸುಞ್ಞತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೨೯) ಏವಂ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಮುಞ್ಚನವಸೇನ ಸುಞ್ಞತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಚ,

‘‘ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ನಿಚ್ಚತೋ ನಿಮಿತ್ತಂ ಮುಞ್ಚತೀತಿ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ. ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಸುಖತೋ ನಿಮಿತ್ತಂ, ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ನಿಮಿತ್ತಂ ಮುಞ್ಚತೀತಿ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೨೯) ಏವಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಮುಞ್ಚನವಸೇನ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಚ,

‘‘ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಪಣಿಧಿಂ ಮುಞ್ಚತೀತಿ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ. ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಸುಖತೋ ಪಣಿಧಿಂ. ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಪಣಿಧಿಂ ಮುಞ್ಚತೀತಿ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೨೯) ಏವಂ ಪಣಿಧಿಂ ಮುಞ್ಚನವಸೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಚ –

ವುತ್ತಂ. ತಥಾಪಿ ತಂ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅವಿಜಹನತೋ ನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಅನಿಮಿತ್ತಂ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಸುಞ್ಞತಞ್ಚೇವ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಞ್ಚ. ತಸ್ಸ ಚ ಆಗಮನವಸೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಉದ್ಧಟೋ. ತಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ಸುಞ್ಞತನ್ತಿ ವಿಮೋಕ್ಖದ್ವಯಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ವಿಮೋಕ್ಖಕಥಾ.

೭೭೧. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತಅರಿಯಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ, ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ, ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ, ಕಾಯಸಕ್ಖಿ, ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ, ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ, ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ, ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ಇಮೇ ತಾವ ಸತ್ತ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ, ತೇಸಂ ವಿಭಾಗಾಯ ಇದಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ.

೭೭೨. ಯೋ ಹಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲೋ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಸೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ಹೋತಿ. ಸೇಸೇಸು ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ.

೭೭೩. ಯೋ ಪನ ದುಕ್ಖತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಬಹುಲೋ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಸೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾಯಸಕ್ಖಿ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಅರೂಪಜ್ಝಾನಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಅಗ್ಗಫಲಪ್ಪತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ.

೭೭೪. ಯೋ ಪನ ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ವೇದಬಹುಲೋ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಸೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ಹೋತಿ. ಛಸು ಠಾನೇಸು ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ ಅಗ್ಗಫಲೇ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋತಿ.

೭೭೫. ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ –

‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತ್ತಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ’’ತಿ.

ತಥಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತ್ತಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಹೋತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೨೧).