ದುಕ್ಖನಿದ್ದೇಸಕಥಾ

ಜಾತಿನಿದ್ದೇಸೋ

ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಅಯಞ್ಹಿ ಜಾತಿ-ಸದ್ದೋ ಅನೇಕತ್ಥೋ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿಂ ದ್ವೇಪಿ ಜಾತಿಯೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೪೪; ಪಾರಾ. ೧೨) ಏತ್ಥ ಭವೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಅತ್ಥಿ, ವಿಸಾಖೇ, ನಿಗಣ್ಠಾ ನಾಮ ಸಮಣಜಾತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೭೧) ಏತ್ಥ ನಿಕಾಯೇ. ‘‘ಜಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಧಾತು. ೭೧) ಏತ್ಥ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣೇ. ‘‘ಯಂ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಪಠಮಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಾತುಭೂತಂ, ತದುಪಾದಾಯ ಸಾವಸ್ಸ ಜಾತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೨೪) ಏತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ. ‘‘ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋ, ಆನನ್ದ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೦೭) ಏತ್ಥ ಪಸೂತಿಯಂ. ‘‘ಅಕ್ಖಿತ್ತೋ ಅನುಪಕುಟ್ಠೋ ಜಾತಿವಾದೇನಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೩೧) ಏತ್ಥ ಕುಲೇ. ‘‘ಯತೋಹಂ, ಭಗಿನಿ, ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೫೧) ಏತ್ಥ ಅರಿಯಸೀಲೇ.

೫೩೮. ಸ್ವಾಯಮಿಧ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಾ ನಿಕ್ಖಮನಂ, ತಾವ ಪವತ್ತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು. ಇತರೇಸಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಖನ್ಧೇಸ್ವೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಯಮ್ಪಿ ಚ ಪರಿಯಾಯಕಥಾವ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಯೇ ಯೇ ಖನ್ಧಾ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಠಮಪಾತುಭಾವೋ ಜಾತಿ ನಾಮ.

ಸಾ ಪನೇಸಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ, ನಿಯ್ಯಾತನರಸಾ, ಅತೀತಭವತೋ ಇಧ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ದುಕ್ಖವಿಚಿತ್ತತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ.

೫೩೯. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸಾ ದುಕ್ಖಾತಿ ಚೇ? ಅನೇಕೇಸಂ ದುಕ್ಖಾನಂ ವತ್ಥುಭಾವತೋ. ಅನೇಕಾನಿ ಹಿ ದುಕ್ಖಾನಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ, ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಂ, ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಂ, ಪಟಿಚ್ಛನ್ನದುಕ್ಖಂ, ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನದುಕ್ಖಂ, ಪರಿಯಾಯದುಕ್ಖಂ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದುಕ್ಖನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾಸಭಾವತೋ ಚ ನಾಮತೋ ಚ ದುಕ್ಖತ್ತಾ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಸುಖಾ ವೇದನಾ ವಿಪರಿಣಾಮೇನ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತೋ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಂ.

ಉಪೇಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಚೇವ ಅವಸೇಸಾ ಚ ತೇಭೂಮಕಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಉದಯಬ್ಬಯಪ್ಪಟಿಪೀಳಿತತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಂ. ಕಣ್ಣಸೂಲದನ್ತಸೂಲರಾಗಜಪರಿಳಾಹದೋಸಜಪರಿಳಾಹಾದಿ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕೋ ಆಬಾಧೋ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ ಉಪಕ್ಕಮಸ್ಸ ಚ ಅಪಾಕಟಭಾವತೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನದುಕ್ಖಂ ನಾಮ. ಅಪಾಕಟದುಕ್ಖನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ದ್ವತ್ತಿಂಸಕಮ್ಮಕಾರಣಾದಿಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಆಬಾಧೋ ಅಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ ಉಪಕ್ಕಮಸ್ಸ ಚ ಪಾಕಟಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನದುಕ್ಖಂ ನಾಮ. ಪಾಕಟದುಕ್ಖನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಠಪೇತ್ವಾ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ ಸೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತಂ ಜಾತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವತ್ಥುಭಾವತೋ ಪರಿಯಾಯದುಕ್ಖಂ. ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ ಪನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದುಕ್ಖನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ಜಾತಿ ಯಂ ತಂ ಬಾಲಪಣ್ಡಿತಸುತ್ತಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೪೬ ಆದಯೋ) ಭಗವತಾಪಿ ಉಪಮಾವಸೇನ ಪಕಾಸಿತಂ ಆಪಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಯಞ್ಚ ಸುಗತಿಯಮ್ಪಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಮೂಲಕಾದಿಭೇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಭಾವತೋ ದುಕ್ಖಾ.

೫೪೦. ತತ್ರಿದಂ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಮೂಲಕಾದಿಭೇದಂ ದುಕ್ಖಂ – ಅಯಂ ಹಿ ಸತ್ತೋ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನೋ ನ ಉಪ್ಪಲಪದುಮಪುಣ್ಡರೀಕಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಅಥ ಖೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಆಮಾಸಯಸ್ಸ ಉಪರಿ ಪಕ್ಕಾಸಯಸ್ಸ ಉದರಪಟಲಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಾನಂ ವೇಮಜ್ಝೇ ಪರಮಸಮ್ಬಾಧೇ ತಿಬ್ಬನ್ಧಕಾರೇನಾನಾಕುಣಪಗನ್ಧಪರಿಭಾವಿತಪರಮದುಗ್ಗನ್ಧಪವನವಿಚರಿತೇ ಅಧಿಮತ್ತಜೇಗುಚ್ಛೇ ಕುಚ್ಛಿಪದೇಸೇ ಪೂತಿಮಚ್ಛಪೂತಿಕುಮ್ಮಾಸಚನ್ದನಿಕಾದೀಸು ಕಿಮಿ ವಿಯ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಸೋ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ದಸ ಮಾಸೇ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸಮ್ಭವೇನ ಉಸ್ಮನಾ ಪುಟಪಾಕಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚಮಾನೋ ಪಿಟ್ಠಪಿಣ್ಡಿ ವಿಯ ಸೇದಿಯಮಾನೋ ಸಮಿಞ್ಜನಪಸಾರಣಾದಿರಹಿತೋ ಅಧಿಮತ್ತಂ ದುಕ್ಖಮನುಭೋತೀತಿ, ಇದಂ ತಾವ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ.

ಯಂ ಪನ ಸೋ ಮಾತು ಸಹಸಾ ಉಪಕ್ಖಲನಗಮನನಿಸೀದನವುಟ್ಠಾನಪರಿವತ್ತನಾದೀಸು ಸುರಾಧುತ್ತಹತ್ಥಗತೋ ಏಳಕೋ ವಿಯ ಅಹಿತುಣ್ಡಿಕಹತ್ಥಗತೋ ಸಪ್ಪಪೋತಕೋ ವಿಯ ಚ ಆಕಡ್ಢನಪರಿಕಡ್ಢನಓಧೂನನನಿದ್ಧೂನನಾದಿನಾ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಅಧಿಮತ್ತಂ ದುಕ್ಖಮನುಭವತಿ, ಯಞ್ಚ ಮಾತು ಸೀತೂದಕಪಾನಕಾಲೇ ಸೀತನರಕುಪಪನ್ನೋ ವಿಯ, ಉಣ್ಹಯಾಗುಭತ್ತಾದಿಅಜ್ಝೋಹರಣಕಾಲೇ ಅಙ್ಗಾರವುಟ್ಠಿಸಮ್ಪರಿಕಿಣ್ಣೋ ವಿಯ, ಲೋಣಮ್ಬಿಲಾದಿಅಜ್ಝೋಹರಣಕಾಲೇ ಖಾರಾಪಟಿಚ್ಛಕಾದಿಕಮ್ಮಕಾರಣಪತ್ತೋ ವಿಯ ತಿಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖಮನುಭೋತಿ, ಇದಂ ಗಬ್ಭಪರಿಹರಣಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ.

ಯಂ ಪನಸ್ಸ ಮೂಳ್ಹಗಬ್ಭಾಯ ಮಾತುಯಾ ಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚಸುಹಜ್ಜಾದೀಹಿಪಿ ಅದಸ್ಸನಾರಹೇ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ ಛೇದನಫಾಲನಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಂ ಗಬ್ಭವಿಪತ್ತಿಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ.

ಯಂ ವಿಜಾಯಮಾನಾಯ ಮಾತುಯಾ ಕಮ್ಮಜೇಹಿ ವಾತೇಹಿ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ನರಕಪಪಾತಂ ವಿಯ ಅತಿಭಯಾನಕಂ ಯೋನಿಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪಾತಿಯಮಾನಸ್ಸ ಪರಮಸಮ್ಬಾಧೇನ ಯೋನಿಮುಖೇನ ತಾಳಚ್ಛಿಗ್ಗಳೇನ ವಿಯ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಿಯಮಾನಸ್ಸ ಮಹಾನಾಗಸ್ಸ ನರಕಸತ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಚ ಸಙ್ಘಾತಪಬ್ಬತೇಹಿ ವಿಚುಣ್ಣಿಯಮಾನಸ್ಸ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಂ ವಿಜಾಯನಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ.

ಯಂ ಪನ ಜಾತಸ್ಸ ತರುಣವಣಸದಿಸಸುಖುಮಾಲಸರೀರಸ್ಸ ಹತ್ಥಗಹಣನಹಾಪನಧೋವನಚೋಳಪರಿಮಜ್ಜನಾದಿಕಾಲೇ ಸೂಚಿಮುಖಖುರಧಾರಾಹಿ ವಿಜ್ಝನಫಾಲನಸದಿಸಂ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಂ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿತೋ ಬಹಿನಿಕ್ಖಮನಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ.

ಯಂ ತತೋ ಪರಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತಾನಂ ವಧೇನ್ತಸ್ಸ ಅಚೇಲಕವತಾದಿವಸೇನ ಆತಾಪನಪರಿತಾಪನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ, ಕೋಧವಸೇನ ಅಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ, ಉಬ್ಬನ್ಧನ್ತಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಂ ಅತ್ತೂಪಕ್ಕಮಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ. ಯಂ ಪನ ಪರತೋ ವಧಬನ್ಧನಾದೀನಿ ಅನುಭವನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಂ ಪರೂಪಕ್ಕಮಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ.

ಇತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಯಂ ಜಾತಿ ವತ್ಥುಮೇವ ಹೋತಿ.

೫೪೧. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

ಜಾಯೇಥ ನೋ ಚೇ ನರಕೇಸು ಸತ್ತೋ,

ತತ್ತಗ್ಗಿದಾಹಾದಿಕಮಪ್ಪಸಯ್ಹಂ;

ಲಭೇಥ ದುಕ್ಖಂ ನು ಕುಹಿಂ ಪತಿಟ್ಠಂ,

ಇಚ್ಚಾಹ ದುಕ್ಖಾತಿ ಮುನೀಧ ಜಾತಿಂ.

ದುಕ್ಖಂ ತಿರಚ್ಛೇಸು ಕಸಾಪತೋದ-

ದಣ್ಡಾಭಿಘಾತಾದಿಭವಂ ಅನೇಕಂ;

ಯಂ ತಂ ಕಥಂ ತತ್ಥ ಭವೇಯ್ಯ ಜಾತಿಂ,

ವಿನಾ ತಹಿಂ ಜಾತಿ ತತೋಪಿ ದುಕ್ಖಾ.

ಪೇತೇಸು ದುಕ್ಖಂ ಪನ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾ-

ವಾತಾತಪಾದಿಪ್ಪಭವಂ ವಿಚಿತ್ತಂ;

ಯಸ್ಮಾ ಅಜಾತಸ್ಸ ನ ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿ,

ತಸ್ಮಾಪಿ ದುಕ್ಖಂ ಮುನಿ ಜಾತಿಮಾಹ.

ತಿಬ್ಬನ್ಧಕಾರೇ ಚ ಅಸಯ್ಹಸೀತೇ,

ಲೋಕನ್ತರೇ ಯಂ ಅಸುರೇಸು ದುಕ್ಖಂ;

ನ ತಂ ಭವೇ ತತ್ಥ ನ ಚಸ್ಸ ಜಾತಿ,

ಯತೋ ಅಯಂ ಜಾತಿ ತತೋಪಿ ದುಕ್ಖಾ.

ಯಞ್ಚಾಪಿ ಗೂಥನರಕೇ ವಿಯ ಮಾತುಗಬ್ಭೇ,

ಸತ್ತೋ ವಸಂ ಚಿರಮತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಞ್ಚ;

ಪಪ್ಪೋತಿ ದುಕ್ಖಮತಿಘೋರಮಿದಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ,

ಜಾತಿಂ ವಿನಾ ಇತಿಪಿ ಜಾತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ದುಕ್ಖಾ.

ಕಿಂ ಭಾಸಿತೇನ ಬಹುನಾ ನನು ಯಂ ಕುಹಿಞ್ಚಿ,

ಅತ್ಥೀಧ ಕಿಞ್ಚಿದಪಿ ದುಕ್ಖಮಿದಂ ಕದಾಚಿ;

ನೇವತ್ಥಿ ಜಾತಿವಿರಹೇನ ಯತೋ ಮಹೇಸಿ,

ದುಕ್ಖಾತಿ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಇಮಮಾಹ ಜಾತಿನ್ತಿ.

ಅಯಂ ತಾವ ಜಾತಿಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಜರಾನಿದ್ದೇಸೋ

೫೪೨. ಜರಾಪಿ ದುಕ್ಖಾತಿ ಏತ್ಥ ದುವಿಧಾ ಜರಾ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಞ್ಚ, ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದಿಸಮ್ಮತೋ ಸನ್ತತಿಯಂ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಖನ್ಧಪುರಾಣಭಾವೋ ಚ, ಸಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಜರಾ ಖನ್ಧಪರಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ, ಮರಣೂಪನಯನರಸಾ, ಯೋಬ್ಬನವಿನಾಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ದುಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಭಾವತೋ ಚೇವ ದುಕ್ಖವತ್ಥುತೋ ಚ. ಯಂ ಹಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಿಥಿಲೀಭಾವಇನ್ದ್ರಿಯವಿಕಾರವಿರೂಪತಾಯೋಬ್ಬನವಿನಾಸಬಲೂಪಘಾತಸತಿಮತಿವಿಪ್ಪವಾಸಪರಪರಿಭವಾದಿಅನೇಕಪಚ್ಚಯಂ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಜರಾ ತಸ್ಸ ವತ್ಥು. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಅಙ್ಗಾನಂ ಸಿಥಿಲೀಭಾವಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಿಕಾರತೋ;

ಯೋಬ್ಬನಸ್ಸ ವಿನಾಸೇನ, ಬಲಸ್ಸ ಉಪಘಾತತೋ.

‘‘ವಿಪ್ಪವಾಸಾ ಸತಾದೀನಂ, ಪುತ್ತದಾರೇಹಿ ಅತ್ತನೋ;

ಅಪಸಾದನೀಯತೋ ಚೇವ, ಭಿಯ್ಯೋ ಬಾಲತ್ತಪತ್ತಿಯಾ.

‘‘ಪಪ್ಪೋತಿ ದುಕ್ಖಂ ಯಂ ಮಚ್ಚೋ, ಕಾಯಿಕಂ ಮಾನಸಂ ತಥಾ;

ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಜರಾಹೇತು, ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಾ ಜರಾ ದುಖಾ’’ತಿ.

ಅಯಂ ಜರಾಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಮರಣನಿದ್ದೇಸೋ

೫೪೩. ಮರಣಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ದುವಿಧಂ ಮರಣಂ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಞ್ಚ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜರಾಮರಣಂ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಧಾತು. ೭೧). ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪಬನ್ಧವಿಚ್ಛೇದೋ ಚ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಚ್ಚಂ ಮರಣತೋ ಭಯ’’ನ್ತಿ (ಸು. ನಿ. ೫೮೧). ತಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಮರಣಂ ಉಪಕ್ಕಮಮರಣಂ ಸರಸಮರಣಂ ಆಯುಕ್ಖಯಮರಣಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯಮರಣನ್ತಿಪಿ ತಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ. ತಯಿದಂ ಚುತಿಲಕ್ಖಣಂ, ವಿಯೋಗರಸಂ, ಗತಿವಿಪ್ಪವಾಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ. ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪನ ವತ್ಥುಭಾವತೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಪಾಪಸ್ಸ ಪಾಪಕಮ್ಮಾದಿ-ನಿಮಿತ್ತಮನುಪಸ್ಸತೋ;

ಭದ್ದಸ್ಸಾಪಸಹನ್ತಸ್ಸ, ವಿಯೋಗಂ ಪಿಯವತ್ಥುಕಂ;

ಮೀಯಮಾನಸ್ಸ ಯಂ ದುಕ್ಖಂ, ಮಾನಸಂ ಅವಿಸೇಸತೋ.

ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚಾಪಿ ಯಂ ಸನ್ಧಿ-ಬನ್ಧನಚ್ಛೇದನಾದಿಕಂ;

ವಿತುಜ್ಜಮಾನಮಮ್ಮಾನಂ, ಹೋತಿ ದುಕ್ಖಂ ಸರೀರಜಂ.

ಅಸಯ್ಹಮಪ್ಪತಿಕಾರಂ, ದುಕ್ಖಸ್ಸೇತಸ್ಸಿದಂ ಯತೋ;

ಮರಣಂ ವತ್ಥು ತೇನೇತಂ, ದುಕ್ಖಮಿಚ್ಚೇವ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ.

ಅಯಂ ಮರಣೇ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಸೋಕಾದಿನಿದ್ದೇಸಾ

೫೪೪. ಸೋಕಾದೀಸು ಸೋಕೋ ನಾಮ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದೀಹಿ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪೋ. ಸೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ದೋಮನಸ್ಸಮೇವ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅನ್ತೋನಿಜ್ಝಾನಲಕ್ಖಣೋ, ಚೇತಸೋ ಪರಿಜ್ಝಾಪನರಸೋ, ಅನುಸೋಚನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ದುಕ್ಖೋ ಪನ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತೋ ದುಕ್ಖವತ್ಥುತೋ ಚ. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಸತ್ತಾನಂ ಹದಯಂ ಸೋಕೋ, ವಿಸಸಲ್ಲಂವ ತುಜ್ಜತಿ;

ಅಗ್ಗಿತತ್ತೋವ ನಾರಾಚೋ, ಭುಸಂವ ದಹತೇ ಪುನ.

‘‘ಸಮಾವಹತಿ ಚ ಬ್ಯಾಧಿ-ಜರಾಮರಣಭೇದನಂ;

ದುಕ್ಖಮ್ಪಿ ವಿವಿಧಂ ಯಸ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ.

ಅಯಂ ಸೋಕೇ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಪರಿದೇವೋ

೫೪೫. ಪರಿದೇವೋ ನಾಮ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದೀಹಿ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ವಚೀಪಲಾಪೋ. ಸೋ ಲಾಲಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೋ, ಗುಣದೋಸಕಿತ್ತನರಸೋ, ಸಮ್ಭಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ದುಕ್ಖೋ ಪನ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಭಾವತೋ ದುಕ್ಖವತ್ಥುತೋ ಚ. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಯಂ ಸೋಕಸಲ್ಲವಿಹತೋ ಪರಿದೇವಮಾನೋ,

ಕಣ್ಠೋಟ್ಠತಾಲುತಲಸೋಸಜಮಪ್ಪಸಯ್ಹಂ;

ಭಿಯ್ಯೋಧಿಮತ್ತಮಧಿಗಚ್ಛತಿಯೇವ ದುಕ್ಖಂ,

ದುಕ್ಖೋತಿ ತೇನ ಭಗವಾ ಪರಿದೇವಮಾಹಾ’’ತಿ.

ಅಯಂ ಪರಿದೇವೇ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ದುಕ್ಖಂ

೫೪೬. ದುಕ್ಖಂ ನಾಮ ಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ತಂ ಕಾಯಪೀಳನಲಕ್ಖಣಂ, ದುಪ್ಪಞ್ಞಾನಂ ದೋಮನಸ್ಸಕರಣರಸಂ, ಕಾಯಿಕಾಬಾಧಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ. ದುಕ್ಖಂ ಪನ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತೋ ಮಾನಸದುಕ್ಖಾವಹನತೋ ಚ. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಪೀಳೇತಿ ಕಾಯಿಕಮಿದಂ, ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಮಾನಸಂ ಭಿಯ್ಯೋ;

ಜನಯತಿ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಾ, ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಅಯಂ ದುಕ್ಖೇ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ದೋಮನಸ್ಸಂ

೫೪೭. ದೋಮನಸ್ಸಂ ನಾಮ ಮಾನಸಂ ದುಕ್ಖಂ. ತಂ ಚಿತ್ತಪೀಳನಲಕ್ಖಣಂ, ಮನೋವಿಘಾತರಸಂ, ಮಾನಸಬ್ಯಾಧಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ. ದುಕ್ಖಂ ಪನ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತೋ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖಾವಹನತೋ ಚ. ಚೇತೋದುಕ್ಖಸಮಪ್ಪಿತಾ ಹಿ ಕೇಸೇ ಪಕಿರಿಯ ಕನ್ದನ್ತಿ, ಉರಾನಿ ಪಟಿಪಿಸನ್ತಿ, ಆವಟ್ಟನ್ತಿ, ವಿವಟ್ಟನ್ತಿ, ಉದ್ಧಂಪಾದಂ ಪಪತನ್ತಿ, ಸತ್ಥಂ ಆಹರನ್ತಿ, ವಿಸಂ ಖಾದನ್ತಿ, ರಜ್ಜುಯಾ ಉಬ್ಬನ್ಧನ್ತಿ, ಅಗ್ಗಿಂ ಪವಿಸನ್ತೀತಿ ತಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಂ ದುಕ್ಖಮನುಭವನ್ತಿ. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಪೀಳೇತಿ ಯತೋ ಚಿತ್ತಂ, ಕಾಯಸ್ಸ ಚ ಪೀಳನಂ ಸಮಾವಹತಿ;

ದುಕ್ಖನ್ತಿ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ವಿದೋಮನಸ್ಸಾ ತತೋ ಆಹೂ’’ತಿ.

ಅಯಂ ದೋಮನಸ್ಸೇ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಉಪಾಯಾಸೋ

೫೪೮. ಉಪಾಯಾಸೋ ನಾಮ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದೀಹಿ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತಚೇತೋದುಕ್ಖಪ್ಪಭಾವಿತೋ ದೋಸೋಯೇವ. ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಏಕೇ. ಸೋ ಚಿತ್ತಪರಿದಹನಲಕ್ಖಣೋ, ನಿತ್ಥುನನರಸೋ, ವಿಸಾದಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ದುಕ್ಖೋ ಪನ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಭಾವತೋ ಚಿತ್ತಪರಿದಹನತೋ ಕಾಯವಿಸಾದನತೋ ಚ. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಪರಿದಹನಾ, ಕಾಯಸ್ಸ ವಿಸಾದನಾ ಚ ಅಧಿಮತ್ತಂ;

ಯಂ ದುಕ್ಖಮುಪಾಯಾಸೋ, ಜನೇತಿ ದುಕ್ಖೋ ತತೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ.

ಅಯಂ ಉಪಾಯಾಸೇ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಮನ್ದಗ್ಗಿನಾ ಅನ್ತೋಭಾಜನೇ ಪಾಕೋ ವಿಯ ಸೋಕೋ. ತಿಕ್ಖಗ್ಗಿನಾ ಪಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ಭಾಜನತೋ ಬಹಿನಿಕ್ಖಮನಂ ವಿಯ ಪರಿದೇವೋ. ಬಹಿನಿಕ್ಖನ್ತಾವಸೇಸಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಮಿತುಂ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋಭಾಜನೇಯೇವ ಯಾವ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಪಾಕೋ ವಿಯ ಉಪಾಯಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅಪ್ಪಿಯಸಮ್ಪಯೋಗೋ

೫೪೯. ಅಪ್ಪಿಯಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನಾಮ ಅಮನಾಪೇಹಿ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಸಮೋಧಾನಂ. ಸೋ ಅನಿಟ್ಠಸಮೋಧಾನಲಕ್ಖಣೋ, ಚಿತ್ತವಿಘಾತಕರಣರಸೋ, ಅನತ್ಥಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ದುಕ್ಖೋ ಪನ ದುಕ್ಖವತ್ಥುತೋ. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ದಿಸ್ವಾವ ಅಪ್ಪಿಯೇ ದುಕ್ಖಂ, ಪಠಮಂ ಹೋತಿ ಚೇತಸಿ;

ತದುಪಕ್ಕಮಸಮ್ಭೂತ-ಮಥಕಾಯೇ ಯತೋ ಇಧ.

‘‘ತತೋ ದುಕ್ಖದ್ವಯಸ್ಸಾಪಿ, ವತ್ಥುತೋ ಸೋ ಮಹೇಸಿನಾ;

ದುಕ್ಖೋ ವುತ್ತೋತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಅಪ್ಪಿಯೇಹಿ ಸಮಾಗಮೋ’’ತಿ.

ಅಯಂ ಅಪ್ಪಿಯಸಮ್ಪಯೋಗೇ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗೋ

೫೫೦. ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ನಾಮ ಮನಾಪೇಹಿ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ವಿನಾಭಾವೋ. ಸೋ ಇಟ್ಠವತ್ಥುವಿಯೋಗಲಕ್ಖಣೋ, ಸೋಕುಪ್ಪಾದನರಸೋ, ಬ್ಯಸನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ದುಕ್ಖೋ ಪನ ಸೋಕದುಕ್ಖಸ್ಸ ವತ್ಥುತೋ. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಞಾತಿಧನಾದಿವಿಯೋಗಾ,

ಸೋಕಸರಸಮಪ್ಪಿತಾ ವಿತುಜ್ಜನ್ತಿ;

ಬಾಲಾ ಯತೋ ತತೋ ಯಂ,

ದುಕ್ಖೋತಿ ಮತೋ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ.

ಅಯಂ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗೇ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭೋ

೫೫೧. ಯಮ್ಪಿಚ್ಛಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮಯಂ ನ ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಅಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೯೮; ವಿಭ. ೨೦೧) ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯವತ್ಥೂಸು ಇಚ್ಛಾವ ಯಮ್ಪಿಚ್ಛಂ ನ ಲಭತಿ, ತಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಸಾ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯವತ್ಥುಇಚ್ಛನಲಕ್ಖಣಾ, ತಪ್ಪರಿಯೇಸನರಸಾ, ತೇಸಂ ಅಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ದುಕ್ಖಾ ಪನ ದುಕ್ಖವತ್ಥುತೋ. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ತಂ ತಂ ಪತ್ಥಯಮಾನಾನಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಲಾಭತೋ;

ಯಂ ವಿಘಾತಮಯಂ ದುಕ್ಖಂ, ಸತ್ತಾನಂ ಇಧ ಜಾಯತಿ.

‘‘ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯವತ್ಥೂನಂ, ಪತ್ಥನಾ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ;

ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಾ ಜಿನೋ ದುಕ್ಖಂ, ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭಮಬ್ರವೀ’’ತಿ.

ಅಯಂ ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭೇ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ

೫೫೨. ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ –

ಜಾತಿಪ್ಪಭುತಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಯಂ ವುತ್ತಮಿಧ ತಾದಿನಾ;

ಅವುತ್ತಂ ಯಞ್ಚ ತಂ ಸಬ್ಬಂ, ವಿನಾ ಏತೇ ನ ವಿಜ್ಜತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಾ ಉಪಾದಾನ-ಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಇಮೇ;

ದುಕ್ಖಾತಿ ವುತ್ತಾ ದುಕ್ಖನ್ತ-ದೇಸಕೇನ ಮಹೇಸಿನಾ.

ತಥಾ ಹಿ ಇನ್ಧನಮಿವ ಪಾವಕೋ, ಲಕ್ಖಮಿವ ಪಹರಣಾನಿ, ಗೋರೂಪಂ ವಿಯ ಡಂಸಮಕಸಾದಯೋ, ಖೇತ್ತಮಿವ ಲಾಯಕಾ, ಗಾಮಂ ವಿಯ ಗಾಮಘಾತಕಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಮೇವ ಜಾತಿಆದಯೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ವಿಬಾಧೇನ್ತಾ ತಿಣಲತಾದೀನಿ ವಿಯ ಭೂಮಿಯಂ, ಪುಪ್ಫಫಲಪಲ್ಲವಾನಿ ವಿಯ ರುಕ್ಖೇಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸುಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಆದಿದುಕ್ಖಂ ಜಾತಿ, ಮಜ್ಝೇದುಕ್ಖಂ ಜರಾ, ಪರಿಯೋಸಾನದುಕ್ಖಂ ಮರಣಂ, ಮಾರಣನ್ತಿಕದುಕ್ಖಾಭಿಘಾತೇನ ಪರಿಡಯ್ಹನದುಕ್ಖಂ ಸೋಕೋ, ತದಸಹನತೋ ಲಾಲಪ್ಪನದುಕ್ಖಂ ಪರಿದೇವೋ, ತತೋ ಧಾತುಕ್ಖೋಭಸಙ್ಖಾತಅನಿಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಮಾಯೋಗತೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಬಾಧನದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಂ, ತೇನ ಬಾಧಿಯಮಾನಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ತತ್ಥ ಪಟಿಘುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಚೇತೋಬಾಧನದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಸೋಕಾದಿವುದ್ಧಿಯಾ ಜನಿತವಿಸಾದಾನಂ ಅನುತ್ಥುನನದುಕ್ಖಂ ಉಪಾಯಾಸೋ, ಮನೋರಥವಿಘಾತಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಿಘಾತದುಕ್ಖಂ ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭೋತಿ ಏವಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿಯಮಾನಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾವ ದುಕ್ಖಾತಿ. ಯದೇತಂ ಏಕಮೇಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಅನೇಕೇಹಿಪಿ ಕಪ್ಪೇಹಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಸೇಸತೋ ವತ್ತುಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಂ ಏಕಜಲಬಿನ್ದುಮ್ಹಿ ಸಕಲಸಮುದ್ದಜಲರಸಂ ವಿಯ ಯೇಸು ಕೇಸುಚಿ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ಭಗವಾ ಅವೋಚಾತಿ. ಅಯಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಅಯಂ ತಾವ ದುಕ್ಖನಿದ್ದೇಸೇ ನಯೋ.

ಸಮುದಯನಿದ್ದೇಸಕಥಾ

೫೫೩. ಸಮುದಯನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ಯಾಯಂ ತಣ್ಹಾತಿ ಯಾ ಅಯಂ ತಣ್ಹಾ. ಪೋನೋಬ್ಭವಿಕಾತಿ ಪುನಬ್ಭವಕರಣಂ ಪುನೋಬ್ಭವೋ, ಪುನೋಬ್ಭವೋ ಸೀಲಮೇತಿಸ್ಸಾತಿ ಪೋನೋಬ್ಭವಿಕಾ. ನನ್ದೀರಾಗೇನ ಸಹಗತಾತಿ ನನ್ದೀರಾಗಸಹಗತಾ, ನನ್ದೀರಾಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತಮೇವ ಗತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ರ ತತ್ರಾಭಿನನ್ದಿನೀತಿ ಯತ್ರ ಯತ್ರ ಅತ್ತಭಾವೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ತತ್ರ ತತ್ರಾಭಿನನ್ದಿನೀ. ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಸ ಸಾ ಕತಮಾತಿ ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಭವತಣ್ಹಾ ವಿಭವತಣ್ಹಾತಿ ಇಮಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಿದ್ದೇಸೇ ಆವಿಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಇಧ ಪನಾಯಂ ತಿವಿಧಾಪಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಟ್ಠೇನ ಏಕತ್ತಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಯಂ ಸಮುದಯನಿದ್ದೇಸೇ ನಯೋ.

ನಿರೋಧನಿದ್ದೇಸಕಥಾ

೫೫೪. ದುಕ್ಖನಿರೋಧನಿದ್ದೇಸೇ ಯೋ ತಸ್ಸಾಯೇವ ತಣ್ಹಾಯಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಮುದಯನಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಸಮುದಯನಿರೋಧೇನ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ. ಸಮುದಯನಿರೋಧೇನ ಹಿ ದುಕ್ಖಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಯಥಾಪಿ ಮೂಲೇ ಅನುಪದ್ದವೇ ದಳ್ಹೇ,

ಛಿನ್ನೋಪಿ ರುಕ್ಖೋ ಪುನದೇವ ರೂಹತಿ;

ಏವಮ್ಪಿ ತಣ್ಹಾನುಸಯೇ ಅನೂಹತೇ,

ನಿಬ್ಬತ್ತತೀ ದುಕ್ಖಮಿದಂ ಪುನಪ್ಪುನ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೩೮);

ಇತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಮುದಯನಿರೋಧೇನೇವ ದುಕ್ಖಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಸಮುದಯನಿರೋಧೇನೇವ ದೇಸೇಸಿ. ಸೀಹಸಮಾನವುತ್ತಿನೋ ಹಿ ತಥಾಗತಾ. ತೇ ದುಕ್ಖಂ ನಿರೋಧೇನ್ತಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಞ್ಚ ದೇಸೇನ್ತಾ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಫಲೇ. ಸುವಾನವುತ್ತಿನೋ ಪನ ತಿತ್ಥಿಯಾ. ತೇ ದುಕ್ಖಂ ನಿರೋಧೇನ್ತಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಞ್ಚ ದೇಸೇನ್ತಾ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗದೇಸನಾದೀಹಿ ಫಲೇ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಹೇತುಮ್ಹೀತಿ. ಏವಂ ತಾವ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಮುದಯನಿರೋಧವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ಪಯೋಜನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೫೫೫. ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ – ತಸ್ಸಾಯೇವ ತಣ್ಹಾಯಾತಿ ತಸ್ಸಾ ‘‘ಪೋನೋಬ್ಭವಿಕಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ವಿಭತ್ತತಣ್ಹಾಯ. ವಿರಾಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ಮಗ್ಗೋ. ‘‘ವಿರಾಗಾ ವಿಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೫; ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೪) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ವಿರಾಗೇನ ನಿರೋಧೋ ವಿರಾಗನಿರೋಧೋ. ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತತೋ ಅಸೇಸೋ ವಿರಾಗನಿರೋಧೋ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋ. ಅಥ ವಾ ವಿರಾಗೋತಿ ಪಹಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಸೇಸೋ ವಿರಾಗೋ ಅಸೇಸೋ ನಿರೋಧೋತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಏತಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವೇವಚನಾನಿ. ಪರಮತ್ಥತೋ ಹಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಂ ಆಗಮ್ಮ ತಣ್ಹಾ ವಿರಜ್ಜತಿ ಚೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ವಿರಾಗೋತಿ ಚ ನಿರೋಧೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ತದೇವ ಆಗಮ್ಮ ತಸ್ಸಾ ಚಾಗಾದಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ಕಾಮಗುಣಾಲಯೇಸು ಚೇತ್ಥ ಏಕೋಪಿ ಆಲಯೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚಾಗೋ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಮುತ್ತಿ ಅನಾಲಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೫೫೬. ತಯಿದಂ ಸನ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ, ಅಚ್ಚುತಿರಸಂ, ಅಸ್ಸಾಸಕರಣರಸಂ ವಾ, ಅನಿಮಿತ್ತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ನಿಪ್ಪಪಞ್ಚಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ವಾ.

ನಿಬ್ಬಾನಕಥಾ

೫೫೭. ನತ್ಥೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಸಸವಿಸಾಣಂ ವಿಯ ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತೋತಿ ಚೇ? ನ, ಉಪಾಯೇನ ಉಪಲಬ್ಭನೀಯತೋ. ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಹಿ ತಂ ತದನುರೂಪಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಉಪಾಯೇನ, ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನ ಪರೇಸಂ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಂ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ‘‘ಯಂ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಾ ನ ಉಪಲಭನ್ತಿ, ತಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

೫೫೮. ಅಪಿಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನತ್ಥೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಕಸ್ಮಾ? ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಞ್ಝಭಾವಾಪಜ್ಜನತೋ. ಅಸತಿ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಜವಾಯ ಸೀಲಾದಿಖನ್ಧತ್ತಯಸಙ್ಗಹಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಞ್ಝಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ನ ಚಾಯಂ ವಞ್ಝಾ, ನಿಬ್ಬಾನಪಾಪನತೋತಿ. ನ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಞ್ಝಭಾವಾಪತ್ತಿ, ಅಭಾವಪಾಪಕತ್ತಾತಿ ಚೇ. ನ, ಅತೀತಾನಾಗತಾಭಾವೇಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ. ವತ್ತಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಅಭಾವೋ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಚೇ. ನ, ತೇಸಂ ಅಭಾವಾಸಮ್ಭವತೋ, ಅಭಾವೇ ಚ ಅವತ್ತಮಾನಭಾವಾಪಜ್ಜನತೋ, ವತ್ತಮಾನಕ್ಖನ್ಧನಿಸ್ಸಿತಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ಸೋಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವದೋಸತೋ. ತದಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅವತ್ತಮಾನತ್ತಾ ನ ದೋಸೋತಿ ಚೇ. ನ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿರತ್ಥಕಭಾವಾಪಜ್ಜನತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಕ್ಖಣತೋ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ನ ಸನ್ತೀತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿರತ್ಥಕಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಕಾರಣಮೇತಂ.

೫೫೯. ‘‘ಯೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ರಾಗಕ್ಖಯೋ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೧೫) ‘‘ಖಯೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಚೇ. ನ, ಅರಹತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಖಯಮತ್ತಾಪಜ್ಜನತೋ. ತಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ಯೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ರಾಗಕ್ಖಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸ. ನಿ. ೪.೩೧೫) ನಯೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಇತ್ತರಕಾಲಾದಿಪ್ಪತ್ತಿದೋಸತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಇತ್ತರಕಾಲಂ, ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಂ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮನಿರಪೇಕ್ಖಾಧಿಗಮನೀಯಭಾವಞ್ಚ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣತ್ತಾಯೇವ ಚ ಸಙ್ಖತಪರಿಯಾಪನ್ನಂ, ಸಙ್ಖತಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ರಾಗಾದೀಹಿ ಅಗ್ಗೀಹಿ ಆದಿತ್ತಂ, ಆದಿತ್ತತ್ತಾ ದುಕ್ಖಞ್ಚಾತಿಪಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಖಯಾ ಪಟ್ಠಾಯ ನ ಭಿಯ್ಯೋ ಪವತ್ತಿ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಭಾವತೋ ನ ದೋಸೋತಿ ಚೇ. ನ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ಖಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಭಾವೇಪಿ ಚಸ್ಸ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರದೋಸಾನತಿವತ್ತನತೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಭಾವಾಪಜ್ಜನತೋ. ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಹಿ ದೋಸೇ ಖೀಣೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಖಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತೋ ಚ ಪಟ್ಠಾಯ ನ ಭಿಯ್ಯೋ ದೋಸಾನಂ ಪವತ್ತೀತಿ.

ಅನುಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪನ ಖಯಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ, ಯಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ ತದುಪಚಾರೇನ ‘‘ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸರೂಪೇನೇವ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ. ಅತಿಸುಖುಮತ್ತಾ. ಅತಿಸುಖುಮತಾ ಚಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಪ್ಪೋಸುಕ್ಕಭಾವಾವಹನತೋ, ಅರಿಯೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬತೋ ಚ ಸಿದ್ಧಾತಿ.

೫೬೦. ತಯಿದಂ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನಾ ಪತ್ತಬ್ಬತೋ ಅಸಾಧಾರಣಂ, ಪುರಿಮಕೋಟಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಭವಂ. ಮಗ್ಗಭಾವೇ ಭಾವತೋ ನ ಅಪ್ಪಭವನ್ತಿ ಚೇ. ನ, ಮಗ್ಗೇನ ಅನುಪ್ಪಾದನೀಯತೋ. ಪತ್ತಬ್ಬಮೇವ ಹೇತಂ ಮಗ್ಗೇನ, ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಭವಮೇವ. ಅಪ್ಪಭವತ್ತಾ ಅಜರಾಮರಣಂ. ಪಭವಜರಾಮರಣಾನಂ ಅಭಾವತೋ ನಿಚ್ಚಂ.

ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ಅಣುಆದೀನಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಚಭಾವಾಪತ್ತೀತಿ ಚೇ. ನ, ಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾ. ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ನಿಚ್ಚತ್ತಾ ತೇ ನಿಚ್ಚಾತಿ ಚೇ. ನ, ಹೇತುಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅನುಪಪತ್ತಿತೋ. ನಿಚ್ಚಾ ಉಪ್ಪಾದಾದೀನಂ ಅಭಾವತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಯಾತಿ ಚೇ. ನ, ಅಣುಆದೀನಂ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ.

೫೬೧. ಯಥಾವುತ್ತಯುತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ಪನ ಇದಮೇವ ನಿಚ್ಚಂ, ರೂಪಸಭಾವಾತಿಕ್ಕಮತೋ ಅರೂಪಂ. ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ನಿಟ್ಠಾಯ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಏಕಾವ ನಿಟ್ಠಾ. ಯೇನ ಭಾವನಾಯ ಪತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮಂ, ಉಪಾದಿಸೇಸಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನೀಯತ್ತಾ ಸಹ ಉಪಾದಿಸೇಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪಿಯತೀತಿ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಂ. ಯೋ ಚಸ್ಸ ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನೇನ ಉಪಹತಾಯತಿಕಮ್ಮಫಲಸ್ಸ ಚರಿಮಚಿತ್ತತೋ ಚ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತಿಖನ್ಧಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನತೋ, ಉಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚ ಅನ್ತರಧಾನತೋ ಉಪಾದಿಸೇಸಾಭಾವೋ, ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನೀಯತೋ ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಉಪಾದಿಸೇಸೋತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಂ.

ಅಸಿಥಿಲಪರಕ್ಕಮಸಿದ್ಧೇನ ಞಾಣವಿಸೇಸೇನ ಅಧಿಗಮನೀಯತೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುವಚನತೋ ಚ ಪರಮತ್ಥೇನ ಸಭಾವತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾವಿಜ್ಜಮಾನಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ.

ಇದಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧನಿದ್ದೇಸೇ ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾಮುಖಂ.

ಮಗ್ಗನಿದ್ದೇಸಕಥಾ

೫೬೨. ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಾ ಪನ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಂ ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಕಾಸಿತಾಯೇವ, ಇಧ ಪನ ನೇಸಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ವಿಸೇಸಾವಬೋಧನತ್ಥಂ ವದಾಮ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಹಿ ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತಕಂ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಸಾ ಸಮ್ಮಾ ದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣಾ, ಧಾತುಪ್ಪಕಾಸನರಸಾ, ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರವಿದ್ಧಂಸನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ತಥಾ ಸಮ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠಿನೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪನಿಘಾತಕಂ ಚೇತಸೋ ನಿಬ್ಬಾನಪದಾಭಿನಿರೋಪನಂ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಸೋ ಸಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಾಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೋ, ಅಪ್ಪನಾರಸೋ, ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಪ್ಪಹಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ.

ತಥಾ ಪಸ್ಸತೋ ವಿತಕ್ಕಯತೋ ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಸಮುಗ್ಘಾತಿಕಾ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಯ ವಿರತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ನಾಮ. ಸಾ ಪರಿಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣಾ, ವಿರಮಣರಸಾ, ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಪ್ಪಹಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ತಥಾ ವಿರಮತೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತಸಮುಚ್ಛೇದಿಕಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಿರತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ನಾಮ. ಸೋ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಲಕ್ಖಣೋ, ವಿರಮಣರಸೋ, ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತಪ್ಪಹಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ಯಾ ಪನಸ್ಸ ತೇಸಂ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಭೂತಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ ಕುಹನಾದಿಉಪಚ್ಛೇದಿಕಾ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವವಿರತಿ, ಸೋ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ನಾಮ. ಸೋ ವೋದಾನಲಕ್ಖಣೋ, ಞಾಯಾಜೀವಪವತ್ತಿರಸೋ, ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಪ್ಪಹಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ.

ಅಥಸ್ಸ ಯೋ ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸೀಲಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ತದನುರೂಪೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋವ ಕೋಸಜ್ಜಸಮುಚ್ಛೇದಕೋ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ, ಏಸ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ನಾಮ. ಸೋ ಪಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣೋ, ಅನುಪ್ಪನ್ನಅಕುಸಲಾನುಪ್ಪಾದನಾದಿರಸೋ, ಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮಪ್ಪಹಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ತಸ್ಸೇವಂ ವಾಯಮತೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋವ ಮಿಚ್ಛಾಸತಿವಿನಿದ್ಧುನನೋ ಚೇತಸೋ ಅಸಮ್ಮೋಸೋ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ನಾಮ. ಸಾ ಉಪಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣಾ, ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನರಸಾ, ಮಿಚ್ಛಾಸತಿಪ್ಪಹಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ಏವಂ ಅನುತ್ತರಾಯ ಸತಿಯಾ ಸಂರಕ್ಖಿಯಮಾನಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ ಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧಿವಿದ್ಧಂಸಿಕಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ನಾಮ. ಸೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೋ, ಸಮಾಧಾನರಸೋ, ಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧಿಪ್ಪಹಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋತಿ. ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾನಿದ್ದೇಸೇ ನಯೋ. ಏವಮೇತ್ಥ ಜಾತಿಆದೀನಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೫೬೩. ಞಾಣಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಸಚ್ಚಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚತೋಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ದುವಿಧಂ ಹಿ ಸಚ್ಚಞಾಣಂ – ಅನುಬೋಧಞಾಣಂ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಅನುಬೋಧಞಾಣಂ ಲೋಕಿಯಂ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನ ನಿರೋಧೇ ಮಗ್ಗೇ ಚ ಪವತ್ತತಿ. ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ನಿರೋಧಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೧೦೦) ಸಬ್ಬಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ತಂ ಪನಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಯಂ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ.