೪. ಭೂಧಾತುಮಯನಾಮಿಕರೂಪವಿಭಾಗ

‘‘ಭೂ ಸತ್ತಾಯ’’ನ್ತಿ ಧಾತುಸ್ಸ, ರೂಪಮಾಖ್ಯಾತಸಞ್ಞಿತಂ;

ತ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ಲಪಿತಂ ನಾನ-ಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಅನಾಕುಲಂ.

ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ, ದಾನಿ ತಸ್ಸೇವ, ರೂಪಂ ನಾಮಿಕಸವ್ಹಯಂ;

ಭಾಸಿಸ್ಸಂ ಭಾಸಿತತ್ಥೇಸು, ಪಟುಭಾವಾಯ ಸೋತುನಂ.

ಯದತ್ಥೇ’ತ್ತನಿ ನಾಮೇತಿ, ಪರ’ಮತ್ಥೇಸು ವಾ ಸಯಂ;

ನಮತೀತಿ ತದಾಹಂಸು, ನಾಮಂ ಇತಿ ವಿಭಾವಿನೋ.

ನಾಮಂ ನಾಮಿಕಮಿಚ್ಚತ್ರ, ಏಕಮೇವೇತ್ಥತೋ ಭವೇ;

ತದೇವಂ ನಾಮಿಕಂ ಞೇ ಯ್ಯಂ, ಸಲಿಙ್ಗಂ ಸವಿಭತ್ತಿಕಂ.

ಸತ್ವಾಭಿಧಾನಂ ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ, ಇತ್ಥಿಪುಮನಪುಂಸಕಂ;

ವಿಭತ್ತೀತಿಧ ಸತ್ತೇವ, ತತ್ಥ ಚಟ್ಠ ಪವುಚ್ಚರೇ.

ಪಠಮಾ ದುತಿಯಾ ತತಿಯಾ, ಚತುತ್ಥೀ ಪಞ್ಚಮೀ ತಥಾ;

ಛಟ್ಠೀ ಚ ಸತ್ತಮೀ ಚಾತಿ, ಹೋನ್ತಿ ಸತ್ತ ವಿಭತ್ತಿಯೋ.

ಲಿಙ್ಗತ್ಥೇ ಪಠಮಾ ಸಾಯಂ, ಭಿನ್ನಾ ದ್ವೇಧಾ ಸಿಯೋ ಇತಿ;

ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ದುತಿಯಾ ಸಾಪಿ, ಭಿನ್ನಾ ಅಂ ಯೋ ಇತಿ ದ್ವಿಧಾ.

ಕರಣೇ ತತಿಯಾ ಸಾಪಿ, ಭಿನ್ನಾ ನಾ ಹಿ ಇತಿ ದ್ವಿಧಾ;

ಸಮ್ಪದಾನೇ ಚತುತ್ಥೀ ಸಾ, ಭಿನ್ನಾ ದ್ವೇಧಾ ಸ ನಂ ಇತಿ.

ಅಪಾದಾನೇ ಪಞ್ಚಮೀ ಸಾ, ಭಿನ್ನಾ ದ್ವೇಧಾ ಸ್ಮಾ ಹಿ ಇತಿ;

ಛಟ್ಠೀ ಸಾಮಿಮ್ಹಿ ಸಾ ಚಾಪಿ, ಭಿನ್ನಾ ದ್ವೇಧಾ ಸ ನಂ ಇತಿ.

ಓಕಾಸೇ ಸತ್ತಮೀ ಸಾಪಿ, ಭಿನ್ನಾ ದ್ವೇಧಾ ಸ್ಮಿಂಸು ಇತಿ;

ಆಮನ್ತನಟ್ಠಮೀ ಸಾಯಂ, ಸಿಯೋಯೇವಾತಿ ಚುದ್ದಸ.

ವಚನದ್ವಯಸಂಯುತ್ತಾ, ಏಕೇಕಾ ತಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ;

ಸತ್ವಮಿತಿಹ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಅತ್ಥೋ ಸೋ ದಬ್ಬಸಞ್ಞಿತೋ.

ಯೋ ಕರೋತಿಸ ಕತ್ತಾತು, ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಯಂ ಕರೋತಿ ವಾ;

ಕುಬ್ಬತೇ ಯೇನ ವಾ ತನ್ತು, ಕರಣಂ ಇತಿ ಸಞ್ಞಿತಂ.

ದೇತಿ ರೋಚತಿ ವಾ ಯಸ್ಸ, ಸಮ್ಪದಾನನ್ತಿ ತಂ ಮತಂ;

ಯತೋಪೇತಿ ಭಯಂ ವಾ ತಂ, ಅಪಾದಾನನ್ತಿ ಕಿತ್ತಿತಂ.

ಯಸ್ಸಾಯತ್ತೋ ಸಮೂಹೋವಾ, ತಂ ವೇ ಸಾಮೀತಿ ದೇಸಿತಂ;

ಯಸ್ಮಿಂ ಕರೋತಿ ಕಿರಿಯಂ, ತದೋಕಾಸನ್ತಿ ಸದ್ದಿತಂ.

ಯದಾಲಪತಿ ತಂ ವತ್ಥು, ಆಮನ್ತನಮುದೀರಿತಂ;

ಸದ್ದೇನಾಭಿಮುಖೀಕಾರೋ, ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವಾ ಪನ.

ವಿನಾ ಆಲಪನತ್ಥಂ ಲಿಙ್ಗತ್ಥಾದೀಸು ಪಠಮಾದಿವಿಭತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ ಉಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಇದಮೇತ್ಥ ನಿರುತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ – ಪಚ್ಚತ್ತವಚನೇ ಪಠಮಾ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ, ಉಪಯೋಗವಚನೇ ದುತಿಯಾ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ, ಕರಣವಚನೇ ತತಿಯಾ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ, ಸಮ್ಪದಾನವಚನೇ ಚತುತ್ಥೀ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ, ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನೇ ಪಞ್ಚಮೀ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ, ಸಾಮಿವಚನೇ ಛಟ್ಠೀ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ, ಭುಮ್ಮವಚನೇ ಸತ್ತಮೀ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ, ಆಮನ್ತನವಚನೇ ಅಟ್ಠಮೀ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ. ತತ್ರುದ್ದಾನಂ –

ಪಚ್ಚತ್ತಮುಪಯೋಗಞ್ಚ, ಕರಣಂ ಸಮ್ಪದಾನಿಯಂ;

ನಿಸ್ಸಕ್ಕಂ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಭುಮ್ಮಮಾಲಪನಟ್ಠಮಂ.

ತತ್ರ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ನಾಮ ತಿವಿಧಲಿಙ್ಗವವತ್ಥಾನಗತಾನಂ ಇತ್ಥಿಪುಮನಪುಂಸಕಾನಂ ಪಚ್ಚತ್ತಸಭಾವನಿದ್ದೇಸತ್ಥೋ. ಉಪಯೋಗವಚನಂ ನಾಮ ಯೋ ಯಂ ಕರೋತಿ, ತೇನ ತದುಪಯುತ್ತಪರಿದೀಪನತ್ಥೋ. ಕರಣವಚನಂ ನಾಮ ತಜ್ಜಾಪಕತನಿಬ್ಬತ್ತಕಪರಿದೀಪನತ್ಥೋ. ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ ನಾಮ ತಪ್ಪದಾನಪರಿದೀಪನತ್ಥೋ. ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ನಾಮ ತನ್ನಿಸ್ಸಟತದಪಗಮಪರಿದೀಪನತ್ಥೋ. ಸಾಮಿವಚನಂ ನಾಮ ತದಿಸ್ಸರಪರಿದೀಪನತ್ಥೋ. ಭುಮ್ಮವಚನಂ ನಾಮ ತಪ್ಪತಿಟ್ಠಾಪರಿದೀಪನತ್ಥೋ. ಆಮನ್ತನವಚನಂ ನಾಮ ತದಾಮನ್ತನಪರಿದೀಪನತ್ಥೋ. ಏವಂ ಞತ್ವಾ ಪಯೋಗಾನಿ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ.

ಭೂತೋ, ಭಾವಕೋ, ಭವೋ, ಅಭವೋ, ಭಾವೋ, ಅಭಾವೋ, ಸಭಾವೋ, ಸಬ್ಭಾವೋ, ಸಮ್ಭವೋ, ಪಭವೋ, ಪಭಾವೋ, ಅನುಭವೋ, ಆನುಭಾವೋ, ಪರಾಭವೋ, ವಿಭವೋ, ಪಾತುಭಾವೋ, ಆವಿಭಾವೋ, ತಿರೋಭಾವೋ, ವಿನಾಭಾವೋ, ಸೋತ್ಥಿಭಾವೋ, ಅತ್ಥಿಭಾವೋ, ನತ್ಥಿಭಾವೋತಿ ಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ.

ಅಭಿಭವಿತಾ, ಪರಿಭವಿತಾ, ಅನುಭವಿತಾ, ಸಮನುಭವಿತಾ, ಭಾವಿತಾ, ಪಚ್ಚನುಭವಿತಾತಿ ಆಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ.

ಭವಂ, ಪರಾಭವಂ, ಪರಿಭವಂ, ಅಭಿಭವಂ, ಅನುಭವಂ, ಸಮನುಭವಂ, ಪಚ್ಚನುಭವಂ, ಪಭವಂ, ಅಪ್ಪಭವನ್ತಿ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ.

ಧನಭೂತಿ, ಸಿರಿಭೂತಿ, ಸೋತ್ಥಿಭೂತಿ, ಸುವತ್ಥಿಭೂತೀತಿ ಇಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ.

ಭಾವೀ, ವಿಭಾವೀ, ಸಮ್ಭಾವೀ, ಪರಿಭಾವೀತಿ ಈಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ.

ಸಯಮ್ಭೂ, ಪಭೂ, ಅಭಿಭೂ, ವಿಭೂ, ಅಧಿಭೂ, ಪತಿಭೂ, ಗೋತ್ರಭೂ, ವತ್ರಭೂ, ಪರಾಭಿಭೂ, ರೂಪಾಭಿಭೂ, ಸದ್ದಾಭಿಭೂ, ಗನ್ಧಾಭಿಭೂ, ರಸಾಭಿಭೂ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಭಿಭೂ, ಧಮ್ಮಾಭಿಭೂ, ಸಬ್ಬಾಭಿಭೂತಿ ಊಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ.

ಇಮಾನೇತ್ಥ ಛಬ್ಬಿಧಾನಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ.

ಉಕಾರನ್ತಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂತು ಭೂಧಾತುಮಯಮಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ, ಅಞ್ಞಧಾತುಮಯಂ ಪನುಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಪಸಿದ್ಧಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖು, ಹೇತು’’ಇತಿ. ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತವಿಧಾನಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ಸಭಾವತೋಯೇವ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ಏತ್ಥ ಸತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥವಾಚಕೋ ಭೂತಸದ್ದೋಯೇವ ನಿಯೋಗಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನ್ತಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಯೇ ಪನ ‘‘ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಭೂತೋ, ಯಾ ಧಮ್ಮಜಾತಿ ಭೂತಾ, ಯಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಭೂತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯೇ ಯೋಜನಾರಹತ್ತಾ ಅನಿಯತಲಿಙ್ಗಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಭೂತಪರಾಭೂತಸಮ್ಭೂತಸದ್ದಾದಯೋ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಪಾವಚನವರೇ, ತೇಪಿ ನಾನೋಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಪದೇಹಿ ಯೋಜನವಸೇನ ಸದ್ದರಚನಾಯಂ ಸುಖುಮತ್ಥಗ್ಗಹಣೇ ಚ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಕೋಸಲ್ಲಜನನತ್ಥಂ ನಿಯತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ.

ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ಭೂತೋ, ಪರಾಭೂತೋ, ಸಮ್ಭೂತೋ, ವಿಭೂತೋ, ಪಾತುಭೂತೋ, ಆವಿಭೂತೋ, ತಿರೋಭೂತೋ, ವಿನಾಭೂತೋ, ಭಬ್ಬೋ, ಪರಿಭೂತೋ, ಅಭಿಭೂತೋ, ಅಧಿಭೂತೋ, ಅದ್ಧಭೂತೋ, ಅನುಭೂತೋ, ಸಮನುಭೂತೋ, ಪಚ್ಚನುಭೂತೋ, ಭಾವಿತೋ, ಸಮ್ಭಾವಿತೋ, ವಿಭಾವಿತೋ, ಪರಿಭಾವಿತೋ, ಅನುಪರಿಭೂತೋ, ಪರಿಭವಿತಬ್ಬೋ, ಪರಿಭೋತಬ್ಬೋ, ಪರಿಭವನೀಯೋ, ಅಭಿಭವಿತಬ್ಬೋ, ಅಭಿಭೋತಬ್ಬೋ, ಅಭಿಭವನೀಯೋ, ಅಧಿಭವಿತಬ್ಬೋ, ಅಧಿಭೋತಬ್ಬೋ, ಅಧಿಭವನೀಯೋ, ಅನುಭವಿತಬ್ಬೋ, ಅನುಭೋತಬ್ಬೋ, ಅನುಭವನೀಯೋ, ಸಮನುಭವಿತಬ್ಬೋ, ಸಮನುಭೋತಬ್ಬೋ, ಸಮನುಭವನೀಯೋ, ಪಚ್ಚನುಭವಿತಬ್ಬೋ, ಪಚ್ಚನುಭೋತಬ್ಬೋ, ಪಚ್ಚನುಭವನೀಯೋ, ಭಾವೇತಬ್ಬೋ, ಭಾವನೀಯೋ, ಸಮ್ಭಾವೇತಬ್ಬೋ, ಸಮ್ಭಾವನೀಯೋ, ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ, ವಿಭಾವನೀಯೋ, ಪರಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ, ಪರಿಭಾವನೀಯೋ, ಭವಮಾನೋ, ವಿಭವಮಾನೋ, ಪರಿಭವಮಾನೋ, ಅಭಿಭವಮಾನೋ, ಅನುಭವಮಾನೋ, ಸಮನುಭವಮಾನೋ, ಪಚ್ಚನುಭವಮಾನೋ, ಅನುಭೋನ್ತೋ, ಸಮನುಭೋನ್ತೋ, ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತೋ, ಸಮ್ಭೋನ್ತೋ, ಅಭಿಸಮ್ಭೋನ್ತೋ, ಭಾವೇನ್ತೋ, ಸಮ್ಭಾವೇನ್ತೋ, ವಿಭಾವೇನ್ತೋ, ಪರಿಭಾವೇನ್ತೋ, ಪರಿಭವಿಯಮಾನೋ, ಪರಿಭುಯ್ಯಮಾನೋ, ಅಭಿಭವಿಯಮಾನೋ, ಅಭಿಭೂಯಮಾನೋ, ಅನುಭವಿಯಮಾನೋ, ಅನುಭುಯ್ಯಮಾನೋ, ಸಮನುಭವಿಯಮಾನೋ, ಸಮನುಭುಯ್ಯಮಾನೋ, ಪಚ್ಚನುಭವಿಯಮಾನೋ, ಪಚ್ಚನುಭುಯ್ಯಮಾನೋತಿ ಇಮಾನಿ ನಿಯತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇಸು ಪಕ್ಖಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನಿ. ಏವಮೋಕಾರನ್ತಾದಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧಾನಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಿ ಪಕಾಸಿತಾನಿ. ಅಯಂ ತಾವ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಉದಾಹರಣುದ್ದೇಸೋ.

ಭಾವಿಕಾ, ಭಾವನಾ, ವಿಭಾವನಾ, ಸಮ್ಭಾವನಾ, ಪರಿಭಾವನಾತಿ ಆಕಾರನ್ತಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ.

ಭೂಮಿ, ಭೂತಿ, ವಿಭೂತಿ. ಇಕಾರನ್ತಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ.

ಭೂರೀ, ಭೂತೀ, ಭೋತೀ, ವಿಭಾವಿನೀ, ಪರಿವಿಭಾವಿನೀ, ಸಮ್ಭಾವಿನೀ, ಪಾತುಭವನ್ತೀ, ಪಾತುಭೋನ್ತೀ, ಪರಿಭವನ್ತೀ, ಪರಿಭೋನ್ತೀ, ಅಭಿಭವನ್ತೀ, ಅಭಿಭೋನ್ತೀ, ಅಧಿಭವನ್ತೀ, ಅಧಿಭೋನ್ತೀ, ಅನುಭವನ್ತೀ, ಅನುಭೋನ್ತೀ, ಸಮನುಭವನ್ತೀ, ಸಮನುಭೋನ್ತೀ, ಪಚ್ಚನುಭವನ್ತೀ, ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತೀ, ಅಭಿಸಮ್ಭವನ್ತೀ, ಅಭಿಸಮ್ಭೋನ್ತೀತಿ ಈಕಾರನ್ತಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ.

ಭೂ, ಅಭೂ. ಊಕಾರನ್ತಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ.

ಇಮಾನೇತ್ಥ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ.

ಉಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಭೂಧಾತುಮಯಮಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ, ಅಞ್ಞಧಾತುಮಯಂ ಪನ ಉಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಪಸಿದ್ಧಂ ‘‘ಧಾತು, ಧೇನು’’ಇತಿ. ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಚವಿಧಾನಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಓಕಾರನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಭಾವೇ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಛಬ್ಬಿಧಾನಿಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ಸಭಾವತೋಯೇವಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಅನಿಯತಲಿಙ್ಗಾ ಭೂತಪರಾಭೂತಸಮ್ಭೂತಸದ್ದಾದಯೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಯುಜ್ಜನ್ತೇ.

ಕಥಂ? ಭೂತಾ, ಪರಾಭೂತಾ, ಸಮ್ಭೂತಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಅನುಭೋನ್ತೋ ಸಮನುಭೋನ್ತೋ’’ತಿಆದೀನಿ ನವ ಪದಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ. ತಾನಿ ಹಿ ಈಕಾರನ್ತವಸೇನ ಯೋಜಿತಾನಿ. ಇಮಾನಿ ನಿಯತಲಿಙ್ಗೇಸು ಪಕ್ಖಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನಿ. ಏವಂ ಆಕಾರನ್ತಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಿ ಪಕಾಸಿತಾನಿ. ಅಯಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಉದಾಹರಣುದ್ದೇಸೋ.

ಭೂತಂ, ಮಹಾಭೂತಂ, ಭವಿತ್ತಂ, ಭೂನಂ, ಭವನಂ, ಪರಾಭವನಂ, ಸಮ್ಭವನಂ, ವಿಭವನಂ, ಪಾತುಭವನಂ, ಆವಿಭವನಂ, ತಿರೋಭವನಂ, ವಿನಾಭವನಂ, ಸೋತ್ಥಿಭವನಂ, ಪರಿಭವನಂ, ಅಭಿಭವನಂ, ಅಧಿಭವನಂ, ಅನುಭವನಂ, ಸಮನುಭವನಂ, ಪಚ್ಚನುಭವನನ್ತಿ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ.

ಅತ್ಥವಿಭಾವಿ, ಧಮ್ಮವಿಭಾವಿ. ಇಕಾರನ್ತನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ.

ಗೋತ್ರಭು, ಚಿತ್ತಸಹಭು, ನಚಿತ್ತಸಹಭು. ಉಕಾರನ್ತನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ.

ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ಸಭಾವತೋಯೇವ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ಏತ್ಥ ಸತ್ತಭೂತರೂಪವಾಚಕೋ ಭೂತಸದ್ದೋಯೇವ ನಿಯೋಗಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋತಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಅನಿಯತಲಿಙ್ಗಾ ಭೂತ ಪರಾಭೂತ ಸಮ್ಭೂತಸದ್ದಾದಯೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಯುಜ್ಜನ್ತೇ.

ಕಥಂ? ಭೂತಂ, ಪರಾಭೂತಂ, ಸಮ್ಭೂತಂ, ವಿಭೂತಂ. ಪೇಯ್ಯಾಲೋ. ಸಮನುಭವಮಾನಂ, ಪಚ್ಚನುಭವಮಾನಂ, ಅನುಭೋನ್ತಂ, ಅನುಭವನ್ತಂ, ಸಮನುಭೋನ್ತಂ, ಸಮನುಭವನ್ತಂ, ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತಂ, ಪಚ್ಚನುಭವನ್ತಂ, ಸಮ್ಭೋನ್ತಂ, ಸಮ್ಭವನ್ತಂ, ಅಭಿಸಮ್ಭೋನ್ತಂ, ಅಭಿಸಮ್ಭವನ್ತಂ, ಪಾತುಭೋನ್ತಂ, ಪಾತುಭವನ್ತಂ, ಪರಿಭೋನ್ತಂ, ಪರಿಭವನ್ತಂ, ಅಭಿಭೋನ್ತಂ, ಅಭಿಭವನ್ತಂ, ಅಧಿಭೋನ್ತಂ, ಅಧಿಭವನ್ತಂ, ಭಾವೇನ್ತಂ, ಸಮ್ಭಾವೇನ್ತಂ, ವಿಭಾವೇನ್ತಂ, ಪರಿಭಾವೇನ್ತಂ, ಪರಿಭಾವಿಯಮಾನಂ, ಪರಿಭುಯ್ಯಮಾನಂ, ಪೇಯ್ಯಾಲೋ. ಪಚ್ಚನುಭವಿಯಮಾನಂ, ಪಚ್ಚನುಭುಯ್ಯಮಾನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ನಿಯತನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇಸು ಪಕ್ಖಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನಿ. ಏವಂ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧಾನಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಿ ಪಕಾಸಿತಾನಿ. ಅಯಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಉದಾಹರಣುದ್ದೇಸೋ, ಏವಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಂ ಭೂಧಾತುಮಯಮುದ್ದಿಟ್ಠಂ.

ಏತ್ಥ ಮೇ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾತಿ, ಯೇ ಯೇ ಸದ್ದಾ ಪಕಾಸಿತಾ;

ತೇ ತೇ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇಸು, ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬಾ ವಿಭಾವಿನಾ.

ಓ, ಆ, ಬಿನ್ದು, ಇ, ಈ, ಉ, ಊ-ಅನ್ತಿಮೇ ಸತ್ತಧಾ ಠಿತಾ;

ಞೇ ಯ್ಯಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಭೇದಾತಿ, ನಿರುತ್ತಞ್ಞೂಹಿ ಭಾಸಿತಾ.

ಆ ಇವಣ್ಣೋ ಚುವಣ್ಣೋ ಚ, ಪಞ್ಚ ಅನ್ತಾ ಸರೂಪತೋ;

ಇತ್ಥಿಭೇದಾತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಓಕಾರನ್ತೇನ ಛಾಪಿ ವಾ.

ಬಿನ್ದು, ಇ, ಉ-ಇಮೇ ಅನ್ತಾ, ತಯೋ ಞೇಯ್ಯಾ ವಿಭಾವಿನಾ;

ನಪುಂಸಕಪ್ಪಭೇದಾತಿ, ನಿರುತ್ತಞ್ಞೂಹಿ ಭಾಸಿತಾ.

ಅನ್ತಾ ಸತ್ತೇವ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇ, ಇತ್ಥಿಯಂ ಪಞ್ಚ ವಾ ಛ ವಾ;

ನಪುಂಸಕೇ ತಯೋ ಏವಂ, ದಸ ಪಞ್ಚಹಿ ಛಬ್ಬಿಧಾ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಭೂತೋ’’ತಿಆದಯೋ ಸದ್ದಾ ನಿಬ್ಬಚನಾಭಿಧೇಯ್ಯಕಥನತ್ಥಸಾಧಕವಚನಪರಿಯಾಯವಚನತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಇಮೇಸಂ ನಿಬ್ಬಚನಾದೀನಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಕ್ಖಾಮ ವಿಞ್ಞೂನಂ ತುಟ್ಠಿಜನನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಸೋತಾರಾನಮತ್ಥೇಸು ಪಟುತರಬುದ್ಧಿಪಟಿಲಾಭಾಯ ಚ. ತತ್ರ ಭೂತೋತಿ ಖನ್ಧಪಾತುಭಾವೇನ ಭವತೀತಿ ಭೂತೋ, ಇದಂ ತಾವ ನಿಬ್ಬಚನಂ. ‘‘ಭೂತೋ’’ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನ ಸತ್ತೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಇದಮಭಿಧೇಯ್ಯಕಥನಂ. ‘‘ಯೋ ಚ ಕಾಲಘಸೋ ಭೂತೋ. ಸಬ್ಬೇವ ನಿಕ್ಖಿಪಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಭೂತಾ ಲೋಕೇ ಸಮುಸ್ಸಯ’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಮೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕವಚನಂ. ಅಥ ವಾ ಭೂತೋತಿ ಏವಂನಾಮಕೋ ಅಮನುಸ್ಸಜಾತಿಯೋ ಸತ್ತವಿಸೇಸೋ, ಇದಮಭಿಧೇಯ್ಯಕಥನಂ. ‘‘ಭೂತವಿಜ್ಜಾ, ಭೂತವೇಜ್ಜೋ, ಭೂತವಿಗ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ ಚ ಇದಮೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕವಚನಂ. ಯಞ್ಚ ಪನ ‘‘ಸತ್ತೋ ಮಚ್ಚೋ ಪಜಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಗತಂ ವಚನಂ, ಇದಂ ಸತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥವಾಚಕಸ್ಸ ಭೂತಸದ್ದಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ. ಯಞ್ಚ ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಮಚ್ಚೋತಿ ಸತ್ತೋ ನರೋ ಮಾನವೋ ಪೋಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಜೀವೋ ಜಗು ಜನ್ತು ಹಿನ್ದಗು ಮನುಜೋ’’ತಿ ಆಗತಂ, ಇದಮ್ಪಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇವ. ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚನ್ತೇ –

ಸತ್ತೋ ಮಚ್ಚೋ ಜನೋ ಭೂತೋ, ಪಾಣೋ ಹಿನ್ದಗು ಪುಗ್ಗಲೋ;

ಜನ್ತು ಜೀವೋ ಜಗು ಯಕ್ಖೋ, ಪಾಣೀ ದೇಹೀ ತಥಾಗತೋ.

ಸತ್ತವೋ ಮಾತಿಯೋ ಲೋಕೋ, ಮನುಜೋ ಮಾನವೋ ನರೋ;

ಪೋಸೋ ಸರೀರೀತಿ ಪುಮೇ, ಭೂತಮಿತಿ ನಪುಂಸಕೇ.

ಪಜಾತಿ ಇತ್ಥಿಯಂ ವುತ್ತೋ, ಲಿಙ್ಗತೋ, ನ ಚ ಅತ್ಥತೋ;

ಏವಂ ತಿಲಿಙ್ಗಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸದ್ದಾ ಸತ್ತಾಭಿಧಾನಕಾ.

ಯೋ ಸೋ ಜಙ್ಘಾಯ ಉಲತಿ, ಸೋ ಸತ್ತೋ ಜಙ್ಘಲೋ ಇಧ;

ಪಾಣದೇಹಾಭಿಧಾನೇಹಿ, ಸತ್ತನಾಮಂ ಪಪಞ್ಚಿತಂ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ‘‘ಪರಿಯಾಯವಚನ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅಭಿಧಾನ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಸಙ್ಖಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಚ ಏಕತ್ಥಾನಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ, ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ಪನ ಭೂತಸದ್ದೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾಮನುಸ್ಸಧಾತುಸಸ್ಸತವಿಜ್ಜಮಾನಖೀಣಾಸವಸತ್ತರುಕ್ಖಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ, ತಪ್ಪಯೋಗೋ ಉಪರಿ ಅತ್ಥತ್ತಿಕವಿಭಾಗೇ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ. ಭಾವಕೋತಿ ಭಾವೇತೀತಿ ಭಾವಕೋ, ಇದಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ. ಯೋ ಭಾವನಂ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಭಾವಕೋ. ಇದಮಭಿಧೇಯ್ಯಕಥನಂ. ‘‘ಭಾವಕೋ ನಿಪಕೋ ಧೀರೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕವಚನಂ. ‘‘ಭಾವಕೋ ಭಾವನಾಪಸುತೋ ಭಾವನಾಪಯುತ್ತೋ ಭಾವನಾಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ. ಇಮಾನಿ ‘‘ಭೂತೋ ಭಾವಕೋ’’ತಿ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ. ಇತೋ ಪರಂ ನಯಾನುಸಾರೇನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ‘‘ಇದಂ ನಿಬ್ಬಚನ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದೀನಿ ಅವತ್ವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ಥಸಾಧಕವಚನಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಞ್ಚ ಯಥಾರಹಂ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ. ತೇಸು ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ದಸ್ಸಿತೇಸು ಗನ್ಥವಿತ್ಥಾರೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಯೇಸಮತ್ಥೋ ಉತ್ತಾನೋ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಪದಾನಮಭಿಧೇಯ್ಯಂ ನ ಕಥೇಸ್ಸಾಮ, ನಿಬ್ಬಚನಮತ್ತಮೇವ ನೇಸಂ ಕಥೇಸ್ಸಾಮ. ಯೇಸಂ ಪನ ಗಮ್ಭೀರೋ ಅತ್ಥೋ, ತೇಸಮಭಿಧೇಯ್ಯಂ ಕಥೇಸ್ಸಾಮ.

ಭವನಂ ಭವೋ, ಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ ವುದ್ಧಿ. ಭೂಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಾತಿಸಯಯೋಗತೋ ವಡ್ಢನೇಪಿ ದಿಸ್ಸಮಾನತ್ತಾ ಭವನಂ ವಡ್ಢನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ. ‘‘ಭವೋ ಚ ರಞ್ಞೋ ಅಭವೋ ಚ ರಞ್ಞೋ’’ತಿ ಇದಂ ವುದ್ಧಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಅಥ ವಾ ಭವೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸಸ್ಸತಂ. ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಹಿ ಸಸ್ಸತವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ, ತಸ್ಮಾ ಭವದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ತಥಾ ಭವೋತಿ ಭವದಿಟ್ಠಿ, ಭವತಿ ಸಸ್ಸತಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಪವತ್ತನತೋ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಭವದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ. ಭವದಿಟ್ಠಿ ಹಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ಭವೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಭವೇನ ಭವಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖಮಾಹಂಸೂ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಏತ್ಥಾಯಂ ಪಾಳಿವಚನತ್ಥೋ – ಏಕಚ್ಚೇ ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ಭವದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ಕಾಮಭವಾದಿನಾ ವಾ ಸಬ್ಬಭವತೋ ವಿಮುತ್ತಿಂ ಸಂಸಾರವಿಸುದ್ಧಿಂ ಕಥಯಿಂಸೂತಿ. ಅಥ ವಾ ಭವನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ಭವೋತಿ ಅತ್ಥೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿಪುಞ್ಞಾನಿ ಭವೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ‘‘ಇತಿಭವಾಭವತಞ್ಚ ವೀತಿವತ್ತೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಏತ್ಥ ಪನಾಯಂ ಪಾಳಿವಚನತ್ಥೋ – ಭವೋತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಅಭವೋತಿ ವಿಪತ್ತಿ. ತಥಾ ಭವೋತಿ ವುದ್ಧಿ, ಅಭವೋತಿ ಹಾನಿ. ಭವೋತಿ ಸಸ್ಸತಂ, ಅಭವೋತಿ ಉಚ್ಛೇದೋ. ಭವೋತಿ ಪುಞ್ಞಂ, ಅಭವೋತಿ ಪಾಪಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವೀತಿವತ್ತೋತಿ.

ಸಹೋಕಾಸಾ ಖನ್ಧಾಪಿ ಭವೋ. ‘‘ಕಾಮಭವೋ ರೂಪಭವೋ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿ ಏತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಏತ್ಥ ಪನ ಖನ್ಧಾ ‘‘ಯೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಸೋ ಸರೂಪಂ ಲಭತೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಭವತಿ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾದಿಸಮುದಯಾ ನಿರನ್ತರಂ ಸಮುದೇತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೇನ ವಾ ‘‘ಭವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಓಕಾಸೋ ಪನ ‘‘ಭವನ್ತಿ ಜಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾ ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮಾ ಚಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೇನ ‘‘ಭವೋ’’ತಿ. ಅಪಿಚ ಕಮ್ಮಭವೋಪಿ ಭವೋ, ಉಪಪತ್ತಿಭವೋಪಿ ಭವೋ. ‘‘ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ ದುವಿಧೇನ ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಭವೋ, ಅತ್ಥಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಮೇವ ಭವೋ ಕಮ್ಮಭವೋ. ತಥಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಏವ ಭವೋ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ. ಏತ್ಥೂಪಪತ್ತಿ ಭವತೀತಿ ಭವೋ, ಕಮ್ಮಂ ಪನ ಯಥಾ ಸುಖಕಾರಣತ್ತಾ ‘‘ಸುಖೋ ಬುದ್ಧಾನಮುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಏವಂ ಭವಕಾರಣತ್ತಾ ಫಲವೋಹಾರೇನ ಭವೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಭಾವನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಭಾವೇತೀತಿ ಭವೋ. ಕಿಂ ಭಾವೇತಿ? ಉಪಪತ್ತಿಂ. ಇತಿ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಭವೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಭಾವೇತೀತಿಮಸ್ಸ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಭವತಿ ಏತೇನಾತಿ ಭವೋತಿ ಕಮ್ಮಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ.

‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ;

ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ಸಂಸಾರೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ

ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋ ಸಂಸಾರೋಪಿ ಭವೋ. ‘‘ಭವೇ ದುಕ್ಖಂ ಭವದುಕ್ಖಂ, ಭವೇ ಸಂಸರನ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಾನೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಾನಿ ವಚನಾನಿ. ತತ್ರ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸಂಸಾರೋ ಭವೋತಿ ಕಥೀಯತಿ? ಭವತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಸಮ್ಮುತಿ ಖನ್ಧಾದಿಪಟಿಪಾಟಿಸಙ್ಖಾತೇ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ. ಇದಂ ಭವಸದ್ದಸ್ಸ ಭಾವಕತ್ತುಕರಣಾಧಿಕರಣಸಾಧನವಸೇನತ್ಥಕಥನಂ.

ಏತ್ಥ ಭವಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ವದಾಮ –

ವುದ್ಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಪುಞ್ಞಾನಿ, ಖನ್ಧಾ ಸೋಕಾಸಸಞ್ಞಿತಾ;

ಸಂಸಾರೋ ಸಸ್ಸತಞ್ಚೇತಂ, ಭವಸದ್ದೇನ ಸದ್ದಿತಂ.

ಭವತಣ್ಹಾ ಭವದಿಟ್ಠಿ, ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ತಥಾ;

ಕಮ್ಮಭವೋ ಚ ಸಬ್ಬನ್ತಂ, ಭವಸದ್ದೇನ ಸದ್ದಿತಂ.

ಭವತಣ್ಹಾಭವದಿಟ್ಠಿ-ದ್ವಯಂ ಕತ್ಥಚಿ ಪಾಳಿಯಂ;

ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ಭವಸದ್ದೇನ ಸದ್ದಿತಂ.

ಅಭವೋತಿ ನ ಭವೋ ಅಭವೋ.

ವಿಪತ್ತಿ ಹಾನಿ ಉಚ್ಛೇದೋ, ಪಾಪಞ್ಚೇವ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ;

ಇಮೇ ಅಭವಸದ್ದೇನ, ಅತ್ಥಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಸಾಸನೇ.

ಭಾವೋತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ, ಯೋ ‘‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಥೀನಂಭಾವೋ ದುರಾಜಾನೋ. ನಾಮಚ್ಚೋ ರಾಜಭರಿಯಾಸು, ಭಾವಂ ಕುಬ್ಬೇಥ ಪಣ್ಡಿತೋ. ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಏತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಅಪಿಚ ವತ್ಥುಧಮ್ಮೋಪಿ ಭಾವೋ. ‘‘ಭಾವಸಙ್ಕೇತಸಿದ್ಧೀನ’’ನ್ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ, ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಭಾವೋ. ‘‘ಅಚ್ಚಾಹಿತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋಸಿ ಲುದ್ದಂ, ಭಾವೇ ಚ ತೇ ಕುಸಲಂ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಕ್ರಿಯಾಪಿಭಾವೋ. ‘‘ಭಾವಲಕ್ಖಣಂ ಭಾವಸತ್ತಮೀ’’ತಿ ಚ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಅಪಿಚ ಭಾವೋತಿ ಸತ್ತವೇವಚನನ್ತಿ ಭಣನ್ತಿ, ಧಾತು ವಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತತ್ಥ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ವತ್ಥುಧಮ್ಮೋ ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಸತ್ತೋ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಭವತೀತಿ ಭಾವೋ. ತಥಾ ಪನ ಭಾವೇತೀತಿ ಭಾವೋ, ಕ್ರಿಯಾ ತು ಭವನನ್ತಿ ಭಾವೋ. ಸಾ ಚ ಭವನಗಮನಪಚನಾದಿವಸೇನಾನೇಕವಿಧಾ. ಅಪಿಚ ಭಾವರೂಪಮ್ಪಿ ಭಾವೋ, ಯಂ ಇತ್ಥಿಭಾವೋ ಪುಮ್ಭಾವೋ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವಾ ಭವತಿ ಏತೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿಧಾನಞ್ಚಾತಿ ಭಾವೋ.

ನತ್ತನೋಮತಿಯಾ ಏತಂ, ನಿಬ್ಬಚನಮುದಾಹಟಂ;

ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾನಂ, ಮತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಾಹಟಂ.

ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ ‘‘ಇತ್ಥಿಯಾ ಭಾವೋ ಇತ್ಥಿಭಾವೋ, ಇತ್ಥೀತಿ ವಾ ಭವತಿ ಏತೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿಧಾನಞ್ಚಾತಿ ಇತ್ಥಿಭಾವೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಮ್ಭಾವೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪುಮಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪುಮ್ಭಾವೋ, ಪುಮಾತಿ ವಾ ಭವತಿ ಏತೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿಧಾನಞ್ಚಾತಿ ಪುಮ್ಭಾವೋತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಸಮಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ. ಇದಂ ಭಾವಸದ್ದಸ್ಸ ಕತ್ತುಭಾವಕರಣಸಾಧನವಸೇನತ್ಥಕಥನಂ.

ಅಭಾವೋತಿ ನ ಭಾವೋತಿ ಅಭಾವೋ, ಕೋ ಸೋ? ಸುಞ್ಞತಾ ನತ್ಥಿತಾ. ಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಭಾವೋ ಸಭಾವೋ, ಅತ್ತನೋ ಪಕತಿ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಸಭಾವೋತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವೇ ಯೋ ಕೋಚಿ ಸರೂಪಂ ಲಭತಿ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಲಕ್ಖಣಮಿತಿ ಸಞ್ಞಿತೋ ನಮನರುಪ್ಪನಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಆಕಾರೋ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ. ‘‘ಸಾಮಞ್ಞಂ ವಾ ಸಭಾವೋ ವಾ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಮತ’’ನ್ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಅಪಿಚ ಸಭಾವೋತಿ ಸಲಕ್ಖಣೋ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮೋ. ಕೇನಟ್ಠೇನ? ಸಹ ಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇನ. ಸಬ್ಭಾವೋತಿ ಸತಂ ಭಾವೋ ಸಬ್ಭಾವೋ, ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೋ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಭಾವೋ ಸಬ್ಭಾವೋ. ‘‘ಗಾಹಾಪಯನ್ತಿ ಸಬ್ಭಾವ’’ನ್ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನೋ ವಾ ಭಾವೋ ಸಬ್ಭಾವೋ. ‘‘ಏವಂ ಗಹಣಸಬ್ಭಾವೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಇದಂ ಸಭಾವ ಸಬ್ಭಾವಸದ್ದಾನಂ ಭಾವಸಾಧನವಸೇನತ್ಥಕಥನಂ.

ಸಮ್ಭವೋತಿ ಸಮ್ಭವನಂ ಸಮ್ಭವೋ, ಸಮ್ಭವನಕ್ರಿಯಾ, ಯುತ್ತಿ ವಾ. ಯುತ್ತಿ ಹಿ ಸಮ್ಭವೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಮ್ಭವೋ ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು. ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಭವೋ. ಯತೋ ಹಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸೋ ಸಮ್ಭವೋ. ಪಭವೋತಿ ಪಭವನಂ ಪಭವೋ, ಅಚ್ಛಿನ್ನತಾ, ಪಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ವಾ ಪಭವೋ. ಯತೋ ಹಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಭವತಿ, ಸೋ ಪಭವೋ. ಇಮೇ ಪನ ಸಮ್ಭವಪಭವಸದ್ದಾ ಕತ್ಥಚಿ ಸಮಾನತ್ಥಾ ಕತ್ಥಚಿ ಭಿನ್ನತ್ಥಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಥಂ? ಸಮ್ಭವಸದ್ದೋ ಹಿ ಭವನಕ್ರಿಯಮ್ಪಿ ವದತಿ ಯುತ್ತಿಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವರೂಪಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಮ್ಪಿ, ಪಭವಸದ್ದೋ ಪನ ಭವನಕ್ರಿಯಮ್ಪಿ ವದತಿ ನದಿಪ್ಪಭವಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಮ್ಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಭಿನ್ನತ್ಥಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಪಚ್ಚಯತ್ಥೇನ ಪನ ಸಮಾನತ್ಥಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯೋ ಹೇತು ನಿದಾನಂ ಕಾರಣಂ ಸಮ್ಭವೋ ಪಭವೋತಿಆದಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ನಾನ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಮೂಲಂ ಹೇತು ನಿದಾನಞ್ಚ, ಸಮ್ಭವೋ ಪಭವೋ ತಥಾ;

ಸಮುಟ್ಠಾನಾಹಾರಾರಮ್ಮಣಂ, ಪಚ್ಚಯೋ ಸಮುದಯೇನ ಚಾ’’ತಿ

ಅಯಮ್ಪಿ ಗಾಥಾ ಏತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಿಕಾ. ಇದಂ ಸಮ್ಭವಪಭವಸದ್ದಾನಂ ಭಾವಾಪಾದಾನಸಾಧನವಸೇನತ್ಥಕಥನಂ.

ಏವಮೇತ್ಥ ಭಾವಕತ್ತುಕಮ್ಮಕರಣಾಪಾದಾನಾಧಿಕರಣವಸೇನ ಛ ಸಾಧನಾನಿ ಪಕಾಸಿತಾನಿ. ತಾನಿ ಸಮ್ಪದಾನಸಾಧನೇನ ಸತ್ತವಿಧಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತಂ ಪನ ಉತ್ತರಿ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಧನಮಸ್ಸ ಭವತೂತಿ ಧನಭೂತೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಇಚ್ಚೇವಂ ಕಿತಕವಸೇನ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಸತ್ತವಿಧಾನಿ ಸಾಧನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಯಾನಿ ‘‘ಕಾರಕಾನೀ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇತೋ ಅಞ್ಞಂ ಸಾಧನಂ ನತ್ಥಿ. ಇಧ ಪಯೋಗೇಸ್ವತ್ಥೇಸು ಚ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಪಾಟವತ್ಥಂ ಸಾಧನನಾಮಂ ಪಕಾಸಿತಂ. ತಥಾ ಹಿ ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸಾಧನೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೋಜಿತಾ ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗಾ ದುಬ್ಬೋಧತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸುನಿಕ್ಖಿತ್ತಸಾಧನೇಹಿ ಪನ ಪದೇಹಿ ಯೋಜಿತಾ ಸುಬೋಧತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಯೋಗಾಸಾಧನಮೂಲಕಾ, ಅತ್ಥೋ ಚ ಪಯೋಗಮೂಲಕೋ. ಪಯೋಗಾನುರೂಪಞ್ಹಿ ಅವಿಪರೀತಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ಕಥನಸೀಲಾ ‘‘ಯಾಚಿತೋವ ಬಹುಲಂ ಚೀವರಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಅಪ್ಪಂ ಅಯಾಚಿತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಸಾಧನವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೇಸು ಅತ್ಥೇಸು, ಅಞ್ಞೇಸು ಚತ್ಥೇಸು ಪಟುತರಬುದ್ಧಿನೋ ಪಣ್ಡಿತಾಯೇವ ಏಕನ್ತೇನ ಭಗವತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಸಾಸನಧರಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇತೋ ಪರಂ ನಯಾನುಸಾರೇನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಸಾಧನ’’ನ್ತಿ ನ ವಕ್ಖಾಮ, ಕೇವಲಮಿಧ ದಸ್ಸಿತೇಸು ಪಯೋಗೇಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ ಬಹುಮಾನುಪ್ಪಾದನತ್ಥಞ್ಚೇವ ವಿವಿಧವಿಚಿತ್ತಪಾಳಿಗತಿಕೇ ವಿವಿಧತ್ಥಸಾರೇ ಜಿನವರವಚನೇ ಸೋತೂನಂ ಬುದ್ಧಿವಿಜಮ್ಭನತ್ಥಞ್ಚ ಅತ್ಥಸಾಧಕವಚನಾನಿಯೇವ ಯಥಾರಹಂ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯವೇಯ್ಯಾಕರಣಗಾಥಾದೀಸು ತತೋ ತತೋ ಆಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ.

ಪಭಾವೋತಿ ಪಕಾರತೋ ಭವತೀತಿ ಪಭಾವೋ, ಸೋಯಮಾನುಭಾವೋಯೇವ. ‘‘ಪಭಾವಂ ತೇ ನ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯೇನ ತ್ವಂ ಮಿಥಿಲಂ ವಜೇ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಅನುಭವೋತಿ ಅನುಭವನಂ ಅನುಭವೋ, ಕಿಂ ತಂ? ಪರಿಭುಞ್ಜನಂ. ಆನುಭಾವೋತಿ ತೇಜುಸ್ಸಾಹಮನ್ತಪಭೂಸತ್ತಿಯೋ. ‘‘ತೇಜಸಙ್ಖತೋ ಉಸ್ಸಾಹಮನ್ತಪಭೂಸತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ ಮಹನ್ತೋ ಆನುಭಾವೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾನುಭಾವೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ.

ತೇಜೋ ಉಸ್ಸಾಹಮನ್ತಾ ಚ, ಪಭೂಸತ್ತೀತಿ ಪಞ್ಚಿಮೇ;

ಆನುಭಾವಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಪಭಾವಾತಿ ಚ ತೇ ವದೇ.

ತೇಜಾದಿವಾಚಕತ್ತಮ್ಹಿ, ಆನುಭಾವಪದಸ್ಸ ತು;

ಅತ್ಥನಿಬ್ಬಚನಂ ಧೀರೋ, ಯಥಾಸಮ್ಭವಮುದ್ದಿಸೇ.

ಅಥ ವಾ ಆನುಭಾವೋತಿ ಅನುಭವಿತಬ್ಬಫಲಂ. ‘‘ಅನುಭವಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಮಹನ್ತತಾಯ ಮಹಾನುಭಾವೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಪರಾಭವೋತಿ ಪರಾಭವನಂ ಪರಾಭವೋ, ಅಥ ವಾ ಪರಾಭವತೀತಿ ಪರಾಭವೋ. ‘‘ಸುವಿಜಾನೋ ಪರಾಭವೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಅಪಿಚ ‘‘ಧಮ್ಮದೇಸ್ಸೀ ಪರಾಭವೋ’’ತಿ ಪಾಠಾನುರೂಪತೋ ಪರಾಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಪರಾಭವೋತಿ ಅನಾಗತಕಾಲವಸೇನಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಪರಾಭವನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪರಾಭವೋ. ಕಿಂ ತಂ? ಧಮ್ಮದೇಸ್ಸಿತಾದಿ. ‘‘ಪಠಮೋ ಸೋ ಪರಾಭವೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ವಿಭವೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ತಞ್ಹಿ ಭವತೋ ವಿಗತತ್ತಾ ಭವತೋ ವಿಗತೋತಿ ವಿಭವೋ, ಭವಸ್ಸ ಚ ತಂಹೇತು ವಿಗತತ್ತಾ ವಿಗತೋ ಭವೋ ಏತಸ್ಮಾತಿ ವಿಭವೋ. ವಿಭವನ್ತಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ ಇತೋ ಅರಿಯಧನವಿಲೋಮಕಾ ಕಿಲೇಸಮಹಾಚೋರಾತಿಪಿ ವಿಭವೋ. ವಿಭವಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಾಭಿಧಾನತ್ತೇ ‘‘ಏವಂ ಭವೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ, ವಿಭವೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಕೋ’’ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಇಮಾನಿ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಾನಿ –

ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಭವೋ ಮೋಕ್ಖೋ, ನಿರೋಧೋ ಅಮತಂ ಸಮಂ;

ಸಙ್ಖಾರೂಪಸಮೋ ದುಕ್ಖ-ನಿರೋಧೋ ಅಚ್ಚುತ’ಕ್ಖಯೋ.

ವಿವಟ್ಟ’ಮಕತಂ ಅತ್ಥಂ, ಸನ್ತಿಪದ’ಮಸಙ್ಖತಂ;

ಪಾರಂ ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯೋ ದುಕ್ಖ-ಕ್ಖಯೋ ಸಞ್ಞೋಜನಕ್ಖಯೋ.

ಯೋಗಕ್ಖೇಮೋ ವಿರಾಗೋ ಚ,

ಲೋಕನ್ತೋ ಚ ಭವಕ್ಖಯೋ;

ಅಪವಗ್ಗೋ ವಿಸಙ್ಖಾರೋ,

ಸಬ್ಭಿ ಸುದ್ಧಿ ವಿಸುದ್ಧಿ ಚ.

ವಿಮುತ್ಯಾ’ಪಚಯೋ ಮುತ್ತಿ, ನಿಬ್ಬುತಿ ಉಪಧಿಕ್ಖಯೋ;

ಸನ್ತಿ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು, ದಿಸಾ ಚ ಸಬ್ಬತೋಪಭಂ.

ವಿನಾಪೇತಾನಿ ನಾಮಾನಿ, ವಿಸೇಸಕಪದಂ ಇಧ;

ನಿಬ್ಬಾನವಾಚಕಾನೀತಿ, ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಯ್ಯ ಸುಮೇಧಸೋ.

‘‘ತಾಣಂ ಲೇಣ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ-ಪೇಕ್ಖಿಕಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಹಿ;

ವಿಸೇಸಕಪದಾನನ್ತಿ, ಏತ್ಥೇತಾನಿ ಪಕಾಸಯೇ.

ತಾಣಂ ಲೇಣ’ಮರೂಪಞ್ಚ, ಸನ್ತಂ ಸಚ್ಚ’ಮನಾಲಯಂ;

ಸುದುದ್ದಸಂ ಸರಣಞ್ಚ, ಪರಾಯಣ’ಮನೀತಿಕಂ.

ಅನಾಸವಂ ಧುವಂ ನಿಚ್ಚಂ, ವಿಞ್ಞಾಣ’ಮನಿದಸ್ಸನಂ;

ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಂ ಸಿವಂ ಖೇಮಂ, ನಿಪುಣಂ ಅಪಲೋಕಿಕಂ.

ಅನನ್ತ’ಮಕ್ಖರಂ ದೀಪೋ, ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಕೇವಲಂ ಪದಂ;

ಪಣೀತಂ ಅಚ್ಚುತಞ್ಚಾತಿ, ಬಹುಧಾಪಿ ವಿಭಾವಯೇ.

ಗೋತ್ರಭೂತಿ ಪದಸ್ಸತ್ಥಂ, ವದನ್ತೇಹಿ ಗರೂಹಿ ತು;

ಗೋತ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಬ್ಬಾನ-ಮಿತಿ ಗೋತ್ತನ್ತಿ ಭಾಸಿತಂ.

ವಿಭವೋತಿ ವಾ ವಿನಾಸಸಮ್ಪತ್ತಿಧನುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತತ್ಥ ವಿನಾಸೋ ವಿಭವನಂ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನಂ ನಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ ವಿಭವೋ. ‘‘ವಿಭವೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ, ಇತ್ಥೇಕೇ ಸತೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ಉಚ್ಛೇದಂ ವಿನಾಸಂ ವಿಭವಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪನ ವಿಸೇಸತೋ ಭವತೀತಿ ವಿಭವೋ. ‘‘ರಞ್ಞೋ ಸಿರಿವಿಭವಂ ದಟ್ಠುಕಾಮಾ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಧನಂ ಪನ ಭವನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ವಿಭವೋ. ‘‘ಅಸೀತಿಕೋಟಿವಿಭವಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಇದಂ ಪನ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ –

ಧನಂ ಸಂ ವಿಭವೋ ದಬ್ಬಂ, ಸಾಪತೇಯ್ಯಂ ಪರಿಗ್ಗಹೋ;

ಓಡ್ಡಂ ಭಣ್ಡಂ ಸಕಂ ಅತ್ಥೋ, ಇಚ್ಚೇತೇ ಧನವಾಚಕಾ.

ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಪನ ವಿಭವತಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ‘‘ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ ಪುನ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ನ ಜಾಯತೀ’’ತಿ ಗಹಣತೋ ವಿಭವೋತಿ. ‘‘ವಿಭವತಣ್ಹಾ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ವಿಭವತಣ್ಹಾತಿ ಹಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ನಾಮಂ. ಏತ್ಥ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ವುಚ್ಚತಿ –

ಧನನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಸುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋ;

ವುತ್ತಾ ವಿಭವಸದ್ದೇನ, ಇತಿ ವಿಞ್ಞೂ ವಿಭಾವಯೇ.

ಪಾತುಭಾವೋತಿ ಪಾತುಭವನಂ ಪಾತುಭಾವೋ. ಆವಿಭಾವೋತಿ ಆವಿಭವನಂ ಆವಿಭಾವೋ, ಉಭಿನ್ನಮೇತೇಸಂ ಪಾಕಟತಾ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ. ತಿರೋಭಾವೋತಿ ತಿರೋಭವನಂ ತಿರೋಭಾವೋ, ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಭಾವೋ. ವಿನಾಭಾವೋತಿ ವಿನಾಭವನಂ ವಿನಾಭಾವೋ, ವಿಯೋಗೋ. ಸೋತ್ಥಿಭಾವೋತಿ ಸೋತ್ಥಿಭವನಂ ಸೋತ್ಥಿಭಾವೋ, ಸುವತ್ಥಿಭಾವೋ ಸುಖಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ನಿಬ್ಭಯತಾ ನಿರುಪದ್ದವತಾ ಏವ. ಅತ್ಥಿಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥಿತಾ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ಅವಿವಿತ್ತತಾ. ನತ್ಥಿಭಾವೋತಿ ನತ್ಥಿತಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ವಿವಿತ್ತತಾ ರಿತ್ತತಾ ತುಚ್ಛತಾ ಸುಞ್ಞತಾ. ಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ.

ಅಭಿಭವತೀತಿ ಅಭಿಭವಿತಾ, ಪರಂ ಅಭಿಭವನ್ತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ. ಏವಂ ಪರಿಭವಿತಾ, ಅನುಭವತೀತಿ ಅನುಭವಿತಾ, ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವಾ ಅನುಭವನ್ತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ. ಏವಂ ಸಮನುಭವಿತಾ. ಪಚ್ಚನುಭವಿತಾ, ಏತ್ಥ ಪನ ಯಥಾ ‘‘ಅಮತಸ್ಸ ದಾತಾ. ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇತಾ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ದಾತಾ’’ತಿ ಪದಾನಂ ಕತ್ತುವಾಚಕಾನಂ ‘‘ಅಮತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಕಮ್ಮವಾಚಕೇಹಿ ಛಟ್ಠಿಯನ್ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜನಾ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ‘‘ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಭವಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಏವರೂಪಾನಂ ಪದಾನಂ. ಆಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ.

ಭವತೀತಿ ಭವಂ. ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ವಾ ಭವಂ, ವಡ್ಢಮಾನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ. ‘‘ಸುವಿಜಾನೋ ಭವಂ ಹೋತಿ, ಸುವಿಜಾನೋ ಪರಾಭವೋ. ಧಮ್ಮಕಾಮೋ ಭವಂ ಹೋತಿ, ಧಮ್ಮದೇಸ್ಸೀ ಪರಾಭವೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ. ಅಥ ವಾ ಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇತಿ, ಸೋ ‘‘ಭವ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ‘‘ಭವಂ ಕಚ್ಚಾಯನೋ. ಭವಂ ಆನನ್ದೋ. ಮಞ್ಞೇ ಭವಂ ಪತ್ಥಯತಿ, ರಞ್ಞೋ ಭರಿಯಂ ಪತಿಬ್ಬತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು. ಏತ್ಥ ಪನ ಧಾತುಅತ್ಥೇ ಆದರೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಸಮ್ಮುತಿಅತ್ಥೇಯೇವಾದರೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ‘‘ಸಙ್ಕೇತವಚನಂ ಸಚ್ಚಂ, ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ. ವೋಹಾರವಿಸಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿ ಏವ ಪಧಾನಾ ಅವಿಲಙ್ಘನೀಯಾ. ಪರಾಭವತೀತಿ ಪರಾಭವಂ. ಏವಂ ಪರಿಭವಂ. ಅಭಿಭವಂ. ಅನುಭವಂ. ಪಭವತಿ ಪಹೋತಿ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಪಭವಂ, ಪಹೋನ್ತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ. ನ ಪಭವಂ ಅಪ್ಪಭವಂ, ‘‘ಅಪ್ಪಭವ’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ಜಾತಕೇ ದಿಟ್ಠಂ –

‘‘ಛಿನ್ನಬ್ಭಮಿವ ವಾತೇನ, ರುಣ್ಣೋ ರುಕ್ಖಮುಪಾಗಮಿಂ;

ಸೋಹಂ ಅಪ್ಪಭವಂ ತತ್ಥ, ಸಾಖಂ ಹತ್ಥೇಹಿ ಅಗ್ಗಹಿ’’ನ್ತಿ

ತತ್ಥ ಸಾಧಕವಚನಮಿದಂ. ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ.

ಧನಭೂತೀತಿ ಧನಮಸ್ಸ ಭವತೂತಿ ಧನಭೂತಿ. ಸಿರಿಭೂತೀತಿ ಸೋಭಾಯ ಚೇವ ಪಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನಞ್ಚ ಅಧಿವಚನಂ. ಸಾ ಅಸ್ಸ ಭವತೂತಿ ಸಿರಿಭೂತಿ. ಏವಂ ಸೋತ್ಥಿಭೂತಿ, ಸುವತ್ಥಿಭೂತಿ. ಇಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ.

ಭಾವೀತಿ ಭವನಸೀಲೋ ಭಾವೀ, ಭವನಧಮ್ಮೋ ಭಾವೀ, ಭವನೇ ಸಾಧುಕಾರೀ ಭಾವೀ. ಏವಂ ವಿಭಾವೀ. ಸಮ್ಭಾವೀ. ಪರಿಭಾವೀತಿ. ತತ್ರ ವಿಭಾವೀತಿ ಅತ್ಥವಿಭಾವನೇ ಸಮತ್ಥೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಏತ್ಥ ವಿದ್ವಾ, ವಿಜ್ಜಾಗತೋ, ಞಾಣೀತಿಆದಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಭವನ್ತಿ ಚತ್ರ –

ವಿದ್ವಾ ವಿಜ್ಜಾಗತೋ ಞಾಣೀ, ವಿಭಾವೀ ಪಣ್ಡಿತೋ ಸುಧೀ;

ಬುಧೋ ವಿಸಾರದೋ ವಿಞ್ಞೂ, ದೋಸಞ್ಞೂ ವಿದ್ದಸು ವಿದೂ.

ವಿಪಸ್ಸೀ ಪಟಿಭಾಣೀ ಚ, ಮೇಧಾವೀ ನಿಪಕೋ ಕವಿ;

ಕುಸಲೋ ವಿದುರೋ ಧೀಮಾ, ಗತಿಮಾ ಮುತಿಮಾ ಚಯಂ.

ಚಕ್ಖುಮಾ ಕಣ್ಣವಾ ದಬ್ಬೋ, ಧೀರೋ ಭೂರಿ ವಿಚಕ್ಖಣೋ;