೫. ಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ

ಭೂ ಧಾತುತೋ ಪವತ್ತಾನಂ, ನಾಮಿಕಾನಮಿತೋ ಪರಂ;

ನಾಮಮಾಲಂ ಪಕಾಸಿಸ್ಸಂ, ನಾಮಮಾಲನ್ತರಮ್ಪಿ ಚ.

ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಕಥಾ ಏತ್ಥ, ಏವಂ ವುತ್ತೇ ನ ಹೇಸ್ಸತಿ;

ಪಭೇದೋ ನಾಮಮಾಲಾನಂ, ಪರಿಪುಣ್ಣೋವ ಹೇಹಿತಿ.

ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಮತಂ ಸುತಂ;

ಪುರೇಚರಂ ಕರಿತ್ವಾನ, ವಕ್ಖಾಮಿ ಸವಿನಿಚ್ಛಯಂ.

ಪುರಿಸೋ, ಪುರಿಸಾ. ಪುರಿಸಂ, ಪುರಿಸೇ. ಪುರಿಸೇನ, ಪುರಿಸೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಭಿ. ಪುರಿಸಸ್ಸ, ಪುರಿಸಾನಂ. ಪುರಿಸಾ, ಪುರಿಸಸ್ಮಾ, ಪುರಿಸಮ್ಹಾ, ಪುರಿಸೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಭಿ. ಪುರಿಸಸ್ಸ, ಪುರಿಸಾನಂ. ಪುರಿಸೇ, ಪುರಿಸಸ್ಮಿಂ, ಪುರಿಸಮ್ಹಿ, ಪುರಿಸೇಸು. ಭೋ ಪುರಿಸ, ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾ.

ಅಯಮಾಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೇನ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೇನ ಕತಸ್ಮಾ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕತೋ ಉದ್ಧರಿತೋ ಪುರಿಸಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾನಯೋ. ತತ್ರ ಪುರಿಸವಚನಏಕವಚನಪುಥುವಚನೇಸು ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಾದೀನಿ ಭವನ್ತಿ. ತಂ ಯಥಾ? ಪುರಿಸೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಪುರಿಸಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ತತ್ರ ಪುರಿಸೋತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸಾತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಭವತಿ.

ಪುರಿಸಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಪುರಿಸೇ ಪಸ್ಸತಿ. ತತ್ರ ಪುರಿಸನ್ತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸೇತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಭವತಿ.

ಪುರಿಸೇನ ಕತಂ, ಪುರಿಸೇಹಿ ಕತಂ, ಪುರಿಸೇಭಿ ಕತಂ. ತತ್ರ ಪುರಿಸೇನಾತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ಕರಣವಚನಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಭೀತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ಕರಣವಚನಂ ಭವತಿ.

ಪುರಿಸಸ್ಸ ದೀಯತೇ, ಪುರಿಸಾನಂ ದೀಯತೇ. ತತ್ರ ಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸಾನನ್ತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ ಭವತಿ.

ಪುರಿಸಾ ನಿಸ್ಸಟಂ, ಪುರಿಸಸ್ಮಾ ನಿಸ್ಸಟಂ, ಪುರಿಸಮ್ಹಾ ನಿಸ್ಸಟಂ, ಪುರಿಸೇಹಿ ನಿಸ್ಸಟಂ, ಪುರಿಸೇಭಿ ನಿಸ್ಸಟಂ. ತತ್ರ ಪುರಿಸಾತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಭವತಿ. ಪುರಿಸಸ್ಮಾತಿ…ಪೇ… ಪುರಿಸಮ್ಹಾತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಭೀತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಭವತಿ.

ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಪುರಿಸಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೋ. ತತ್ರ ಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸಾನನ್ತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ಭವತಿ.

ಪುರಿಸೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ಪುರಿಸಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ಪುರಿಸಮ್ಹಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ಪುರಿಸೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಂ. ತತ್ರ ಪುರಿಸೇತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸಸ್ಮಿನ್ತಿ…ಪೇ… ಪುರಿಸಮ್ಹೀತಿ…ಪೇ… ಪುರಿಸೇಸೂತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಭವತಿ.

ಭೋ ಪುರಿಸ ತಿಟ್ಠ, ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾ ತಿಟ್ಠಥ. ತತ್ರ ಭೋ ಪುರಿಸಇತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ಆಲಪನಂ ಭವತಿ, ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾಇತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ಆಲಪನಂ ಭವತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಯೋ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬೋ.

ಯಮಕಮಹಾಥೇರೇನ ಕತಾಯ ಪನ ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಂ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸ’’ಇತಿ ರಸ್ಸವಸೇನ ಆಲಪನೇಕವಚನಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸಾ’’ಇತಿ ದೀಘವಸೇನ ಆಲಪನಬಹುವಚನಂ ವುತ್ತಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಾದಿಸೋ ನಯೋ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಬಹೂನಮಾಲಪನವಿಸಯೇ ‘‘ಭೋ ಯಕ್ಖಾ’’ಇತಿಆದೀನಂ ಆಲಪನಬಹುವಚನಾನಂ ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ದಿಸ್ಸನತೋ ಪಸತ್ಥತರೋವ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಪಮಾಣಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಯಮಕಮಹಾಥೇರಮತೇನಪಿ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಾ ಪುರಿಸ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ಆಮನ್ತನೇ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸ, ಭೋ ಪುರಿಸಾ, ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ತತ್ಥ ಪುರಿಸೋತಿ ಪಠಮಾಯ ಏಕವಚನಂ. ಪುರಿಸಾತಿ ಬಹುವಚನಂ. ಪುರಿಸನ್ತಿ ದುತಿಯಾಯ ಏಕವಚನಂ. ಪುರಿಸೇತಿ ಬಹುವಚನಂ. ಪುರಿಸೇನಾತಿ ತತಿಯಾಯ ಏಕವಚನಂ. ಪುರಿಸೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಭೀತಿ ದ್ವೇ ಬಹುವಚನಾನಿ. ಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಚತುತ್ಥಿಯಾ ಏಕವಚನಂ. ಪುರಿಸಾನನ್ತಿ ಬಹುವಚನಂ. ಪುರಿಸಾ, ಪುರಿಸಸ್ಮಾ, ಪುರಿಸಮ್ಹಾತಿ ತೀಣಿ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ಏಕವಚನಾನಿ. ಪುರಿಸೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಭೀತಿ ದ್ವೇ ಬಹುವಚನಾನಿ. ಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಏಕವಚನಂ. ಪುರಿಸಾನನ್ತಿ ಬಹುವಚನಂ. ಪುರಿಸೇ, ಪುರಿಸಸ್ಮಿಂ, ಪುರಿಸಮ್ಹೀತಿ ತೀಣಿ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಏಕವಚನಾನಿ. ಪುರಿಸೇಸೂತಿ ಬಹುವಚನಂ. ಭೋ ಪುರಿಸಾತಿ ಅಟ್ಠಮಿಯಾ ಏಕವಚನಂ. ಭೋ ಪುರಿಸಾ, ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾತಿ ದ್ವೇ ಬಹುವಚನಾನಿ.

ಕಿಞ್ಚಾಪೇತೇಸು ‘‘ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪಠಮಾಪಞ್ಚಮೀಅಟ್ಠಮೀನಂ, ‘‘ಪುರಿಸೇ’’ತಿ ಇದಂ ದುತಿಯಾಸತ್ತಮೀನಂ, ‘‘ಪುರಿಸೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಭೀ’’ತಿ ತತಿಯಾಪಞ್ಚಮೀನಂ, ‘‘ಪುರಿಸಾನ’’ನ್ತಿ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀನಂ ಏಕಸದಿಸಂ, ತಥಾಪಿ ಅತ್ಥವಸೇನ ಅಸಙ್ಕರಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಥಂ? ‘‘ಪುರಿಸೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಪುರಿಸಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಪುರಿಸಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಪುರಿಸೇ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ.

ತತ್ಥ ಚ ಭೋತಿ ಆಮನ್ತನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಸೋ ನ ಕೇವಲಂ ಏಕವಚನಂಯೇವ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸಾ’’ಇತಿ ಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗೋಪಿ ಗಹಿತೋ. ‘‘ಭವನ್ತೋ’’ತಿದಂ ಪನ ಬಹುವಚನಮೇವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಪುನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇತಿ ಯಮಕಮಹಾಥೇರೇನ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸ’’ಇತಿ ರಸ್ಸವಸೇನ ಆಲಪನೇಕವಚನಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸಾ’’ಇತಿ ದೀಘವಸೇನ ಆಲಪನಬಹುವಚನಂ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಚ ನಿಪಾತಭೂತೋ ಭೋಸದ್ದೋ ಏಕವಚನಬಹುವಚನವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಅತ್ರಿಮಾನಿ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ – ‘‘ಅಪಿ ನು ಖೋ ಸಪರಿಗ್ಗಹಾನಂ ತೇವಿಜ್ಜಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತೀತಿ, ನೋ ಹಿದಂ ಭೋ ಗೋತಮ. ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಭೋ ಆನನ್ದ, ಅಬ್ಭುತಂ ಭೋ ಆನನ್ದ, ಏಹಿ ಭೋ ಸಮಣ, ಭೋ ಪಬ್ಬಜಿತ’’ಇಚ್ಚಾದಿಪಾಳಿತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಚ ಭೋಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕವಚನಪ್ಪಯೋಗೇ ಪವತ್ತಿನಿದಸ್ಸನಂ, ‘‘ತೇನ ಹಿ ಭೋ ಮಮಪಿ ಸುಣಾಥ. ಯಥಾ ಮಯಮೇವ ಅರಹಾಮ ತಂ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮಂ ದಸ್ಸನಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ, ನಾಹಂ ಭೋ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸುಭಾಸಿತಂ ಸುಭಾಸಿತತೋ ನಾಬ್ಭನುಮೋದಾಮಿ, ಪಸ್ಸಥ ಭೋ ಇಮಂ ಕುಲಪುತ್ತಂ. ಭೋ ಯಕ್ಖಾ ಅಹಂ ಇಮಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದದೇಯ್ಯಂ. ಅಪರಿಸುದ್ಧೋ ಪನಮ್ಹಿ, ಭೋ ಧುತ್ತಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕ್ರಿಯಾ ಮಯ್ಹಂ ನ ರುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ತೇ ಪುರಿಸೇ ಆಹ ಭೋ ತುಮ್ಹೇ ಮಂ ಮಾರೇನ್ತಾ ರಞ್ಞೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾವ ಮಾರೇಥಾ’’ತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ ಪನ ಪಾಳಿತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಚ ಭೋಸದ್ದಸ್ಸ ಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗೇ ಪವತ್ತಿನಿದಸ್ಸನಂ. ಕಚ್ಚಾಯನಪ್ಪಕರಣೇ ಪನ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸ, ಭೋ ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯಂ ಆಲಪನೇಕವಚನವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಯಥಾ ಆಗಮೇಹಿ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಕೇಚಿ ಪನ ಅದೂರಟ್ಠಸ್ಸಾಲಪನೇ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸ’’ಇತಿ ರಸ್ಸವಸೇನ ಆಲಪನೇಕವಚನಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ದೂರಟ್ಠಸ್ಸಾಲಪನೇ ಪನ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸಾ’’ಇತಿ ದೀಘವಸೇನ ಆಲಪನೇಕವಚನಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ಅದೂರಟ್ಠಾನಂ ದೂರಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪುರಿಸಾನಂ ಇತ್ಥೀನಞ್ಚ ಆಲಪನೇ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವದನ್ತಿ. ತಥಾ ಅದೂರಟ್ಠಾಯ ದೂರಟ್ಠಾಯ ಚ ಇತ್ಥಿಯಾ ಆಲಪನೇ ತೇ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಅದೂರಟ್ಠಾನಂ ದೂರಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪುರಿಸಾನಮಾಲಪನೇ ಕಥಂ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಅದ್ಧಾ ತೇ ಏವಂ ಪುಟ್ಠಾ ಉತ್ತರಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ತೇ ಚೇ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾತಿ ಇಮಿನಾವ ಅದೂರಟ್ಠಾನಂ ದೂರಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪುರಿಸಾನಮಾಲಪನಂ ಭವತೀ’’ತಿ. ತದಾ ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ ‘‘ಯದಿ ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅದ್ವೇಜ್ಝೇನ ವಚನೇನ ಅದೂರಟ್ಠಾನಂ ದೂರಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪುರಿಸಾನಮಾಲಪನಂ ಭವತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸ’’ಇತಿ ರಸ್ಸಪದೇನಪಿ ದೂರಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಪುರಿಸಸ್ಸಾಲಪನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಅವತ್ವಾ ಕಿಮತ್ಥಂ ಅದೂರಟ್ಠಸ್ಸಾಲಪನೇ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸ’’ಇತಿ ರಸ್ಸವಸೇನ ಆಲಪನೇಕವಚನಂ ಇಚ್ಛಥ, ಕಿಮತ್ಥಞ್ಚ ದೂರಟ್ಠಸ್ಸಾಲಪನೇ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸಾ’’ಇತಿ ದೀಘವಸೇನ ಆಲಪನೇಕವಚನಂ ಇಚ್ಛಥ.

ನನು ‘‘ತಗ್ಘ ಭಗವಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ತಗ್ಘ ಸುಗತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ತಿಆದೀಸು ಆಲಪನಪದಭೂತಂ ‘‘ಭಗವಾ’’ಇತಿ ದೀಘಪದಂ ಸಮೀಪೇ ಠಿತಕಾಲೇಪಿ ದೂರೇ ಠಿತಕಾಲೇಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸಾಲಪನಪದಂ ಭವಿತುಮರಹತೇವ, ತಥಾ ಆಲಪನಪದಭೂತಂ ‘‘ಸುಗತ’’ಇತಿ ರಸ್ಸಪದಮ್ಪಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತೇಸು ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಆಲಪನಪದಸ್ಸ ನ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ರಸ್ಸತ್ತಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ಸುಗತಾ’’ತಿ ಆಲಪನಪದಸ್ಸ ಚ ನ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ದೀಘತ್ತಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ದೀಘರಸ್ಸಮತ್ತಾಭೇದಂ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಪುರಿಸ’’ಇತಿ ರಸ್ಸವಸೇನ ವುತ್ತಪದಂ ಪಕತಿಸ್ಸರವಸೇನ ಸಮೀಪೇ ಠಿತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಆಮನ್ತನಕಾಲೇ ಅದೂರಟ್ಠಸ್ಸಾಲಪನಪದಂ ಭವತಿ, ಆಯತಸ್ಸರವಸೇನ ದೂರೇ ಠಿತಪುರಿಸಸ್ಸ ಆಮನ್ತನಕಾಲೇ ದೂರಟ್ಠಸ್ಸಾಲಪನಪದಂ ಭವತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ‘‘ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾ, ಭೋ ಯಕ್ಖಾ, ಭೋ ಧುತ್ತಾ’’ತಿಆದೀನಿ ದೀಘವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ ಆಲಪನಬಹುವಚನಪದಾನಿಪಿ ಪಕತಿಸ್ಸರವಸೇನ ಸಮೀಪೇ ಠಿತಪುರಿಸಾನಂ ಆಮನ್ತನಕಾಲೇ ಅದೂರಟ್ಠಾನಮಾಲಪನಪದಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಆಯತಸ್ಸರವಸೇನ ದೂರೇ ಠಿತಪುರಿಸಾದೀನಂ ಆಮನ್ತನಕಾಲೇ ದೂರಟ್ಠಾನಮಾಲಪನಪದಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ. ತಥಾ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಕತ್ಥಚಿ ಕತ್ಥಚಿ ರಸ್ಸಟ್ಠಾನೇಪಿ ದೀಘಟ್ಠಾನೇಪಿ ಆಯತೇನ ಸರೇನ ಮಜ್ಝಿಮಾಯತೇನ ಸರೇನ ಅಚ್ಚಾಯತೇನ ಚ ಸರೇನ ವೇದಂ ಪಠನ್ತಿ ಲಿಖಿತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೇನ ಗೀತಸ್ಸರೇನ ವಿಯ. ಇತಿ ಸಬ್ಬಕ್ಖರೇಸುಪಿ ಆಯತೇನ ಸರೇನುಚ್ಚಾರಣಂ ಲಬ್ಭತೇವ ಲಿಖಿತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಮ್ಪಥಮನೋತರಿತ್ವಾ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸ’’ಇತಿ ವಚನೇನ ದೂರಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಅದೂರಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಪುರಿಸಸ್ಸಾಲಪನಂ ಭವತಿ, ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸಾ, ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ವಚನೇಹಿಪಿ ದೂರಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅದೂರಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪುರಿಸಾನಮಾಲಪನಂ ಭವತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇತಿ ದೂರಟ್ಠಸ್ಸ ಅದೂರಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಆಯತೇನ ಸರೇನ ಆಮನ್ತನಮೇವ ಪಮಾಣಂ, ನ ದೀಘರಸ್ಸಮತ್ತಾವಿಸೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭೋ ಸತ್ಥ, ಭೋ ರಾಜ, ಭೋ ಗಚ್ಛ, ಭೋ ಮುನಿ, ಭೋ ದಣ್ಡಿ, ಭೋ ಭಿಕ್ಖು, ಭೋ ಸಯಮ್ಭು, ಭೋತಿ ಕಞ್ಞೇ, ಭೋತಿ ಪತ್ತಿ, ಭೋತಿ ಇತ್ಥಿ, ಭೋತಿ ಯಾಗು, ಭೋತಿ ವಧು, ಭೋ ಕುಲ, ಭೋ ಅಟ್ಠಿ, ಭೋ ಚಕ್ಖು’’ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಅದೂರಟ್ಠಸ್ಸಾಲಪನಞ್ಚ ದೂರಟ್ಠಸ್ಸಾಲಪನಞ್ಚ ಭವತಿ. ‘‘ಭವನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ, ಸತ್ಥಾರೋ, ಭೋತಿಯೋ ಕಞ್ಞಾ, ಕಞ್ಞಾಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಅದೂರಟ್ಠಾನಞ್ಚಾಲಪನಂ ಭವತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ –

ತಸ್ಸ ತಂ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ, ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತಂ ಅದಸ್ಸಯುಂ;

ಪುತ್ತೋ ಚ ಪಿತರಂ ದಿಸ್ವಾ, ದೂರತೋವಜ್ಝಭಾಸಥ.

ಆಗಚ್ಛು ದೋವಾರಿಕಾ ಖಗ್ಗಬನ್ಧಾ,

ಕಾಸಾವಿಯಾ ಹನ್ತು ಮಮಂ ಜನಿನ್ದ;

ಅಕ್ಖಾಹಿ ಮೇ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಏತಮತ್ಥಂ,

ಅಪರಾಧೋ ಕೋ ನ್ವಿಧ ಮಮಜ್ಜ ಅತ್ಥಿ.

ಏವಂ ಸದ್ಧಮ್ಮರಾಜೇನ, ವೋಹಾರಕುಸಲೇನ ವೇ;

ಸುದೇಸಿತೇ ಸೋಮನಸ್ಸ-ಜಾತಕೇ ಸಬ್ಬದಸ್ಸಿನಾ.

ದೂರಟ್ಠಾನೇಪಿ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ‘‘ಜನಿನ್ದ’’ಇತಿ ದಿಸ್ಸತಿ;

ನ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ದೀಘತ್ತಂ, ಇತಿ ನೀತಿ ಮಯಾ ಮತಾ.

ಇದಮ್ಪೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಕುತೋ ನು ಭೋ ಇದಮಾಯಾತಂ ‘ದೂರಟ್ಠಸ್ಸಾಲಪನಂ ಅದೂರಟ್ಠಸ್ಸಾಲಪನಮಿ’ತಿ’’? ಸದ್ದಸತ್ಥತೋ. ಸದ್ದಸತ್ಥಂ ನಾಮ ನ ಸಬ್ಬಸೋ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸೋಪಕಾರಕಂ, ಏಕದೇಸೇನ ಪನ ಹೋತಿ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ‘‘ಬಹುವಚನ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಪುಥುವಚನ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಅನೇಕವಚನ’’ನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಬಹುವಚನ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಪುಥುವಚನ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಅನೇಕವಚನ’’ನ್ತಿ ವಾ ವೋಹಾರೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಪುಥುವಚನಂ ಅನೇಕವಚನನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ಸಾಸನೇ ನಿರುತ್ತಞ್ಞೂನಂ ವೋಹಾರೋ, ಇತರಂ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂನಂ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ದ್ವಿವಚನಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧವಚನೇ ದ್ವಿವಚನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ. ನನು ಬುದ್ಧವಚನೇ ವಚನತ್ತಯಂ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ಏಕವಚನಂ, ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ದ್ವಿವಚನಂ, ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಬಹುವಚನನ್ತಿ? ತನ್ನ, ಯದಿ ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ದ್ವಿವಚನಂ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕತರಂ ದ್ವಿವಚನನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯಾಥ, ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧವಚನೇ ದ್ವಿವಚನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತೇನೇವ ಹಿ ಸಿ ಯೋ ಅಂ ಯೋ ನಾ ಹೀತಿಆದಿನಾ ಏಕವಚನಬಹುವಚನಾನೇವ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ.

ನನು ಚ ಭೋ ‘‘ಸುಣನ್ತು ಮೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ, ಅಜ್ಜ ಉಪೋಸಥೋ ಪನ್ನರಸೋ. ಯದಾಯಸ್ಮನ್ತಾನಂ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ, ಮಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ದ್ವೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ ಖೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಪಾಳೀಸು ಬಹವೋ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಯಥಾ ತಥಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ಪರಿವಾಸಾದಿಆರೋಚನೇಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾತಸುಗತಾಧಿಪ್ಪಾಯೇಹಿ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಆರೋಚೇನ್ತೇನ ‘ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ ಧಾರೇನ್ತೂ’ತಿ, ತಿಣ್ಣಂ ಆರೋಚೇನ್ತೇನ ‘ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಧಾರೇನ್ತೂ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ವಿನಯವೋಹಾರವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ. ನನು ವಿನಯೋ ಬುದ್ಧವಚನಂ, ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಬುದ್ಧವಚನೇ ದ್ವಿವಚನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವದಥಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ ವಿನಯೋ ಬುದ್ಧವಚನಂ, ತಥಾಪಿ ವಿನಯಕಮ್ಮವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಉಪಲಕ್ಖಣಮತ್ತಂ, ನ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಬಹುವಚನಪರಿಯಾಪನ್ನಂ. ಯದಿ ಹಿ ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ದ್ವಿವಚನಂ ಸಿಯಾ, ತಪ್ಪಯೋಗಾನಿಪಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ದ್ವಿವಚನಾನೇವ ಸಿಯುಂ, ತಥಾರೂಪಾನಿಪಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ನ ಸನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಅಕ್ಖರಸಮಯಕೋವಿದೋ ಝಾನಲಾಭೀಪಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ವಸ್ಸಸತಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಸಮವೇಕ್ಖನ್ತೋ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಏಕಮ್ಪಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ದ್ವಿವಚನನ್ತಿ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಕ್ರಿಯಾಪದೇಸು ದ್ವಿವಚನಸ್ಸಾಭಾವಾ ನಾಮಿಕಪದೇಸು ದ್ವಿವಚನಂ ನತ್ಥಿ. ನಾಮಿಕಪದೇಸು ತದಭಾವಾಪಿ ಕ್ರಿಯಾಪದೇಸು ತದಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯಂ ದ್ವೀಸುಪಿ ದ್ವಿವಚನಾನಿ ಸನ್ತಿ, ಮಾಗಧಭಾಸಾಯಂ ಪನ ನತ್ಥಿ.

ಅಪಿಚ ‘‘ಪುಥುವಚನ’’ನ್ತಿ ನಿರುತ್ತಿವೋಹಾರೋಪಿ ‘‘ಬುದ್ಧವಚನೇ ದ್ವಿವಚನಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ. ತಞ್ಹಿ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯಂ ವುತ್ತಾ ದ್ವಿವಚನತೋ ಬಹುವಚನತೋ ಚ ವಿಸುಂಭೂತಂ ವಚನಂ, ತತ್ಥ ವಾ ವುತ್ತೇಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ವಿಸುಂಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಚನಂ ‘‘ಪುಥುವಚನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಥಮಿದಂ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯಂ ವುತ್ತಾ ದ್ವಿವಚನತೋ ಬಹುವಚನತೋ ಚ ವಿಸುಂಭೂತಂ ವಚನನ್ತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯಂ ‘‘ಪುಥುವಚನ’’ನ್ತಿ ವೋಹಾರೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ತೇಹಿ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯಂ ವುತ್ತೇಹಿ ದ್ವಿವಚನಬಹುವಚನೇಹಿ ವಿಸುಂಭೂತಅತ್ಥಸ್ಸ ವಚನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಥಞ್ಚ ಪನ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯಂ ವುತ್ತೇಹಿ ವಿಸುಂಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಚನನ್ತಿ ಪುಥುವಚನನ್ತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯಂ ದ್ವೇ ಉಪಾದಾಯ ದ್ವಿವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ನ ತಿಚತುಪಞ್ಚಾದಿಕೇ ಬಹವೋ ಉಪಾದಾಯ, ಬಹವೋ ಪನ ಉಪಾದಾಯ ಬಹುವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ನ ದ್ವೇ ಉಪಾದಾಯ, ಅಯಂ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯ ವಿಸೇಸೋ. ಮಾಗಧಭಾಸಾಯಂ ಪನ ದ್ವಿತಿಚತುಪಞ್ಚಾದಿಕೇ ಬಹವೋ ಉಪಾದಾಯ ಪುಥುವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ವಿಸುಂಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಚನನ್ತಿ ಪುಥುವಚನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಂ ಮಾಗಧಭಾಸಾಯ ವಿಸೇಸೋ. ತಸ್ಮಾತ್ರ ಪುಥುಭೂತಸ್ಸ, ಪುಥುನೋ ವಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಚನಂ ‘‘ಪುಥುವಚನ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮಧಿಗನ್ತಬ್ಬೋ.

ಇದಾನಿ ‘‘ಪುರಿಸೋ, ಪುರಿಸಾ, ಪುರಿಸ’’ನ್ತಿ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕತೋ ಉದ್ಧರಿತನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಕತಿರೂಪಭೂತಸ್ಸ ಭೂತಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –

ಭೂತೋ, ಭೂತಾ. ಭೂತಂ, ಭೂತೇ. ಭೂತೇನ, ಭೂತೇಹಿ, ಭೂತೇಭಿ. ಭೂತಸ್ಸ, ಭೂತಾನಂ. ಭೂತಾ, ಭೂತಸ್ಮಾ, ಭೂತಮ್ಹಾ, ಭೂತೇಹಿ, ಭೂತೇಭಿ. ಭೂತಸ್ಸ, ಭೂತಾನಂ. ಭೂತೇ, ಭೂತಸ್ಮಿಂ, ಭೂತಮ್ಹಿ, ಭೂತೇಸು. ಭೋ ಭೂತ, ಭವನ್ತೋ ಭೂತಾ.

ಅಥ ವಾ ‘‘ಭೋ ಭೂತಾ’’ಇತಿ ಬಹುವಚನಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ. ಯಥಾ ಪನೇತ್ಥ ಭೂತಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಪುರಿಸನಯೇನ ಯೋಜಿತಾ, ಏವಂ ಭಾವಕಾದೀನಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ತಂಸದಿಸಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಪುರಿಸನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಏತ್ಥಞ್ಞಾನಿ ತಂಸದಿಸಾನಿ ನಾಮ ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಬುದ್ಧಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಪಕತಿರೂಪಾನಿ.

ಬುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಙ್ಘೋ ಮಗ್ಗೋ,

ಖನ್ಧೋ ಕಾಯೋ ಕಾಮೋ ಕಪ್ಪೋ;

ಮಾಸೋ ಪಕ್ಖೋ ಯಕ್ಖೋ ಭಕ್ಖೋ,

ನಾಗೋ ಮೇಘೋ ಭೋಗೋ ಯಾಗೋ.

ರಾಗೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ಮಾನೋ,

ಮಕ್ಖೋ ಥಮ್ಭೋ ಕೋಧೋ ಲೋಭೋ;

ಹಾಸೋ ವೇರೋ ದಾಹೋ ತೇಜೋ,

ಛನ್ದೋ ಕಾಸೋ ಸಾಸೋ ರೋಗೋ.

ಅಸ್ಸೋ ಸಸ್ಸೋ ಇಸ್ಸೋ ಸಿಸ್ಸೋ,

ಸೀಹೋ ಬ್ಯಗ್ಘೋ ರುಕ್ಖೋ ಸೇಲೋ;

ಇನ್ದೋ ಸಕ್ಕೋ ದೇವೋ ಗಾಮೋ,

ಚನ್ದೋ ಸೂರೋ ಓಘೋ ದೀಪೋ.

ಪಸ್ಸೋ ಯಞ್ಞೋ ಚಾಗೋ ವಾದೋ,

ಹತ್ಥೋ ಪತ್ತೋ ಸೋಸೋ ಗೇಧೋ;

ಸೋಮೋ ಯೋಧೋ ಗಚ್ಛೋ ಅಚ್ಛೋ,

ಗೇಹೋ ಮಾಳೋ ಅಟ್ಟೋ ಸಾಲೋ.

ನರೋ ನಗೋ ಮಿಗೋ ಸಸೋ,

ಸುಣೋ ಬಕೋ ಅಜೋ ದಿಜೋ;

ಹಯೋ ಗಜೋ ಖರೋ ಸರೋ,

ದುಮೋ ತಲೋ ಪಟೋ ಧಜೋ.

ಉರಗೋ ಪಟಗೋ ವಿಹಗೋ ಭುಜಗೋ,

ಖರಭೋ ಸರಭೋ ಪಸದೋ ಗವಜೋ;

ಮಹಿಸೋ ವಸಭೋ ಅಸುರೋ ಗರುಳೋ,

ತರುಣೋ ವರುಣೋ ಬಲಿಸೋ ಪಲಿಘೋ.

ಸಾಲೋ ಧವೋ ಚ ಖದಿರೋ,

ಗೋಧುಮೋ ಸಟ್ಠಿಕೋ ಯವೋ;

ಕಳಾಯೋ ಚ ಕುಲತ್ಥೋ ಚ,

ತಿಲೋ ಮುಗ್ಗೋ ಚ ತಣ್ಡುಲೋ.

ಖತ್ತಿಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವೇಸ್ಸೋ,

ಸುದ್ದೋ ಧುತ್ತೋ ಚ ಪುಕ್ಕುಸೋ;

ಚಣ್ಡಾಲೋ ಪತಿಕೋ ಪಟ್ಠೋ,

ಮನುಸ್ಸೋ ರಥಿಕೋ ರಥೋ.

ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಗಹಟ್ಠೋ ಚ,

ಗೋಣೋ ಓಟ್ಠೋ ಚ ಗದ್ರಭೋ;

ಮಾತುಗಾಮೋ ಚ ಓರೋಧೋ,

ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ವಿಭಾವಯೇ.

ಕೇಚೇತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ನನು ಭೋ ‘ಓರೋಧಾ ಚ ಕುಮಾರಾ ಚಾ’ತಿ ಪಾಠಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ಓರೋಧಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ’’ತಿ? ತನ್ನ, ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಓರೋಧಾ’’ತಿ ಇದಂ ಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಮೇವ, ನಾ’ಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ, ತುಮ್ಹೇ ಪನ ‘‘ಆಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಏವಂ ವದಥ, ನ ಪನಿದಂ ಆಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಮಾತುಗಾಮಾ’’ತಿಪದಂ ವಿಯ ಬಹುವಚನವಸೇನ ವುತ್ತಮಾಕಾರನ್ತಪದನ್ತಿ. ನನು ಚ ಭೋ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾದೀಸು ಓರೋಧಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತಾ ಪಾಕಟಾ, ಕಥನ್ತಿ ಚೇ? ‘‘ರುಕ್ಖೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ ಥೇರಸ್ಸ ಕುದ್ಧಾ ಪಠಮಮೇವ ಮನಂ ಪಲೋಭೇತ್ವಾ ‘ಇತೋ ತೇ ಸತ್ತದಿವಸಮತ್ಥಕೇ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ರಾಜಾ ಮರಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಸುಪಿನೇ ಆರೋಚೇಸಿ. ಥೇರೋ ತಂ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ರಾಜೋರೋಧಾನಂ ಆಚಿಕ್ಖಿ. ತಾ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಮಹಾವಿರವಂ ವಿರವಿಂಸೂ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ರಾಜೋರೋಧಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾವ ಓರೋಧಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತಾ ಪಾಕಟಾತಿ? ತನ್ನ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ದುಗ್ಗಹಣತೋ. ದುಗ್ಗಹಿತೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅತ್ಥೋ, ಏತ್ಥ ಪನ ಓರೋಧಸದ್ದೇನ ಇತ್ಥಿಪದತ್ಥಸ್ಸ ಕಥನತೋ ಇತ್ಥಿಪದತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತಾ ಇತ್ಥಿಯೋ’’ತಿ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ. ತುಮ್ಹೇ ಪನ ಅಮಾತಾಪಿತರಸಂವದ್ಧತ್ತಾ ಆಚರಿಯಕುಲೇ ಚ ಅನಿವುಟ್ಠತ್ತಾ ಏತಂ ಸುಖುಮತ್ಥಮಜಾನನ್ತಾ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಮುಖಾರೂಳ್ಹಂ ವದಥ.

ಭುಞ್ಜನತ್ಥಂ ಕಥನತ್ಥಂ, ಮುಖಂ ಹೋತೀತಿ ನೋ ವದೇ;

ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಮುಖಾರೂಳ್ಹಂ, ವಚನಂ ಪಣ್ಡಿತೋ ನರೋತಿ.

ನ ಮಯಂಭೋ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಮುಖಾರೂಳ್ಹಂ ವದಾಮ, ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಞ್ಞೇವ ವಚನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವದಾಮ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯೇವ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪಟಿಸರಣಂ, ನ ಮಯಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸದ್ದಹಾಮಾತಿ. ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸದ್ದಹಥ ವಾ ಮಾ ವಾ, ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಞ್ಞೇವ ವಚನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವದಾಮಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖಥ. ನ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ‘‘ಓರೋಧಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನಮತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖಥ, ನ ಯುತ್ತಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಗರೂನಮಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖನಂ ಮಹತೋ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಲಾಭಾಯ ಸಂವತ್ತನತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಅತ್ತನಾ ದುಗ್ಗಹಿತೇನ ಅಮ್ಹೇ ಚೇವ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖತಿ, ಬಹುಞ್ಚ ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಸವತಿ, ತತೋ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಖಣತೀ’’ತಿ.

ಏವಂ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖನಸ್ಸ ಅಯುತ್ತತಂ ಸಾವಜ್ಜತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನಪಿ ತೇ ಇದಂ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಆಹಟಉದಾಹರಣಸದಿಸಂ ಉದಾಹರಣಮತ್ಥಿ, ತಂ ಸುಣಾಥ. ಕೋಸಿಯಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಹಿ ‘‘ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಏಕಂ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಮಾತುಗಾಮಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ. ಸಾ ಕಿರೇಕಸ್ಸ ಸದ್ಧಸ್ಸ ಪಸನ್ನಸ್ಸ ಉಪಾಸಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ದುಸ್ಸೀಲಾ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಮಾತುಗಾಮಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಮತೇನ ಮಾತುಗಾಮಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋಯೇವ ಸಿಯಾ, ನ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋ, ಕಿಮಿದಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಮ್ಪಿ ನ ಪಸ್ಸಥ, ತದೇವ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಪಸ್ಸಥ, ಕಿಂ ಸಾ ಏವ ಅಟ್ಠಕಥಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪಟಿಸರಣಂ, ನ ತದಞ್ಞಾತಿ.

ಯದಿ ತಾಸದ್ದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಓರೋಧಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತ್ತಮಿಚ್ಛಥ, ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಾಸದ್ದಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಮಾತುಗಾಮಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತ್ತಮಿಚ್ಛಥಾತಿ. ಏವಂ ವುತ್ತಾ ತೇ ನಿರುತ್ತರಾ ಅಪ್ಪಟಿಭಾನಾ ಮಙ್ಕುಭೂತಾ ಪತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾ ಅಧೋಮುಖಾ ಪಜ್ಝಾಯೇಯ್ಯುಂ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಮಾತುಗಾಮಸದ್ದೇನ ಇತ್ಥಿಪದತ್ಥಸ್ಸ ಕಥನತೋ ಇತ್ಥಿಪದತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸಾ ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ. ಕತ್ಥಚಿ ಹಿ ಪಧಾನವಾಚಕೇನ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇನ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇನ ವಾ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ಗುಣಸದ್ದಸ್ಸ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಲಿಙ್ಗಾನುವತ್ತಿತ್ತಾಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬತ್ತೇಪಿ ಲಿಙ್ಗಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಇತ್ಥಿಪದತ್ಥಮೇವಾಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ತಂ ಯಥಾ? ‘‘ಇಧ ವಿಸಾಖೇ ಮಾತುಗಾಮೋ ಸುಸಂವಿಹಿತಕಮ್ಮನ್ತಾ ಹೋತಿ ಸಙ್ಗಹಿತಪರಿಜನಾ ಭತ್ತುಮನಾಪಂ ಚರತಿ, ಸಮ್ಭತಂ ಅನುರಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ ಭನ್ತೇ ಹೇತು ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯೇನ ಮಿಧೇಕಚ್ಚೋ ಮಾತುಗಾಮೋ ದುಬ್ಬಣ್ಣಾ ಚ ಹೋತಿ ದುರೂಪಾ ಸುಪಾಪಿಕಾ ದಸ್ಸನಾಯ, ದಲಿದ್ದಾ ಚ ಹೋತಿ ಅಪ್ಪಸ್ಸಕಾ ಅಪ್ಪಭೋಗಾ ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖಾ ಚ. ಇಧ ಮಲ್ಲಿಕೇ ಏಕಚ್ಚೋ ಮಾತುಗಾಮೋ ಕೋಧನಾ ಹೋತಿ ಉಪಾಯಾಸಬಹುಲಾ, ಅಪ್ಪಮ್ಪಿ ವುತ್ತಾ ಸಮಾನಾ ಅಭಿಸಜ್ಜತಿ ಕುಪ್ಪತಿ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ ಪತಿತ್ಥಿಯತಿ ಕೋಪಞ್ಚ ದೋಸಞ್ಚ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ಪಾತುಕರೋತೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖವೇ ಇತ್ಥಿರತನಂ ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಪುಬ್ಬುಟ್ಠಾಯಿನೀ ಪಚ್ಛಾನಿಪಾತಿನೀ ಕಿಂಕಾರಪಟಿಸ್ಸಾವಿನೀ’’ತಿ ಚ ಇಮೇ ಪಯೋಗಾ.

ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ಪಧಾನವಾಚಕೇನ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ಗುಣಸದ್ದಸ್ಸ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಲಿಙ್ಗಾನುವತ್ತಿತ್ತಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬತ್ತೇಪಿ ಲಿಙ್ಗಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುರಿಸಪದತ್ಥಮೇವಾಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ತಂ ಯಥಾ? ‘‘ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸತಾನಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಇಸಿಗಿಲಿಸ್ಮಿಂ ಪಬ್ಬತೇ ಚಿರನಿವಾಸಿನೋ ಅಹೇಸುಂ. ತಂ ಖೋ ಪನ ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಪರಿಣಾಯಕರತನಂ ಞಾತಾನಂ ಪವೇಸೇತಾ ಅಞ್ಞಾತಾನಂ ನಿವಾರೇತಾ’’ತಿ. ಕತ್ಥಚಿ ಪಧಾನವಾಚಕೇನ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ಗುಣಸದ್ದಸ್ಸ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಲಿಙ್ಗಾನುರೂಪಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ತಂ ಯಥಾ? ಸಾ ಇತ್ಥೀ ‘‘ಸೀಲವತೀ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮಾ. ಅಟ್ಠಹಿ ಖೋ ನಕುಲಮಾತೇ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಮಾತುಗಾಮೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಮ್ಮರಣಾ ಮನಾಪಕಾಯಿಕಾನಂ ದೇವಾನಂ ಸಹಬ್ಯತಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ. ಸದ್ಧೋ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ, ಸದ್ಧಂ ಕುಲಂ, ಚಿತ್ತಂ ದನ್ತಂ ಸುಖಾವಹ’’ನ್ತಿ.

ಸೇಯ್ಯಇತಿ ಸದ್ದೋ ಪನ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಓಕಾರನ್ತಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಾನುಕೂಲೋ ಭವತಿ ಏಕಾಕಾರೇನೇವ ತಿಟ್ಠನತೋ. ಕಥಂ? ಸೇಯ್ಯೋ ಅಮಿತ್ತೋ ಮತಿಯಾ ಉಪೇತೋ. ಏಸಾವ ಪೂಜನಾ ಸೇಯ್ಯೋ, ಏಕಾಹಂ ಜೀವಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ.

‘‘ಧಮ್ಮೇನ ಚ ಅಲಾಭೋ ಯೋ,

ಯೋ ಚ ಲಾಭೋ ಅಧಮ್ಮಿಕೋ;

ಅಲಾಭೋ ಧಮ್ಮಿಕೋ ಸೇಯ್ಯೋ,

ಯಞ್ಚೇ ಲಾಭೋ ಅಧಮ್ಮಿಕೋ.

ಯಸೋ ಚ ಅಪ್ಪಬುದ್ಧೀನಂ, ವಿಞ್ಞೂನಂ ಅಯಸೋ ಚ ಯೋ;

ಅಯಸೋವ ಸೇಯ್ಯೋ ವಿಞ್ಞೂನಂ, ನ ಯಸೋ ಅಪ್ಪಬುದ್ಧಿನಂ.

ದುಮ್ಮೇಧೇಹಿ ಪಸಂಸಾ ಚ, ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗರಹಾ ಚ ಯಾ;

ಗರಹಾವ ಸೇಯ್ಯೋ ವಿಞ್ಞೂಹಿ, ಯಞ್ಚೇ ಬಾಲಪ್ಪಸಂಸನಾ.

ಸುಖಞ್ಚ ಕಾಮಮಯಿಕಂ, ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಪವಿವೇಕಿಕಂ;

ಪವಿವೇಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ಯಞ್ಚೇ ಕಾಮಮಯಂ ಸುಖಂ.

ಜೀವಿತಞ್ಚ ಅಧಮ್ಮೇನ, ಧಮ್ಮೇನ ಮರಣಞ್ಚ ಯಂ;

ಮರಣಂ ಧಮ್ಮಿಕಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ಯಞ್ಚೇ ಜೀವೇ ಅಧಮ್ಮಿಕ’’ನ್ತಿ.

ಏವಮಯಂ ಸೇಯ್ಯ ಇತಿ ಸದ್ದೋ ಓಕಾರನ್ತಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಾನುಕೂಲೋ ಭವತಿ. ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ಆಕಾರನ್ತಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನುಕೂಲೋ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಇತ್ಥೀಪಿ ಹಿ ಏಕಚ್ಚಿಯಾ, ಸೇಯ್ಯಾ ಪೋಸ ಜನಾಧಿಪಾ’’ತಿ. ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತೋ ಪನ ಹುತ್ವಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾನುಕೂಲೋ ಅಪಸಿದ್ಧೋ. ಏವಂಪಕಾರೇ ಪಯೋಗೇ ಕಿಂ ತುಮ್ಹೇ ನ ಪಸ್ಸಥಾತಿ. ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಚ ತೇ ನಿರುತ್ತರಾವ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ.

ಸಚೇಪಿ ತೇ ಏತ್ಥ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ಅಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಚ ‘ಮಾತುಗಾಮೋ’ತಿ ವಾ ‘ಮಾತುಗಾಮೇನಾ’ತಿ ವಾ ಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಭಾವೇನ ಮಾತುಗಾಮಸದ್ದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಭೂತಂ ಮಾತುಗಾಮಸದ್ದಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಇತ್ಥಿಪದತ್ಥಮೇವ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಸಾ ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ಇತ್ಥೀಸದ್ದೇನ ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಗ್ಗಹಣಂ ಮಯಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮ, ‘ಓರೋಧೋ’ತಿ ವಾ ‘ಓರೋಧೇನಾ’ತಿ ವಾ ಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಭಾವೇನ ಠಿತಸ್ಸ ಓರೋಧಸದ್ದಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನತೋ ಪನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಂ ಪುರಿಮತ್ಥಂ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ. ತದಾ ತೇಸಂ ಇಮಾನಿ ವಿನಯಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಪದಾನಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಿ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ರಾಜಾ ಉದೇನೋ ಉಯ್ಯಾನೇ ಪರಿಚಾರೇಸಿ ಸದ್ಧಿಂ ಓರೋಧೇನ, ಅಥ ಖೋ ರಞ್ಞೋ ಉದೇನಸ್ಸ ಓರೋಧೋ ರಾಜಾನಂ ಉದೇನಂ ಏತದವೋಚಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಇಮಾನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸುತ್ತನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ರಾಮೋ ನಾಮ ರಾಜಾ ಕುಟ್ಠರೋಗೀ ಓರೋಧೇಹಿ ಚ ನಾಟಕೇಹಿ ಚ ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನೋ’’ತಿ ವಚನಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಗಚ್ಛಥ ತುಮ್ಹೇ ಗರುಕುಲಮುಪಗನ್ತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ ಸಾಧುಕಂ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಉಗ್ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಉಯ್ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಇದಾನಿ ಮಾತುಗಾಮಸದ್ದಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಿ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ವದಾಮ – ಮಾತುಗಾಮಸದ್ದೋ ಚ ಓರೋಧಸದ್ದೋ ಚ ದಾರಸದ್ದೋ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಇತ್ಥಿಪದತ್ಥವಾಚಕಾಪಿ ಸಮಾನಾ ಏಕನ್ತೇನ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾ ಭವನ್ತಿ. ತೇಸು ದಾರಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸಾಪಿ ಬಹುವಚನಕತ್ತಮೇವ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ಏಕವಚನಕತ್ತಂ. ಮಯಂ ಪನ ದಾರಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಏಕವಚನಕತ್ತಂ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪನ ಬಹುವಚನಕತ್ತಂ ಅನುಜಾನಾಮ, ಬವ್ಹತ್ಥೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ದಾರಸದ್ದೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಬಹುವಚನಕೋ ಭವತಿ, ಏಕವಚನಕೋ ಅಪ್ಪೋ. ತತ್ರಿಮೇ ಪಯೋಗಾ –

‘‘ದಾಸಾ ಚ ದಾಸ್ಯೋ ಅನುಜೀವಿನೋ ಚ,

ಪುತ್ತಾ ಚ ದಾರಾ ಚ ಮಯಞ್ಚ ಸಬ್ಬೇ;

ಧಮ್ಮಞ್ಚರಾಮಪ್ಪರಲೋಕಹೇತು,

ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಅಮ್ಹಂ ದಹರಾ ನ ಮಿಯ್ಯರೇ’’ತಿ ಚ,

‘‘ಯೋ ಞಾತೀನಂ ಸಖೀನಂ ವಾ, ದಾರೇಸು ಪಟಿದಿಸ್ಸತಿ;

ಸಹಸಾ ಸಮ್ಪಿಯಾಯೇನ, ತಂ ಜಞ್ಞಾವಸಲೋ ಇತೀ’’ತಿ ಚ,

‘‘ಸೇಹಿ ದಾರೇಹಿ’ಸನ್ತುಟ್ಠೋ, ವೇಸಿಯಾಸು ಪದಿಸ್ಸತಿ;

ದಿಸ್ಸತಿ ಪರದಾರೇಸು, ತಂ ಪರಾಭವತೋ ಮುಖ’’ನ್ತಿ ಚ,

‘‘ಪುತ್ತೇಸು ದಾರೇಸು ಚ ಯಾ ಅಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಚ ಬ್ಯಾಸೇ, ಸಮಾಸೇ ಪನ ‘‘ಪುತ್ತದಾರಾ ದಿಸಾ ಪಚ್ಛಾ, ಪುತ್ತದಾರೇಹಿ ಮತ್ತನೋ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದಯೋ ಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗಾ ಬಹವೋ ಭವನ್ತಿ.

ಏಕವಚನಪ್ಪಯೋಗಾ ಪನ ಅಪ್ಪಾ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ಗರೂನಂ ದಾರೇ, ಧಮ್ಮಂ ಚರೇ ಯೋಪಿ ಸಮುಞ್ಜಕಂ ಚರೇ, ದಾರಞ್ಚ ಪೋಸಂ ದದಮಪ್ಪಕಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಚ,

‘‘ಯೇ ಗಹಟ್ಠಾ ಪುಞ್ಞಕರಾ, ಸೀಲವನ್ತೋ ಉಪಾಸಕಾ;

ಧಮ್ಮೇನ ದಾರಂ ಪೋಸೇನ್ತಿ, ತೇ ನಮಸ್ಸಾಮಿ ಮಾತಲೀ’’ತಿ ಚ,

‘‘ಪರದಾರಂ ನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ, ಸದಾರಪಸುತೋ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ ಚ,

‘‘ಯೋ ಇಚ್ಛೇ ಪುರಿಸೋ ಹೋತುಂ, ಜಾತಿಂ ಜಾತಿಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ;

ಪರದಾರಂ ವಿವಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಧೋತಪಾದೋವ ಕದ್ದಮ’’ನ್ತಿ ಚ

ಏವಮಾದಯೋ ಏಕವಚನಪ್ಪಯೋಗಾ ಅಪ್ಪಾ.

ಸಮಾಹಾರಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪನೇಸ ದಾರಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇಕವಚನೋಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಭವತಿ. ‘‘ಆದಾಯ ಪುತ್ತದಾರಂ. ಪುತ್ತದಾರಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ’’ಇತಿ ಏವಂ ಇಧ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ಅತ್ಥಞ್ಚ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಂ ಪುರಿಸಸದ್ದನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಂ ‘‘ಭೂತೋ ಭಾವಕೋ ಭವೋ’’ತಿಆದೀನಂ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚೋಕಾರನ್ತಪದಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಸು ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಕುಲಪುತ್ತೇಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ ಕೋಸಲ್ಲಮುಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ.

ಕಿಂ ಪನ ಸಬ್ಬಾನಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಏಕಸದಿಸಾನೇವ ಹುತ್ವಾ ಪವಿಟ್ಠಾನೀತಿ? ನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ. ಕಾನಿಚಿ ಹಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ, ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕದೇಸೇನ ನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ, ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪವಿಟ್ಠಾನೇವ. ತತ್ರ ಕತಮಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ? ‘‘ಸರೋ ವಯೋ ಚೇತೋ’’ತಿಆದೀನಿ. ಸರೋಇತಿ ಹಿ ಅಯಂಸದ್ದೋ ಉಸುಸದ್ದಸರವನಅಕಾರಾದಿಸರವಾಚಕೋ ಚೇ, ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠೋ. ರಹದವಾಚಕೋ ಚೇ, ಮನೋಗಣಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠೋ. ವಯೋಇತಿ ಸದ್ದೋ ಪರಿಹಾನಿವಾಚಕೋ ಚೇ, ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠೋ. ಆಯುಕೋಟ್ಠಾಸವಾಚಕೋ ಚೇ, ಮನೋಗಣಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠೋ. ಚೇತೋ ಇತಿ ಸದ್ದೋ ಯದಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾಚಕೋ, ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠೋ. ಯದಿ ಪನ ಚಿತ್ತವಾಚಕೋ, ಮನೋಗಣಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠೋ. ಮನೋಗಣೋ ಚ ನಾಮ –

ಮನೋ ವಚೋ ವಯೋ ತೇಜೋ,

ತಪೋ ಚೇತೋ ತಮೋ ಯಸೋ;

ಅಯೋ ಪಯೋ ಸಿರೋ ಛನ್ದೋ,

ಸರೋ ಉರೋ ರಹೋ ಅಹೋ –

ಇಮೇ ಸೋಳಸ.

ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಾಕಟೀಕರಣತ್ಥಂ ಮನಸದ್ದಾದೀನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಂ ಕಥಯಾಮ –

ಮನೋ, ಮನಾ. ಮನಂ, ಮನೋ, ಮನೇ. ಮನಸಾ, ಮನೇನ, ಮನೇಹಿ, ಮನೇಭಿ. ಮನಸೋ, ಮನಸ್ಸ, ಮನಾನಂ. ಮನಾ, ಮನಸ್ಮಾ, ಮನಮ್ಹಾ, ಮನೇಹಿ, ಮನೇಭಿ. ಮನಸೋ, ಮನಸ್ಸ, ಮನಾನಂ. ಮನಸಿ, ಮನೇ, ಮನಸ್ಮಿಂ, ಮನಮ್ಹಿ, ಮನೇಸು. ಭೋ ಮನ, ಭವನ್ತೋ ಮನಾ.

ಅಥ ವಾ ‘‘ಭೋ ಮನಾ’’ಇತಿ ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ ಞೇಯ್ಯಂ. ಏವಂ ವಚೋ, ವಚಾ. ವಚಂ, ವಚೋ, ವಚೇ. ವಚಸಾತಿಆದಿನಾ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಅಹಸದ್ದಸ್ಸ ಪನ ಭುಮ್ಮೇಕವಚನಟ್ಠಾನೇ ಅಹಸಿ, ಅಹೇ, ಅಹಸ್ಮಿಂ, ಅಹಮ್ಹಿ, ಅಹು, ಅಹನೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಇದಾನಿ ರೂಪನ್ತರವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಮನಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಂ ವದಾಮ, ಅಟ್ಠಾನೇ ಅಯಂ ಕಥಿತಾತಿ ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಂ.

ಮನಂ, ಮನಾನಿ, ಮನಾ. ಮನಂ, ಮನಾನಿ, ಮನೇ. ಮನೇನ, ಮನೇಹಿ, ಮನೇಭಿ. ಮನಸ್ಸ, ಮನಸೋ, ಮನಾನಂ. ಮನಾ, ಮನಸ್ಮಾ, ಮನಮ್ಹಾ, ಮನೇಹಿ, ಮನೇಭಿ. ಮನಸ್ಸ, ಮನಸೋ, ಮನಾನಂ. ಮನೇ, ಮನಸ್ಮಿಂ, ಮನಮ್ಹಿ, ಮನೇಸು. ಭೋ ಮನ, ಭವನ್ತೋ ಮನಾ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಭೋ ಮನಾನಿ, ಭೋ ಮನಾ’’ಏವಮ್ಪಿ ಬಹುವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ ನಯೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಮನಸದ್ದಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತಕರಣಸಮ್ಪದಾನಸಾಮಿಭುಮ್ಮವಚನಾನಿ ಮನೋ ಮನಸಾ ಮನಸೋ ಮನಸೀತಿ ರೂಪಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಯಾನಿ ಸೇಸಾನಿ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಚ ಮನಸದ್ದಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಾನಿ ‘‘ಮನಂ ಮನಾನೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಚ, ಅಟ್ಠಮ್ಯೋಪಯೋಗವಚನಾನಂ ‘‘ಮನಂ ಮನಾನೀ’’ತಿ ರೂಪದ್ವಯಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಯಾನಿ ಸೇಸಾನಿ, ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಕಮತೋ ಸಮಸಮಾನಿ.

ಕೇಚಿ ಓಕಾರನ್ತೋ ಮನೋಇತಿ ಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ಯದಿ ಸೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸದಿಸೇಹಿ ವಚೋ ವಯೋತಿಆದಿಸದ್ದೇಹಿಪಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇಹೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ‘‘ತೇ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾ’’ತಿ ಗರೂ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವದನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಕಾಯೋ ಅನಿಚ್ಚೋ; ಮನೋ ಅನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಕಾಯೋ ದುಕ್ಖೋ, ಮನೋ ದುಕ್ಖೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ನಿಚ್ಚೋ ವಾ ಅನಿಚ್ಚೋ ವಾತಿ ಅನಿಚ್ಚೋ ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದಯೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಪ್ಪಯೋಗಾ ಬಹವೋ ದಿಟ್ಠಾ. ತೇನ ಞಾಯತಿ ಮನೋಸದ್ದೋ ಏಕನ್ತೇನ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋತಿ. ಯದಿ ಪನ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋಸಿಯಾ, ‘‘ಅನಿಚ್ಚೋ ದುಕ್ಖೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ತಂಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನಿ ಅನೇಕಪದಸತಾನಿಪಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾನೇವ ಸಿಯುಂ. ನ ಹಿ ತಾನಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾನಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಲಿಙ್ಗಾನುವತ್ತಕಾನಿ ವಾಚ್ಚಲಿಙ್ಗಾನಿ. ಏವಂ ಮನೋಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತಾ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಾತಿ, ಸಚೇ ಮನೋಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ನ ಹೋತಿ, ಕಥಂ ‘‘ಮನಾನೀ’’ತಿ ನಪುಂಸಕರೂಪಂ ದಿಸ್ಸತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ‘‘ಮನಾನೀ’’ತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಮೇವ, ತಥಾಪಿ ಮನೋಗಣೇ ಪಮುಖಭಾವೇನ ಗಹಿತಸ್ಸೋಕಾರನ್ತಸ್ಸ ಮನಸದ್ದಸ್ಸ ರೂಪಂ ನ ಹೋತಿ. ಅಥ ಕಿಞ್ಚರಹೀತಿ ಚೇ? ಚಿತ್ತಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಸಮಾನಸುತಿತ್ತೇಪಿ ಮನೋಗಣೇ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಸ್ಸೇವ ಮನಸದ್ದಸ್ಸ ರೂಪಂ. ಮನಸದ್ದೋ ಹಿ ಪುನ್ನಪುಂಸಕವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ ‘‘ಮನೋ ಮನಂ’’ಇತಿ ಯಥಾ ‘‘ಅಜ್ಜವೋಅಜ್ಜವ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಮನೋ ಚೇ ನಪ್ಪದುಸ್ಸತಿ. ಸನ್ತಂ ತಸ್ಸ ಮನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಹಿ ಪಾಳಿ. ಯದಿ ಚ ಸೋ ಮನೋಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ನ ಹೋತಿ.

‘‘ಗರು ಚೇತಿಯಪಬ್ಬತವತ್ತನಿಯಾ,

ಪಮದಾ ಪಮದಾ ಪಮದಾ ವಿಮದಂ;

ಸಮಣಂ ಸುನಿಸಮ್ಮ ಅಕಾ ಹಸಿತಂ,

ಪತಿತಂ ಅಸುಭೇಸು ಮುನಿಸ್ಸ ಮನೋ’’ತಿ

ಏತ್ಥ ಮನೋಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೋ ‘‘ಪತಿತ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಭಾವೇನ ಕಸ್ಮಾ ಸನ್ನಿಹಿತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಭಾವೇನ ಸನ್ನಿಹಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನವಸೇನ ಮನೋಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋತಿ ಞಾಯತೀತಿ? ತನ್ನ, ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಸ್ಸ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸಾಜೋತನತೋ. ಯದಿ ಹಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇಯ್ಯ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ ಪದಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ತಂ ಕರೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಇನ್ದ್ರಿಯಸದ್ದೋ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ. ಯದಿ ತುಮ್ಹೇ ‘‘ಪತಿತ’’ನ್ತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮನೋಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಮಿಚ್ಛಥ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಪಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ತಂ ಇಚ್ಛಥಾತಿ. ನ ಮಯಂ ಭೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ತಂ ಇಚ್ಛಾಮ, ಅಥ ಖೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಂಯೇವ ಇಚ್ಛಾಮ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ ಪದಂ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾಮ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ಧಾರೇಮಾತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಪತಿತಂ ಅಸುಭೇಸು ಮುನಿಸ್ಸ ಮನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಪತಿತ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಠಿತನ್ತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ‘‘ಪತಿತೋ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ಧಾರೇಥಾತಿ. ನ ಧಾರೇಮ ಏತ್ಥ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಛಿತಬ್ಬತೋ. ಯದಿ ಹಿ ಮನೋಸದ್ದೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋ ಸಿಯಾ, ತಂಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಂ ‘‘ಪತಿತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಕಿಮಾಚರಿಯೋ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ನ ಜಾನಿ, ಜಾನಮಾನೋ ಏವ ಸೋ ‘‘ಪತಿತೋ’’ತಿ ನಾವೋಚ, ‘‘ಪತಿತ’’ನ್ತಿ ಪನಾವೋಚ, ತೇನ ಞಾಯತಿ ‘‘ಮನೋಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ’’ತಿ. ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ಏವಂ ವದೇಥ, ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಂ ನಾಮ ಕತ್ಥಚಿ ಪಧಾನಲಿಙ್ಗಮನುವತ್ತತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ನಾನುವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಂ ಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸಜೋತನೇ ಏಕನ್ತತೋ ಪಮಾಣಂ. ‘‘ಮಾತುಗಾಮೋ, ಓರೋಧೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಏಹಿ ವಿಸಾಖೇ, ಚಿತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠೀನೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿರೂಪವಿಸೇಸೋಯೇವ ಪಮಾಣಂ. ಯದಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದೇಯೇವ ಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸೋ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಮಹಾಭೂತಾ’’ತಿಆದೀಸು ಲಿಙ್ಗವವತ್ಥಾನಂ ನ ಸಿಯಾ. ಯಸ್ಮಾ ಏವಮಾದೀಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಲಿಙ್ಗವವತ್ಥಾನಂ ಹೋತಿಯೇವ. ಕಥಂ? ‘‘ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ‘‘ಮಹಾಭೂತಾ’’ತಿ ನಪುಂಸಕನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪತಿತಂ ಅಸುಭೇಸು ಮುನಿಸ್ಸ ಮನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಪತಿತ’’ನ್ತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ ‘‘ಮನೋ’’ತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ವವತ್ಥಾನಂ ಭವತೀತಿ. ಇದಂ ಸುತ್ವಾ ತೇ ತುಣ್ಹೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ. ತತೋ ತೇಸಂ ತುಣ್ಹೀಭೂತಾನಂ ಇದಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ – ಯಸ್ಮಾ ಮನೋಗಣೇ ಪವತ್ತಾನಂ ಪದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಾನಿ ಕತ್ಥಚಿ ನಪುಂಸಕವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಮನೋಗಣೇ ಪಮುಖಸ್ಸ ಮನೋಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಾನಿ ಕತ್ಥಚಿ ನಪುಂಸಕವಸೇನ ಯೋಜಿತಾನಿ. ತಥಾ ಹಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾ ‘‘ಸದ್ಧಮ್ಮತೇಜವಿಹತಂ ವಿಲಯಂ ಖಣೇನ, ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಹದಯೇಸು ತಮೋ’ಪಯಾತಿ. ದುಕ್ಖಂ ವಚೋ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ದುಬ್ಬಚೋ. ಅವನತಂ ಸಿರೋ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಅವಂಸಿರೋ, ಅಪ್ಪಕಂ ರಾಗಾದಿ ರಜೋ ಯೇಸಂ ಪಞ್ಞಾಮಯೇ ಅಕ್ಖಿಮ್ಹಿ ತೇ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸದ್ದರಚನಂ ಕುಬ್ಬಿಂಸು, ನ ಪನ ತೇಹಿ ವಚೋ ಸಿರೋ ರಜೋಸದ್ದಾದೀನಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಈದಿಸೀ ಸದ್ದರಚನಾ ಕತಾ, ಅಥ ಖೋ ಸಿರೋಮನೋಸದ್ದಾನಂ ಮನೋಗಣೇ ಪವತ್ತಾನಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದ್ದಾನಂ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಈದಿಸಾನಿಪಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಠಿತಾನಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪರೇಸಂ ಜಾನಾಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯವತಿಯಾ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ವಿರಚಿತಾ. ಏತ್ಥಾಪಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಮತೇನ ಮನೋಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ಸತಿ ವಚೋ ಸಿರೋ ಇಚ್ಚಾದಯೋಪಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಾನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ. ಕಿಂ ಪನೇತೇಸಮ್ಪಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಂ ಇಚ್ಛಥಾತಿ. ಅದ್ಧಾ ತೇ ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬೇಠೇತುಮಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ತುಣ್ಹೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತೇ ಅಞ್ಞಂ ಗಹೇತಬ್ಬಕಾರಣಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತಾ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಯದಿ ಭೋ ಮನೋ ಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋನ ಹೋತಿ, ಕಸ್ಮಾ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಾ ‘ಮನೋಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ’ತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ? ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ಯದಿ ತುಮ್ಹೇ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಮತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮನೋಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಂ ರೋಚೇಥ, ನನು ಭಗವಾಯೇವ ಲೋಕೇ ಅಸದಿಸೋ ಮಹಾವೇಯ್ಯಾಕರಣೋ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ವಿಸಾರದೋ ಪರಪ್ಪವಾದಮದ್ದನೋ. ಭಗವನ್ತಞ್ಹಿ ಪದಕಾ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಾ ಅಮ್ಬಟ್ಠಮಾಣವಪೋಕ್ಖರಸಾತಿಸೋಣದಣ್ಡಾದಯೋ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಚ್ಚಕನಿಗಣ್ಠಾದಯೋ ಚ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ ವಾದೇನ ನ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿಂಸು, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಭಗವಾಯೇವ ಮತ್ತವಾರಣಗಣಮಜ್ಝೇ ಕೇಸರಸೀಹೋ ವಿಯ ಅಸಮ್ಭೀತೋ ನೇಸಂ ನೇಸಂ ವಾದಂ ಮದ್ದೇಸಿ, ಮಹನ್ತೇ ಚ ನೇ ಅತ್ಥೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ಏವಂವಿಧೇನ ಭಗವತಾ ವೋಹಾರಕುಸಲೇನ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಕಾಯೋ ಅನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಕಾಯೋ ದುಕ್ಖೋ, ಮನೋ ಅನಿಚ್ಚೋ, ಮನೋ ದುಕ್ಖೋ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿನಾ ವುತ್ತಾ ಮನೋಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಭಾವಸೂಚನಿಕಾ ಬಹೂ ಪಾಳಿಯೋ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮನೋಸದ್ದೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋಯೇವಾತಿ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬೋತಿ. ಏವಂ ವುತ್ತಾ ತೇ ನಿರುತ್ತರಾ ಅಪ್ಪಟಿಭಾನಾ ಮಙ್ಕುಭೂತಾ ಪತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾ ಅಧೋಮುಖಾ ಪಜ್ಝಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ.

ಇದಾನಿ ಸರಸದ್ದಾದೀನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವಿಸೇಸತೋ ವುಚ್ಚತೇ –

ಸರೋ, ಸರಾ. ಸರಂ, ಸರೇ. ಸರೇನ, ಸರೇಹಿ, ಸರೇಭಿ. ಸರಸ್ಸ, ಸರಾನಂ. ಸರಾ, ಸರಸ್ಮಾ, ಸರಮ್ಹಾ, ಸರೇಹಿ, ಸರೇಭಿ. ಸರಸ್ಸ, ಸರಾನಂ. ಸರೇ, ಸರಸ್ಮಿಂ, ಸರಮ್ಹಿ, ಸರೇಸು. ಭೋ ಸರ, ಭವನ್ತೋ ಸರಾ.

ಅಯಂ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಉಸುಸದ್ದಸರವನಅಕಾರಾದಿಸರವಾಚಕಸ್ಸ ಸರಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ.

ಅಯಂ ಪನ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಮನೋಗಣಪಕ್ಖಿಕಸ್ಸ ರಹದವಾಚಕಸ್ಸ ಸರಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ –

ಸರೋ, ಸರಾ. ಸರಂ, ಸರೋ, ಸರೇ. ಸರಸಾ, ಸರೇನ, ಸರೇಹಿ, ಸರೇಭಿ. ಸರಸೋ, ಸರಸ್ಸ, ಸರಾನಂ. ಸರಾ, ಸರಸ್ಮಾ, ಸರಮ್ಹಾ, ಸರೇಹಿ, ಸರೇಭಿ. ಸರಸೋ, ಸರಸ್ಸ, ಸರಾನಂ. ಸರಸಿ, ಸರೇ, ಸರಸ್ಮಿಂ, ಸರಮ್ಹಿ, ಸರೇಸು. ಭೋ ಸರ, ಭವನ್ತೋ ಸರಾ, ಭೋ ಸರಾ ಇತಿ ವಾ.

ವಯೋ, ವಯಾ. ವಯಂ, ವಯೇ. ವಯೇನ, ವಯೇಹಿ, ವಯೇಭೀತಿ ಪುರಿಸನಯೇನ ಞೇ ಯ್ಯೋ. ಅಯಂ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಿವಾಚಕಸ್ಸ ವಯಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ.

ಅಯಂ ಪನ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಮನೋಗಣಪಕ್ಖಿಕಸ್ಸ ಆಯುಕೋಟ್ಠಾಸವಾಚಕಸ್ಸ ವಯಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ – ವಯೋ, ವಯಾ. ವಯಂ, ವಯೋ, ವಯೇ. ವಯಸಾ, ವಯೇನ, ವಯೇಹಿ, ವಯೇಭೀತಿ ಮನನಯೇನ ಞೇಯ್ಯೋ. ತಸ್ಸ ಚೇತೋ ಪಟಿಸ್ಸೋಸಿ, ಅರಞ್ಞೇ ಲುದ್ದಗೋಚರೋ. ಚೇತಾ ಹನಿಂಸು ವೇದಬ್ಬಂ.

ಚೇತೋ, ಚೇತಾ. ಚೇತಂ, ಚೇತೇ. ಚೇತೇನ, ಚೇತೇಹಿ, ಚೇತೇಭೀತಿ ಪುರಿಸನಯೇನ ಞೇಯ್ಯೋ. ಅಯಂ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾಚಕಸ್ಸ ಚೇತಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ.

ಅಯಂ ಪನ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಚಿತ್ತವಾಚಕಸ್ಸ ಚೇತಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ – ಚೇತೋ, ಚೇತಾ. ಚೇತಂ, ಚೇತೋ, ಚೇತೇ. ಚೇತಸಾ, ಚೇತೇನ, ಚೇತೇಹಿ, ಚೇತೇಭೀತಿ ಮನನಯೇನ ಞೇಯ್ಯೋ. ಯಸೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ, ಯಸಂ ಕುಲಪುತ್ತಂ, ಯಸೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನಾತಿ ಏಕವಚನವಸೇನ ಪುರಿಸನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ಏಕವಚನಪುಥುವಚನವಸೇನ ವಾ. ಏವಂ ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅವಿಸೇಸಞ್ಞುನೋ ಹಿ ಏವಮಾದಿವಿಭಾಗಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ರೋಪೇನ್ತಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಅತ್ಥಂ ವಿರಾಧೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಏತ್ಥ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪಕಾಸಿತೋ ವಿಭಾಗೋ, ಸೋ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಕುಲಪುತ್ತೇಹಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಮುಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಕತಮಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ ಏಕದೇಸೇನ ನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ? ಮನೋ ವಚೋ ತೇಜೋಸದ್ದಾದಯೋ ಚೇವ ಅಯ್ಯಸದ್ದೋ ಚ, ತತ್ರ ಮನಸದ್ದಾದೀನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಭಾವಿತಾ.

ಅಯ್ಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪನ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಯಂ ‘‘ಅಯ್ಯೋ, ಅಯ್ಯಾ. ಅಯ್ಯಂ, ಅಯ್ಯೇ’’ತಿ ಪುರಿಸನಯೇನ ವತ್ವಾ ಆಲಪನಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಭೋ ಅಯ್ಯ, ಭೋ ಅಯ್ಯೋ’’ತಿ ದ್ವೇ ಏಕವಚನಾನಿ, ‘‘ಭವನ್ತೋ ಅಯ್ಯಾ, ಭವನ್ತೋ ಅಯ್ಯೋ’’ತಿ ದ್ವೇ ಬಹುವಚನಾನಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ. ಏತ್ಥ ಅಯ್ಯೋ ಇತಿ ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಭಾವೇ ಏಕವಚನಂ, ಆಲಪನವಚನಭಾವೇ ಏಕವಚನಞ್ಚೇವ ಬಹುವಚನಞ್ಚ. ತತ್ರಿಮೇ ಪಯೋಗಾ ‘‘ಅಯ್ಯೋ ಕಿರ ಸಾಗತೋ ಅಮ್ಬತಿತ್ಥಿಕೇನ ನಾಗೇನ ಸಙ್ಗಾಮೇಸಿ, ಪಿವತು ಭನ್ತೇ ಅಯ್ಯೋ ಸಾಗತೋ ಕಾಪೋತಿಕಂ ಪಸನ್ನ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಅಯ್ಯೋಸದ್ದಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚನಪ್ಪಯೋಗಾನಿ, ‘‘ಅಥ ಖೋ ಸಾ ಇತ್ಥೀ ತಂ ಪುರಿಸಂ ಏತದವೋಚ ‘ನಾಯ್ಯೋ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಮಂ ನಿಪ್ಪಾಟೇಸಿ, ಅಪಿಚ ಅಹಮೇವ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಅಕಾರಕೋ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು, ಗಚ್ಛ ಖಮಾಪೇಹೀ’ತಿ’’ ಏವಮಾದೀನಿ ಅಯ್ಯೋಸದ್ದಸ್ಸ ಆಲಪನೇಕವಚನಪ್ಪಯೋಗಾನಿ, ‘‘ಏಥ’ಯ್ಯೋ ರಾಜವಸತಿಂ, ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸುಣಾಥ ಮೇ. ಏಥ ಮಯಂ ಅಯ್ಯೋ ಸಮಣೇಸು ಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಯೇಸು ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಅಯ್ಯೋಸದ್ದಸ್ಸ ಆಲಪನಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗಾನಿ. ಭವತಿ ಚತ್ರ –

ಅಯ್ಯೋ ಇತಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ, ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚೋ ಭವೇ;

ಆಲಪನೇ ಬಹುವಚೋ, ಭವೇ ಏಕವಚೋಪಿ ಚ –

ಏವಂ ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ ಏಕದೇಸೇನ ನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ.

ಕತಮಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪವಿಟ್ಠಾನಿ? ಗೋಸದ್ದೋಯೇವ. ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಅಯಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ –

ಗೋ, ಗಾವೋ, ಗವೋ. ಗಾವುಂ, ಗಾವಂ, ಗವಂ, ಗಾವೋ, ಗವೋ. ಗಾವೇನ, ಗವೇನ, ಗೋಹಿ, ಗೋಭಿ. ಗಾವಸ್ಸ, ಗವಸ್ಸ, ಗವಂ, ಗುನ್ನಂ, ಗೋನಂ. ಗಾವಾ, ಗಾವಸ್ಮಾ, ಗಾವಮ್ಹಾ, ಗವಾ, ಗವಸ್ಮಾ, ಗವಮ್ಹಾ, ಗೋಹಿ, ಗೋಭಿ. ಗಾವಸ್ಸ, ಗವಸ್ಸ, ಗವಂ, ಗುನ್ನಂ, ಗೋನಂ. ಗಾವೇ, ಗಾವಸ್ಮಿಂ, ಗಾವಮ್ಹಿ, ಗವೇ, ಗವಸ್ಮಿಂ, ಗವಮ್ಹಿ, ಗಾವೇಸು, ಗವೇಸು, ಗೋಸು. ಭೋ ಗೋ, ಭವನ್ತೋ ಗಾವೋ, ಗವೋ. ಅಯಂ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ.