೩. ಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯ

ಇತೋ ಪರಂ ಪವಕ್ಖಾಮಿ, ಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯಂ;

ಸಪ್ಪಯೋಗೇಸು ಅತ್ಥೇಸು, ವಿಞ್ಞೂನಂ ಪಾಟವತ್ಥಯಾ.

ತತ್ಥ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ, ಅತ್ಥಸದ್ದಚಿನ್ತಾ, ಅತ್ಥಾತಿಸಯಯೋಗೋ, ಸಮಾನಾಸಮಾನವಸೇನವಚನಸಙ್ಗಹೋ, ಆಗಮಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿವಚನಸಙ್ಗಹೋ, ಕಾಲವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿವಚನಸಙ್ಗಹೋ, ಕಾಲಸಙ್ಗಹೋ, ಪಕರಣಸಂಸನ್ದನಾ, ವತ್ತಮಾನಾದೀನಂ ವಚನತ್ಥವಿಭಾವನಾ ಚಾತಿ ನವಧಾ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ ತಾವ ಸಮಾನಸುತಿಕಪದಾನಮತ್ಥುದ್ಧಾರಣಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ. ಏತ್ಥಾಖ್ಯಾತಪದಸಞ್ಞಿತಾನಂ ಭೋತಿಸದ್ದ ಭವೇಸದ್ದಾನಮತ್ಥೋ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಹೇತೇ ನಾಮಿಕಪದಸಞ್ಞಿತೇಹಿ ಅಪರೇಹಿ ಭೋತಿಸದ್ದ ಭವೇಸದ್ದೇಹಿ ಸಮಾನಸುತಿಕಾಪಿ ಅಸಮಾನತ್ಥಾ ಚೇವ ಹೋನ್ತಿ ಅಸಮಾನವಿಭತ್ತಿಕಾ ಚ. ಸಾಸನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕೇಚಿ ಸದ್ದಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಾನಸುತಿಕಾ ಸಮಾನಾಪಿ ಅಸಮಾನತ್ಥಾ ಅಸಮಾನಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾ ಅಸಮಾನಲಿಙ್ಗಾ ಅಸಮಾನವಿಭತ್ತಿಕಾ ಅಸಮಾನವಚನಕಾ ಅಸಮಾನನ್ತಾ ಅಸಮಾನಕಾಲಿಕಾ ಅಸಮಾನಪದಜಾತಿಕಾ ಚ ಭವನ್ತಿ.

ತೇಸಮಸಮಾನತ್ಥತ್ತೇ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಹಿ ತಂ ಜೀರತಿ ದೇಹನಿಸ್ಸಿತಂ. ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಾಯಂ ಪುರಿಸೋ, ಬಲಿಬದ್ದೋವ ಜೀರತಿ. ಸನ್ತೋ ತಸಿತೋ. ಪಹು ಸನ್ತೋ ನ ಭರತಿ. ಸನ್ತೋ ಆಚಿಕ್ಖತೇ ಮುನಿ. ಸನ್ತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಲೋಕೇ. ಸನ್ತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಲೋಕಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ. ಏತ್ಥ ಜೀರತಿಸದ್ದದ್ವಯಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ನವಭಾವಾಪಗಮವಡ್ಢನವಾಚಕಂ. ಸನ್ತೋಸದ್ದಪಞ್ಚಕಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪರಿಸ್ಸಮಪ್ಪತ್ತಸಮಾನೋಪಸನ್ತೋಪಲಬ್ಭಮಾನವಾಚಕನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅಸಮಾನಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತ್ತೇ ಪನ ‘‘ಅಕತಞ್ಞೂ ಮಿತ್ತದುಬ್ಭೀ, ಅಸ್ಸದ್ಧೋ ಅಕತಞ್ಞೂಚಾ’’ತಿಏವಮಾದಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಕತಞ್ಞೂಸದ್ದದ್ವಯಂ ಕತಾಕತಾಜಾನನಜಾನನಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂತತ್ತಾ ಅಸಮಾನಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಕನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅಸಮಾನಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ‘‘ಸುಖೀ ಹೋತು ಪಞ್ಚಸಿಖ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ. ತ್ವಞ್ಚ ಭದ್ದೇ ಸುಖೀ ಹೋಹಿ. ಯತ್ಥ ಸಾ ಉಪಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ. ಮಾತಾ ಮೇ ಅತ್ಥಿ, ಸಾ ಮಯಾ ಪೋಸೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ಏತ್ಥ ಸುಖೀಸದ್ದದ್ವಯಂ ಸಾಸದ್ದದ್ವಯಞ್ಚ ಪುಮಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಅಸಮಾನಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅಸಮಾನವಿಭತ್ತಿಕತ್ತೇ ‘‘ಆಹಾರೇ ಉದರೇ ಯತೋ. ಯತೋ ಪಜಾನಾತಿ ಸಹೇತುಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ಏತ್ಥ ಯತೋಸದ್ದದ್ವಯಂ ಪಠಮಾಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿಸಹಿತತ್ತಾ ಅಸಮಾನವಿಭತ್ತಿಕನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅಸಮಾನವಚನಕತ್ತೇ ಇಮೇ ಪಯೋಗಾ –

‘‘ಯಾಯ ಮಾತು ಭತೋ ಪೋಸೋ, ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖತಿ;

ತಮ್ಪಿ ಪಾಣದದಿಂ ಸನ್ತಿಂ, ಹನ್ತಿ ಕುದ್ಧೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ

ಆದೀಸು ಹನ್ತಿಸದ್ದೋ ಏಕವಚನೋ.

‘‘ಇಮೇ ನೂನ ಅರಞ್ಞಸ್ಮಿಂ, ಮಿಗಸಙ್ಘಾನಿ ಲುದ್ದಕಾ;

ವಾಕುರಾಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪ್ಪ, ಸೋಬ್ಭಂ ಪಾತೇತ್ವಾ ತಾವದೇ;

ವಿಕ್ಕೋಸಮಾನಾ ತಿಬ್ಬಾಹಿ, ಹನ್ತಿ ನೇಸಂ ವರಂ ವರ’’ನ್ತಿ.

ಆದೀಸು ಪನ ಬಹುವಚನೋ. ‘‘ಸೀಲವಾ ವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಏಥ ತುಮ್ಹೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಸೀಲವಾ ಹೋಥ. ಸನ್ತೋ ದನ್ತೋ ನಿಯತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ. ಸನ್ತೋ ಹವೇ ಸಬ್ಭಿ ಪವೇದಯನ್ತಿ. ಮಹಾರಾಜಾ ಯಸಸ್ಸೀ ಸೋ. ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಸೀಲವಾಸದ್ದಾದಯೋ ಏಕವಚನಬಹುವಚನಕಾ.

ಅಸಮಾನನ್ತತ್ತೇ ಪನ ಯತ್ಥ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಅಸಮಾನವಿಭತ್ತಿಕತ್ತಂ ವಾ ಅಸಮಾನವಚನತ್ತಂ ವಾ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ತೇಯೇವ ಪಯೋಗಾ. ತಂ ಯಥಾ? ‘‘ಸತಂ ಸಮ್ಪಜಾನಂ, ಸತಂ ಧಮ್ಮೋ, ಸನ್ತೋ ದನ್ತೋ, ಸನ್ತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ.

ಅಸಮಾನಕಾಲತ್ತೇ ‘‘ನನು ತೇ ಸುತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಞ್ಞಮಾನೇ, ದೇವಾ ನ ಇಸ್ಸನ್ತಿ ಪುರಿಸಪರಕ್ಕಮಸ್ಸ. ತೇ ಜನಾ ಪಾರಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮಚ್ಚುಧೇಯ್ಯಂ ಸುದುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ಏತ್ಥ ಇಸ್ಸನ್ತಿಸದ್ದದ್ವಯಂ ವತ್ತಮಾನಾಭವಿಸ್ಸನ್ತೀಕಾಲವಸೇನ ಅಸಮಾನಕಾಲನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವತ್ತಮಾನಾಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವಿಭತ್ತಿವಸೇನ ಪನ ಅಸಮಾನವಿಭತ್ತಿಕನ್ತಿಪಿ.

ಅಸಮಾನಪದಜಾತಿಕತ್ತೇ ‘‘ಸಯಂ ಸಮಾಹಿತೋ ನಾಗೋ, ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಕಮುದ್ದಿಸೇಯ್ಯಂ. ಪಥೇ ಧಾವನ್ತಿಯಾ ಪತಿ, ಏಕಂಸಂ ಅಜಿನಂ ಕತ್ವಾ, ಪಾದೇಸು ಸಿರಸಾ ಪತಿ. ಗಿರಿಂ ಚಣ್ಡೋರಣಂ ಪತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ಏತ್ಥ ಸಯಂಸದ್ದದ್ವಯಂ ನಾಮನಿಪಾತವಸೇನ ಪತಿಸದ್ದತ್ತಯಂ ನಾಮಾಖ್ಯಾತೋಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅಸಮಾನಪದಜಾತಿಕನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಸಾಸನಸ್ಮಿಂ ಕೇಚಿ ಸದ್ದಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಾನಸುತಿಕಾ ಸಮಾನಾಪಿ ಅಸಮಾನತ್ಥಾ ಅಸಮಾನಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾ ಅಸಮಾನಲಿಙ್ಗಾ ಅಸಮಾನವಿಭತ್ತಿಕಾ ಅಸಮಾನವಚನಕಾ ಅಸಮಾನನ್ತಾ ಅಸಮಾನಕಾಲಿಕಾ ಅಸಮಾನಪದಜಾತಿಕಾ ಚ ಭವನ್ತಿ. ಏತಾದಿಸೇಸು ಸದ್ದೇಸು ಯೋ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ತಂ ಪಕಾಸೇತಿ, ನ ಸೋ ನಾಮಿಕಪದತ್ತಂ. ಯೋ ಚ ನಾಮಿಕಪದತ್ತಂ ಪಕಾಸೇತಿ, ನ ಸೋ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ತಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸುತಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ಕರಣೀಯೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕ್ರಿಯಾಪದಾನಂ ನಾಮಪದೇಹಿ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಭೋತಿಸದ್ದ ಭವೇ ಸದ್ದಾನಮತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ವದಾಮ.

ಕಥಂ? ಭೋತಿಸದ್ದೋ ಕತ್ತುಯೋಗೇ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ, ಕ್ರಿಯಾಯೋಗೇ ನಾಮಿಕಪದಂ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ದ್ವೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ವತ್ತತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ಥೇ ನಾಮಿಕಪದತ್ಥೇ ಚ. ತತ್ಥ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನವಸೇನ, ನಾಮಿಕಪದತ್ಥೇ ಪನಾಲಪನವಸೇನ. ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ಥೇ ತಾವ ‘‘ಏಕೋ ಭೋತಿ’’, ನಾಮಿಕಪದತ್ಥೇ ‘‘ಮಾ ಭೋತಿ ಪರಿದೇವೇಸಿ’’. ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –

ಭಾವೇ ನಾಮಪದತ್ಥೇ ಚ, ಆಲಪನವಿಸೇಸಿತೇ;

ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಅತ್ಥೇಸು, ಭೋತಿಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ.

ಭವೇಸದ್ದೋ ಪನ ‘‘ಭವಾಮೀ’’ತಿಮಸ್ಸ ವತ್ತಮಾನಾವಿಭತ್ತಿಯುತ್ತಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥೇಪಿ ವತ್ತತಿ. ‘‘ಭವಾಮೀ’’ತಿಮಸ್ಸ ಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿಯುತ್ತಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಆಣತ್ಯಾಸೀಸನತ್ಥೇಸುಪಿ ವತ್ತತಿ. ‘‘ಭವೇಯ್ಯಾಮೀ’’ತಿಮಸ್ಸ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿಸಹಿತಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಅನುಮತಿಪರಿಕಪ್ಪತ್ಥೇಸುಪಿ ವತ್ತತಿ. ತತ್ರಿದಂ ಪಠಮತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ಆಹಚ್ಚವಚನಂ –

‘‘ದೇವಾನಂ ಅಧಿಕೋ ಹೋಮಿ, ಭವಾಮಿ ಮನುಜಾಧಿಪೋ;

ರೂಪಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಪಞ್ಞಾಯ ಅಸಮೋ ಭವೇ’’ತಿ.

ಅಯಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತೇಸಮತ್ಥಾನಂ ಸಾಧಿಕಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಗಾಥಾರಚನಾ –

‘‘ಸುಖೀ ಭವತಿ ಏಸೋ ಚ, ಅಹಞ್ಚಾಪಿ ಸುಖೀ ಭವೇ;

ಸುಖೀ ಭವತು ಏಸೋ ಚ, ಅಹಞ್ಚಾಪಿ ಸುಖೀ ಭವೇ.

ಇಮಾಯ ಬುದ್ಧಪೂಜಾಯ, ಭವನ್ತು ಸುಖಿತಾ ಪಜಾ;

ಭವೇ’ಹಞ್ಚ ಸುಖಪ್ಪತ್ತೋ, ಸಾಮಚ್ಚೋ ಸಹ ಞಾತಿಭಿ.

ಸುಖೀ ಭವೇಯ್ಯ ಏಸೋ ಚ, ಅಹಞ್ಚಾಪಿ ಸುಖೀ ಭವೇ;

ಸುಖೀ ಭವೇಯ್ಯ ಚೇ ಏಸೋ, ಅಹಞ್ಚಾಪಿ ಸುಖೀ ಭವೇ’’ತಿ.

ಇಚ್ಚೇವಂ –

ವತ್ತಮಾನಾಯ ಪಞ್ಚಮ್ಯಂ, ಸತ್ತಮ್ಯಞ್ಚ ವಿಭತ್ತಿಯಂ;

ಏತೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು, ಭವೇಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ.

ಏಕಧಾ ವತ್ತಮಾನಾಯಂ, ಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀಸು ಚ;

ದ್ವೇಧಾ ದ್ವೇಧಾತಿಮಸ್ಸತ್ಥಂ, ಪಞ್ಚಧಾ ಪರಿದೀಪಯೇ.

ದ್ವೇಧಾ ವಾ ವತ್ತಮಾನಾಯ-ಮಾದಿಪುರಿಸವಾಚಕೋ;

ಅತ್ಥೋ ‘‘ಭವೇ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ, ‘‘ಭವತೀ’’ತಿಪಿಯುಜ್ಜತಿ.

ಇದಾನಿ ಪನ ಏತಸ್ಸ, ವುತ್ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ;

ಏತ್ಥ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸಂ ತು, ಆಹರಿಸ್ಸಂ ಸುಣಾಥ ಮೇ.

ಕೋ’ಯಂ ಮಜ್ಝೇಸಮುದ್ದಸ್ಮಿಂ, ಅಪಸ್ಸಂ ತೀರಮಾಯುಹೇ;

ಕಂ ತ್ವಂ ಅತ್ಥವಸಂ ಞತ್ವಾ, ಏವಂ ವಾಯಮಸೇ ಭುಸಂ.

ನಿಸಮ್ಮ ವತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸ, ವಾಯಾಮಸ್ಸ ಚ ದೇವತೇ;

ತಸ್ಮಾ ಮಜ್ಝೇಸಮುದ್ದಸ್ಮಿಂ, ಅಪಸ್ಸಂ ತೀರಮಾಯುಹೇ.

ಅಸ್ಸಂ ಪುರಿಮಗಾಥಾಯಂ, ‘‘ಆಯುಹೇ’’ತಿಪದಸ್ಸ ಹಿ;

‘‘ಆಯೂಹತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋತಿ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿಭಾವಿನಾ.

ವಿಭತ್ತಿಯಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸ-ವಸೇನಾಯಂ ಸಮೀರಿತೋ;

ವತ್ತಮಾನೇ ಸತ್ತಮೀತಿ, ತಿಸ್ಸೇಕಾರವಸೇನ ವಾ.

ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಚ ಗಾಥಾಯಂ, ‘‘ಆಯುಹೇ’’ತಿಪದಸ್ಸ ತು;

‘‘ಆಯೂಹಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋತಿ, ಸದ್ದತ್ಥಞ್ಞೂ ವಿಭಾವಯೇ.

ತಥಾ ‘‘ಭವೇ’’ತಿಏತಸ್ಸ, ವತ್ತಮಾನಾವಿಭತ್ತಿಯಂ;

‘‘ಭವತೀ’’ತಿ, ‘‘ಭವಾಮೀ’’ತಿ, ಚತ್ಥಂ ದ್ವೇಧಾ ವಿಭಾವಯೇ.

ಏವಂವಿಧೇಸು ಅಞ್ಞೇಸು, ಪಾಠೇಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ;

ನೇತಬ್ಬೋ ನಯದಕ್ಖೇನ, ನಯಸಾಗರಸಾಸನೇ.

ಏವಮಯಂ ಭವೇಸದ್ದೋ ಪಞ್ಚಸು ಛಸು ವಾ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ಥೇಸು ಪವತ್ತತಿ. ತಥಾ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ಯನ್ತನಾಮಿಕಪದಸ್ಸ ವುದ್ಧಿಸಂಸಾರಕಮ್ಮಭವೂಪಪತ್ತಿಭವಸಙ್ಖಾತೇಸು ಅತ್ಥೇಸುಪಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಭವೇ ನನ್ದತಿ ತಸ್ಸ, ಭವೇ ತಸ್ಸ ನ ನನ್ದತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವುದ್ಧಿಮ್ಹಿ. ‘‘ಭವೇ ವಿಚರನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸಂಸಾರೇ. ‘‘ಭವೇ ಖೋ ಸತಿ ಜಾತಿ ಹೋತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಕಮ್ಮಭವೇ. ‘‘ಏವಂ ಭವೇವಿಜ್ಜಮಾನೇ’’ತಿಆದೀಸು ಉಪಪತ್ತಿಭವೇತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಭೂಧಾತುತೋ ನಿಪ್ಫನ್ನಾನಂ ಅಞ್ಞತೋಪಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮತ್ಥೋ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ.

ಆಖ್ಯಾತತ್ಥಮ್ಹಿಮೇ ಅತ್ಥಾ, ನ ಲಾತಬ್ಬಾ ಕುದಾಚನಂ;

ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನೇತೇ, ಉದ್ಧಟಾ ನಾಮತೋ ಯತೋ.

ಇದಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರನಯನಿದಸ್ಸನಂ.

ಅತ್ಥಸದ್ದಚಿನ್ತಾಯಂ ಪನ ಏವಮುಪಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ – ‘‘ಭವನ್ತೇ, ಪರಾಭವನ್ತೇ, ಪರಾಭವೇ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಗಚ್ಛತಿ ಗಚ್ಛಂ ಗಚ್ಛತೋಸದ್ದಾದಯೋ ವಿಯ ವಿಸೇಸಸದ್ದಾ, ನ ಯಾಚನೋಪತಾಪನತ್ಥಾದಿವಾಚಕೋ ನಾಥತಿಸದ್ದೋ ವಿಯ, ನ ಚ ರಾಜದೇವತಾದಿವಾಚಕೋ ದೇವಸದ್ದೋ ವಿಯ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದಾ. ಯೇ ಚೇತ್ಥ ವಿಸೇಸಸದ್ದಾ, ತೇ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ವಿಸೇಸಸದ್ದಾವ. ಯೇ ಚ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದಾ, ತೇಪಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದಾವ.

ತತ್ರ ಗಚ್ಛತೀತಿಆದೀನಂ ವಿಸೇಸಸದ್ದತಾ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ – ಗಚ್ಛತೀತಿ ಏಕಂ ನಾಮಪದಂ, ಏಕಮಾಖ್ಯಾತಂ. ತಥಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏಕಂ ನಾಮಪದಂ, ಏಕಮಾಖ್ಯಾತಂ. ಗಚ್ಛತೋತಿ ಏಕೋ ಕಿತನ್ತೋ, ಅಪರೋ ರೂಳ್ಹೀಸದ್ದೋ. ಸತಿಪಿ ವಿಸೇಸಸದ್ದತ್ತೇ ಸದಿಸತ್ತಾ ಸುತಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ತಬ್ಬಿಸಯಂ ಬುದ್ಧಿಂ ನುಪ್ಪಾದೇತಿ ವಿನಾವ’ತ್ಥಪ್ಪಕರಣಸದ್ದನ್ತರಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನ. ತಥಾ ಹಿ ಸದ್ದನ್ತರಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ‘‘ಗಚ್ಛತಿ ಪತಿಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಸತ್ತಮ್ಯನ್ತಂ ನಾಮಪದನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ಗಚ್ಛತಿ ತಿಸ್ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನಾಖ್ಯಾತನ್ತಿ. ತಥಾ ‘‘ಸ ಗಚ್ಛಂ ನ ನಿವತ್ತತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪಠಮನ್ತಂ ನಾಮಪದನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ಗಚ್ಛಂ ಪುತ್ತನಿವೇದಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಆಖ್ಯಾತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ಗಚ್ಛತೋ ಹಯತೋ ಪತಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಕಿತನ್ತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ಗಚ್ಛತೋ ಪಣ್ಣಪುಪ್ಫಾನಿ ಪತನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ರುಕ್ಖವಾಚಕೋ ರೂಳ್ಹೀಸದ್ದೋತಿ. ಇತಿ ವಿಸೇಸಸದ್ದಾನಂ ಆಖ್ಯಾತನಾಮಾನಂ ನಾಮಾಖ್ಯಾತೇಹಿ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಅತ್ಥಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾದೀಸು ಯೋ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಞಾಪಕೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅವಸ್ಸಮಿಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ‘‘ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಆಖ್ಯಾತನಾಮತ್ತಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಠಿತಾನಂ ಏಕೇಕತ್ಥವಾಚಕಾನಂ ವಿಸೇಸಸದ್ದತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

‘‘ನಾಥತಿ ದೇವೋ’’ತಿಆದೀನಂ ಪನ ಆಖ್ಯಾತನಾಮಾನಂ ನಾಮಾಖ್ಯಾತೇಹಿ ಅಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಅನೇಕತ್ಥವಾಚಕಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದತಾ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಾದೀಸು ಹಿ ವಿನಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ‘‘ನಾಥತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಯಾಚತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಉಪತಾಪೇತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಆಸೀಸತೀ’’ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಪಟಿಭಾತಿ, ತಥಾ ‘‘ದೇವೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಮೇಘೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಆಕಾಸೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ರಾಜಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ದೇವತಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿದೇವೋ’’ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಪಟಿಭಾತಿ. ಯದಾ ಪನ ಸದ್ದನ್ತರಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ‘‘ನಾಥತಿ ಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ತದಾ ‘‘ನಾಥತೀ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಸ್ಸ ‘‘ಯಾಚತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ‘‘ನಾಥತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಉಪತಾಪೇತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ನಾಥತಿ ಸಕಚಿತ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ನಾಥತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಆಸೀಸತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ತಥಾ ‘‘ದೇವೋ ಗಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ದೇವೋ’’ತಿ ನಾಮಪದಸ್ಸ ‘‘ಮೇಘೋ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ವಿದ್ಧೋ ವಿಗತವಲಾಹಕೋ ದೇವೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಆಕಾಸೋ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ಪಿವತು ದೇವೋ ಪಾನೀಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ರಾಜಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ದೇವೋ ದೇವಕಾಯಾ ಚವತಿ ಆಯುಸಙ್ಖಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ದೇವತಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ದೇವಾತಿದೇವೋ ಸತಪುಞ್ಞಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿದೇವೋ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದಾ ಞಾತಬ್ಬಾ.

ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಞತ್ವಾ ಯಥಾ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದೇನ, ಸದ್ದೋ ಚತ್ಥೇನ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತಥಾತ್ಥಸದ್ದಾ ಚಿನ್ತನೀಯಾ. ತತ್ರಿದಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಮತ್ತಂ ಚಿನ್ತಾಕಾರನಿದಸ್ಸನಂ – ‘‘ಅತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವನ್ತೇ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಭವನ್ತೇ’’ತಿ ವಾ ವುತ್ತೇ ‘‘ಭವನ್ತೇ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಭವನ್ತೀ’’ತಿಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥಮಾಖ್ಯಾತಪದನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ಭವನ್ತೇ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಇಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ವುತ್ತೇ ಉಪಯೋಗತ್ಥವಂ ನಾಮಪದನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ಭವನ್ತೇ ಜನೇ ಪಸಂಸತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಕಾಮೇತೀ’’ತಿ ವಾ ವುತ್ತೇ ಪಚ್ಚತ್ತೋಪಯೋಗತ್ಥವನ್ತಾನಿ ದ್ವೇ ನಾಮಪದಾನೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ಚೋರಾ ಪರಾಭವನ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪರಾಭವನ್ತೇ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪರಾಭವನ್ತೀ’’ತಿಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥಮಾಖ್ಯಾತಿಕಪದನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ಪರಾಭವನ್ತೇ ಜನಾ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಅಮಿತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪರಾಭವನ್ತೇ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಉಪಯೋಗಪಚ್ಚತ್ತತ್ಥವನ್ತಾನಿ ದ್ವೇ ನಾಮಪದಾನೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ಏಸೋ ಪರಾಭವೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪರಾಭವೇ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪರಾಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥಮಾಖ್ಯಾತಪದನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ಏತೇ ಪರಾಭವೇ ಲೋಕೇ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಸಮವೇಕ್ಖಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪರಾಭವೇ’’ತಿ ಇದಂ ಉಪಯೋಗತ್ಥವಂ ಬಹುವಚನಂ ನಾಮಪದನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ಪರಾಭವೇ ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಭಾವಲಕ್ಖಣಭುಮ್ಮತ್ಥೇಕವಚನಕಂ ನಾಮಪದನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಮೇ ಪಸಾದಾ ಸಮ್ಭವೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಸಮ್ಭವೇ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಸಮ್ಭವಥಾ’’ತಿಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥಮಾಖ್ಯಾತಪದನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ಏಹಿ ತ್ವಂ ಸಮ್ಭವವ್ಹೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಸಮ್ಭವವ್ಹೇ’’ತಿ ಇದಂ ಸಮ್ಭವಾಯ ನಾಮ ಇತ್ಥಿಯಾ ವಾಚಕಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಸಾಲಪನಂ ನಾಮಿಕಪದನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ಏಹಿ ತ್ವಂ ಸಮ್ಭವವ್ಹೇಪತಿಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಮ್ಭವನಾಮಕಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ವಾಚಕಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಭುಮ್ಮವಚನನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ.

‘‘ವರುಣೋ ಬ್ರಹ್ಮದೇವೋ ಚ, ಅಹೇಸುಂ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ;

ಸಮ್ಭವೋ ನಾಮುಪಟ್ಠಾಕೋ, ರೇವತಸ್ಸ ಮಹೇಸಿನೋ’’ತಿ –

ಹಿ ಪಾಳಿ. ‘‘ಧಮ್ಮಾ ಪಾತುಭವನ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪಾತುಭವನ್ತೇ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥಂ ಸನಿಪಾತಮಾಖ್ಯಾತಪದನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ಪಾತು ಭವನ್ತೇ ಜನೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ತೇ ಜನೇ ಭವಂ ರಕ್ಖತೂ’’ತಿ ಅತ್ಥವಾಚಕಾನಿ ಆಖ್ಯಾತಕಿತನ್ತಸಬ್ಬನಾಮಿಕಪದಾನೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ಪಾತುಭವಸೇ ತ್ವಂ ಗುಣೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪಾತುಭವಸೇ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪಾತುಭವಸೀ’’ತಿಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥಮಾಖ್ಯಾತಪದನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ಪಾತುಭವಸೇ ಗುಣೇ ಯೋ ತ್ವ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪಾತುಭವಾಹಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಹೇತು ತ್ವ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥವಾಚಕಾನಿನಿಪಾತಯುತ್ತಾಖ್ಯಾತನಾಮಪದಾನೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ಅಹಮತ್ತನೋ ಗುಣೇಹಿ ಪಾತುಭವೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪಾತುಭವೇ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪಾತುಭವಾಮೀ’’ತಿಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥಂ ಸನಿಪಾತಮಾಖ್ಯಾತಪದನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ‘‘ಮಂ ಪಾತು ಭವೇ ಇದಂ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಮಂ ರಕ್ಖತು ಸಂಸಾರೇ ಇದಂ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥವಾಚಕಾನಿ ಆಖ್ಯಾತನಾಮಪದಾನೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾರಹಮತ್ಥಸದ್ದಾ ಚಿನ್ತನೀಯಾ. ತತ್ಥ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸದ್ದಾನಂ ‘‘ನ ತೇಸಂ ಕೋಟ್ಠೇ ಓಪೇನ್ತಿ. ನ ತೇಸಂ ಅನ್ತರಾ ಗಚ್ಛೇ. ಸತ್ತ ವೋ ಲಿಚ್ಛವೀ ಅಪರಿಹಾನೀಯೇ ಧಮ್ಮೇ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಇಮೇ ತೇ ದೇವ ಸತ್ತವೋ, ತ್ವಞ್ಚ ಉತ್ತಮಸತ್ತವೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ವಿಯ ಉಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸೋ ಇಚ್ಛನೀಯೋ. ಉಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸೇ ಹಿ ಸತಿ ಪದಾನಿ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಾನಿ, ಪದೇಸು ಪರಿಬ್ಯತ್ತೇಸು ಅತ್ಥೋ ಪರಿಬ್ಯತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಅತ್ಥಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಅತ್ಥಾಧಿಗಮೋ ಅಕಿಚ್ಛೋ ಹೋತಿ, ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾದಾಸತಲೇ ಪಟಿಬಿಮ್ಬದಸ್ಸನಂ ವಿಯ, ಸೋ ಚ ಗಹಿತಪುಬ್ಬಸಙ್ಕೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಞಾತೇಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಇತರಥಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ –

‘‘ವಿಸಯತ್ತಮನಾಪನ್ನಾ, ಸದ್ದಾ ನೇವತ್ಥಬೋಧಕಾ;

ನ ಪದಮತ್ತತೋ ಅತ್ಥೇ, ತೇ ಅಞ್ಞಾತಾ ಪಕಾಸಕಾ’’ತಿ.

ಯದಿದಮೇತ್ಥ ವುತ್ತಮಮ್ಹೇಹಿ ‘‘ಉಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸೋ ಇಚ್ಛನೀಯೋ’’ತಿ. ಅತ್ರಾಯಮುಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸದೀಪನೀ ಗಾಥಾ ಸಹತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನನಯದಾನಗಾಥಾಯ.

‘‘ನ ತೇ ಸಂ ಕೋಟ್ಠೇ ಓಪೇನ್ತಿ’’, ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸುಮೇಧಸೋ;

ಪದಂ ‘‘ನ ತೇ’’ತಿ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ, ‘‘ಸಂ ಕೋಟ್ಠೇ’’ತಿ ಪಠೇಯ್ಯ ವೇ.

‘‘ಸಂ ನ ಓಪೇನ್ತಿ ಕೋಟ್ಠೇ ತೇ, ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಅತ್ಥಮೀರಯೇ;

ಏವಮಿಮೇಸು ಅಞ್ಞೇಸು, ಪಾಠೇಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ.

ಅಥ ಯಂ ಪನಿದಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ, ತಂ ಕಿಮತ್ಥಂ? ‘‘ಗಚ್ಛತಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ಗಚ್ಛತಿ ತಿಸ್ಸೋ, ಭವನ್ತೇ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಅತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವನ್ತೇ, ವದನ್ತಂ ಏಕಪೋಕ್ಖರಾ, ವದನ್ತಂ ಪಟಿವದತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಮುಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸೋ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ತಸ್ಮಾ ಇದಮೇತ್ಥ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ – ಯತ್ಥ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಮುಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಚ ಪದಾನಂ ವಿಭಾಗವಸೇನ ವಾ ಅವಿಭಾಗವಸೇನ ವಾ, ತತ್ಥ ಪಯೋಗೇ ಸಮಾನಸುತಿಕಮೇಕಚ್ಚಂ ಪದಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ಹೇತು ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಸೋ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಾಸತಿ, ಸೋತೇನ ವುಯ್ಹತಿ. ಭವನ್ತೇ ಜನೇ ಪಸಂಸತಿ, ಭವನ್ತೇ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ. ಏತ್ಥ ‘‘ಹೇತೂ’’ತಿ ಈಸಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ‘‘ಸೋ’’ತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ತೇನ ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ಭವ’’ನ್ತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ತೇ ಜನೇ’’ತಿ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ.

ಸೇಸಂ ಪನ ಸಮಾನಸುತಿಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದನೀಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಠಾನೇ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಠಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಪದವಿಭಾಗಾವಿಭಾಗವಸೇನ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಮತ್ಥುಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಸೋ ತೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ದ್ವಿಪದತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ವಿಭಾಗೋ, ಏಕಪದತ್ಥಗ್ಗಹಣಮವಿಭಾಗೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ವಿಸುಂ ವವತ್ಥಿತಾನಂ ಅಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಸಮಾನಸುತಿಕಭಾವಪರಿಕಪ್ಪನಂ ಅತ್ಥನ್ತರವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಉಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ. ನ ಹಿ ಏತಾನಿ ‘‘ಸಪ್ಪೋ ಸಪ್ಪೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವತ್ಥೇ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಏಕಜ್ಝಕರಣೇನ ಲದ್ಧಂ ಸಮಾನಸುತಿಲೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ಥನ್ತರವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ಉಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ‘‘ಸಮಾನಸುತಿಕಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು. ಇದಮೇತ್ಥ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ –

ಯತ್ಥ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಾಕಾರೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ, ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪನ ಉಚ್ಚಾರಣೇ ಸದ್ದವಿಲಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ಅತ್ಥೋ ವಾ ದುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ನ ತಾದಿಸೇಸು ಪಯೋಗೇಸು ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಿ ಪದಾನಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಾನಿ. ತತ್ರ ಕತಮೇನ ಚಾಕಾರೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೋ ಭವತಿ? ಪದಾನಂ ವಿಭಾಗವಸೇನ ವಾ ಅವಿಭಾಗವಸೇನ ವಾ ಅಕ್ಖರಸನ್ನಿಧಾನವಸೇನ ವಾ ಪದಸನ್ನಿಧಾನವಸೇನ ವಾ ಪದಕ್ಖರಸನ್ನಿಧಾನವಸೇನ ವಾ ವಿಚ್ಛಾವಸೇನ ವಾ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯವಸೇನ ವಾ ಭಯಕೋಧಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಕಥಿತಾಮೇಡಿತವಚನವಸೇನ ವಾ ಗುಣವಾಚಕಸದ್ದಸ್ಸ ದ್ವಿರುತ್ತವಸೇನ ವಾ ಕ್ರಿಯಾಪದಸ್ಸ ದ್ವಿರುತ್ತವಸೇನ ವಾ ಸಂಹಿತಾಪದಚ್ಛೇದವಸೇನ ವಾ ಅಗಾರವತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ವಾ ನಿರನ್ತರತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ವಾ ನನಿರನ್ತರತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ವಾ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನ’’ಮಿಚ್ಚತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ವಾ ಉಪಮಾನೇ ಇವ ಸದ್ದವಸೇನ ವಾ ಇತಿಸದ್ದಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸದ್ದಪದತ್ಥವಾಚಕತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ವಾ ತಥಾಪವತ್ತಚಿತ್ತಪರಿದೀಪನವಸೇನ ವಾತಿ ಇಮೇಸುಟ್ಠಾರಸಾಕಾರೇಸು, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಛಬ್ಬೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಸು ತತೋ ವಾಧಿಕೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೋ ಭವತಿ.

ಏತ್ಥ ಪದಾನಂ ತಾವ ವಿಭಾಗವಸೇನ ವಾ ಅವಿಭಾಗವಸೇನ ವಾ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಮತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಸಾ ನಂ ಸಙ್ಗತಿ ಪಾಲೇತಿ, ಅಭಿಕ್ಕಮೋ ಸಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಮಾ ನೋ ದೇವ ಅವಧಿ, ಮಾನೋ ಮಯ್ಹಂ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ.

ಅಕ್ಖರಸನ್ನಿಧಾನವಸೇನ ಪನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಸನ್ತೇಹಿ ಮಹಿತೋ ಹಿತೋ. ಸಙ್ಗಾ ಸಙ್ಗಾಮಜಿಂ ಮುತ್ತಂ, ತಮಹಂ ಬ್ರೂಮಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ. ದಾಠೀ ದಾಠೀಸು ಪಕ್ಖನ್ದಿ, ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಯಥಾ ಪುರೇ. ಸಬ್ಬಾಭಿಭುಂವ ಸಿರಸಾಸಿರಸಾ ನಮಾಮಿ. ಭೂಮಿತೋ ಉಟ್ಠಿತಾ ಯಾವ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ವಿಧಾವತಿ. ಅಚ್ಚಿ ಅಚ್ಚಿಮತೋ ಲೋಕೇ, ಡಯ್ಹಮಾನಮ್ಹಿ ತೇಜಸಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ.

ಪದಸನ್ನಿಧಾನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಆಪೋ ಆಪೋಗತಂ. ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾದಯೋ, ಸುಖೋ’ಲೋಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ, ಕಾರಕೋ ಞಾಣಚಕ್ಖುದೋ, ನಿರಾಪದೇ ಪದೇ ನಿನ್ನೋ, ಅನನ್ತಞಾಣಂ ಕರುಣಾಲಯಂ ಲಯಂ, ಮಲಸ್ಸ ಬುದ್ಧಂ ಸುಸಮಾಹಿತಂ ಹಿತಂ. ನಮಾಮಿ ಧಮ್ಮಂ ಭವಸಂವರಂ ವರಂ, ಗುಣಾಕರಞ್ಚೇವ ನಿರಙ್ಗಣಂ ಗಣ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ.

ಪದಕ್ಖರಸನ್ನಿಧಾನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಪಮಾಣರಹಿತಂ ಹಿತಂ, ಸಿದ್ಧತ್ಥೋ ಸಬ್ಬಸಿದ್ಧತ್ಥೋ, ತಿಲೋಕಮಹಿತೋ ಹಿತೋ. ಉಪಗನ್ತ್ವಾನ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಇದಂ ವಚನಮಬ್ರವೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ. ತತ್ರಿಮಾ ಅಕ್ಖರಸನ್ನಿಧಾನಾದೀಸು ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪನಿಯೋ ಗಾಥಾ –

ಮಹಿತೋಇತಿ ಸದ್ದಮ್ಹಾ, ಮಕಾರೋ ಚೇ ವಿವೇಚಿತೋ;

ಸದ್ದೋ ನಿರತ್ಥಕೋ ಏತ್ಥ, ‘‘ಅಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ ವದೇ ಬುಧೋ.

ಞೇಯ್ಯಾ ಅಕ್ಖರಯೋಗೇನ,

‘‘ಸನ್ತೇಹಿ ಮಹಿತೋ ಹಿತೋ’’;

ಇಚ್ಚಾದೀಸು ಸರೂಪಾನಂ,

ಹೋತಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸತಾ.

ಉಪಸಗ್ಗಾ ನಿಪಾತಾ ಚ, ಯಞ್ಚಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಜೋತಕಂ;

ಏಕಕ್ಖರಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ, ತಂ ‘‘ಪದ’’ನ್ತಿ ಸಮೀರಿತಂ.

ಪದಾನಂ ಸನ್ನಿಧಾನಞ್ಚ, ಪದಕ್ಖರಾನಮೇವ ಚ;

ಸಮಾಸೇ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಂ, ಸನ್ಧಾಯ ಲಪಿತಂ ಮಯಾ.

ವಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಗಾಮೇ ಗಾಮೇ ಸತಂ ಕುಮ್ಭಾ, ಗಾಮೋ ಗಾಮೋ ರಮಣೀಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ. ಏತ್ಥ ಹಿ ವಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಗಾಮಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ.

ನಾನಾಧಿಕರಣಾನಂ ತು, ವತ್ತುಮೇಕಕ್ಖಣಮ್ಹಿ ಯಾ;

ಇಚ್ಛತೋ ಬ್ಯಾಪಿತುಂ ಇಚ್ಛಾ, ಸಾ ವಿಚ್ಛಾತಿ ಪಕಿತ್ತಿತಾ.

ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಪತಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ, ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಪರಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ’’ತಿ ಪಯೋಗಾ, ರುಕ್ಖಾನಂ ಉಪರಿ ಉಪರಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಭಯಕೋಧಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಕಥಿತಾಮೇಡಿತವಚನವಸೇನ ಪನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ಇಮೇ ಪಯೋಗಾ – ಭಯೇ ತಾವ ‘‘ಚೋರೋ ಚೋರೋ, ಸಪ್ಪೋ ಸಪ್ಪೋ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ. ಕೋಧೇ ‘‘ವಸಲ ವಸಲ, ಚಣ್ಡಾಲ ಚಣ್ಡಾಲ, ವಿಜ್ಝ ವಿಜ್ಝ, ಪಹರ ಪಹರ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ. ಪಸಂಸಾಯಂ ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧು ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ ಭನ್ತೇ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ ಭನ್ತೇ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ. ತುರಿತೇ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮ ವಾಸೇಟ್ಠ ಅಭಿಕ್ಕಮ ವಾಸೇಟ್ಠ, ಗಚ್ಛ ಗಚ್ಛ, ಲುನಾಹಿ ಲುನಾಹಿ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ. ಕೋತೂಹಲೇ ‘‘ಆಗಚ್ಛ ಆಗಚ್ಛ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ. ಅಚ್ಛರಿಯೇ ‘‘ಅಹೋ ಬುದ್ಧೋ ಅಹೋ ಬುದ್ಧೋ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ. ಹಾಸೇ ‘‘ಅಹೋ ಸುಖಂ ಅಹೋ ಸುಖಂ, ಅಹೋ ಮನಾಪಂ ಅಹೋ ಮನಾಪಂ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ. ಸೋಕೇ ‘‘ಕಹಂ ಏಕಪುತ್ತಕ ಕಹಂ ಏಕಪುತ್ತಕ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ. ಪಸಾದೇ ‘‘ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಜ್ಜೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಜ್ಜೀ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ. ಏವಂ ಭಯಕೋಧಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಕಥಿತಾಮೇಡಿತವಚನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೋ ಭವತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಅತ್ಥನ್ತರಾಭಾವೇಪಿ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮವಸೇನ ಪದಾನಮತ್ಥಜೋತಕಭಾವೋಯೇವ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೋ.

ಭಯೇ ಕೋಧೇ ಪಸಂಸಾಯಂ,

ತುರಿತೇ ಕೋತೂಹಲ’ಚ್ಛರೇ;

ಹಾಸೇ ಸೋಕೇ ಪಸಾದೇ ಚ,

ಕರೇ ಆಮೇಡಿತಂ ಬುಧೋ.

ಚಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ತೇನ ಗರಹಾಅಸಮ್ಮಾನಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಪಾಪೋ ಪಾಪೋ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಗರಹಾಯಂ. ‘‘ಅಭಿರೂಪಕ ಅಭಿರೂಪಕಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅಸಮ್ಮಾನೇ. ‘‘ಕ್ವಾಯಂ ಅಬಲಬಲೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅತಿಸಯತ್ಥೇ ಆಮೇಡಿತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಗುಣವಾಚಕಸ್ಸ ದ್ವಿರುತ್ತವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಕಣ್ಹೋ ಕಣ್ಹೋ ಚ ಘೋರೋ ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ‘‘ಕಣ್ಹೋ ಕಣ್ಹೋ’’ತಿ ಹಿ ಅತೀವ ಕಣ್ಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕ್ರಿಯಾಪದಸ್ಸ ದ್ವಿರುತ್ತವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಧಮೇ ಧಮೇ ನಾತಿಧಮೇ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ತತ್ಥ ಧಮೇ ಧಮೇತಿ ಧಮೇಯ್ಯ ನೋ ನ ಧಮೇಯ್ಯ. ನಾತಿಧಮೇತಿ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಪನ ನ ಧಮೇಯ್ಯ. ಸಂಹಿತಾಪದಚ್ಛೇದವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ನರಾನರಾ, ಸುರಾಸುರಾ, ಕತಾಕತಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಸಯಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಂ ಅನುಸೋಚನಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಪರಮಕೋಸಲ್ಲಜನನತ್ಥಂ ಸಿಲೋಕಂ ರಚಯಾಮ –

ಹಿತಾಹಿತಾ ಹಿತಂಹಿತಂ, ಆನುಭಾವೇನ ತೇ ಜಿನ;

ಪವರಾಪವರಾಹಚ್ಚ, ಭವಾಮಾ’ನಾಮಯಾ ಮಯನ್ತಿ.

ಅಗಾರವತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ತುವಂತುವಂ ಪೇಸುಞ್ಞಕಲಹವಿಗ್ಗಹವಿವಾದಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ನಿರನ್ತರತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ನನಿರನ್ತರತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಖಣೇ ಖಣೇ ಪೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ‘‘ಪುನಪ್ಪುನ’’ಮಿಚ್ಚತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಮುಹುಂ ಮುಹುಂ ಭಾಯಯತೇ ಕುಮಾರೇ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ಉಪಮಾನೇ ಇವಸದ್ದವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ರಾಜಾ ರಕ್ಖತು ಧಮ್ಮೇನ, ಅತ್ತನೋವ ಪಜಂ ಪಜ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ಇತಿಸದ್ದಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸದ್ದಪದತ್ಥವಾಚಕತ್ತಪರಿದೀಪನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಬುದ್ಧೋತಿ ಕಥಯನ್ತೋ, ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಪವೇದಯಿ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ತಥಾಪವತ್ತಚಿತ್ತಪರಿದೀಪನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಬುದ್ಧೋತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ, ಮಗ್ಗಂ ಸೋಧೇಮಹಂ ತದಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ಏವಂ ಈದಿಸೇಸು ಪಯೋಗೇಸು ಸಮಾನಸುತಿಕಪದಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಹಿ ಉಚ್ಚಾರಣೇ ಸತಿ ಸದ್ದವಿಲಾಸೋ ನ ಭವತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ‘‘ಕತಾಕತಾಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಸಯ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ, ಏಕಾಬದ್ಧಂಯೇವ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಇತಿ ಸಮಾನಸುತಿಕೇಸು ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಛಬ್ಬೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಅಧಿಕೇಹಿ ಚ ಮಣ್ಡೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಮಾನಸುತಿಕೇಸು ವಿನಿಚ್ಛಯೇ ದಸ್ಸಿತೇ ಅಸಮಾನಸುತಿಕೇಸುಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ – ಯತ್ಥ ನಿಗ್ಗಹೀತಮ್ಹಾ ಪರಾಕಾರಲೋಪೋಪಿ ಪಾಠೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಸಂಯೋಗಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ವಿಸಂಯೋಗತ್ತಮ್ಪಿ. ತೇಸು ಪಯೋಗೇಸು ನಿಗ್ಗಹೀತಪದಂ ಅನನ್ತರಪದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಾಬದ್ಧಂಯೇವ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಕತಮಾನಿ ತಾನಿ? ‘‘ಸಚೇ ಭುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯಾಹಂ-ಸಾ’ಜೀವೋ ಗರಹಿತೋ ಮಮ. ಪುಪ್ಫಂ’ಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ಖಯಮತ್ತಂ ನ ನಿಬ್ಬಾನಂ’ಸ ಗಮ್ಭೀರಾದಿವಾಚತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ. ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಸಚೇ ಭುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಚ್ಛೇದಮಕತ್ವಾ ಅನನ್ತರೇ ದ್ವೀಸು ಗಾಥಾಪದೇಸು ಅನ್ತರೀಭೂತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮಾನಸುತಿಕಪದಾನಂ ಏಕತೋ ಉಚ್ಚಾರಣಮಿವ ಅನನ್ತರಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಾಬದ್ಧುಚ್ಚಾರಣವಸೇನ ‘‘ಸಚೇ ಭುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯಾಹಂ-ಸಾ’ಜೀವೋ ಗರಹಿತೋ ಮಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಏವರೂಪೋಯೇವ ಹಿ ಉಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸೋ ಸಕಲೇಹಿಪಿ ಪೋರಾಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಅನುಮತೋ ಉಚ್ಚಾರಿತೋ ಚ ‘‘ಅಸ್ಸ ಆಜೀವೋ ಗರಹಿತೋ ಮಮ, ಅಸ್ಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಅಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಾದಿವಾಚತೋ’’ತಿಏವಮಾದಿಅತ್ಥಪ್ಪಟಿಪಾದನಸ್ಸಾನುರೂಪತ್ತಾ.

ಯತ್ಥ ಪನ ಯಾದಿಸೇ ಉಚ್ಚಾರಣೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಅತ್ಥೋ ಪರಿಬ್ಯತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತೇಸು ಪಯೋಗೇಸು ಕ್ವಚಿ ಚಸದ್ದ ಪನಸದ್ದಾದಿಯೋಗಟ್ಠಾನೇ ಈಸಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪದಮುಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ವಾಳಾ ಚ ಲಪಸಕ್ಖರಾ. ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಾ ಪನ ಯಾ, ಅಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪದಾ, ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವಾಚಂ ಭಾಸತೋ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ. ಇತಿ ಚ ದನ್ತಿ ಚ ದುತಿ ಚ ಖನ್ತಿ ಚ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ? ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ.

ಏತೇಸು ಹಿ ಪಠಮಪಯೋಗೇ ‘‘ವಾಳಾ ಚಾ’’ತಿ ಈಸಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಲಪಸಕ್ಖರಾ’’ತಿ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಲಪಸಕ್ಖರಾತಿ ಸಕ್ಖರಸದಿಸಮಧುರವಚನಾ. ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ನಿರತ್ಥಕವಚನೇಹಿ ಸಕ್ಖರಾ ವಿಯ ಮಧುರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾತ್ರ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿತಪ್ಪುರಿಸವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಸಮಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ಲಪಾ ಸಕ್ಖರಾ ವಿಯ ಯಾಸಂ ತಾ ಲಪಸಕ್ಖರಾ, ಲಪೇಹಿ ವಾ ಸಕ್ಖರಾ ವಿಯಾತಿ ಲಪಸಕ್ಖರಾ’’ತಿ.

ದುತಿಯಪಯೋಗೇ ‘‘ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಾ ಪನ’’ಇತಿ ಈಸಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಯಾ’’ತಿ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಯಾ ಪನ ಅಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪದಾ ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತಿಯಪಯೋಗೇ ಇತಿ ಚ ದನ್ತಿ ಚ ದುತಿ ಚ ಖನ್ತಿ ಚಾತಿ ಏತೇಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಇಕಾರಞ್ಚ ದಂಕಾರಞ್ಚ ದುಕಾರಞ್ಚ ಖಂಕಾರಞ್ಚ ಈಸಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ತಿ ಚ ಸದ್ದಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಾ.

ಏತ್ಥ ಹಿ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರಣೇ ಸತಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಅತ್ಥೋ ದುಟ್ಠೋ ಭವತಿ. ಕಥಂ? ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರಣೇ ಸತಿ ಇತಿಸದ್ದೋ ಏವನ್ತಿ ಅತ್ಥವಾಚಕೋ ನಿಪಾತೋ ಸಿಯಾ, ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪನ ಇಕಾರತ್ಥವಾಚಕೋ ರೂಳ್ಹೀಸದ್ದೋ ನ ಸಿಯಾ. ದನ್ತಿಸದ್ದೋ ದಮನತ್ಥೋ ಸಿಯಾ, ದಂಕಾರವಾಚಕೋ ನ ಸಿಯಾ. ದುತಿಸದ್ದೋ ನಿರತ್ಥಕೋ ಸಿಯಾ, ದುಕಾರವಾಚಕೋ ನ ಸಿಯಾ. ಖನ್ತಿಸದ್ದೋ ಖಮನತ್ಥೋ ಸಿಯಾ, ಖಂಕಾರವಾಚಕೋ ನ ಸಿಯಾ. ತಸ್ಮಾ ಇಕಾರ ದಂಕಾರ ದುಕಾರ ಖಂಕಾರಾನಿ ಈಸಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಏತ್ಥ ಹಿ ಇಇತಿ ದಂಇತಿ ದುಇತಿ ಖಂಇತೀತಿಆದಿನಾ ಸಂಹಿತಾಪದಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪರಭೂತಸ್ಸ ಚ ಇಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪೋ. ನ ಪನೇತ್ಥ ಇದಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಸರೂಪಸರಾನಂ ವಿಸಯೇ ಪರಭೂತಸ್ಸ ಸರೂಪಸರಸ್ಸ ಲೋಪೋ ನ ಹೋತಿ, ಪುಬ್ಬಸರಸ್ಸೇವ ಲೋಪೋ ಹೋತಿ ತತ್ರಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯಾ’’ತಿ ‘‘ಅಕಿಲಾಸುನೋ ವಣ್ಣಪಥೇ ಖಣನ್ತಾ, ಉದಙ್ಗಣೇ ತತ್ಥ ಪಪಂ ಅವಿನ್ದು’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪಪರಸರಸ್ಸ ಲೋಪದಸ್ಸನತೋ. ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ‘‘ಪವದ್ಧಂ ಆಪಂ ಪಪ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇತಿ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಇಇತಿ ಚಾತಿ ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ದ್ವೀಸು ಇಕಾರೇಸು ಪರಸ್ಸ ಇಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ನ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ.

ಪುಬ್ಬಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಇಕಾರವಾಚಕೇ ಇಕಾರೇ ನಟ್ಠೇ ಸತಿ ನಿಪಾತಭೂತೇನ ಇತಿಸದ್ದೇನ ಇಕಾರಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ನ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ನಿಪಾತಭೂತಸ್ಸ ಪನ ಇತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಇಕಾರೇ ನಟ್ಠೇಪಿ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೇವ ‘‘ದೇವದತ್ತೋತಿ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದೇವದತ್ತಪದತ್ಥೋ ವಿಯ. ತಸ್ಮಾ ಇತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಪರಭೂತಸ್ಸ ಇಕಾರಸ್ಸೇವ ಲೋಪೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ನ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಇಕಾರವಾಚಕಸ್ಸ ಇಕಾರಸ್ಸ. ಕಚ್ಚಾಯನೇ ಪನ ಯೇಭುಯ್ಯಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಸರೂಪಸರತೋ ಪರಸ್ಸೇವ ಅಸರೂಪಸರಸ್ಸ ಲೋಪೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಸರೂಪಸರತೋ ಪರಸ್ಸ ಸರೂಪಸರಸ್ಸ. ಮಹಾಪದೇಸಸುತ್ತೇಹಿ ವಾ ಸರೂಪಸ್ಸ ಪರಸರಸ್ಸ ಲೋಪೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

‘‘ಅನ್ತರಾ ಚ ರಾಜಗಹಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ನಾಳನ್ದ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ಚಸದ್ದಾದಿಯೋಗಟ್ಠಾನೇಪಿ ಸತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪದಂ ನ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಯತ್ಥ ಚ ಆಗಮಕ್ಖರಾದೀನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸು ಪಯೋಗೇಸು ಪುಬ್ಬಪದಾನಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಾನಿ, ಆಗಮಕ್ಖರವನ್ತೇಹಿ ಪರಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಾನಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ನಕ್ಖತ್ತರಾಜಾರಿವ ತಾರಕಾನಂ. ಭಗವಾ ಏತದವೋಚ’’ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ. ಯತ್ಥ ಯೇಸಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಅತ್ಥೋ ಚ ಯುಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ತಾನಿ ಅತ್ಥಾನುರೂಪಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಾನಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ನಹಾನೇ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಅಕಾಸಿ, ಉಸ್ಸುಕ್ಕಮ್ಪಿ ಅಕಾಸಿ ಯಾಗುಯಾ ಖಾದನೀಯೇ ಭತ್ತಸ್ಮಿಂ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ. ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ನಹಾನೇ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಅಕಾಸೀ’’ತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಉಸ್ಸುಕ್ಕಮ್ಪಿ ಅಕಾಸಿ ಯಾಗುಯಾ ಖಾದನೀಯೇ ಭತ್ತಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ನಹಾನೇಯೇವ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಅಕಾಸಿ, ಅಥ ಖೋ ಯಾಗುಯಾಪಿ ಖಾದನೀಯೇಪಿ ಭತ್ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇ ಸಮತ್ಥೋ ಭವತಿ, ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥವಾಚಕೋ ಅಪಿಸದ್ದೋ.

ಯತ್ಥ ಪನ ಯೇಸಮಿತರೇನ ವಾ ಇತರೇನ ವಾ ಏಕೇಕಪದೇನ ಉಭಯಪದೇಹಿ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಸಹೇವತ್ಥಯುತ್ತಿಯಾ, ತತ್ಥ ತಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಾನಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸೇತಿ. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ತಂ ಸುಣಾಥ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿಕರೋಥ. ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ. ತತ್ರಿಮಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪಿಕಾ ಗಾಥಾ –

ಧಮ್ಮಸದ್ದೇನ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮ-ಚರಿಯಸದ್ದೇನ ವಾ ಪದಂ;

ಯೋಜೇತ್ವಾ ಈರಯೇ ವಿಞ್ಞೂ, ‘‘ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿದಂ.

‘‘ಸಾಧುಕ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ವಿಞ್ಞೂ, ‘‘ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ ಪದೇನ ವಾ;

ತಥಾ ‘‘ಮನಸಿಕರೋಥ’’, ಇತಿ ವುತ್ತಪದೇನ ವಾ;

ಈರಯೇ ಯೋಜಯಿತ್ವಾನ, ಉಭಯೇಹಿ ಪದೇಹಿ ವಾ.

ಏಕಮೇಕೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಉಭಯೇಹಿ ವಾ;

ದಿಸ್ಸತೀತಿ ವಿಜಾನೇಯ್ಯ, ಸದ್ಧಿಮೇವತ್ಥಯುತ್ತಿಯಾ.

ನತ್ತನೋಮತಿಯಾ ಏಸೋ, ಅತ್ಥೋ ಏತ್ಥ ಮಯಾ ರುತೋ;

ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾನಂ, ನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮೇ ರುತೋ.

ಏವಂವಿಧೇಸು ಅಞ್ಞೇಸು, ಪಾಠೇಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ;

ನೇತಬ್ಬೋ ನಯದಕ್ಖೇನ, ಸಾಸನತ್ಥಗವೇಸಿನಾ.

ಅತ್ಥಾನುರೂಪತೋ ಸದ್ದಂ, ಅತ್ಥಂ ಸದ್ದಾನುರೂಪತೋ;

ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾನ ಮೇಧಾವೀ, ವೋಹರೇ ನ ಯಥಾ ತಥಾತಿ.

ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥಸದ್ದಚಿನ್ತಾ.

ಅತ್ಥಾತಿಸಯಯೋಗೇ ಏವಂ ಉಪಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ – ಭೂಧಾತುಅತ್ಥಾತಿಸಯಯೋಗತೋ ವಡ್ಢನೇ ದಿಟ್ಠಾ ‘‘ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಖೋ ಮಹಾನಾಮೋ ಲಿಚ್ಛವೀ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ ‘ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಜ್ಜೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಜ್ಜೀ’ತಿ’’ ಇತಿ ವಾ ‘‘ಅಹಮೇವ ದೂಸಿಯಾ ಭೂನಹತಾ, ರಞ್ಞೋ ಮಹಾಪತಾಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ವೇದಾ ನ ತಾಣಾಯ ಭವನ್ತಿದಸ್ಸ, ಮಿತ್ತದ್ದುನೋ ಭೂನಹುನೋ ನರಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಭೂನಹಚ್ಚಂ ಕತಂ ಮಯಾ’’ತಿ ವಾ ಏವಂ ವಡ್ಢನೇ ದಿಟ್ಠಾ.

ವಚನಸಙ್ಗಹೇ ಏವಂ ಉಪಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ – ವತ್ತಮಾನಾಯ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದಂ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಸದಿಸಂ. ತುಮ್ಹೇ ಭವಥ.

ವತ್ತಮಾನಪಞ್ಚಮೀನಂ ಪರಸ್ಸಪದೇ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಚತುಕ್ಕೇ ಏಕವಚನಂ ಏಕವಚನೇನ, ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ ಬಹುವಚನೇನ ಸದಿಸಂ. ಅಹಂ ಭವಾಮಿ, ಮಯಂ ಭವಾಮ.

ವತ್ತಮಾನಾಯ ಅತ್ತನೋಪದಂ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀನಂ ಅತ್ತನೋಪದೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ ಕತ್ಥಚಿ ವಣ್ಣಸಮುದಾಯವಸೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ, ಏಸ ನಯೋ ಉತ್ತರತ್ರಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತ್ವಂ ಭವಸೇ, ಇದಂ ವತ್ತಮಾನಾಯ ರೂಪಂ. ತ್ವಂ ಅಭವಸೇ, ಇದಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀನಂ ರೂಪಂ.

ವತ್ತಮಾನಾಯ ಅತ್ತನೋಪದಂ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದೇನುತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ಪರಸ್ಸಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ. ಅಹಂ ಭವೇ, ಇದಂ ವತ್ತಮಾನಪಞ್ಚಮೀನಂ ರೂಪಂ. ತ್ವಂ ಬಭೂವೇ, ಇದಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಂ.

ವತ್ತಮಾನಾಯ ಅತ್ತನೋಪದಂ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ ಪರೋಕ್ಖಜ್ಜತನೀನಂ ಅತ್ತನೋಪದೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ. ಮಯಂ ಭವಾಮ್ಹೇ, ಇದಂ ವತ್ತಮಾನಾಯ ರೂಪಂ. ಮಯಂ ಬಭೂವಿಮ್ಹೇ, ಇದಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಂ. ಮಯಂ ಅಭವಿಮ್ಹೇ, ಇದಮಜ್ಜತನಿಯಾ ರೂಪಂ.

ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದಂ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ಅತ್ತನೋಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಸದಿಸಂ. ತುಮ್ಹೇ ಭವವ್ಹೋ, ಇದಂ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ರೂಪಂ. ತುಮ್ಹೇ ಬಭೂವಿವ್ಹೋ, ಇದಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಂ.

ಪರೋಕ್ಖಾಯ ಪರಸ್ಸಪದಂ ಪಠಮಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನ ಪಠಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಚ ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದೇನ ಪಠಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ. ತೇ ಬಭೂವು, ಇದಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಂ. ತೇ ಅಭವು, ಇದಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀನಂ ರೂಪಂ.

ಪರೋಕ್ಖಾಯ ಪರಸ್ಸಪದಂ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ ಅತ್ತನೋಪದೇನ ಪಠಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಚ ಅತ್ತನೋಪದೇನ ಪಠಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚ ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಚಾತಿ ಚತೂಹಿ ವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ. ತುಮ್ಹೇ ಬಭೂವಿತ್ಥ, ಸೋ ಬಭೂವಿತ್ಥ, ಇಮಾನಿ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಾನಿ. ತುಮ್ಹೇ ಅಭವತ್ಥ, ಸೋ ಅಭವತ್ಥ, ಇಮಾನಿ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ರೂಪಾನಿ. ತುಮ್ಹೇ ಅಭವಿತ್ಥ, ಇದಮಜ್ಜತನಿಯಾ ರೂಪಂ.

ಪರೋಕ್ಖಾಯ ಪರಸ್ಸಪದಂ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನುತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚ ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದೇನುತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ. ಅಹಂ ಬಭೂವಂ, ಇದಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಂ. ಅಹಂ ಅಭವಂ, ಇದಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀನಂ ರೂಪಂ.

ಪರೋಕ್ಖಾಯ ಪರಸ್ಸಪದಂ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನುತ್ತಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಸದಿಸಂ. ಮಯಂ ಬಭೂವಿಮ್ಹ, ಇದಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಂ. ಮಯಂ ಅಭವಮ್ಹ, ಇದಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ರೂಪಂ.

ಪರೋಕ್ಖಾಯ ಅತ್ತನೋಪದಉತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದೇನುತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚ ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನುತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ. ಅಹಂ ಬಭೂವಿಂ, ಇದಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಂ. ಅಹಂ ಅಭವಿಂ, ಇದಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀನಂ ರೂಪಂ.

ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದಂ ಪಠಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದೇನ ಪಠಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಸದಿಸಂ. ಸೋ ಅಭವಾ.

ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದಂ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಸದಿಸಂ. ತ್ವಂ ಅಭವೋ.

ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದಂ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಅತ್ತನೋಪದೇನ ಪಠಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ. ತುಮ್ಹೇ ಭವಿಸ್ಸಥ, ಇದಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ರೂಪಂ. ತುಮ್ಹೇ ಅಭವಿಸ್ಸಥ, ಸೋ ಅಭವಿಸ್ಸಥ, ಇಮಾನಿ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪಾನಿ.

ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದಂ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಸದಿಸಂ. ತ್ವಂ ಭವಿಸ್ಸಸೇ, ಇದಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ರೂಪಂ. ತ್ವಂ ಅಭವಿಸ್ಸಸೇ, ಇದಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪಂ.

ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದಂ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಸದಿಸಂ. ತುಮ್ಹೇ ಭವಿಸ್ಸವ್ಹೇ, ಇದಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ರೂಪಂ. ತುಮ್ಹೇ ಅಭವಿಸ್ಸವ್ಹೇ, ಇದಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪಂ.

ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದಂ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನುತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಸದಿಸಂ. ಅಹಂ ಭವಿಸ್ಸಂ, ಇದಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ರೂಪಂ. ಅಹಂ ಅಭವಿಸ್ಸಂ, ಇದಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪಂ. ಸೇಸಾನಿ ಸಬ್ಬಾಸಮಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ವಚನಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸದಿಸಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಭವನ್ತಿ ಚತ್ರ –

ವತ್ತಮಾನಾಪಞ್ಚಮೀಸು, ಥದ್ವಯಂ ಸಮುದೀರಿತಂ;

‘‘ತುಮ್ಹೇ ಭವಥ’’ಇಚ್ಚತ್ರ, ಉದಾಹರಣಕಂ ದ್ವಿಧಾ.

ಮಿದ್ವಯಂ ಮದ್ವಯಞ್ಚೇವ, ತಾಸು ವುತ್ತಂ ದ್ವಿಧಾ ದ್ವಿಧಾ;