೬. ಆಖ್ಯಾತಕಣ್ಡ

ಸುದ್ಧಕತ್ತುರೂಪ

ಅಥ ಧಾತುಪಚ್ಚಯಸಂಸಿದ್ಧಂ ಕಾಲ, ಕಾರಕ, ಪುರಿಸ, ಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದದೀಪಕಂ ಲಿಙ್ಗಭೇದರಹಿತಂ ಕ್ರಿಯಾಪಧಾನವಾಚಕಂ ತ್ಯಾದ್ಯನ್ತನಾಮಕಂ ಆಖ್ಯಾತಪದಂ ದೀಪಿಯತೇ.

ತತ್ಥ ಕ್ರಿಯಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಾತು. ಸಾ ಪಕತಿಧಾತು, ವಿಕತಿಧಾತು, ನಾಮಧಾತುವಸೇನ ತಿವಿಧಾ.

ತತ್ಥ ಭೂ, ಹೂ, ಗಮು, ಪಚ ಇಚ್ಚಾದಿ ಪಕತಿಧಾತು ನಾಮ ಸಭಾವೇನ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ.

ತಿತಿಕ್ಖ, ತಿಕಿಚ್ಛ, ಬುಭುಕ್ಖ, ಜಿಘಚ್ಛಇಚ್ಚಾದಿ ವಿಕತಿಧಾತು ನಾಮ ಸಙ್ಖತವಸೇನ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ.

ಪುತ್ತೀಯ, ಪಬ್ಬತಾಯ ಇಚ್ಚಾದಿ ನಾಮಧಾತು ನಾಮ ನಾಮಭೂತಸ್ಸ ಸತೋ ಕ್ರಿಯವಾಚೀಪಚ್ಚಯಯೋಗೇನ ಧಾತುಟ್ಠಾನೇ ಠಿತತ್ತಾ.

ಪಕತಿಧಾತು ಚ ಸಕಮ್ಮಿಕಾ’ಕಮ್ಮಿಕವಸೇನ ದುವಿಧಾ.

ತತ್ಥಯಾ ಧಾತು ಕಮ್ಮಾಪೇಕ್ಖಂ ಕ್ರಿಯಂ ವದತಿ, ಸಾ ಸಕಮ್ಮಿಕಾ ನಾಮ. ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಓದನಂ ಪಚತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಯಾ ಕಮ್ಮನಿರಪೇಕ್ಖಂ ಕ್ರಿಯಂ ವದತಿ, ಸಾ ಅಕಮ್ಮಿಕಾ ನಾಮ. ಭವತಿ, ಹೋತಿ, ತಿಟ್ಠತಿ, ಸೇತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಸಕಮ್ಮಿಕಾ ಚ ಏಕಕಮ್ಮಿಕ, ದ್ವಿಕಮ್ಮಿಕವಸೇನ ದುವಿಧಾ.

ತತ್ಥ ಯಾ ಏಕಕಮ್ಮಾಪೇಕ್ಖಂ ಕ್ರಿಯಂ ವದತಿ, ಸಾ ಏಕಕಮ್ಮಿಕಾ ನಾಮ. ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಓದನಂ ಪಚತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಯಾ ಪಧಾನಾ’ಪಧಾನವಸೇನ ಕಮ್ಮದ್ವಯಾಪೇಕ್ಖಂ ಕ್ರಿಯಂ ವದತಿ, ಸಾ ದ್ವಿಕಮ್ಮಿಕಾ ನಾಮ.

ಸಾ ಚ ನ್ಯಾದಿ, ದುಹಾದಿವಸೇನ ದುವಿಧಾ.

ತತ್ಥ ಯಾ ಧಾತು ಪಾಪನತ್ಥಾ ಹೋತಿ, ಸಾ ನ್ಯಾದಿ ನಾಮ. ಅಜಂ ಗಾಮಂ ನೇತಿ, ಭಾರಂ ಗಾಮಂ ವಹತಿ, ಸಾಖಂ ಗಾಮಂ ಆಕಡ್ಢತಿ.

ಸೇಸಾ ದ್ವಿಕಮ್ಮಿಕಾ ದುಹಾದಿ ನಾಮ. ಗಾವಿಂ ಖೀರಂ ದುಹತಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಕಮ್ಬಲಂ ಯಾಚತಿ, ದಾಯಕಂ ಭಿಕ್ಖಂ ಭಿಕ್ಖತಿ, ಗೋಣಂ ವಜಂ ರುನ್ಧತಿ, ಭಗವನ್ತಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಸಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಅನುಸಾಸತಿ, ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಏತಂ [ವಚನಂ] ಅವೋಚ, ರಾಜಾ ಅಮಚ್ಚಂ ವಚನಂ ಬ್ರವೀತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ತತ್ಥ ಯದಾ ಕಮ್ಮಸ್ಮಿಂ ರೂಪಂ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತದಾ ವಿಭತ್ತಿ, ಪಚ್ಚಯಾ ನ್ಯಾದಿಮ್ಹಿ ಪಧಾನಕಮ್ಮಂ ವದನ್ತಿ, ದುಹಾದಿಮ್ಹಿ ಅಪಧಾನಕಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಧಾತೂಸು ಕಾರಿತಯೋಗೇ ಕಾರಿತಕಮ್ಮನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಂ ಧಾತೂನಂ ಪಕತಿಅತ್ಥವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಪನ ಧಾತೂನಂ ಅತ್ಥನ್ತರವಚನೇ ವಾ ನಾನುಪಸಗ್ಗಯೋಗೇ ವಾ ಅಕಮ್ಮಿಕಾಪಿ ಸಕಮ್ಮಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಕಮ್ಮಿಕಾಪಿ ಅಕಮ್ಮಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ.

ಅತ್ಥನ್ತರವಚನೇ ತಾವ –

ವಿದ – ಸತ್ತಾಯಂ, ಧಮ್ಮೋ ವಿಜ್ಜತಿ, ಸಂವಿಜ್ಜತಿ.

ವಿದ – ಞಾಣೇ, ಧಮ್ಮಂ ವಿದತಿ.

ವಿದ – ಲಾಭೇ, ಧನಂ ವಿನ್ದತಿ.

ವಿದ – ಅನುಭವನೇ, ಸುಖಂ ವೇದೇತಿ, ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ [ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೩].

ವಿದ – ಆರೋಚನೇ, ವೇದಯಾಮಹಂ ಭನ್ತೇ ವೇದಯತೀತಿ ಮಂ ಧಾರೇತು [ಚೂಳವ. ಅಟ್ಠ. ೧೦೨], ಕಾರಣಂ ನಿವೇದೇತಿ, ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವೇದೇತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ನಾನುಪಸಗ್ಗಯೋಗೇ –

ಪದ-ಗತಿಯಂ, ಮಗ್ಗಂ ಪಜ್ಜತಿ, ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನಿಪಜ್ಜತಿ, ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಭೋಗೋ ಭವತಿ, ಸಮ್ಭವತಿ, ಭೋಗಂ ಅನುಭವತಿ, ತಣ್ಹಂ ಅಭಿಭವತಿ, ಪರಿಭವತಿ, ಅಧಿಭವತಿ, ಅರಞ್ಞಂ ಅಭಿಸಮ್ಭವತಿ, ಅಜ್ಝೋಗಾಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಮಗ್ಗೇ ಅಭಿಸಮ್ಭವತಿ, ಸಮ್ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಪದಾನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಉಪಕಾರಕಾ ವಿಭತ್ತಿ, ಪಚ್ಚಯಾ ಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ತ್ಯಾದಿ, ತ್ವಾದಿಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಅಟ್ಠವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ, ಸರೂಪತೋ ಛನ್ನವುತಿವಿಧಾ.

ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಛಕ್ಕಭೂತಾನಿ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸರೂಪಾನಿ ಪರಸ್ಸಪದಾನಿ ನಾಮ. ಪರಛಕ್ಕಭೂತಾನಿ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸರೂಪಾನಿ ಅತ್ತನೋಪದಾನಿ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ಪರಹಿತಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಠಾನೇಸು ಪವತ್ತಿಬಹುಲಾನಿ ಪದಾನಿ ಪರಸ್ಸಪದಾನಿ ನಾಮ. ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಪವತ್ತಿಬಹುಲಾನಿ ಅತ್ತನೋಪದಾನಿ ನಾಮಾತಿ ಏಕೇ.

ಪರೋ ವುಚ್ಚತಿ ಕತ್ತಾ ಸಬ್ಬಕ್ರಿಯಾಸಾಧಾರಣತ್ತಾ, ಅತ್ತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಕಮ್ಮಂ ಸಕಸಕಕ್ರಿಯಾಸಾಧಾರಣತ್ತಾ, ಪರಸ್ಸ ಅಭಿಧಾಯಕಾನಿ ಪದಾನಿ ಪರಸ್ಸಪದಾನಿ, ಅತ್ತನೋ ಅಭಿಧಾಯಕಾನಿ ಪದಾನಿ ಅತ್ತನೋಪದಾನೀತಿ ಅಞ್ಞೇ.

ಅತ್ತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪದತ್ಥಾನಂ ಸರೀರಭೂತಾ ಕ್ರಿಯಾ, ಕತ್ತುನಾ ಪನ ಸಾಧ್ಯಟ್ಠೇನ ಕ್ರಿಯರೂಪಾನಿ ಭಾವ, ಕಮ್ಮಾನಿಪಿ ಅತ್ತಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸಾಧಕಟ್ಠೇನ ತೇಹಿ ಪರಭೂತೋ ಕತ್ತಾ ಪರೋ ನಾಮಾತಿ ಅಪರೇ.

ಅತ್ತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಅಮ್ಹತ್ಥೋ, ಪರೋ ವುಚ್ಚತಿ ತುಮ್ಹ, ನಾಮತ್ಥೋ, ಪುಬ್ಬಛಕ್ಕಾನಿ ಪರಬಹುಲತ್ತಾ ಪರಸ್ಸಪದಾನಿ ನಾಮ, ಪರಛಕ್ಕಾನಿ ಪನ ರೂಳ್ಹೀವಸೇನ ಅತ್ತನೋಪದಾನಿ ನಾಮಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಇದಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಪರಛಕ್ಕೇಸು ತಬ್ಬಹುಲಮತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ಪಾಳಿಭಾಸಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಛಕ್ಕಾನಂ ಅತ್ತಹಿತ, ಪರಹಿತೇಸು ವಾ ತೀಸು ಕಾರಕೇಸು ವಾ ಪವತ್ತಿನಾನಾತ್ತಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಗನ್ಥೇ ತಂ ನಾಮದ್ವಯಂ ನ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪಚ್ಚಯಾ ಪನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ವಿಕರಣ, ಕಿಚ್ಚ, ಕಾರಿತ, ಧಾತುಪಚ್ಚಯವಸೇನ.

ತತ್ಥ ಯೇ ಧಾತುಸಿದ್ಧಾನಿ ತ್ಯಾದಿಪದಾನಿ ತಬ್ಬಾದಿಪದಾನಿ ಚ ಗಣವಿಭಾಗವಸೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸದಿಸರೂಪಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇ ವಿಕರಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ, ಲ, ಯ, ಣೋಇಚ್ಚಾದಯೋ.

ಭಾವ, ಕಮ್ಮವಿಸಯೋ ಕ್ಯೋ ಕಿಚ್ಚಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ.

ಪರೇಸಂ ಆಣಾಪನಸಙ್ಖಾತೇ ಪಯೋಜಕಬ್ಯಾಪಾರೇ ಪವತ್ತಾ ಣಿ, ಣಾಪಿಪಚ್ಚಯಾ ಕಾರಿತಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ.

ವಿಸುಂ ತಂತಂಕ್ರಿಯವಾಚೀಭಾವೇನ ಧಾತುರೂಪಾ ಖ, ಛ, ಸಇಚ್ಚಾದಿಕಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಧಾತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ.

‘‘ಕಾಲ, ಕಾರಕ, ಪುರಿಸ, ಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದದೀಪಕ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅತೀತ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ’ನಾಗತ, ಕಾಲವಿಮುತ್ತವಸೇನ ಕಾಲಭೇದೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ.

ತತ್ಥ ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀ, ಅಜ್ಜತ್ತನೀ [ಅಜ್ಜತನೀ (ಬಹೂಸು)], ಪರೋಕ್ಖಾತಿ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಅತೀತೇ ಕಾಲೇ ವತ್ತನ್ತಿ.

ವತ್ತಮಾನಾ, ಪಞ್ಚಮೀತಿ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ.

ಏಕಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ ಅನಾಗತೇ.

ಸತ್ತಮೀ, ಕಾಲಾತಿಪತ್ತೀತಿ ದ್ವೇ ಕಾಲವಿಮುತ್ತೇ ವತ್ತನ್ತಿ, ಅಯಂ ಕಿರ ಪೋರಾಣಿಕೋ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಕಮೋ, ಸೋ ಚ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮೇತಿಯೇವ.

‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುನೋ, ವಿಹಂಸು ವಿಹರನ್ತಿ ಚ.

ಅಥೋಪಿ ವಿಹರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಏಸಾ ಬುದ್ಧಾನ ಧಮ್ಮತಾ’’ತಿ [ಅ. ನಿ. ೪.೨೧] ಚ –

‘‘ಅಬ್ಭತೀತಾ ಚ ಯೇ ಬುದ್ಧಾ, ವತ್ತಮಾನಾ ಅನಾಗತಾ’’ತಿ ಚ [ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧.೫೮೮] ಪಾಳೀ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಮೇ ಪಞ್ಚಮೀ, ಸತ್ತಮೀತಿ ನಾಮದ್ವಯಮ್ಪಿ ಅನ್ವತ್ಥವಸೇನ ಸಿದ್ಧಂ ಭವತಿ. ಪಚ್ಛಾ ಪನ ಗರುನೋ ವತ್ತಿಚ್ಛಾವಸೇನ ವಿಭತ್ತೀನಂ ನಾನಾಕಮಂ ಕರೋನ್ತಿ.

ಕತ್ತು, ಕಮ್ಮ, ಭಾವಾ ಪನ ಕಾರಕಭೇದೋ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಭಾವೋ ದುವಿಧೋ ಸಾಧ್ಯ, ಸಾಧನವಸೇನ ವಿಸೇಸನ, ವಿಸೇಸ್ಯವಸೇನ ಚ. ತತ್ಥ ಧಾತ್ವತ್ಥಕ್ರಿಯಾ ಸಾಧ್ಯಭಾವೋ ನಾಮ. ಪಚ್ಚಯತ್ಥಕ್ರಿಯಾ ಸಾಧನಭಾವೋ ನಾಮ.

ತೇಸು ಸಾಧ್ಯಭಾವೋ ನಾನಾಧಾತೂನಂ ವಸೇನ ನಾನಾವಿಧೋ ಹೋತಿ. ಸಾಧನಭಾವೋ ನಾನಾಧಾತ್ವತ್ಥಾನಂ ಪವತ್ತಾಕಾರಸಙ್ಖಾತೇನ ಏಕಟ್ಠೇನ ಏಕೋವ ಹೋತಿ. ಸೋ ಪನ ಯಥಾ ಜಾತಿ ನಾಮ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪಕ್ಖೇ ಠಿತೇ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೀ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ತಥಾ ವೋಹಾರವಿಸಯಮತ್ತೇ ಠಿತೇ ಸಬ್ಬಧಾತ್ವತ್ಥೇ ಪಾತುಭೋನ್ತೇ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸಾಧನನ್ತಿ ಚ ಕಾರಕನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಚ ಜಾತಿವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ‘‘ಚಿನ್ತನಂ ಜಾತಂ, ಫುಸನಂ ಜಾತ’’ ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಏಕನ್ತಮೇವ ಜಾತಿಂ ವಿಸೇಸೇನ್ತಿ, ತಥಾ ಪಚ್ಚಯತ್ಥವಸೇನ ಪಾತುಭೋನ್ತಾ ನಾನಾಧಾತ್ವತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಭುಯ್ಯತೇ, ಗಮ್ಯತೇ, ಪಚ್ಚತೇ, ಭವನಂ, ಗಮನಂ, ಪಚನ’’ ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಏಕನ್ತಮೇವ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಂ ವಿಸೇಸೇನ್ತಿ. ವತ್ತಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಪನ ಭಾವಸಾಧನಪದೇಸು ಧಾತ್ವತ್ಥ, ಪಚ್ಚಯತ್ಥಾನಂ ಅಭೇದೋಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ. ಇಧ ಪನ ದ್ವೀಸು ಭಾವೇಸು ಸಾಧನಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ.

ಪಠಮ, ಮಜ್ಝಿಮು’ತ್ತಮಪುರಿಸಾ ಪುರಿಸಭೇದೋ. ‘ಪುರಿಸೋ’ತಿ ಚ ‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಾಯಂ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವಾ’’ತಿ [ಮ. ನಿ. ೩.೧] ಏತ್ಥ ಅತ್ತಾ ಏವ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಚ ಅತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿ [ಅ. ನಿ. ೬.೪೩; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೫೮೦] ಏತ್ಥ ಕಾರಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತಿ ‘ಪುರಿಸೋ’ತಿ ಕಾರಕೋ ಏವ.

ಸೋ ಚ ತಿವಿಧೋ ನಾಮತ್ಥೋ, ತುಮ್ಹತ್ಥೋ, ಅಮ್ಹತ್ಥೋ ಚಾತಿ. ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝತ್ತಸನ್ತಾನಭೂತತ್ತಾ ಅಮ್ಹತ್ಥೋ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೋ ನಾಮ, ಸೇಸಾ ಪನ ಕಮೇನ ಪಠಮಪುರಿಸೋ, ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಪನ ತದ್ದೀಪಕತ್ತಾ ಪಠಮಪುರಿಸಾದಿನಾಮಂ ಲಭನ್ತಿ. ಇದಞ್ಚ ನಾಮಂ ಕಾರಕಭೇದೇ ಅನ್ತೋಗಧಮೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಗನ್ಥೇ ನ ಗಹಿತನ್ತಿ.

ಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದೋ ದುವಿಧೋ ಏಕತ್ತ, ಬಹುತ್ತವಸೇನ.

‘ಲಿಙ್ಗಭೇದರಹಿತ’ನ್ತಿ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಇತ್ಥೀ ಗಚ್ಛತಿ, ಕುಲಂ ಗಚ್ಛತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀಸು ‘ಪುರಿಸೋ’ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಪದಾನಂ ಲಿಙ್ಗಾನುಗತೋ ರೂಪಭೇದೋ ಆಖ್ಯಾತಪದೇ ನತ್ಥಿ.

‘ಕ್ರಿಯಾಪಧಾನವಾಚಕ’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕ್ರಿಯಂ ಏವ ಪಧಾನತೋ ಅಭಿಧಾತಿ, ನ ನಾಮಪದಂ ವಿಯ ದಬ್ಬಂ ಪಧಾನತೋ ಅಭಿಧಾತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ತತ್ಥ ಕ್ರಿಯಾ ನಾಮ ಧಾತ್ವತ್ಥಭಾವೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾ ಚ ಕಾಲವಸೇನ ಅತೀತಕ್ರಿಯಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕ್ರಿಯಾ, ಅನಾಗತಕ್ರಿಯಾ, ಕಾಲವಿಮುತ್ತಕ್ರಿಯಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಹೋತಿ.

ಆಣತ್ತಿಕ್ರಿಯಾ, ಆಸಿಟ್ಠಕ್ರಿಯಾ, ಅನುಮತಿಕ್ರಿಯಾ, ಪರಿಕಪ್ಪಕ್ರಿಯಾ, ಅರಹ, ಸಕ್ಕ, ವಿಧಿ, ನಿಮನ್ತನಾ’ಮನ್ತನಾದಿಕ್ರಿಯಾತಿ ಬಹುವಿಧೋ ಕ್ರಿಯಾಭೇದೋತಿ.

ಭೂ-ಸತ್ತಾಯಂ, ಸನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸತ್ತಾ, ತಸ್ಸಂ ಸತ್ತಾಯಂ, ಭೂಧಾತು ಸತ್ತಾಯಮತ್ಥೇ ವತ್ತತೇ, ಸಬ್ಬಪದತ್ಥಾನಂ ಸದ್ದ, ಬುದ್ಧಿವಿಸಯಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವೇ ವತ್ತತೇತ್ಯತ್ಥೋ.

೫೬೧. ಕ್ರಿಯತ್ಥಾ [ಕ. ೪೩೨, ೪೫೫; ರೂ. ೩೬೨, ೫೩೦; ನೀ. ೯೦೫, ೯೩೬; ಪಾ. ೩.೧.೯೧].

ಅಧಿಕಾರಸುತ್ತಮಿದಂ, ಕ್ರಿಯತ್ಥಾ ಪರಂ ವಿಭತ್ತಿ, ಪಚ್ಚಯಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕ್ರಿಯಾ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಕ್ರಿಯತ್ಥೋ. ಪಕತಿಧಾತು, ವಿಕತಿಧಾತು, ನಾಮಧಾತುವಸೇನ ತಿವಿಧೋ ಧಾತು, ಕಾರಿತಪಚ್ಚಯನ್ತರೂಪಮ್ಪಿ ವಿಕತಿಧಾತುಮ್ಹಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ.

೫೬೨. ವತ್ತಮಾನೇತಿ ಅನ್ತಿ ಸಿ ಥ ಮಿ ಮ ತೇ ಅನ್ತೇ ಸೇ ವ್ಹೇ ಏ ಮ್ಹೇ [ಕ. ೪೧೪; ರೂ. ೪೨೮; ನೀ. ೮೭೨; ಚಂ. ೧.೨.೮೨; ಪಾ. ೩.೨.೧೨೩].

ಆರಭಿತ್ವಾ ನಿಟ್ಠಂ ಅನುಪಗತೋ ಭಾವೋ ವತ್ತಮಾನೋ ನಾಮ, ತಂಸಮ್ಬನ್ಧೀಕಾಲೋಪಿ ತದೂಪಚಾರೇನ ವತ್ತಮಾನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವತ್ತಮಾನೇ ಕಾಲೇ ಕ್ರಿಯತ್ಥಾ ಪರಂ ತ್ಯಾದಿವಿಭತ್ತಿಯೋ ಭವನ್ತಿ. ಅಯಞ್ಚ ವಿಭತ್ತಿ ತ್ಯಾದೀತಿ ಚ ವತ್ತಮಾನಕಾಲವಿಸಯತ್ತಾ ವತ್ತಮಾನಾತಿ ಚ ಸಿಜ್ಝತಿ.

೫೬೩. ಪುಬ್ಬಾಪರಛಕ್ಕಾನಮೇಕಾನೇಕೇಸು ತುಮ್ಹಮ್ಹಸೇಸೇಸು ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಪಠಮಾ [ಕ. ೪೦೮; ರೂ. ೪೩೧; ನೀ. ೮೬೭].

ತುಮ್ಹನಾಮಂ, ಅಮ್ಹನಾಮಂ, ತದುಭಯತೋ ಸೇಸನಾಮನ್ತಿ ತೀಸು ನಾಮೇಸು ಪಯುಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಾ ಗಮ್ಯಮಾನೇಸು ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅನೇಕೇಸು ವಾ ಅತ್ಥೇಸು ಪುಬ್ಬಛಕ್ಕ, ಪರಛಕ್ಕಾನಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಮಜ್ಝಿಮ, ಉತ್ತಮ, ಪಠಮಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಭವನ್ತಿ. ‘‘ಉತ್ತಮನ್ತಿ ಉತ್ತರಂ ಅನ್ತಿಮ’’ನ್ತಿ ಚೂಳಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇ ವುತ್ತಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ವಿಭತ್ತಿವಿಧಾನಮುಖೇನ ತಂತಂಸಞ್ಞಾವಿಧಾನಮ್ಪಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ.

ಕಥಂ?ತಿ, ಅನ್ತಿ, ಸಿ, ಥ, ಮಿ, ಮ ಇತಿ ಪುಬ್ಬಛಕ್ಕಂ ನಾಮ.

ತೇ, ಅನ್ತೇ, ಸೇ, ವ್ಹೇ, ಏ, ಮ್ಹೇ ಇತಿ ಪರಛಕ್ಕಂ ನಾಮ.

ಪುಬ್ಬಛಕ್ಕೇ ಚ-ತಿ, ಅನ್ತಿದ್ವಯಂ ಪಠಮದುಕಂ ನಾಮ, ಸಿ, ಥದ್ವಯಂ ಮಜ್ಝಿಮದುಕಂ ನಾಮ, ಮಿ, ಮದ್ವಯಂ ಉತ್ತಮದುಕಂ ನಾಮ. ಏವಂ ಪರಛಕ್ಕೇ.

ತತ್ಥ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಭೂತೇ ಸೇಸನಾಮೇ ಪಯುಜ್ಜಮಾನೇ ವಾ ಗಮ್ಯಮಾನೇ ವಾ ಪಠಮದುಕಂ ಭವತಿ. ತಥಾ ತುಮ್ಹನಾಮೇ ಮಜ್ಝಿಮದುಕಂ, ಅಮ್ಹನಾಮೇ ಉತ್ತಮದುಕಂ. ದುಕೇಸು ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಏಕವಚನಂ, ಬಹುಮ್ಹಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಬಹುವಚನಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ನಾಮಾನಂ ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತಾ ಕತ್ವತ್ಥ, ಕಮ್ಮತ್ಥಾ ಇಧ ನಾಮತ್ಥಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಕತ್ತು, ಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೇ ಯಸ್ಮಿಂ ನಾಮತ್ಥೇ ತ್ಯಾದಿವಿಭತ್ತಿಯೋ ಭವನ್ತಿ, ಸೋ ನಾಮತ್ಥೋ ತ್ಯಾದಿವಾಚಕಾನಂ ಏವ ವಾಚ್ಚಭೂತೋ ವುತ್ತತ್ಥೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಸ್ಯಾದಿವಿಭತ್ತೀನಂ.

ವುತ್ತಕತ್ತು, ಕಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚ ಲಿಙ್ಗತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕಂ ನಾಮಪದಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಪದಂ ನಾಮ, ಏತದೇವ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಪದನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ.

ಅಮಾದಯೋ ಚ ಅತ್ಥವಾಚಕವಿಭತ್ತಿಯೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭನ್ತಿ, ಲಿಙ್ಗತ್ಥಮತ್ತಜೋತಿಕಾ ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿ ಏವ ಓಕಾಸಂ ಲಭತಿ. ಏವರೂಪಾನಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಭೂತಾನಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಪದಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಸುತ್ತೇ ‘ತುಮ್ಹಮ್ಹಸೇಸೇಸೂ’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಇದಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ ಸುದ್ಧೇಹಿ ತುಮ್ಹ’ಮ್ಹ, ಸೇಸನಾಮೇಹಿ ಯುತ್ತವಾಕ್ಯೇ ಚ ಮಿಸ್ಸಕೇಹಿ ಯುತ್ತವಾಕ್ಯೇ ಚಾತಿ ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು ವಾಕ್ಯೇಸು ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ ಸುದ್ಧೇಹಿ ಯುತ್ತೇ ಪಚ್ಚೇಕಂ ದುಕಾನಿ ವತ್ತನ್ತಿ. ಯಥಾ? ಸೋ ಗಚ್ಛತಿ, ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತ್ವಂ ಗಚ್ಛಸಿ, ತುಮ್ಹೇ ಗಚ್ಛಥ, ಅಹಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಮಯಂ ಗಚ್ಛಾಮಾತಿ.

ತಥಾ ಸುದ್ಧದ್ವನ್ದೇಪಿ. ಯಥಾ? ಸೋ ಚ ಸೋ ಚ ಗಚ್ಛತಿ, ಗಚ್ಛನ್ತಿ ವಾ. ತೇ ಚ ತೇ ಚ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಸೋ ಚ ತೇ ಚ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತ್ವಞ್ಚ ತ್ವಞ್ಚ ಗಚ್ಛಸಿ, ಗಚ್ಛಥ ವಾ. ತುಮ್ಹೇ ಚ ತುಮ್ಹೇ ಚ ಗಚ್ಛಥ, ತ್ವಞ್ಚ ತುಮ್ಹೇ ಚ ಗಚ್ಛಥಾತಿ.

ಮಿಸ್ಸಕೇಹಿ ಯುತ್ತೇ ದ್ವನ್ದವಾಕ್ಯೇ ಪನ ‘ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ’ತಿ ಸಙ್ಕೇತತ್ತಾ ಪರದುಕಾನಿ ಏವ ಓಕಾಸಂ ಲಭನ್ತಿ, ತೇಸು ಚ ಬಹುವಚನಾನಿ ಏವ. ಯಥಾ? ಸೋ ಚ ತ್ವಞ್ಚ ಗಚ್ಛಥ, ಸೋ ಚ ಅಹಞ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮ, ತ್ವಞ್ಚ ಅಹಞ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮ, ಸೋ ಚ ತ್ವಞ್ಚ ಅಹಞ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮ. ಏಕವಚನಚತುಕ್ಕಂ.

ತೇ ಚ ತುಮ್ಹೇ ಚ ಗಚ್ಛಥ, ತೇ ಚ ಮಯಞ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮ, ತುಮ್ಹೇ ಚ ಮಯಞ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮ, ತೇ ಚ ತುಮ್ಹೇ ಚ ಮಯಞ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮ. ಬಹುವಚನಚತುಕ್ಕಂ.

ಸೋ ಚ ತುಮ್ಹೇ ಚ ಗಚ್ಛಥ, ಸೋ ಚ ಮಯಞ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮ, ತ್ವಞ್ಚ ಮಯಞ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮ, ಸೋ ಚ ತ್ವಞ್ಚ ಮಯಞ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮ. ಏಕವಚನಮೂಲಚತುಕ್ಕಂ.

ತೇ ಚ ತ್ವಞ್ಚ ಗಚ್ಛಥ, ತೇ ಚ ಅಹಞ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮ, ತುಮ್ಹೇ ಚ ಅಹಞ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮ, ತೇ ಚ ತುಮ್ಹೇ ಚ ಅಹಞ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮ. ಬಹುವಚನಮೂಲಚತುಕ್ಕಂ.

ಅಪಿ ಚ ತ್ವಞ್ಚ ಸೋ ಚ ಗಚ್ಛಥ, ಅಹಞ್ಚ ಸೋ ಚ ಗಚ್ಛಾಮ, ತ್ವಞ್ಚ ಅಹಞ್ಚ ಸೋ ಚ ಗಚ್ಛಾಮ, ತುಮ್ಹೇ ಚ ಸೋ ಚ ಗಚ್ಛಥ, ಮಯಞ್ಚ ಸೋ ಚ ಗಚ್ಛಾಮ, ತ್ವಞ್ಚ ತೇ ಚ ಗಚ್ಛಥ, ಅಹಞ್ಚ ತೇ ಚ ಗಚ್ಛಾಮಇಚ್ಚಾದೀನಿಪಿ ಚತುಕ್ಕಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಅತ್ರಿಮಾ ಪಾಳೀ – ತುವಞ್ಚ ಪುತ್ತೋ ಸುಣಿಸಾ ಚ ನತ್ತಾ, ಸಮ್ಮೋದಮಾನಾ ಘರಮಾವಸೇಥ [ಜಾ. ೧.೮.೭]. ಅಹಞ್ಚ ಪುತ್ತೋ ಸುಣಿಸಾ ಚ ನತ್ತಾ, ಸಮ್ಮೋದಮಾನಾ ಘರಮಾವಸೇಮ [ಜಾ. ೧.೮.೭].

ಅಹಞ್ಚ ದಾನಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಪರಿಹರಿಸ್ಸಾಮ [ಮ. ನಿ. ೨.೧೬೦].

ಅಹಞ್ಚ ಇಮೇ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಮಾಧಿನಾ ನಿಸೀದಿಮ್ಹಾ.

ಅಹಞ್ಚ ಭರಿಯಾ ಚ ದಾನಪತೀ ಅಹುಮ್ಹಾ [ಜಾ. ೨.೨೨.೧೫೯೩].

ಅಹಞ್ಚ ಸಾಮಿಕೋ ಚ ದಾನಪತೀ ಅಹುಮ್ಹಾ [ಜಾ. ೨.೨೨.೧೬೧೭] ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಯಂ ಪನ ‘‘ಸೋ ಚ ಗಚ್ಛತಿ, ತ್ವಞ್ಚ ಗಚ್ಛಸೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಗಚ್ಛಥಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸೋ ಚ ಗಚ್ಛತಿ, ಅಹಞ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಮಯಂ ಗಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ವಾ ವಚನಂ, ತಂ ಪಕತಿಬಹುವಚನಮೇವ, ನ ಪರೋಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ.

ಯಞ್ಚ ಕಚ್ಚಾಯನೇ – ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಮೇಕಾಭಿಧಾನೇ ಪರೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ [ನೀ. ೨೧೬ ಪಿಟ್ಠೇ] ಸುತ್ತಂ, ತತ್ಥಪಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾ ತಿಣ್ಣಂ ವಾ ಮಿಸ್ಸಕಭೂತಾನಂ ನಾಮ, ತುಮ್ಹ’ಮ್ಹಾನಂ ಏಕತೋ ಅಭಿಧಾನೇ ಮಿಸ್ಸಕದ್ವನ್ದವಾಕ್ಯೇ ಪರೋ ಪುರಿಸೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ನ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ.

೫೬೪. ಕತ್ತರಿ ಲೋ [ಕ. ೪೫೫; ರೂ. ೪೩೩; ನೀ. ೯೨೫].

ಅಪರೋಕ್ಖೇಸು ಮಾನ, ನ್ತ, ತ್ಯಾದೀಸು ಪರೇಸು ಕ್ರಿಯತ್ಥಾ ಪರಂ ಕತ್ತರಿ ಲಾನುಬನ್ಧೋ ಅಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಲಾನುಬನ್ಧೋ ‘ಊಲಸ್ಸೇ’ತಿ ಸುತ್ತೇ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ.

ಏತೇನ ಯತ್ಥ ಮಾನ, ನ್ತ, ತ್ಯಾದಯೋ ಕತ್ತರಿ ವತ್ತನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಅಯಂ ಲಪಚ್ಚಯೋತಿ ಲಪಚ್ಚಯೇನ ತೇಸಂ ಕತ್ತುವಾಚಕಭಾವಂ ಞಾಪೇತಿ, ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಕ್ಯೋ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು…’’ ಇಚ್ಚಾದೀಸುಪಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ವಿಕರಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ ಬ್ಯಞ್ಜನಪೂರಣಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಅತ್ಥಪೂರಣಾ, ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಪಯೋಗೇ ತೇಹಿ ವಿನಾ ಪದರೂಪಂ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತತ್ಥೇವ ತೇ ವತ್ತನ್ತಿ. ಯತ್ಥ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತತ್ಥ ನ ವತ್ತನ್ತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಲಪಚ್ಚಯೋ ಧಾತುತೋ ಪರಂ ವಿಭತ್ತಿಸರೇ ವಾ ಆಗಮಸರೇ ವಾ ಅಸನ್ತೇ ವತ್ತತಿ, ಸನ್ತೇ ಪನ ‘‘ಪಚಾಮಿ, ಪಚಾಮ, ಪಚಾಹಿ, ಗಮೇತಿ, ಗಮೇನ್ತಿ, ವಜ್ಜೇತಿ, ವಜ್ಜೇನ್ತಿ’’-ಇಚ್ಚಾದೀಸು ಕಾರಿಯನ್ತರತ್ಥಾಯ ವತ್ತತಿ. ಯತ್ಥ ಚ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಲೋಪೋ ವಿಹಿತೋ, ತತ್ಥ ಗಣನ್ತರ, ರೂಪನ್ತರಪ್ಪಸಙ್ಗಪಟಿಸಿದ್ಧಾಯ ವತ್ತತಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ನ ವತ್ತತಿ.

೫೬೫. ಯುವಣ್ಣಾನಮೇಓ ಪಚ್ಚಯೇ [ಕ. ೪೮೫; ರೂ. ೪೩೪; ನೀ. ೯೭೫; ಚಂ. ೧.೧.೮೨; ಪಾ. ೩.೧.೬೦].

ವಿಭತ್ತಿ, ಪಚ್ಚಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ. ಇ, ಕೀ, ಖಿ, ಚಿ, ಜಿ ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಇವಣ್ಣಾ ನಾಮ. ಚು, ಜು, ಭೂ, ಹೂ ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಉವಣ್ಣಾ ನಾಮ. ಪಚ್ಚಯೇ ಪರೇ ಏಕಕ್ಖರಧಾತ್ವನ್ತಾನಂ ಇವಣ್ಣು’ವಣ್ಣಾನಂ ಕಮೇನ ಏ, ಓವುದ್ಧಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ‘ಪರೋ ಕ್ವಚೀ’ತಿ ಪರಸರಲೋಪೋ.

ಸಂಪುಬ್ಬೋ-ಸಮ್ಭೋತಿ, ಸಮ್ಭೋನ್ತಿ, ಸಮ್ಭೋಸಿ, ಸಮ್ಭೋಥ, ಸಮ್ಭೋಮಿ, ಸಮ್ಭೋಮ.

ಅನುಪುಬ್ಬೋ-ಅನುಭವನೇ, ಸೋ ಭೋಗಂ ಅನುಭೋತಿ, ತೇ ಭೋಗಂ ಅನುಭೋನ್ತಿ, ತ್ವಂ ಭೋಗಂ ಅನುಭೋಸಿ, ತುಮ್ಹೇ ಭೋಗಂ ಅನುಭೋಥ, ಅಹಂ ಭೋಗಂ ಅನುಭೋಮಿ, ಮಯಂ ಭೋಗಂ ಅನುಭೋಮ.

ತತ್ಥ ಯಥಾ ‘‘ನೀಲೋ ಪಟೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನೀಲಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದುವಿಧೋ ವಾಚ್ಚತ್ಥೋ, ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋತಿ.

ತತ್ಥ ಗುಣಸಙ್ಖಾತೋ ಸಕತ್ಥೋ ವಾಚ್ಚತ್ಥೋ ನಾಮ.

ಗುಣನಿಸ್ಸಯೋ ದಬ್ಬತ್ಥೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋ ನಾಮ.

ನೀಲಸದ್ದೋ ಪನ ವಚ್ಚಾತ್ಥಮೇವ ಉಜುಂ ವದತಿ, ನೀಲಸದ್ದಮತ್ತಂ ಸುಣನ್ತೋ ನೀಲಗುಣಮೇವ ಉಜುಂ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಟೋ’’ ಇತಿ ಪದನ್ತರೇನ ನೀಲಸದ್ದಸ್ಸ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋ ಆಚಿಕ್ಖೀಯತಿ.

ತಥಾ ‘‘ಅನುಭೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದುವಿಧೋ ವಾಚ್ಚತ್ಥೋ, ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋತಿ.

ತತ್ಥ ಕತ್ತುಸತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಸಕತ್ಥೋ ವಾಚ್ಚತ್ಥೋ ನಾಮ.

ಸತ್ತಿನಿಸ್ಸಯೋ ಲಿಙ್ಗತ್ಥೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋ ನಾಮ.

ತಿಸದ್ದೋ ಪನ ವಾಚ್ಚತ್ಥಮೇವ ಉಜುಂ ವದತಿ, ನ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಂ. ‘‘ಅನುಭೋತೀ’’ತಿ ಸುಣನ್ತೋಸಾಧ್ಯಕ್ರಿಯಾಸಹಿತಂ ಕತ್ತಾರಮೇವ ಉಜುಂ ಜಾನಾತಿ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ದಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋ’’ ಇತಿ ಪದನ್ತರೇನ ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋ ಆಚಿಕ್ಖೀಯತಿ, ವಾಚ್ಚತ್ಥಸ್ಸ ಪನ ತಿಸದ್ದೇನೇವ ಉಜುಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿಯಾ ಪುನ ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಲಿಙ್ಗತ್ಥಜೋತನತ್ಥಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಪದೇ ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿ ಏವ ಪವತ್ತತೀತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ.

೫೬೬. ಏಓನಮಯವಾ ಸರೇ [ಕ. ೫೧೩, ೫೧೪; ರೂ. ೪೩೫, ೪೯೧; ನೀ. ೧೦೨೭, ೧೦೨೮].

ಸರೇ ಪರೇ ಏ, ಓನಂ ಕಮೇನ ಅಯ, ಅವಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯ, ವೇಸು ಅ-ಕಾರೋ ಉಚ್ಚಾರಣತ್ಥೋ.

ಭವತಿ, ಭವನ್ತಿ, ಭವಸಿ, ಭವಥ.

೫೬೭. ಹಿಮಿಮೇಸ್ವಸ್ಸ [ಕ. ೪೭೮; ರೂ. ೪೩೮; ನೀ. ೯೫೯].

ಹಿ, ಮಿ, ಮೇಸು ಪರೇಸು ಅ-ಕಾರಸ್ಸ ದೀಘೋ ಹೋತಿ.

ಭವಾಮಿ, ಭವಾಮ.

ಪರಛಕ್ಕೇ – ಭವತೇ, ಭವನ್ತೇ, ಭವಸೇ, ಭವವ್ಹೇ, ಭವೇ, ಭವಮ್ಹೇ.

ಪಪುಬ್ಬೋ ಭೂ-ಪವತ್ತಿಯಂ, ನದೀ ಪಭವತಿ.

ಅಧ್ಯಾ’ಭಿ, ಪರಿಪುಬ್ಬೋ ಹಿಂಸಾಯಂ, ಅಧಿಭವತಿ, ಅಭಿಭವತಿ, ಪರಿಭವತಿ.

ವಿಪುಬ್ಬೋ ವಿನಾಸೇ, ಪಾಕಟೇ, ಸೋಭಣೇ ಚ, ವಿಭವತಿ.

ಪರಾಪುಬ್ಬೋ ಪರಾಜಯೇ, ಪರಾಭವತಿ.

ಅಭಿ, ಸಂಪುಬ್ಬೋ ಪತ್ತಿಯಂ, ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇ ಚ, ಅಭಿಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾ ಪಾತುಬ್ಭವತಿ, ಆವಿಭವತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಇತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುರೂಪಂ.

ಸುದ್ಧಭಾವಕಮ್ಮರೂಪ

೫೬೮. ಕ್ಯೋ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸ್ವಪರೋಕ್ಖೇಸು ಮಾನ ನ್ತ ತ್ಯಾದೀಸು [ಕ. ೪೪೦; ರೂ. ೪೪೫; ನೀ. ೯೨೦; ಚಂ. ೧.೧.೮೦; ಪಾ. ೩.೧.೬೭].

ಪರೋಕ್ಖಾವಜ್ಜಿತೇಸು ಮಾನ, ನ್ತಪಚ್ಚಯೇಸು ತ್ಯಾದೀಸು ಚ ಪರೇಸು ಕ್ರಿಯತ್ಥಾ ಭಾವಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮನಿ ಚ ಕಾನುಬನ್ಧೋ ಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ಕ್ವಚಿ ಕತ್ತರಿ ಚ.

ರೂಪಂ ವಿಭುಯ್ಯತಿ, ಸೋ ಪಹೀಯಿಸ್ಸತಿ [ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೯], ಭತ್ತಂ ಪಚ್ಚತಿ, ಗಿಮ್ಹೇ ಉದಕಂ ಛಿಜ್ಜತಿ, ಕುಸೂಲೋ ಭಿಜ್ಜತಿ.

೫೬೯. ನ ತೇ ಕಾನುಬನ್ಧನಾಗಮೇಸು.

ಕಾನುಬನ್ಧೇ ನಾಗಮೇ ಚ ಇವಣ್ಣು’ವಣ್ಣಾನಂ ಅಸ್ಸ ಚ ತೇ ಏ, ಓ,-ಆ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕ್ಯಮ್ಹಿ ವುದ್ಧಿ ನತ್ಥಿ.

ಕಮ್ಮೇ-ತೇನ ಪುರಿಸೇನ ಭೋಗೋ ಅನುಭೂಯತಿ, ತೇನ ಭೋಗಾ ಅನುಭೂಯನ್ತಿ, ತೇನ ತ್ವಂ ಅನುಭೂಯಸಿ, ತೇನ ತುಮ್ಹೇ ಅನುಭೂಯಥ, ತೇನ ಅಹಂ ಅನುಭೂಯಾಮಿ, ತೇನ ಮಯಂ ಅನುಭೂಯಾಮ. ಯಸ್ಸ ದ್ವಿತ್ತಂ ರಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ, ಅನುಭುಯ್ಯತಿ, ಅನುಭುಯ್ಯನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ‘‘ಅನುಭೂಯತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕ್ಯಪಚ್ಚಯಸಹಿತಸ್ಸ ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದುವಿಧೋ ವಾಚ್ಚತ್ಥೋ, ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋತಿ.

ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಸತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಸಕತ್ಥೋ ವಾಚ್ಚತ್ಥೋ ನಾಮ.

ಸತ್ತಿನಿಸ್ಸಯೋ ಲಿಙ್ಗತ್ಥೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋ ನಾಮ.

ತಿಸದ್ದೋ ಪನ ಕ್ಯಪಚ್ಚಯಸಹಿತೋ ವಾಚ್ಚತ್ಥಮೇವ ಉಜುಂ ವದತಿ, ನ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಂ. ‘‘ಅನುಭೂಯತೀ’’ತಿ ಸುಣನ್ತೋ ಸಾಧ್ಯಕ್ರಿಯಾಸಹಿತಂ ಕಮ್ಮಸತ್ತಿಂ ಏವ ಉಜುಂ ಜಾನಾತಿ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ದಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಅನುಭೂಯತೇ, ಅನುಭುಯ್ಯತೇ, ಅನುಭೂಯನ್ತೇ, ಅನುಭುಯ್ಯನ್ತೇ, ಅನುಭೂಯಸೇ, ಅನುಭೂಯವ್ಹೇ, ಅನುಭೂಯೇ, ಅನುಭುಯ್ಯೇ, ಅನುಭೂಯಮ್ಹೇ, ಅನುಭುಯ್ಯಮ್ಹೇ.

೫೭೦. ಗರುಪುಬ್ಬಾ ರಸ್ಸಾ ರೇ ನ್ತೇನ್ತೀನಂ [ಕ. ೫೧೭; ರೂ. ೪೮೮; ನೀ. ೧೧೦೫; ‘ಗುರು…’ (ಬಹೂಸು)].

ಗರುಪುಬ್ಬಮ್ಹಾ ರಸ್ಸತೋ ನ್ತೇ, ನ್ತೀನಂ ರೇಆದೇಸೋ ಹೋತಿ.

ಜಾಯರೇ, ಜಾಯನ್ತಿ, ಜಾಯರೇ, ಜಾಯನ್ತೇ, ಗಚ್ಛರೇ, ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಗಚ್ಛರೇ, ಗಚ್ಛನ್ತೇ, ಗಮಿಸ್ಸರೇ, ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಗಮಿಸ್ಸರೇ, ಗಮಿಸ್ಸನ್ತೇ.

ಗರುಪುಬ್ಬಾತಿ ಕಿಂ? ಪಚನ್ತಿ, ಪಚನ್ತೇ.

ರಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂ? ಪಾಚೇನ್ತಿ, ಪಾಚನ್ತೇ.

ಏತ್ಥ ಚ ಸುತ್ತವಿಭಾಗೇನ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಹಿದಂ ಭಞ್ಜರೇ ಕಾಲಪರಿಯಾಯಂ [ಜಾ. ೧.೧೫.೩೭೦], ಮುಞ್ಚರೇ ಬನ್ಧನಸ್ಮಾ [ಜಾ. ೨.೨೨.೧೬೪೮], ಜೀವರೇ’ ವಾಪಿ ಸುಸ್ಸತೀ’’ತಿ [ಜಾ. ೨.೨೨.೮೪೦] ಏತಾನಿ ಪಾಳಿಪದಾನಿ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ‘ಭಞ್ಜರೇ’ತಿ ಭಿಜ್ಜತಿ, ‘ಮುಞ್ಚರೇ’ತಿ ಮುಞ್ಚನ್ತು, ‘ಜೀವರೇ’ ವಾಪೀ’ತಿ ಜೀವನ್ತೋ’ವಾಪಿ. ಅನುಭೂಯರೇ, ಅನುಭೂಯನ್ತಿ, ಅನುಭೂಯರೇ, ಅನುಭೂಯನ್ತೇ.

ಭಾವೋ ನಾಮ ಭವನ, ಗಮನಾದಿಕೋ ಕ್ರಿಯಾಕಾರೋ, ಸೋ ಧಾತುನಾ ಏವ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಭಾವೇನ ವಿಸೇಸೀಯತಿ, ನ ನಾಮಪದೇನ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ತುಮ್ಹ’ಮ್ಹ, ಸೇಸನಾಮವಸೇನ ತ್ಯಾದಿದುಕವಿಸೇಸಯೋಗೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಪಠಮದುಕಮೇವ ತತ್ಥ ಭವತಿ, ದಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಚ ತಸ್ಸ ಅಬ್ಯತ್ತಸರೂಪತ್ತಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದೋಪಿ ನತ್ಥಿ, ಏಕವಚನಮೇವ ಭವತಿ.

ತೇನ ಭೋಗಂ ಅನುಭೂಯತಿ, ಅನುಭುಯ್ಯತಿ, ಅನುಭೂಯತೇ, ಅನುಭುಯ್ಯತೇ, ಅನುಭವನಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇತಿ ಸುದ್ಧಭಾವಕಮ್ಮರೂಪಾನಿ.

ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪ

೫೭೧. ಪಯೋಜಕಬ್ಯಾಪಾರೇ ಣಾಪಿ ಚ [ಕ. ೪೩೮; ರೂ. ೫೪೦; ನೀ. ೯೧೪].

ಯೋ ಸುದ್ಧಕತ್ತಾರಂ ಪಯೋಜೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪಯೋಜಕಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ ಬ್ಯಾಪಾರೇ ಕ್ರಿಯತ್ಥಾ ಣಿ ಚ ಣಾಪಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ಣಾನುಬನ್ಧಾ ವುದ್ಧುತ್ಥಾ.

ತೇಸು ಚ ಆಕಾರನ್ತತೋ [‘ಅತೋ’ (ಮೋಗ.)] ಣಾಪಿಯೇವ ಹೋತಿ, ದಾಪೇತಿ, ದಾಪಯತಿ.

ಉವಣ್ಣನ್ತತೋ ಣಿಯೇವ, ಸಾವೇತಿ, ಸಾವಯತಿ.

ಸೇಸತೋ ದ್ವೇಪಿ, ಪಾಚೇತಿ, ಪಾಚಯತಿ, ಪಾಚಾಪೇತಿ, ಪಾಚಾಪಯತಿ.

ಪಯೋಜಕಬ್ಯಾಪಾರೋಪಿ ಕ್ರಿಯಾ ಏವಾತಿ ತದತ್ಥವಾಚೀಹಿ ಣಿ,-ಣಾಪೀಹಿ ಪರಂ ವಿಭತ್ತಿ, ಪಚ್ಚಯಾ ಭವನ್ತಿ, ಧಾತ್ವನ್ತಸ್ಸ ಚ ಣಿ, ಣಾಪೀನಞ್ಚ ವುದ್ಧಿ.

ಸೋ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತಿ, ತೇ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತಿ, ತ್ವಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇಸಿ, ತುಮ್ಹೇ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇಥ, ಅಹಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇಮಿ, ಮಯಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇಮ.

೫೭೨. ಆಯಾವಾ ಣಾನುಬನ್ಧೇ [ಕ. ೫೧೫; ರೂ. ೫೪೧; ನೀ. ೧೦೨೯].

ಏ, ಓನಂ ಕಮೇನ ಆಯ, ಆವಾ ಹೋನ್ತಿ ಸರಾದೋ ಣಾನುಬನ್ಧೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರೇ, ಸುತ್ತವಿಭತ್ತಿಯಾ ಅಣಾನುಬನ್ಧೇಪಿ ಆಯಾ’ವಾ ಹೋನ್ತಿ.

ಗೇ-ಸದ್ದೇ, ಗಾಯತಿ, ಗಾಯನ್ತಿ.

ಅಪಪುಬ್ಬೋ ಚೇ-ಪೂಜಾಯಂ, ಅಪಚಾಯತಿ, ಅಪಚಾಯನ್ತಿ.

ಝೇ-ಚಿನ್ತಾಯಂ, ಝಾಯತಿ, ಝಾಯನ್ತಿ, ಉಜ್ಝಾಯತಿ, ನಿಜ್ಝಾಯತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

೫೭೩. ಣಿಣಾಪ್ಯಾಪೀಹಿ ಚ [‘‘…ವಾ’’ (ಬಹೂಸು)].

ಣಿ, ಣಾಪಿ, ಆಪೀಹಿ ಚ ಕತ್ತರಿ ಲೋ ಹೋತಿ ವಾ.