೪. ಸಮಾಸಕಣ್ಡ

ಅಥ ಯುತ್ತತ್ಥಾನಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದಾನಂ ಏಕತ್ಥೀಭಾವೋ ವುಚ್ಚತೇ. ಏಕತ್ಥೀಭಾವೋತಿ ಚ ಇಧ ಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಚ ಸಮಾಸೋ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ, ತಪ್ಪುರಿಸೋ, ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ, ದಿಗು, ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ, ದ್ವನ್ದೋತಿ.

ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸ

ತತ್ಥ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ ಪಠಮಂ ವುಚ್ಚತೇ. ಬ್ಯಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಕಾರೋ, ನತ್ಥಿ ಬ್ಯಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಬ್ಯಯೋ, ಅಬ್ಯಯೋ ಹುತ್ವಾ ಭವತೀತಿ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ, ನಾನಾಲಿಙ್ಗ, ವಿಭತ್ತಿ, ವಚನೇಸು ರೂಪವಿಕಾರರಹಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಬ್ಬಲಿಙ್ಗ,-ವಿಭತ್ತಿ, ವಚನೇಸುಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಏಕರೂಪೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಅಬ್ಯಯನ್ತಿ ವಾ ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಾನಂ ಏವ ನಾಮಂ, ಅಯಂ ಪನ ಪಕತಿ ಅಬ್ಯಯಂ ನ ಹೋತಿ, ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಹಿ ಸಹ ಏಕತ್ಥತಾವಸೇನ ಅಬ್ಯಯಂ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಅನಬ್ಯಯಮ್ಪಿ ಅಬ್ಯಯಂ ಭವತೀತಿ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ.

೩೩೧. ಸ್ಯಾದಿಸ್ಯಾದಿನೇಕತ್ಥಂ [ಕ. ೩೧೬; ರೂ. ೩೩೧; ನೀ. ೬೭೫; ಚಂ. ೨.೨.೧; ಪಾ. ೨.೧.೪].

ಅಧಿಕಾರಸುತ್ತಮಿದಂ. ಸ್ಯಾದಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದಂ, ‘ಸ್ಯಾದಿನಾ’ತಿ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದೇನ, ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ತಂ ಏಕತ್ಥಂ, ಸ್ಯಾದಿಪದಂ ಸ್ಯಾದಿಪದೇನ ಸಹ ಏಕತ್ಥಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘ಸ್ಯಾದೀ’ತಿ ವಚನೇನ ಉಪಸಗ್ಗ, ನಿಪಾತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಾನಿ ನಾಮಿಕಪದಾನಿ ನಾಮಪಟಿರೂಪಕಾನಿ ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದಾನಿ ನಿವತ್ತೇತಿ.

ತತ್ಥ ನಾಮಪಟಿರೂಪಕಾನಿ ನಾಮ ‘ಯೇವಾವನಕಧಮ್ಮಾ’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ. ತಥಾ ಸಞ್ಞಾಸದ್ದಭಾವಂ ಪತ್ತಾನಿ ‘‘ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ, ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ, ಅತ್ಥಿಖೀರಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ, ಅಞ್ಞಾಸಿಕೋಣ್ಡಞ್ಞೋ, ಮಕ್ಖಲಿಗೋಸಾಲೋ’’ ಇಚ್ಚಾದೀಸು ‘ಅತ್ಥಿ’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ.

‘ಏಕತ್ಥ’ನ್ತಿ ಏತೇನ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸೇಪಿ ಪದಾನಂ ಏಕಕತ್ತು, ಏಕಕಮ್ಮಾದಿಭಾವೇನ ಏಕತ್ಥೀಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ.

೩೩೨. ಅಸಙ್ಖ್ಯಂ ವಿಭತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮೀಪಸಾಕಲ್ಯಾಭಾವಯಥಾಪಚ್ಛಾಯುಗಪದತ್ಥೇ [ಕ. ೩೧೯; ರೂ. ೩೩೦; ನೀ. ೬೯೬; ಚಂ. ೨.೨.೨; ಪಾ. ೨.೧.೬].

‘ಅಸಙ್ಖ್ಯ’ನ್ತಿ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ ನಿಪಾತಪದಞ್ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ದ್ವಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಏಕತ್ತ, ಬಹುತ್ತಸಙ್ಖ್ಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪವಿಕಾರರಹಿತತ್ತಾ ‘ಅಸಙ್ಖ್ಯ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇ, ಸಮ್ಪತ್ಯತ್ಥೇ, ಸಮೀಪತ್ಥೇ, ಸಾಕಲ್ಯತ್ಥೇ, ಅಭಾವತ್ಥೇ, ಯಥಾತ್ಥೇ, ಪಚ್ಛಾತ್ಥೇ, ಯುಗಪದತ್ಥೇ ಪವತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯಂ ನಾಮ ಸ್ಯಾದಿಪದಂ ಅಞ್ಞೇನ ಸ್ಯಾದಿಪದೇನ ಸಹ ಏಕತ್ಥಂ ಹೋತಿ. ಅಯಞ್ಚ ಸಮಾಸೋ ಅನ್ವತ್ಥವಸೇನ ‘ಅಸಙ್ಖ್ಯೋ’ತಿ ಚ ‘ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ.

ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇ ತಾವ –

ಅಧಿತ್ಥಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಧಿತೋ ಸಿ, ತಸ್ಸ ‘ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಹಿ ಸಬ್ಬಾಸ’ನ್ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಲೋಪೋ, ಇತ್ಥಿತೋ ಸು, ‘ಅಧಿ ಇತ್ಥೀಸೂ’ತಿ ವಾಕ್ಯಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸತ್ತಾ ಅಞ್ಞಪದೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ‘‘ಇತ್ಥೀಸು ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಇತ್ಥೀಸು ಪವತ್ತೋ ವಚನಪಥೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಇತ್ಥೀಸು ಪವತ್ತಂ ವಚನ’’ನ್ತಿ ವಾ, ತತೋ ಪುರಿಮಸುತ್ತೇನ ಏಕತ್ಥಸಞ್ಞಾ, ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಕತ್ಥಸಞ್ಞಾ ಚ ಕರಿಯತೇ, ಏಕತ್ಥಸಞ್ಞಾಯ ಪನ ಕತಾಯ ವಾಕ್ಯತ್ಥಾಯ ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಅತ್ಥೋ ಏಕತ್ಥಪದೇನ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ವುತ್ತತ್ಥಾ ನಾಮ.

ಇದಾನಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನಂ ಅಪ್ಪಯೋಗಾರಹತ್ತಾ ಲೋಪವಿಧಾನಮಾಹ.

೩೩೩. ಏಕತ್ಥತಾಯಂ [ಕ. ೩೧೬; ರೂ. ೩೩೧; ನೀ. ೬೭೫; ಚಂ. ೨.೧.೩೯; ಪಾ. ೨.೪.೭೧; ೧.೨.೪೫, ೪೬].

ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ಏಕತ್ಥಾನಿ, ‘ಅತ್ಥೋ’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಪದನ್ತರೇ ಕತ್ತು, ಕಮ್ಮಾದಿಭಾವೇನ ವಿಧೇಯ್ಯೋ ಪಧಾನತ್ಥೋ ಏವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘ರಾಜಪುತ್ತೋ’ತಿ ಏತ್ಥ ಪುತ್ತಸದ್ದತ್ಥೋ ಏವ ತಥಾವಿಧೇಯ್ಯೋ ಹೋತಿ, ನ ರಾಜಸದ್ದತ್ಥೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಚ ವಚನವಾಕ್ಯಂ ನಾಮ ವಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೇಹಿ ಏವ ಸಿಜ್ಝತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ‘ರಾಜಪುತ್ತೋ’ತಿ ಏತಂ ಪುತ್ತಸದ್ದತ್ಥಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ ಹೋತಿ, ನ ರಾಜಸದ್ದತ್ಥಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಏಕೋ ಪಧಾನಭೂತೋ ಪುತ್ತಸದ್ದತ್ಥೋ ಏವ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸದ್ದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ರಾಜಸದ್ದತ್ಥೋತಿ, ಏಕತ್ಥಾನಂ ಭಾವೋ ಏಕತ್ಥತಾ, ಏಕತ್ಥೀಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸೋ ತಿವಿಧೋ ಸಮಾಸೋ, ತದ್ಧಿತೋ, ಧಾತುಪಚ್ಚಯನ್ತೋ ಚಾತಿ. ತಿಸ್ಸಂ ತಿವಿಧಾಯಂ ಏಕತ್ಥತಾಯಂ ಸಬ್ಬಾಸಂ ವುತ್ತತ್ಥಾನಂ ಸ್ಯಾದಿವಿಭತ್ತೀನಂ ಲೋಪೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸುಸ್ಸ ಲೋಪೋ. ಬಹುಲಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಪನ ಅಲುತ್ತಸಮಾಸೋಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ.

೩೩೪. ತಂ ನಪುಂಸಕಂ [ಕ. ೩೨೦; ರೂ. ೩೩೫; ನೀ. ೬೯೮; ಚಂ. ೨.೨.೧೫; ಪಾ. ೨.೪.೧೮].

ತಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯಂ ನಾಮ ಏಕತ್ಥಂ ನಪುಂಸಕಂ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿತ್ಥೀಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಭಾವಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ.

೩೩೫. ಸ್ಯಾದೀಸು ರಸ್ಸೋ [ಕ. ೩೪೨; ರೂ. ೩೩೭; ನೀ. ೭೩೪; ಚಂ. ೨.೨.೮೪; ಪಾ. ೧.೨.೪೭].

ನಪುಂಸಕಸ್ಸ ಏಕತ್ಥಸ್ಸ ರಸ್ಸೋ ಹೋತಿ ಸ್ಯಾದೀಸು ವಿಭತ್ತೀಸೂತಿ ಇಮಿನಾ ಈಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸೋ.

೩೩೬. ಪುಬ್ಬಸ್ಮಾಮಾದಿತೋ [ಕ. ೩೪೩; ರೂ. ೩೩೮; ನೀ. ೩೭೫; ಚಂ. ೨.೧.೪೦; ಪಾ. ೧.೧.೪೧].

ಪುಬ್ಬಅಮಾದಿ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಪದತ್ಥಪಧಾನಭೂತೋ ಅಸಙ್ಖ್ಯಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತಿ, ತತೋ ಪರಾಸಂ ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಲೋಪೋ ಹೋತಿ, ಆದಿಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿಪಿ ಗಯ್ಹತಿ. ಅಥ ವಾ ಅಮಾದಿ ವುಚ್ಚತಿ ತಪ್ಪುರಿಸೋ, ತತೋ ಪುಬ್ಬಂ ನಾಮ ಅಸಙ್ಖ್ಯಸಮಾಸೋ, ಇತಿ ಅಮಾದಿತೋ ಪುಬ್ಬಭೂತಾ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಕತ್ಥಾ ಪರಾಸಂ ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಲೋಪೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿತ್ಥಿಸದ್ದತೋ ಸಬ್ಬವಿಭತ್ತೀನಂ ಲೋಪೋ.

ಅಧಿತ್ಥಿ ತಿಟ್ಠತಿ, ಇತ್ಥೀಸು ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಧಿತ್ಥಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಇತ್ಥೀಸು ಪವತ್ತಾ ಕಥಾಯೋ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸವಿಭತ್ತೀಸು ಸೇಸವಚನೇಸು ಸೇಸಲಿಙ್ಗೇಸು ಚ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಲಿಙ್ಗೇಸು ಸಬ್ಬವಿಭತ್ತೀಸು ಸಬ್ಬವಚನೇಸು ಚ ಏಕೇನೇವ ರೂಪೇನ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋ ರೂಪವಿಕಾರರಹಿತತ್ತಾ ‘ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ವಿಭತ್ಯತ್ಥೋ ನಾಮ ‘‘ಅಧಿತ್ಥಿ, ಬಹಿಗಾಮಂ, ಉಪರಿಗಙ್ಗ’’ ಮಿಚ್ಚಾದೀಸು ಸಮ್ಪತ್ಯಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸತ್ಥೇಹಿ ರಹಿತೋ ಕೇವಲೋ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಅತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿಗ್ಗಹೇ ಪನ ‘‘ಕಥಾ, ಪವತ್ತಾ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಸಮಾಸಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ವಿದಿತಾನಿ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ನಾಮ, ಅಧಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಪದಾನೀತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಏವಂ ಅಧಿಕುಮಾರಿ, ಅಧಿವಧು, ಅಧಿಜಮ್ಬುಇಚ್ಚಾದಿ.

ಅತ್ತನಿ ಪವತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಪವತ್ತಾ ವಾಧಮ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೇ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಲೋಪೇ ಕತೇ ಅಧಿಅತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಭಾವಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ, ‘ಪುಬ್ಬಸ್ಮಾಮಾದಿತೋ’ತಿ ಸ್ಯಾದೀನಂ ಲೋಪೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ –

೩೩೭. ನಾತೋಮಪಞ್ಚಮಿಯಾ [ಕ. ೩೪೧; ರೂ. ೩೩೬; ನೀ. ೭೩೩; ಚಂ. ೨.೧.೪೧; ಪಾ. ೨.೪.೮೩; ಮು. ೪.೩.೩೭೪].

ಅಕಾರನ್ತಮ್ಹಾ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಕತ್ಥಾ ಪರಂ ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಲೋಪೋ ನ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಚಮೀವಜ್ಜಿತಾನಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಅಂ ಹೋತಿ.

ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೋ ಜಾಯತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೇ ಪಸ್ಸನ್ತಿ.

ಅಪಞ್ಚಮಿಯಾತಿ ಕಿಂ? ಅಜ್ಝತ್ತಾ ಅಪೇತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತೇಹಿ ಅಪೇತಿ.

೩೩೮. ವಾ ತತಿಯಾಸತ್ತಮೀನಂ [ಕ. ೩೪೧; ರೂ. ೩೩೬; ನೀ. ೭೩೩; ಚಂ. ೨.೧.೪೨; ಪಾ. ೨.೪.೮೪; ಮು. ೪.೩.೩೭೫].

ಅಕಾರನ್ತಮ್ಹಾ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಕತ್ಥಾ ಪರಂ ತತಿಯಾ, ಸತ್ತಮೀನಂ ವಿಕಪ್ಪೇನ ಅಂ ಹೋತಿ.

ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೇನ ವತ್ತತಿ ಅಜ್ಝತ್ತೇನ ವಾ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೇಹಿ ವತ್ತತಿ ಅಜ್ಝತ್ತೇಹಿ ವಾ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದೇತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಪೇತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಪೇತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ತಕಂ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೇ ತಿಟ್ಠತಿ ಅಜ್ಝತ್ತೇ ವಾ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೇಸು ತಿಟ್ಠತಿ ಅಜ್ಝತ್ತೇಸು ವಾ. ಏತ್ಥ ಚ ‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೋ’ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಭೂತೋ ಧಮ್ಮೋ, ‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತೋ ಪವತ್ತಾತಿ ವಾ ವುತ್ತೇಪಿ ಅತ್ತಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವೋ ಸಿಜ್ಝತಿಯೇವ. ಏವಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ, ಅತ್ತನಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತಾನಿ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ [ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೩೫೦; ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨.೩೨] ಪಾಠೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ಅಂಭಾವವಜ್ಜನಂ ಅಪ್ಪಕತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ [ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೨೦] ಪಾಠೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಠಮಾದೀನಮ್ಪಿ ವಿಕಪ್ಪೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ.

ಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇ –

ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಂ, ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ನ್ತಿ ವೇದೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘ಅಕಾಲೇ ಸಕತ್ಥಸ್ಸಾ’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾದೇಸೋ, ಭಿಕ್ಖಾನಂ ಸಮಿದ್ಧಿ ಸುಭಿಕ್ಖಂ, ‘ಸ್ಯಾದೀಸು ರಸ್ಸೋ’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಕತನಪುಂಸಕಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ.

ಸಮೀಪೇ –

ನಗರಸ್ಸ ಸಮೀಪಂ ಉಪನಗರಂ, ಕುಮ್ಭಸ್ಸ ಸಮೀಪಂ ಉಪಕುಮ್ಭಂ, ಮಣಿಕಾಯ ಸಮೀಪಂ ಉಪಮಣಿಕಂ, ವಧುಯಾ ಸಮೀಪಂ ಉಪವಧು, ಗುನ್ನಂ ಸಮೀಪಂ ಉಪಗು, ‘ಗೋಸ್ಸೂ’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಓಸ್ಸ ಉತ್ತಂ.

ಸಾಕಲ್ಯೇ –

ತಿಣೇನ ಸಹ ಸಕಲಂ ಸತಿಣಂ, ತಿಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಕಲಂ ವತ್ಥುಂ ಅಜ್ಝೋಹರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾದೇಸೋ.

ಅಭಾವೇ –

ಮಕ್ಖಿಕಾನಂ ಅಭಾವೋ ನಿಮ್ಮಕ್ಖಿಕಂ, ದರಥಾನಂ ಅಭಾವೋ ನಿದ್ದರಥಂ, ಭಿಕ್ಖಾನಂ ಅಭಾವೋ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಂ, ಅಭಾವತ್ಥೋಪಿ ದುಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಿ. ಯಥಾ? ದುಸ್ಸೀಲೋ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸದ್ದಬ್ಯಾಕರಣೇಸು ಅತ್ಥವಚನಂ ಸದ್ದತ್ಥವಿಭಾವನಮತ್ತಂ. ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಪನ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಂ ಯುತ್ತಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಂ ಞತ್ವಾ ತದನುರೂಪಂ ಅತ್ಥವಚನಮ್ಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಯಥಾಸದ್ದತ್ಥೇ –

ರೂಪಸ್ಸ ಸಭಾವಸ್ಸ ಯೋಗ್ಯಂ ಅನುರೂಪಂ, ಅತ್ತಾನಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪವತ್ತಂ ಪಚ್ಚತ್ತಂ, ಅಡ್ಢಮಾಸಂ ಅಡ್ಢಮಾಸಂ ಅನುಗತಂ ಅನ್ವಡ್ಢಮಾಸಂ, ಘರಂ ಘರಂ ಅನುಗತಂ ಅನುಘರಂ, ವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸಂ ಅನುಗತಂ ಅನುವಸ್ಸಂ, ಜೇಟ್ಠಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬಂ ಅನುಜೇಟ್ಠಂ, ಸತ್ತಿಯಾ ಅನುರೂಪಂ ಯಥಾಸತ್ತಿ, ಬಲಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಯಥಾಬಲಂ, ಕಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ. ಏವಂ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ, ಯಥಾಲಾಭಂ. ಸೋತಸ್ಸ ಪಟಿಲೋಮಂ ಪಟಿಸೋತಂ, ಪಟಿವಾತಂ, ಪಟಿಸದ್ದಂ.

ಪಚ್ಛಾಪದತ್ಥೇ –

ರಥಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಅನುರಥಂ.

ಯುಗಭೂತೋ ಪದತ್ಥೋ ಯುಗಪದತ್ಥೋ, ಸಹಭಾವೀಅತ್ಥದ್ವಯಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ತತ್ಥ ಅಸನಿಫಲೇನ ಸಹ ಪವತ್ತಂ ಚಕ್ಕಂ ಸಚಕ್ಕಂ, ಗದಾವುಧೇನ ಯುಗಳಪವತ್ತಂ ವಾಸುದೇವಸ್ಸ ಚಕ್ಕಾವುಧನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ [ಯುಗಪದತ್ಥೇ ಸಚಕ್ಕಂ ನಿಧೇಹಿ, (ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನವುತ್ತಿಯಂ). ಚಕ್ಕೇನ ಯುಗಪತ ಧೇಹಿ ಸಚಕ್ಕಂ, (ಮುಗ್ಧಬೋಧವುತ್ತಿಯಂ). ಹೇ ಬಿಸಣು! ಚಕ್ಕೇನ ಸಹ ಯುಗಪದೇಕಕಾಲೇ ಗದಂ ಧಾರಯ. (ಮುಗ್ಧಬೋಧಟೀಕಾಯಂ ೨೨೬ ಪಿಟ್ಠೇ)], ಸಹಸ್ಸ ಸತ್ತಂ.

೩೩೯. ಯಥಾ ನತುಲ್ಯೇ [ಕ. ೩೧೯; ರೂ. ೩೩೦; ನೀ. ೬೯೬; ಚಂ. ೨.೨.೩; ಪಾ. ೨.೧.೭].

ತುಲ್ಯತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತೋ ಯಥಾಸದ್ದೋ ಸ್ಯಾದಿನಾ ಸಹ ಏಕತ್ಥೋ ಹೋತಿ [ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇ ಅಞ್ಞಥಾವುತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ].

ಯಥಾಸತ್ತಿ, ಯಥಾಬಲಂ, ಯಥಾಕ್ಕಮಂ, ಯೇ ಯೇ ವುಡ್ಢಾ ಯಥಾವುಡ್ಢಂ, ವುಡ್ಢಾನಂ ಪಟಿಪಾಟಿ ವಾ ಯಥಾವುಡ್ಢಂ.

ನತುಲ್ಯೇತಿ ಕಿಂ? ಯಥಾ ದೇವದತ್ತೋ, ತಥಾ ಯಞ್ಞದತ್ತೋ.

೩೪೦. ಯಾವಾವಧಾರಣೇ [ಕ. ೩೧೯; ರೂ. ೩೩೦; ನೀ. ೬೯೬; ಚಂ. ೨.೨.೪; ಪಾ. ೨.೧.೮].

ಅವಧಾರಣಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಂ, ಅವಧಾರಣೇ ಪವತ್ತೋ ಯಾವಸದ್ದೋ ಸ್ಯಾದಿನಾ ಸಹ ಏಕತ್ಥೋ ಭವತಿ.

ಯತ್ತಕಂ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತತೀತಿ ಯಾವದತ್ಥಂ, ದಾಗಮೋ. ಯತ್ತಕಂ ಜೀವೋ ವತ್ತತೀತಿ ಯಾವಜೀವಂ, ಯತ್ತಕಂ ಆಯು ವತ್ತತೀತಿ ಯಾವತಾಯುಕಂ, ತಕಾರ, ಕಕಾರಾ ಆಗಮಾ.

೩೪೧. ಪರಾಪಾಬಹಿತಿರೋಪುರೇಪಚ್ಛಾ ವಾ ಪಞ್ಚಮ್ಯಾ [ಕ. ೩೧೯; ರೂ. ೩೩೦; ನೀ. ೬೯೬; ಚಂ. ೨.೨.೭; ಪಾ. ೨.೧.೧೨, ೧೩; ‘ಪಯ್ಯಪಾ…’ (ಬಹೂಸು)].

ಪರಿ, ಅಪ, ಆಇಚ್ಚಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ಪಞ್ಚಮ್ಯನ್ತೇನ ಸ್ಯಾದಿನಾ ಸಹ ಏಕತ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ ವಾ.

ಪಬ್ಬತತೋ ಪರಿ ಸಮನ್ತಾ ವಸ್ಸೀತಿ ದೇವೋ ಪರಿಪಬ್ಬತಂ ಪರಿಪಬ್ಬತಾ ವಾ, ಪಬ್ಬತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಸ್ಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಬ್ಬತತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಪಪಬ್ಬತಂ ಅಪಪಬ್ಬತಾ ವಾ, ಪಾಟಲಿಪುತ್ತತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಸ್ಸೀತಿ ದೇವೋ ಆಪಾಟಲಿಪುತ್ತಂ ಆಪಾಟಲಿಪುತ್ತಾ ವಾ, ಆಕುಮಾರೇಹಿ ಕಚ್ಚಾಯನಸ್ಸ ಯಸೋ ವತ್ತತೀತಿ ಆಕುಮಾರಂ ಆಕುಮಾರಾ ವಾ, ಆಭವಗ್ಗಾ ಭಗವತೋ ಯಸೋ ವತ್ತತೀತಿ ಆಭವಗ್ಗಂ ಆಭವಗ್ಗಾ ವಾ, ಆಪಾಣಕೋಟಿಯಾ ಸರಣಗಮನಂ ವತ್ತತೀತಿ ಆಪಾಣಕೋಟಿಕಂ, ಕಾಗಮೋ. ಗಾಮತೋ ಬಹಿ ಬಹಿಗಾಮಂ ಬಹಿಗಾಮಾ ವಾ, ಏವಂ ಬಹಿನಗರಂ, ಬಹಿಲೇಣಂ, ಪಬ್ಬತತೋ ತಿರೋ ತಿರೋಪಬ್ಬತಂ ತಿರೋಪಬ್ಬತಾ ವಾ, ಏವಂ ತಿರೋಪಾಕಾರಂ, ತಿರೋಕುಟ್ಟಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘ತಿರೋ’ತಿ ಪರಭಾಗೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಭತ್ತಮ್ಹಾ ಪುರೇ ಪುರೇಭತ್ತಂ ಪುರೇಭತ್ತಾ ವಾ, ಅರುಣಮ್ಹಾ ಪುರೇ ಪುರಾರುಣಂ ಪುರಾರುಣಾ ವಾ, ಭತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಾ ವಾ.

೩೪೨. ಸಮೀಪಾಯಾಮೇಸ್ವನು [ಕ. ೩೧೯; ರೂ. ೩೩೦; ನೀ. ೬೯೬; ಚಂ. ೨.೨.೯; ಪಾ. ೨.೧.೧೫, ೧೬].

ಸಮೀಪೇ ಆಯಾಮೇ ಚ ಪವತ್ತೋ ಅನುಸದ್ದೋ ಸ್ಯಾದಿನಾ ಸಹ ಏಕತ್ಥೋ ಭವತಿ ವಾ.

ವನಸ್ಸ ಸಮೀಪಂ ಅನುವನಂ, ಅಸನಿ ಅನುವನಂ ಗತಾ, ಗಙ್ಗಂ ಅನುಯಾತಾ ಅನುಗಙ್ಗಂ, ಬಾರಾಣಸೀ.

೩೪೩. ಓರೋ ಪರಿ ಪಟಿ ಪಾರೇ ಮಜ್ಝೇ ಹೇಟ್ಠುದ್ಧಾಧೋನ್ತೋ ವಾ ಛಟ್ಠಿಯಾ [ಕ. ೩೧೯; ರೂ. ೩೩೦; ನೀ. ೬೯೬; ಚಂ. ೨.೨.೧೧; ಪಾ. ೨.೧.೧೮; ‘ಓರೇಪರಿ…’ (ಬಹೂಸು)].

ಓರಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ಛಟ್ಠೀಯನ್ತೇನ ಸ್ಯಾದಿನಾ ಸಹ ಏಕತ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ ವಾ.

ಏತ್ಥ ಚ ಓರೇ, ಪಾರೇ, ಮಜ್ಝೇಸದ್ದೇಸು ‘ತದಮಿನಾದೀನೀ’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಏಕಾರೋ, ಗಙ್ಗಾಯ ಓರಂ ಓರೇಗಙ್ಗಂ, ಸಿಖರಸ್ಸ ಉಪರಿ ಉಪರಿಸಿಖರಂ. ಏವಂ ಉಪರಿಪಾಸಾದಂ, ಉಪರಿಮಞ್ಚಂ, ಉಪರಿಪಬ್ಬತಂ, ಸೋತಸ್ಸ ಪಟಿಲೋಮಂ ಪಟಿಸೋತಂ. ಏವಂ ಪಟಿವಾತಂ, ಯಮುನಾಯ ಪಾರಂ ಪಾರೇಯಮುನಂ, ಗಙ್ಗಾಯ ಮಜ್ಝಂ ಮಜ್ಝೇಗಙ್ಗಂ, ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಹೇಟ್ಠಾಪಾಸಾದಂ, ಹೇಟ್ಠಾಮಞ್ಚಂ, ಗಙ್ಗಾಯ ಉದ್ಧಂ ಉದ್ಧಂಗಙ್ಗಂ, ಗಙ್ಗಾಯ ಅಧೋ ಅಧೋಗಙ್ಗಂ, ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅನ್ತೋಪಾಸಾದಂ. ಏವಂ ಅನ್ತೋಗಾಮಂ, ಅನ್ತೋನಗರಂ, ಅನ್ತೋವಸ್ಸಂ.

ವಾತಿ ಕಿಂ? ಗಙ್ಗಾಓರಂ, ಮಜ್ಝೇಸಮುದ್ದಸ್ಮಿಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

೩೪೪. ತಿಟ್ಠಗ್ವಾದೀನಿ [ಕ. ೩೧೯; ರೂ. ೩೩೦; ನೀ. ೬೯೭; ಚಂ. ೨.೨.೧೦; ಪಾ. ೨.೧.೧೭].

ತಿಟ್ಠಗುಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಕತ್ಥೇ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ.

ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಗಾವೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ತಿಟ್ಠಗು, ವಹನ್ತಿ ಗಾವೋಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ವಹಗು, ‘ಗೋಸ್ಸೂ’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಓಸ್ಸ ಉತ್ತಂ. ಆಯತಿಂ ಯವೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಆಯತಿಯವೋ, ಖಲೇ ಯವೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಖಲೇಯವಂ. ಪುಬ್ಬಪದೇ ವಿಭತ್ತಿಅಲೋಪೋ. ಲುನಾ ಯವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಲುನಯವಂ, ಏತ್ಥ ‘ಲುನಾ’ತಿ ಲಾವಿತಾ, ಲುಯಮಾನಾ ಯವಾ ಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಲುಯಮಾನಯವಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ತಥಾ ಪಾತೋ ನಹಾನಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಪಾತನಹಾನಂ. ಏವಂ ಸಾಯನಹಾನಂ, ಪಾತೋ ಕಮ್ಮಕರಣಕಾಲೋ ಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಾತಕಾಲಂ. ಏವಂ ಸಾಯಕಾಲಂ, ಪಾತೋ ವಸ್ಸತಿ ಮೇಘೋ ಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಾತಮೇಘಂ. ಏವಂ ಸಾಯಮೇಘಂ, ಪಾತೋ ಗನ್ತಬ್ಬೋ ಮಗ್ಗೋ ಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಾತಮಗ್ಗಂ. ಏವಂ ಸಾಯಮಗ್ಗಂ ಇಚ್ಚಾದಿ. ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ಪಾತೋಸದ್ದಸ್ಸ ಪಾತತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘ತಿಟ್ಠಗು’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ವಿಗ್ಗಹತ್ಥವಸೇನ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ಸಿದ್ಧಾನಿ ವಿಯ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಪದಸ್ಸ ಪನ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ವಸೇನ ತೇಸಂ ರೂಪವಿಕಾರೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಬ್ಯಯರೂಪತ್ತಾ ಇಧ ಗಹಿತಾನಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯಸಮಾಸಪದಂ ನಾಮ ನಪುಂಸಕಂ ಏವ ಹೋತಿ, ರಸ್ಸನ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬವಿಭತ್ತೀನಞ್ಚ ಅಕಾರನ್ತಮ್ಹಾ ಬಹುಲಂ ಅಂ ಹೋತಿ, ಇಕಾರುಕಾರನ್ತೇಹಿ ಲೋಪೋ ಹೋತಿ.

ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ.

ತಪ್ಪುರಿಸಸಮಾಸ

ದುತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸ

ಅಥ ಅಮಾದಿಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ, ಸೋ ತಪ್ಪುರಿಸೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಸ ಪುರಿಸೋ ತಪ್ಪುರಿಸೋ, ತಪ್ಪುರಿಸಸದ್ದೇನ ಸದಿಸತ್ತಾ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋ ತಪ್ಪುರಿಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ತಪ್ಪುರಿಸಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಪದತ್ಥಂ ಜಹಿತ್ವಾ ವಿಸೇಸ್ಯಪದತ್ಥೇ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋಪೀತಿ.

೩೪೫. ಅಮಾದಿ [ಕ. ೩೨೭; ರೂ. ೩೫೧; ನೀ. ೭೦೪; ಚಂ. ೨.೨.೧೬].

ಅಮಾದಿವಿಭತ್ತಿಯುತ್ತಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದಂ ಪಠಮನ್ತೇನ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದೇನ ಸಹ ಏಕತ್ಥಂ ಭವತಿ, ಅಯಞ್ಚ ಸಮಾಸೋ ಅನ್ವತ್ಥವಸೇನ ‘‘ಅಮಾದಿಸಮಾಸೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ತಪ್ಪುರಿಸಸಮಾಸೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಇಮಿನಾ ಅಮಾದಿಸಹಿತಸ್ಸ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಅಮಾದೇಕತ್ಥಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ಥಾನಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಲೋಪೋ, ತತೋ ಏಕತ್ಥಪದನ್ತೇ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ.

ಸೋ ಪನ ಸಮಾಸೋ ದುತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ, ತತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ, ಚತುತ್ಥೀತಪ್ಪುರಿಸೋ, ಪಞ್ಚಮೀತಪ್ಪುರಿಸೋ, ಛಟ್ಠೀತಪ್ಪುರಿಸೋ, ಸತ್ತಮೀತಪ್ಪುರಿಸೋತಿ ಛಬ್ಬಿಧೋ. ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ, ಅನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಲುತ್ತಸಮಾಸೋ, ಅಲುತ್ತಸಮಾಸೋ’’ತಿ ಚ ದುವಿಧೋ.

ತತ್ಥ ದುತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ ಕತ್ತುವಾಚಕೇಸು ಗತ, ನಿಸ್ಸಿತ,-ಅತೀತ, ಅತಿಕ್ಕನ್ತ, ಪತ್ತ, ಆಪನ್ನಇಚ್ಚಾದೀಸು ಪರೇಸು ಹೋತಿ.

ಗಾಮಂ ಗತೋತಿ ಗಾಮಗತೋ ಗಾಮಂ ಗತೋ ವಾ. ಏವಂ ಅರಞ್ಞಗತೋ, ಭೂಮಿಗತೋ, ರಾಜಾನಂ ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ರಾಜನಿಸ್ಸಿತೋ. ಏವಂ ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತೋ, ಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತೋ. ಭವಂ ಅತೀತೋ ಭವಾತೀತೋ. ಏವಂ ಭಯಾತೀತೋ, ಕಾಲಾತೀತೋ, ಖಣಾತೀತೋ, ಪಮಾಣಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತೋ, ಸುಖಂ ಪತ್ತೋತಿ ಸುಖಪ್ಪತ್ತೋ. ಏವಂ ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತೋ, ಸೋತಂ ಆಪನ್ನೋತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ. ಏವಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನೋ, ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ, ರುಕ್ಖಂ ಆರೂಳ್ಹೋತಿ ರುಕ್ಖಾರೂಳ್ಹೋ, ರಥಾರೂಳ್ಹೋ, ಓಘಂ ತಿಣ್ಣೋತಿ ಓಘತಿಣ್ಣೋ ಓಘಂ ತಿಣ್ಣೋ ವಾ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಕಮ್ಮುಪಪದವಿಹಿತೇಹಿ ಕಿತನ್ತಪದೇಹಿ ಪನ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋಯೇವ, ಕುಮ್ಭಂ ಕರೋತೀತಿ ಕುಮ್ಭಕಾರೋ, ರಥಕಾರೋ, ಪತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಪತ್ತಗ್ಗಾಹೋ, ಅತ್ಥಂ ಕಾಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥಕಾಮೋ, ಧಮ್ಮಕಾಮೋ, ವಿನಯಂ ಧಾರೇತೀತಿ ವಿನಯಧರೋ, ಧಮ್ಮಧರೋ, ಬ್ರಹ್ಮಂ ಚರತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ, ಭವಪಾರಂ ಗಚ್ಛತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಭವಪಾರಗೂ, ಸಬ್ಬಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ, ಅತ್ಥಞ್ಞೂ, ಧಮ್ಮಞ್ಞೂಇಚ್ಚಾದಿ.

ಬಹುಲಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ತ, ತವನ್ತು, ತಾವೀ, ಅನ್ತ, ಮಾನ, ತುನ, ತ್ವಾನ, ತ್ವಾ, ತುಂ, ತವೇಪಚ್ಚಯನ್ತೇಸು ಪರೇಸು ಸಮಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ವಸ್ಸಂ ವುತ್ಥೋ, ಓದನಂ ಭುತ್ತೋ, ಓದನಂ ಭುತ್ತವಾ, ಓದನಂ ಭುತ್ತಾವೀ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತೋ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಮಾನೋ ಧಮ್ಮಂ ಸೋತುನ, ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾನ, ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ, ಧಮ್ಮಂ ಸೋತುಂ, ಧಮ್ಮಂ ಸೋತವೇ.

ಇತಿ ದುತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ.

ತತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸ

ತತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ ಕಮ್ಮವಾಚಕೇಸು ಕಿತನ್ತೇಸು ಚ ಸಮ್ಪನ್ನ, ಸಹಗತಾದೀಸು ಚ ಪುಬ್ಬ, ಸದಿಸ, ಸಮ, ಊನತ್ಥ, ಕಲಹ, ನಿಪುಣ,-ಮಿಸ್ಸಕ, ಸಖಿಲಾದೀಸು ಚ ಪರೇಸು ಹೋತಿ.

ಬುದ್ಧೇನ ಭಾಸಿತೋ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತೋ. ಏವಂ ಬುದ್ಧದೇಸಿತೋ, ಬುದ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೋ, ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತೋ, ಸತ್ಥಾರಾ ವಣ್ಣಿತೋ ಸತ್ಥುವಣ್ಣಿತೋ, ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗರಹಿತೋ ವಿಞ್ಞುಗರಹಿತೋ, ವಿಞ್ಞುಪಸತ್ಥೋ, ಇಸ್ಸರೇನ ಕತಂ ಇಸ್ಸರಕತಂ, ಅತ್ತನಾ ಕತಂ ಸಯಂಕತಂ, ಪರೇಹಿ ಕತಂ ಪರಂಕತಂ, ಬಿನ್ದಾಗಮೋ. ಸುಕೇಹಿ ಆಹಟಂ ಸುಕಾಹಟಂ, ರಞ್ಞಾ ಹತೋ ರಾಜಹತೋ, ರೋಗೇನ ಪೀಳಿತೋ ರೋಗಪೀಳಿತೋ, ಅಗ್ಗಿನಾ ದಡ್ಢೋ ಅಗ್ಗಿದಡ್ಢೋ, ಸಪ್ಪೇನ ದಟ್ಠೋ ಸಪ್ಪದಟ್ಠೋ, ಸಲ್ಲೇನ ವಿದ್ಧೋ ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋ, ಇಚ್ಛಾಯ ಅಪಕತೋ ಅಭಿಭೂತೋ ಇಚ್ಛಾಪಕತೋ.

ಸೀಲೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಏವಂ ಸುಖಸಹಗತಂ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಮಿತ್ತಸಂಸಗ್ಗೋ, ಪಿಯಸಮ್ಪಯೋಗೋ, ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗೋ, ಜಾತಿಯಾ ಅನ್ಧೋ ಜಚ್ಚನ್ಧೋ, ಗುಣಹೀನೋ, ಗುಣವುಡ್ಢೋ, ಚತುವಗ್ಗೇನ ಸಙ್ಘೇನ ಕರಣೀಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಚತುವಗ್ಗಕರಣೀಯಂ. ಏವಂ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಕರಣೀಯಂ, ಕಾಕೇಹಿ ಪೇಯ್ಯಾ ಕಾಕಪೇಯ್ಯಾ, ನದೀ.

ಏಕಕ್ಖರೇಸು ಪರಪದೇಸು ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ, ಉರೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಉರಗೋ, ಪಾದೇನ ಪಿವತೀತಿ ಪಾದಪೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಕ್ವಚಿ ಮಜ್ಝೇಪದಲೋಪೋ, ಗುಳೇನ ಸಂಸಟ್ಠೋ ಓದನೋ ಗುಳೋದನೋ. ಏವಂ ಖೀರೋದನೋ, ಅಸ್ಸೇನ ಯುತ್ತೋ ರಥೋ ಅಸ್ಸರಥೋ. ಏವಂ ಆಜಞ್ಞರಥೋ, ಮಗ್ಗೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ಜಮ್ಬುಯಾ ಪಞ್ಞಾತೋ ದೀಪೋ ಜಮ್ಬುದೀಪೋ, ಏಕೇನ ಅಧಿಕಾ ದಸ ಏಕಾದಸ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಪುಬ್ಬಾದೀಸು – ಮಾಸೇನ ಪುಬ್ಬೋ ಮಾಸಪುಬ್ಬೋ, ಮಾತರಾ ಸದಿಸೋ ಮಾತುಸದಿಸೋ. ಏವಂ ಮಾತುಸಮೋ, ಪಿತುಸಮೋ, ಏಕೇನ ಊನಾ ವೀಸತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ, ಸೀಲೇನ ವಿಕಲೋ ಸೀಲವಿಕಲೋ, ಅಸಿನಾ ಕಲಹೋ ಅಸಿಕಲಹೋ, ವಾಚಾಯ ನಿಪುಣೋ ವಾಚಾನಿಪುಣೋ. ಏವಂ ಯಾವಕಾಲಿಕಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ, ವಾಚಾಸಖಿಲೋ, ಸತ್ಥಾರಾ ಸದಿಸೋ ಸತ್ಥುಕಪ್ಪೋ, ಪುಞ್ಞೇನ ಅತ್ಥೋ ಪುಞ್ಞತ್ಥೋ, ಪುಞ್ಞೇನ ಅತ್ಥಿಕೋ ಪುಞ್ಞತ್ಥಿಕೋ. ಏವಂ ಸೇಯ್ಯತ್ಥಿಕೋ, ಮಹಗ್ಘತ್ಥಿಕೋ, ಗುಣೇನ ಅಧಿಕೋ ಗುಣಾಧಿಕೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ಫರಸುನಾ ಛಿನ್ನಂ, ಕಾಕೇಹಿ ಪಾತಬ್ಬಾ, ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ, ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಇತಿ ತತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ.

ಚತುತ್ಥೀತಪ್ಪುರಿಸ

ಚತುತ್ಥೀತಪ್ಪುರಿಸೋ ತದತ್ಥೇ ವಾ ಅತ್ಥ, ಹಿತ, ದೇಯ್ಯಾದೀಸು ವಾ ಪರೇಸು ಹೋತಿ.

ಕಥಿನಸ್ಸ ದುಸ್ಸಂ ಕಥಿನದುಸ್ಸಂ, ಕಥಿನತ್ಥಾಯ ಆಭಟಂ ದುಸ್ಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಕಥಿನಚೀವರಂ, ಕಥಿನಾಯ ದುಸ್ಸಂ, ಕಥಿನಾಯ ಚೀವರನ್ತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ಕಥಿನತ್ಥಾರಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚೀವರಾಯ ದುಸ್ಸಂ ಚೀವರದುಸ್ಸಂ. ಏವಂ ಚೀವರಮೂಲಂ [ಚೀವರಮೂಲ್ಯಂ (ರೂ. ನೀ.)], ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಆಭಟಂ ಭತ್ತಂ ಸಙ್ಘಭತ್ತಂ, ಸಙ್ಘತ್ಥಾಯ ವಾ ಪಟಿಯತ್ತಂ ಭತ್ತಂ ಸಙ್ಘಭತ್ತಂ. ಏವಂ ಆಗನ್ತುಕಭತ್ತಂ, ಗಮಿಕಭತ್ತಂ, ಗಿಲಾನಭತ್ತಂ.

ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಸಙ್ಘತ್ಥೋ, ಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತೋ ಲೋಕಹಿತೋ, ಬುದ್ಧಸ್ಸ ದೇಯ್ಯಂ ಬುದ್ಧದೇಯ್ಯಂ, ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪಣಾಮೋ ಬುದ್ಧಪ್ಪಣಾಮೋ. ಏವಂ ಬುದ್ಧಥೋಮನಾ, ಬುದ್ಧುಪಟ್ಠಾನಂ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಂ ಸುತ್ತಾನುಲೋಮಂ. ಏವಂ ಸುತ್ತಾನುರೂಪಂ, ಸುತ್ತಾನುಕೂಲಂ, ಸುತ್ತಾನುಗುಣಂ, ಠಾನಸ್ಸ ಅರಹಂ ಠಾನಾರಹಂ, ರಞ್ಞೋ ಅರಹಂ ರಾಜಾರಹಂ. ಏವಂ ರಾಜಗ್ಘಂ, ರಾಜದೇಯ್ಯಂ, ಕತ್ತುಂ ಕಾಮೇತೀತಿ ಕತ್ತುಕಾಮೋ. ಏವಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋ, ಕಥೇತುಕಾಮೋ, ದಟ್ಠುಕಾಮೋ, ಸೋತುಕಾಮೋ. ಏತ್ಥ ಚ ತುಮನ್ತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖ್ಯತ್ತಾ ‘ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಹಿ ಸಬ್ಬಾಸ’ನ್ತಿ ತತೋ ನಿಚ್ಚಂ ಚತುತ್ಥೀಲೋಪೋ ಹೋತಿ, ಸಮಾಸೇ ಕತೇ ನಿಚ್ಚಂ ನಿಗ್ಗಹೀತಲೋಪೋ ಚ. ‘‘ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಂ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಾತುಂ’’ ಇಚ್ಚಾದೀಸು ಸಮಾಸೋ ನ ಹೋತಿ.

ಇತಿ ಚತುತ್ಥೀತಪ್ಪುರಿಸೋ.

ಪಞ್ಚಮೀತಪ್ಪುರಿಸ

ಪಞ್ಚಮೀತಪ್ಪುರಿಸೋ ಅಪಗಮನ, ಭಯ, ವಿರತಿ, ಮೋಚನಾದಿಅತ್ಥೇಸು ಪರೇಸು ಹೋತಿ.

ಮೇಥುನಾ ಅಪೇತೋತಿ ಮೇಥುನಾಪೇತೋ, ಪಲಾಸತೋ ಅಪಗತೋತಿ ಪಲಾಸಾಪಗತೋ, ನಗರಮ್ಹಾ ನಿಗ್ಗತೋತಿ ನಗರನಿಗ್ಗತೋ, ಪಿಣ್ಡಪಾತತೋ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪ್ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ. ಏವಂ ಗಾಮನಿಕ್ಖನ್ತೋ, ರುಕ್ಖಪತಿತೋ, ಸಾಸನಮ್ಹಾ ಚುತೋತಿ ಸಾಸನಚುತೋ, ಆಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಂ, ಉದಕತೋ ಉಗ್ಗತೋ ಉದಕುಗ್ಗತೋ, ಭವತೋ ನಿಸ್ಸಟೋ ಭವನಿಸ್ಸಟೋ, ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹತೋ ನಿಸ್ಸಟನ್ತಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹನಿಸ್ಸಟಂ, ಚೋರಮ್ಹಾ ಭೀತೋತಿ ಚೋರಭೀತೋ, ಪಾಪತೋ ಭಾಯತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಪಾಪಭೀರುಕೋ, ಪಾಪತೋ ಜಿಗುಚ್ಛತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛೀ, ವಟ್ಟತೋ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತೀತಿ ವಟ್ಟನಿಬ್ಬಿನ್ನೋ, ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತತೋ ವಿರತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿ. ಏವಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿ, ಬನ್ಧನಾ ಮುತ್ತೋ ಬನ್ಧನಮುತ್ತೋ. ಏವಂ ಬನ್ಧನಮೋಕ್ಖೋ, ಕಮ್ಮತೋ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಿತಂ. ಏವಂ ಕಮ್ಮಜಾತಂ, ಕಮ್ಮಸಮ್ಭೂತಂ, ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ಲೋಕತೋ ಅಗ್ಗೋ ಲೋಕಗ್ಗೋ. ಏವಂ ಲೋಕಜೇಟ್ಠೋ, ಲೋಕುತ್ತಮೋ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ಜೇಟ್ಠೋ ಸಬ್ಬಜೇಟ್ಠೋ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ಕನಿಟ್ಠೋ ಸಬ್ಬಕನಿಟ್ಠೋ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಹೀನೋ, ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮೋ, ಉಕ್ಕಟ್ಠತೋ ಉಕ್ಕಟ್ಠೋತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠುಕ್ಕಟ್ಠೋ, ಓಮಕತೋ ಓಮಕೋತಿ ಓಮಕೋಮಕೋ.

ಕ್ವಚಿ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ ಹೋತಿ, ಮಾತಿತೋ ಜಾತೋ ಮಾತುಜೋ. ಏವಂ ಪಿತುಜೋ, ಕಮ್ಮಜಂ, ಚಿತ್ತಜಂ, ಉತುಜಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೀತಪ್ಪುರಿಸೋ.

ಛಟ್ಠೀತಪ್ಪುರಿಸ

ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೋ ರಾಜಪುತ್ತೋ. ಏವಂ ರಾಜಪುರಿಸೋ, ಬುದ್ಧಸಾವಕೋ, ಸಮುದ್ದಘೋಸೋ, ಧಞ್ಞಾನಂ ರಾಸಿ ಧಞ್ಞರಾಸಿ, ಮತ್ತಿಕಾಯ ಪತ್ತೋತಿ ಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತೋ, ವಿಕಾರಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀ, ಮತ್ತಿಕಾಮಯಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಸುವಣ್ಣಕಟಾಹಂ, ಸುವಣ್ಣಭಾಜನಂ, ಪಾನೀಯಸ್ಸ ಥಾಲಕಂ ಪಾನೀಯಥಾಲಕಂ.

ಸಮಾಸಮಜ್ಝೇ ಈ, ಊನಂ ಬಹುಲಂ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ದಣ್ಡಿನೋ ಕುಲಂ ದಣ್ಡಿಕುಲಂ, ಹತ್ಥಿಪದಂ, ಇತ್ಥಿರೂಪಂ, ನದಿಕೂಲಂ, ನದಿತೀರಂ, ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಸಙ್ಘೋ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೋ, ಜಮ್ಬುಯಾ ಸಾಖಾ ಜಮ್ಬುಸಾಖಾ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಅನ್ತ, ಮಾನ, ನಿದ್ಧಾರಣಿಯ, ಪೂರಣ, ಭಾವ, ಸುಹಿತತ್ಥೇಹಿ ಸಮಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ಮಮಂ ಅನುಕುಬ್ಬನ್ತೋ, ಮಮಂ ಅನುಕುರುಮಾನೋ, ಗುನ್ನಂ ಕಣ್ಹಾ ಸಮ್ಪನ್ನಖೀರತಮಾ. ವಿಭತ್ತಾವಧಿಛಟ್ಠಿಯಾ ಪನ ಹೋತಿಯೇವ, ನರಾನಂ ಉತ್ತಮೋ ನರುತ್ತಮೋ, ನರಸೇಟ್ಠೋ, ನರವರೋ, ಗಣಾನಂ ಉತ್ತಮೋ ಗಣುತ್ತಮೋ, ದ್ವಿಪದಾನಂ ಉತ್ತಮೋ ದ್ವಿಪದುತ್ತಮೋ ಇಚ್ಚಾದಿ. ಸಿಸ್ಸಾನಂ ಪಞ್ಚಮೋ ಸಿಸ್ಸೋ, ಕಪ್ಪಸ್ಸ ತತಿಯೋ ಭಾಗೋ, ಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮೀ, ಪಟಸ್ಸ ಸುಕ್ಕತಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಮುದುತಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ. ಕ್ವಚಿ ಹೋತಿ, ಕಾಯಲಹುತಾ, ಚಿತ್ತಲಹುತಾ, ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಾ. ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಾ, ಫಲಾನಂ ಸುಹಿತೋ, ಫಲಾನಂ ತಿತ್ತೋ, ಫಲಾನಂ ಅಸಿತೋ, ಕರಣತ್ಥೇ ಛಟ್ಠೀ.

‘‘ಭಟೋ ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೋ ದೇವದತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘ರಾಜಪುತ್ತೋ’ತಿ ನ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನಪೇಕ್ಖತ್ತಾ. ‘‘ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಕಣ್ಹಾ ದನ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘ದೇವದತ್ತಕಣ್ಹದನ್ತಾ’ತಿ ನ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ [ನೀ. ೬೯೦]. ಅಞ್ಞಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇಪಿ ನಿಚ್ಚಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಪೇಕ್ಖಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾಸೋ ಹೋತಿ ವಾಕ್ಯೇ ವಿಯ ಸಮಾಸೇಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ವಿದಿತತ್ತಾ. ವುತ್ತಞ್ಚ ‘‘ಸತಿಪಿ ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇ ಗಮಕತ್ತಾ ಸಮಾಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿ [ಕ. ೩೨೮; ರೂ. ೩೫೨; ನೀ. ೬೯೧], ದೇವದತ್ತಗುರುಕುಲಂ, ರಾಜದಾಸೀಪುತ್ತೋ, ದೇವದಾಸೀಪುತ್ತೋ ಇಚ್ಚಾದಿ. ತತ್ಥ ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಗುರು ದೇವದತ್ತಗುರು, ತಸ್ಸ ಕುಲಂ ದೇವದತ್ತಗುರುಕುಲನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ಗುರುನೋ ಕುಲಂ ಗುರುಕುಲಂ, ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಗುರುಕುಲಂ ದೇವದತ್ತಗುರುಕುಲನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ರಞ್ಞೋ ಮಾಗಧಸ್ಸ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಪಿ ಅಞ್ಞಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ‘ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಪುತ್ತೋ’ತಿ ನ ಹೋತಿ, ರಞ್ಞೋ ಗೋ ಚ ಅಸ್ಸೋ ಚ ಪುರಿಸೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೇ ‘ರಾಜಗವಸ್ಸಪುರಿಸಾ’ತಿ ಹೋತಿ ದ್ವನ್ದತೋ ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸ ದ್ವನ್ದಪದೇಹಿಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ವಿದಿತತ್ತಾ. ತಥಾ ದ್ವನ್ದತೋ ಪರಪದಸ್ಸಪಿ, ನರಾನಞ್ಚ ದೇವಾನಞ್ಚ ಸಾರಥಿ ನರದೇವಸಾರಥಿ.

ಇತಿ ಛಟ್ಠೀತಪ್ಪುರಿಸೋ.

ಸತ್ತಮೀತಪ್ಪುರಿಸ

ಸತ್ತಮೀತಪ್ಪುರಿಸೇ ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಕಾರಕಾನಂ ಕ್ರಿಯಾಸಾಧನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಕ್ರಿಯಾಪದೇಹೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಕ್ರಿಯವಾಚಕೇನ ಪರಪದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾಸೇ ಜಾತೇ ಮಜ್ಝೇ ಅನುರೂಪಂ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಯಥಾ ‘ಅಸ್ಸೇನ ಯುತ್ತೋ ರಥೋ ಅಸ್ಸರಥೋ’ ಇತಿ ‘ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ’ತಿ ರೂಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಞ್ಞಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಧಮ್ಮೇ ರತೋ ಧಮ್ಮರತೋ. ಏವಂ ಧಮ್ಮರುಚಿ, ಧಮ್ಮಗಾರವೋ, ದಾನೇ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ದಾನಜ್ಝಾಸಯೋ. ಏವಂ ದಾನಾಧಿಮುತ್ತಿ, ವಟ್ಟೇ ಭಯಂ ವಟ್ಟಭಯಂ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ, ಗಾಮೇ ಸೂಕರೋ ಗಾಮಸೂಕರೋ, ವನಮಹಿಂಸೋ, ಸಮುದ್ದಮಚ್ಛೋ, ಇತ್ಥೀಸು ಧುತ್ತೋ ಇತ್ಥಿಧುತ್ತೋ, ಇತ್ಥಿಸೋಣ್ಡೋ.

ಉಪಪದಕಿತನ್ತೇಸು ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ [ನೀ. ೬೮೨], ವನೇ ಚರತೀತಿ ವನಚರೋ, ಕಾಮಾವಚರೋ, ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಸಯತೀತಿ ಕುಚ್ಛಿಸ್ಸಯೋ, ಗಬ್ಭೇ ಸೇತೀತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯೋ, ಥಲೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಥಲಟ್ಠೋ, ಜಲಟ್ಠೋ, ಪಬ್ಬತಟ್ಠೋ, ಪಙ್ಕೇ ಜಾತಂ ಪಙ್ಕಜಂ. ಏವಂ ಅತ್ರಜೋ, ಖೇತ್ರಜೋ ಇಚ್ಚಾದಿ. ಇಧ ನ ಹೋತಿ [ನೀ. ೬೮೧], ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋ, ಆಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ, ಆಸನೇ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬಂ.

ಇತಿ ಸತ್ತಮೀತಪ್ಪುರಿಸೋ.

ಲುತ್ತತಪ್ಪುರಿಸ

ತಪ್ಪುರಿಸಪದಾನಂ ಮಹಾವುತ್ತಿಸುತ್ತೇನ ಕ್ವಚಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ.

ಉಪರಿಗಙ್ಗಾ, ಹೇಟ್ಠಾನದೀ, ಅನ್ತೋವಿಹಾರೋ, ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿ, ಹಂಸಾನಂ ರಾಜಾ ರಾಜಹಂಸೋ ಹಂಸರಾಜಾ ವಾ, ಮಾಸಸ್ಸ ಅಡ್ಢಂ ಅಡ್ಢಮಾಸಂ, ಕಹಾಪಣಸ್ಸ ಅಡ್ಢಂ ಅಡ್ಢಕಹಾಪಣಂ, ಅಡ್ಢಮಾಸಂ, ರತ್ತಿಯಾ ಅಡ್ಢಂ ಅಡ್ಢರತ್ತಂ. ಏವಂ ಪುಬ್ಬರತ್ತಂ, ಪರರತ್ತಂ, ಇಸ್ಸ ಅತ್ತಂ. ಕಾಯಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಪುಬ್ಬಕಾಯೋ, ಪರಕಾಯೋ, ಅಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೋ ಪುಬ್ಬಣ್ಹೋ, ಮಜ್ಝಣ್ಹೋ, ಸಾಯನ್ಹೋ, ಪುಬ್ಬೇದಿಟ್ಠೋ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ, ತಥಾಗತಂ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ ಥೇರೋ, ತಥಾಗತೋ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ ಥೇರೇನ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಇತಿ ಲುತ್ತತಪ್ಪುರಿಸೋ.

ಅಲುತ್ತತಪ್ಪುರಿಸ

ಇದಾನಿ ಅಲುತ್ತತಪ್ಪುರಿಸಾ ವುಚ್ಚನ್ತೇ.

ದೀಪಙ್ಕರೋ, ಪಭಙ್ಕರೋ, ಅಮತನ್ದದೋ, ಪುರಿನ್ದದೋ, ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ, ಅತ್ತನ್ತಪೋ, ಪರನ್ತಪೋ, ರಣಞ್ಜಹೋ, ಜುತಿನ್ಧರೋ, ವಿಜ್ಜನ್ಧರೋ, ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮೋ, ಕುತೋಜೋ, ತತೋಜೋ, ಇತೋಜೋ, ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಂ, ಕಟತ್ತಾಕಮ್ಮಂ, ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ, ಪರಸ್ಸಪದಂ, ಅತ್ತನೋಪದಂ, ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ, ದೇವಾನಂಪಿಯತಿಸ್ಸೋ, ಗವಮ್ಪತಿತ್ಥೇರೋ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸೋ, ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ, ದೂರೇರೂಪಂ, ಸನ್ತಿಕೇರೂಪಂ, ದೂರೇನಿದಾನಂ, ಸನ್ತಿಕೇನಿದಾನಂ, ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ, ಜನೇಸುತೋ, ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಇಚ್ಚಾದಿ [ಕ. ೩೨೭; ರೂ. ೩೫೧; ನೀ. ೬೮೬].

ಇತಿ ಅಲುತ್ತತಪ್ಪುರಿಸೋ.

ಸಬ್ಬೋ ಚಾಯಂ ಅಮಾದಿತಪ್ಪುರಿಸೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯವಚನೋ ಪರಪದಲಿಙ್ಗೋ ಚ.

ಅಮಾದಿತಪ್ಪುರಿಸೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ.

ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸ

ಅಥ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಞ್ಞಿತೋ ಪಠಮಾತಪ್ಪುರಿಸೋ ವುಚ್ಚತೇ.

ಕಮ್ಮಮಿವ ದ್ವಯಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ. ಯಥಾ ಕಮ್ಮಂ ಕ್ರಿಯಞ್ಚ ಪಯೋಜನಞ್ಚ ದ್ವಯಂ ಧಾರೇತಿ ಕಮ್ಮೇ ಸತಿ ತಸ್ಸ ದ್ವಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ, ತಥಾ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋ ಏಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಧಾರೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಸೇ ಸತಿ ಏಕತ್ಥಜೋತಕಸ್ಸ ನಾಮದ್ವಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋತಿ [ಕ. ೩೨೪; ರೂ. ೩೩೯; ನೀ. ೭೦೨].

ಅಪಿ ಚ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಮ್ಮಂ, ಧಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಧಾರಿಯಂ, ಕಮ್ಮಞ್ಚ ತಂ ಧಾರಿಯಞ್ಚಾತಿ ಕಮ್ಮಧಾರಿಯಂ, ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಹಿತಕಮ್ಮಂ, ಕಮ್ಮಧಾರಿಯಸದ್ದಸದಿಸತ್ತಾ ಸಬ್ಬೋ ಚಾಯಂ ಸಮಾಸೋ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಇಸ್ಸ ಅತ್ತಂ ಕತ್ವಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಧಾರಿಯಸದ್ದೋ ಏಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಧಾರೇತಿ, ತಥಾ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋಪೀತಿ. ಸೋ ಏವ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪಧಾನತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ತಪ್ಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ‘ತಪ್ಪುರಿಸೋ’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಭಿನ್ನಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣತಾ ನಾಮ, ತೇನ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಲಕ್ಖಣೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ‘ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಸಮಾಸೋ’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಏವ ಚ ವಿಸೇಸನಪದವಸೇನ ಗುಣವಿಸೇಸದೀಪನತ್ತಾ ‘ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೋ’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೇ –

೩೪೬. ವಿಸೇಸನಮೇಕತ್ಥೇನ [ಕ. ೩೨೪; ರೂ. ೩೩೯; ನೀ. ೭೦೨; ಚಂ. ೨.೨.೧೮; ಪಾ. ೨.೧.೫೭].

ವಿಸೇಸನಭೂತಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದಂ ಏಕತ್ಥೇನ ವಿಸೇಸ್ಯಭೂತೇನ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತ್ಥಂ ಹೋತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ವಿಸೇಸೀಯತಿ ದಬ್ಬಂ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕರೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಸೇಸನಂ. ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಏಕತ್ಥಂ, ‘ಏಕೋ’ತಿ ಸಮಾನೋ, ‘ಅತ್ಥೋ’ತಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋ, ನೇಮಿತ್ತಕತ್ಥೋ, ಸೋಯೇವ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ‘ಅಧಿಕರಣ’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾನಞ್ಚ ಅಧಿಟ್ಠಾನತ್ತೇ ಸತಿ ಪದಾನಮ್ಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನತಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಏಕತ್ಥನ್ತಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಂ, ಸಮಾನಾಧಿಕರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತೇನ ಏಕತ್ಥೇನ. ‘ಏಕತ್ಥಂ ಹೋತೀ’ತಿ ಏಕತ್ಥೀಭೂತಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸೋ ಚ ಸಮಾಸೋ ನವವಿಧೋ ವಿಸೇಸನಪುಬ್ಬಪದೋ, ವಿಸೇಸನುತ್ತರಪದೋ, ವಿಸೇಸನೋಭಯಪದೋ, ಉಪಮಾನುತ್ತರಪದೋ, ಸಮ್ಭಾವನಾಪುಬ್ಬಪದೋ, ಅವಧಾರಣಪುಬ್ಬಪದೋ, ನನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೋ, ಕುನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೋ, ಪಾದಿಪುಬ್ಬಪದೋ ಚಾತಿ.

ತತ್ಥ ವಿಸೇಸನಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ? ಮಹಾಪುರಿಸೋ, ಮಹಾನದೀ, ಮಹಬ್ಭಯಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಾ ಸೇನಾ ದಿಸ್ಸತೇ ಮಹಾ [ಜಾ. ೨.೨೨.೭೭೧], ಬಾರಾಣಸಿರಜ್ಜಂ ನಾಮ ಮಹಾ’’ತಿ [ಜಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.ಮಹಾಸೀಲವಜಾತಕವಣ್ಣನಾ] ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಸೇಪಿ ತಿಲಿಙ್ಗೇ ನಿಪಾತರೂಪೋ ಮಹಾಸದ್ದೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ಮಹಾ ಚ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಚಾತಿ ಮಹಾಪುರಿಸೋ, ಮಹಾ ಚ ಸಾ ನದೀ ಚಾತಿ ಮಹಾನದೀ, ಮಹಾ ಚ ತಂ ಭಯಞ್ಚಾತಿ ಮಹಬ್ಭಯಂ, ದ್ವಿತ್ತಂ ಸಂಯೋಗೇ ಚ ರಸ್ಸತ್ತಂ. ಮಹಾಸದ್ದವೇವಚನೇನ ಮಹನ್ತಸದ್ದೇನಪಿ ವಾಕ್ಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ಮಹನ್ತೋ ಪುರಿಸೋ ಮಹಾಪುರಿಸೋ, ಮಹನ್ತೀ ನದೀ ಮಹಾನದೀ, ಮಹನ್ತಂ ಭಯಂ ಮಹಬ್ಭಯನ್ತಿ. ಚ, ತಸದ್ದೇಹಿ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ಮಹನ್ತೋ ಚ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಚಾತಿ ಮಹಾಪುರಿಸೋ, ಮಹನ್ತೀ ಚ ಸಾ ನದೀ ಚಾತಿ ಮಹಾನದೀ, ಮಹನ್ತಞ್ಚ ತಂ ಭಯಞ್ಚಾತಿ ಮಹಬ್ಭಯನ್ತಿ. ಮಹನ್ತಸದ್ದೋ ವಾ ಮಹಾ ಹೋತಿ, ‘ಟ ನ್ತನ್ತೂನ’ನ್ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ತಂ, ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ದೀಘೋ ಚ.

ಏತ್ಥ ಚ ದ್ವೀಹಿ ಚಸದ್ದೇಹಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಸಕತ್ಥನಾನಾತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ. ತಂಸದ್ದೇನ ಸಕತ್ಥನಾನಾತ್ತೇಪಿ ಸಕತ್ಥಾನಂ ಅಧಿಕರಣಭೂತಸ್ಸ ದಬ್ಬತ್ಥಸ್ಸ ಏಕತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬ್ಯಾಕರಣೇ ವಿಸುಂ ರೂಪವಿಧಾನಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಂತಂಸುತ್ತವಿಧಾನಞ್ಚ ತದನುರೂಪಂ ದಸ್ಸಿತವಿಗ್ಗಹವಾಕ್ಯಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಞಾತೇ ರೂಪವಿಧಾನಕಿಚ್ಚಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ಸನ್ತೋ ಚ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಚಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ, ಸೇತಹತ್ಥೀ, ನೀಲುಪ್ಪಲಂ, ಲೋಹಿತಚನ್ದನಂ.

ವಿಸದಿಸಲಿಙ್ಗ, ವಚನಾಪಿ ಸದ್ದಾ ಏಕತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ, ವಿನಯೋ ಚ ಸೋ ಪರಿಯತ್ತಿ ಚಾತಿ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿ, ವಿನಯೋ ಚ ಸೋ ಪಿಟಕಞ್ಚಾತಿ ವಿನಯಪಿಟಕಂ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಸಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯೋ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಸಾ ನೀವರಣಞ್ಚಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಂ. ಏವಂ ಇತ್ಥಿರತನಂ, ಸೀಲಞ್ಚ ತಂ ಗುಣೋ ಚಾತಿ ಸೀಲಗುಣೋ, ಸೀಲಞ್ಚ ತಂ ಪತಿಟ್ಠಾ ಚಾತಿ ಸೀಲಪತಿಟ್ಠಾ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ತಥಾ ವೀಸತಿ ಚ ಸಾ ಪುರಿಸಾ ಚಾತಿ ವೀಸತಿಪುರಿಸಾ, ಸತಞ್ಚ ತಂ ಪುರಿಸಾ ಚಾತಿ ಸತಪುರಿಸಾ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಚ ತೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯೋ, ಅಙ್ಗಾ ಚ ತೇ ಜನಪದಞ್ಚಾತಿ ಅಙ್ಗಜನಪದಂ, ಮಗಧಾ ಚ ತೇ ರಟ್ಠಞ್ಚಾತಿ ಮಗಧರಟ್ಠಂ. ಏವಂ ಕಾಸಿರಟ್ಠಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಇಧ ನ ಹೋತಿ [ರೂ. ೩೪೧; ನೀ. ೬೮೧], ಪುಣ್ಣೋ ಮನ್ತಾನೀಪುತ್ತೋ, ಚಿತ್ತೋ ಗಹಪತಿ, ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ, ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಹಮ್ಪತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಕ್ವಚಿ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ, ಕಣ್ಹಸಪ್ಪೋ, ಲೋಹಿತಮಾಲಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ವಿಸೇಸನುತ್ತರಪದೋ ಯಥಾ? ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ, ಬುದ್ಧಘೋಸಾಚರಿಯೋ, ಆಚರಿಯಗುತ್ತಿಲೋ ವಾ, ಮಹೋಸಧಪಣ್ಡಿತೋ, ಪುರಿಸುತ್ತಮೋ, ಪುರಿಸವರೋ, ಪುರಿಸವಿಸೇಸೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ವಿಸೇಸನೋಭಯಪದೋ ಯಥಾ? ಛಿನ್ನಞ್ಚ ತಂ ಪರೂಳ್ಹಞ್ಚಾತಿ ಛಿನ್ನಪರೂಳ್ಹಂ, ಸೀತಞ್ಚ ತಂ ಉಣ್ಹಞ್ಚಾತಿ ಸೀತುಣ್ಹಂ, ಖಞ್ಜೋ ಚ ಸೋ ಖುಜ್ಜೋ ಚಾತಿ ಖಞ್ಜಖುಜ್ಜೋ. ಏವಂ ಅನ್ಧಬಧಿರೋ, ಕತಞ್ಚ ತಂ ಅಕತಞ್ಚಾತಿ ಕತಾಕತಂ, ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದಂ, ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಂ, ಸಿತ್ತಞ್ಚ ತಂ ಸಮ್ಮಟ್ಠಞ್ಚಾತಿ ಸಿತ್ತಸಮ್ಮಟ್ಠಂ, ಸನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಚ್ಚಂ, ಅಖೇಮಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ತಂ ಅವಿಪರೀತಟ್ಠೇನ ಸಚ್ಚಞ್ಚಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಉಪಮಾನುತ್ತರಪದೋ ಯಥಾ? ಸೀಹೋ ವಿಯಾತಿ ಸೀಹೋ, ಮುನಿ ಚ ಸೋ ಸೀಹೋ ಚಾತಿ ಮುನಿಸೀಹೋ. ಏವಂ ಮುನಿಪುಙ್ಗವೋ, ಬುದ್ಧನಾಗೋ, ಬುದ್ಧಾದಿಚ್ಚೋ, ರಂಸಿ ವಿಯಾತಿ ರಂಸಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಚ ಸೋ ರಂಸಿ ಚಾತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮರಂಸಿ. ಏವಂ ವಿನಯಸಾಗರೋ, ಸಮಣಪದುಮೋ, ಸಮಣಪುಣ್ಡರೀಕೋ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಸಮ್ಭಾವನಾಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ? ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ, ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ, ದೇವಭೂತೋ, ಧಮ್ಮೋ ಇತಿ ಸಙ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ, ಧಮ್ಮಸಮ್ಮತೋ, ಧಮ್ಮಸಞ್ಞಿತೋ, ಧಮ್ಮಲಕ್ಖಿತೋ, ಏವ ಇತಿ ಸಙ್ಖಾತೋ ಸದ್ದೋ ಏವಸದ್ದೋ. ಏವಂ ಚಸದ್ದೋ, ವಾಸದ್ದೋ, ಅರಿಯಭೂತೋ ಸಙ್ಘೋ ಅರಿಯಸಙ್ಘೋ. ಏವಂ ಬುದ್ಧಮುನಿ, ಪಚ್ಚೇಕಮುನಿ ಇಚ್ಚಾದಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಮ್ಭಾವನಾ ನಾಮ ಸಾಮಞ್ಞಭೂತಸ್ಸ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಸ್ಸ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಥೋಮನಾ ಸರೂಪವಿಸೇಸದೀಪನಾ, ನ ಗುಣಮತ್ತದೀಪನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಗರೂ ಪನ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಇತಿ ಬುದ್ಧಿ ಧಮ್ಮಬುದ್ಧಿ. ಏವಂ ಧಮ್ಮಸಞ್ಞಾ, ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ, ಧಾತುಸಞ್ಞಾ, ಮಾತುಸಞ್ಞಾ, ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ, ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿಪಿ ಏತ್ಥ ಆಹರನ್ತಿ, ಇಮಾನಿ ಪನ ‘‘ಸರಣಂ ಇತಿ ಗತೋ ಉಪಗತೋ ಸರಣಙ್ಗತೋ’’ತಿ ಪದಂ ವಿಯ ಇತಿಲುತ್ತಾನಿ ಪಠಮಾತಪ್ಪುರಿಸಪದಾನಿ ನಾಮ ಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ [ರೂ. ೩೪೩; ನೀ. ೭೦೨].

ಅವಧಾರಣಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ? ಗುಣೋ ಏವ ಧನಂ ನ ಮಣಿಸುವಣ್ಣಾದೀತಿ ಗುಣಧನಂ. ಏವಂ ಸದ್ಧಾಧನಂ, ಸೀಲಧನಂ, ಚಕ್ಖು ಏವ ದ್ವಾರಂ ನ ಗಾಮದ್ವಾರಾದೀತಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಂ. ಏವಂ ಚಕ್ಖುವತ್ಥು, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಚಕ್ಖಾಯತನಂ, ಚಕ್ಖುಧಾತು, ಖನ್ಧಾ ಏವ ಭಾರಾ ಖನ್ಧಭಾರಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಯದಿ ಭರಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಭಾರಾ ನಾಮ ಸಿಯುಂ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಏವ ಭಾರಾ ನಾಮ ಸಿಯುಂ, ನ ಸೀಸಭಾರ, ಅಂಸಭಾರಾದಯೋ. ಖನ್ಧಾ ಹಿ ನಿಚ್ಚಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ತಾವಕಾಲಿಕಾ, ಖನ್ಧಮೂಲಿಕಾ ಚಾತಿ. ಏವಂ ಅತಿಸಯತ್ಥಸಮ್ಭಾವನತ್ಥಂ ಖನ್ಧಾ ಏವ ಭಾರಾತಿ ಅವಧಾರಣವಾಕ್ಯಂ ಪಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಸೀಸಭಾರಾದೀನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಭಾರಭಾವಪಟಿಕ್ಖಿಪನತ್ಥನ್ತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಏವ ಮಲಂ ನ ಕಂಸಮಲಾದಿಕನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಮಲಂ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಏವ ಆಸವೋ ನ ಮಧ್ವಾಸವಾದಿಕೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ. ಏವಂ ತಣ್ಹಾಸಲ್ಲಂ, ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥಂ, ಪಞ್ಞಾಲೋಕೋ, ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೋ, ರಾಗಗ್ಗಿ, ದೋಸಗ್ಗಿ, ಮೋಹಗ್ಗಿ ಇಚ್ಚಾದಿ. ಗರೂ ಪನ ‘‘ಧನಂ ವಿಯಾತಿ ಧನಂ, ಸದ್ಧಾ ಏವ ಅರಿಯಾನಂ ಧನಂ ಸದ್ಧಾಧನಂ, ಸತ್ಥಂ ವಿಯಾತಿ ಸತ್ಥಂ, ಪಞ್ಞಾ ಏವ ಸತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಯೋಜೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಅತಿಸಯಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೋ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ [ರೂ. ೩೪೩; ನೀ. ೭೦೨].

೩೪೭. ನನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೇ ನಉ [ಕ. ೩೨೬; ರೂ. ೩೪೧; ನೀ. ೭೦೭].

ಞಾನುಬನ್ಧೋ ಪಟಿಸೇಧಮ್ಹಾ ಅಞ್ಞನಕಾರ ನಿವತ್ತನತ್ಥೋ, ನಉಇಚ್ಚೇತಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ಅಞ್ಞೇನ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹ ಏಕತ್ಥಂ ಹೋತಿ. ಇಮಿನಾ ನಞೇ ಕತ್ಥಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ –

೩೪೮. ಟ ನಉಸ್ಸ [ಕ. ೩೩೩; ರೂ. ೩೪೪; ನೀ. ೭೧೭; ಚಂ. ೨.೨.೨೦; ಪಾ. ೨.೨.೬; ‘‘ನಉ’’ (ಬಹೂಸು)].

ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ನಉಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಟಾನುಬನ್ಧೋ ಅ ಹೋತೀತಿ ನಸ್ಸ ಅತ್ತಂ.

ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ. ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಕಿಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವಾಯಂ ನಿಸೇಧೋ, ಉದಾಹು ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವಾತಿ, ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ನಿಸೇಧೋ, ಏವಂ ಸತಿ ಲೋಕೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಸಬ್ಬೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯುಂ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇಧ ಜನೋ ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ತತ್ಥ ಜನೋ ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸಾದಿನಿಯಮಂ ವಿನಾ ಲೋಕೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ನಿಸೇಧೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಅಥ ಲೋಕೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ನಿಸೇಧೋ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಕಿಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ನಿಸೇಧೇನ ನಿಸೇಧನೀಯಸ್ಸೇವ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ತಂಸದಿಸಾದಿಅತ್ಥೇಸು ತಬ್ಬೋಹಾರಸ್ಸೇವಾಯಂ ನಿಸೇಧೋ. ತಥಾ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸದಿಸೇ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಞ್ಞಾ ಸಣ್ಠಾತಿ, ಸಞ್ಞಾನುರೂಪಞ್ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೋಹಾರೋ ತಸ್ಮಿಂ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೋಹಾರಸ್ಸ ಅಯಂ ಪಟಿಸೇಧೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ತಂ? ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಬಾಲಜನಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾವೋಹಾರೋ ಪವತ್ತತಿಯೇವ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತಾ, ವೇದನಾ ಅತ್ತಾ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ, ತೇಸಂ ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಭಾವಖ್ಯಾಪನತ್ಥಂ ಪಟಿಸೇಧೋ ಯೋಜಿಯತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಅನತ್ತಾ, ವೇದನಾ ಅನತ್ತಾ’’ [ಮಹಾವ. ೨೦] ಇಚ್ಚಾದಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಸುದ್ಧಬ್ರಾಹ್ಮಣಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ಮಿಚ್ಛಾವಸೇನ ತಂಸದಿಸೇ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ನಕಾರಸ್ಸ ಚ ತದತ್ಥಜೋತಕಮತ್ತತಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪಧಾನತಾಸಙ್ಖಾತಂ ತಪ್ಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ಇಧ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸದಿಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏಸ ನಯೋ ತದಞ್ಞ, ತಬ್ಬಿರುದ್ಧ, ತದಭಾವತ್ಥಾದೀಸು.

ತತ್ಥ ತದಞ್ಞತ್ಥೇ –

ಸಙ್ಖತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಮ್ಮಾ [ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೮]. ಏತ್ಥ ಚ ನ ಸಙ್ಖತಾ ಅಸಙ್ಖತಾ, ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತಬ್ಬಿರುದ್ಧೇ –

ಅಕುಸಲೋ, ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತದಭಾವೇ –

ನ ಕತ್ವಾ ಅಕತ್ವಾ, ಕರಣೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದುವಿಧೋ ಪಟಿಸೇಧೋ ಪಸಜ್ಜಪಟಿಸೇಧೋ, ಪಯಿರುದಾಸಪಟಿಸೇಧೋ ಚಾತಿ.

ತತ್ಥ ಅತ್ತನಾ ಯುತ್ತಪದತ್ಥಂ ಪಸಜ್ಜ ಲಗ್ಗೇತ್ವಾ ಪಟಿಸೇಧೇತೀತಿ ಪಸಜ್ಜಪಟಿಸೇಧೋ, ತದಭಾವಮತ್ತಜೋತಕೋ ನಕಾರೋ, ಕ್ರಿಯಾಮತ್ತನಿಸೇಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಕತ್ವಾ, ಅಕಾತುಂ, ಅಕರೋನ್ತೋ, ನ ಕರೋತಿ, ನ ಕಾತಬ್ಬಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.