೩. ಕಾರಕಕಣ್ಡ

ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ

ಅಥ ನಾಮವಿಭತ್ತೀನಂ ಅತ್ಥಭೇದಾ ವುಚ್ಚನ್ತೇ.

ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪಠಮಾ?

೨೮೯. ಪಠಮತ್ಥಮತ್ತೇ [ಚಂ. ೨.೧.೯೩; ಪಾ. ೨.೩.೪೬].

ನಾಮಸ್ಸ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಮತ್ತೇ ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ.

ರುಕ್ಖೋ, ಮಾಲಾ, ಧನಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ಮತ್ತಸದ್ದೇನ ಕತ್ತು, ಕಮ್ಮಾದಿಕೇ ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇ ನಿವತ್ತೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಮತ್ತನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗತ್ಥೋಯೇವ ವುಚ್ಚತಿ.

ತತ್ಥ ಅನುಚ್ಚಾರಿತೇ ಸತಿ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಅವಿದಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಲೀನತ್ಥೋ ನಾಮ. ತಂ ಲೀನಮತ್ಥಂ ಗಮೇತಿ ಬೋಧೇತೀತಿ ಲಿಙ್ಗಂ, ಉಚ್ಚಾರಿತಪದಂ.

ತಂ ಪನ ಪಕತಿಲಿಙ್ಗಂ, ನಿಪ್ಫನ್ನಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ತತ್ಥ ವಿಭತ್ತಿರಹಿತಂ ಪಕತಿಲಿಙ್ಗಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಲಿಙ್ಗ, ವಿಭತ್ತೀನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವಿಭಾಗಟ್ಠಾನತ್ತಾ.

ಲೀನಂ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಂ. ತತ್ಥ ‘ಲೀನ’ನ್ತಿ ಅಪಾಕಟಂ. ‘ಅಙ್ಗ’ನ್ತಿ ಅವಯವೋ. ಲಿಙ್ಗಂ, ನಾಮಂ, ಪಾಟಿಪದಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ.

ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಪರಮತ್ಥೋ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಅತ್ಥೋತಿ ದುವಿಧೋ. ತಥಾ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ, ವಿಸೇಸ್ಯತ್ಥೋತಿ.

ತತ್ಥ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ ನಾಮ ಸಕತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಟಿನಿಯತೋ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸೋಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಆದಿಮ್ಹಿ ಸದ್ದುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚಿರಕಾಲಞ್ಚ ಸದ್ದಪವತ್ತಿಯಾ ನಿಬದ್ಧಕಾರಣತ್ತಾ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಸುತಿ, ಜಾತಿ, ಗುಣ, ದಬ್ಬ, ಕ್ರಿಯಾ, ನಾಮ, ಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಸತ್ತವಿಧೋ ಹೋತಿ.

ವಿಸೇಸ್ಯತ್ಥೋ ನಾಮ ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥೋ, ಬಹುನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಸಾಧಾರಣತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಸೋಯೇವ ತಂತಂನಿಮಿತ್ತಯೋಗಾ ನೇಮಿತ್ತಕತ್ಥೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಜಾತಿ, ಗುಣ, ದಬ್ಬ, ಕ್ರಿಯಾ, ನಾಮವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋ. ಗೋ, ಸುಕ್ಕೋ, ದಣ್ಡೀ, ಪಾಚಕೋ, ತಿಸ್ಸೋತಿ.

ತತ್ಥ ಗೋಸದ್ದೋ ಯದಾ ಜಾತಿಮತ್ತಂ ವದತಿ ಗೋ ಜಾತೀತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ವಿಸೇಸನಂ. ಯದಾ ದಬ್ಬಂ ವದತಿ ಗೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ಜಾತಿ ಚ ವಿಸೇಸನಂ.

ಸುಕ್ಕಸದ್ದೋ ಯದಾ ಗುಣಮತ್ತಂ ವದತಿ ಸುಕ್ಕೋ ಗುಣೋತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ವಿಸೇಸನಂ. ಯದಾ ಗುಣವಿಸೇಸಂ ವದತಿ ಗೋಸ್ಸ ಸುಕ್ಕೋತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ಗುಣಜಾತಿ ಚ ವಿಸೇಸನಂ. ಯದಾ ಗುಣವನ್ತಂ ದಬ್ಬಂ ವದತಿ ಸುಕ್ಕೋ ಗೋತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ಗುಣಜಾತಿ ಚ ಗುಣವಿಸೇಸೋ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಚ ವಿಸೇಸನಂ.

ದಣ್ಡೀಸದ್ದೋ ಯದಾ ಜಾತಿಮತ್ತಂ ವದತಿ ದಣ್ಡೀ ಜಾತೀತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ದಬ್ಬಞ್ಚ ವಿಸೇಸನಂ. ಯದಾ ದಬ್ಬವನ್ತಂ ದಬ್ಬಂ ವದತಿ ದಣ್ಡೀ ಪುರಿಸೋತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ದಬ್ಬಞ್ಚ ಜಾತಿ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಚ ವಿಸೇಸನಂ.

ಪಾಚಕಸದ್ದೋ ಯದಾ ಜಾತಿಮತ್ತಂ ವದತಿ ಪಾಚಕೋ ಜಾತೀತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ಕ್ರಿಯಾ ಚ ವಿಸೇಸನಂ. ಯದಾ ಕ್ರಿಯಾನಿಪ್ಫಾದಕಂ ದಬ್ಬಂ ವದತಿ ಪಾಚಕೋ ಪುರಿಸೋತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ಕ್ರಿಯಾ ಚ ಜಾತಿ ಚ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಚ ವಿಸೇಸನಂ.

ತಿಸ್ಸಸದ್ದೋ ಯದಾ ನಾಮಮತ್ತಂ ವದತಿ ತಿಸ್ಸೋ ನಾಮನ್ತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ವಿಸೇಸನಂ. ಯದಾ ನಾಮವನ್ತಂ ದಬ್ಬಂ ವದತಿ, ತಿಸ್ಸೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ನಾಮಜಾತಿ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಚ ವಿಸೇಸನಂ.

ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ವದತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತಂ ವಿಸೇಸ್ಯನ್ತಿ ಚ ದಬ್ಬನ್ತಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಸುತಿ ನಾಮ ಸದ್ದಸಭಾವಾ ಏವ ಹೋತಿ, ಸದ್ದಪಕ್ಖಿಕಾ ಏವ. ಸಬ್ಬೋ ಸದ್ದೋ ಪಠಮಂ ಸತ್ತಾಭಿಧಾಯಕೋತಿ ಚ ಞಾಸೇ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸುತಿಟ್ಠಾನೇ ಸತ್ತಾ ಏವ ಯುತ್ತಾ ವತ್ತುನ್ತಿ. ಸತ್ತಾತಿ ಚ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವೋಹಾರಮತ್ತೇನಪಿ ಲೋಕೇ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ತಂ ಸದ್ದಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಚ ಞಾಣಂ ತಂತದತ್ಥಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಮತ್ತಂ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಜಾನಾತಿ, ತತೋ ಪರಂ ಜಾತಿಸದ್ದೇ ಜಾತಿಂ ಜಾನಾತಿ. ಗುಣಸದ್ದೇ ಗುಣನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಲಿಙ್ಗ, ಸಙ್ಖ್ಯಾ, ಪರಿಮಾಣಾನಿಪಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥೇ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಲಿಙ್ಗಂ ನಾಮ ಯೇ ಇತ್ಥಿ, ಪುರಿಸಾನಂ ಲಿಙ್ಗ, ನಿಮಿತ್ತ, ಕುತ್ತಾ’ಕಪ್ಪಾ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತಾ, ಯೇ ಚ ನಪುಂಸಕಾನಂ ಲಿಙ್ಗ, ನಿಮಿತ್ತ, ಕುತ್ತಾ’ಕಪ್ಪಾ ನಾಮ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಾ, ಯೇ ಚ ಸದ್ದೇಸು ಚೇವ ಅತ್ಥೇಸು ಚ ವಿಸದಾ’ವಿಸದಾಕಾರ, ಮಜ್ಝಿಮಾಕಾರಾ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಲಿಙ್ಗಂ ನಾಮ.

ಏವಂ ವಿಸೇಸನ, ವಿಸೇಸ್ಯವಸೇನ ದುವಿಧೋ ಅತ್ಥೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸದ್ದಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ನಾಮ, ಸೋ ಸಲಿಙ್ಗೋ, ಸಸಙ್ಖ್ಯೋ, ಸಪರಿಮಾಣೋ ಚಾತಿ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಸಲಿಙ್ಗೋ ಯಥಾ? ಸಞ್ಞಾ, ಫಸ್ಸೋ, ಚಿತ್ತಂ. ಕಞ್ಞಾ, ಪುರಿಸೋ, ಕುಲಂ. ಮಾಲಾ, ರುಕ್ಖೋ, ಧನನ್ತಿ.

ಸಸಙ್ಖ್ಯೋ ಯಥಾ? ಏಕೋ, ದ್ವೇ, ತಯೋ, ಬಹೂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಸಪರಿಮಾಣೋ ಯಥಾ? ವಿದತ್ಥಿ, ಹತ್ಥೋ, ದೋಣೋ, ಆಳ್ಹಕಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಅಪಿ ಚ ಸುದ್ಧೋ, ಸಂಸಟ್ಠೋತಿ ದುವಿಧೋ ಲಿಙ್ಗತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಾದಿಸಂಸಗ್ಗರಹಿತೋ ಸುದ್ಧೋ ನಾಮ. ಸೋ ಸಲಿಙ್ಗೋ, ಸಸಙ್ಖ್ಯೋ, ಸಪರಿಮಾಣೋ, ಉಪಸಗ್ಗತ್ಥೋ, ನಿಪಾತತ್ಥೋ, ಪಾಟಿ-ಪದಿಕತ್ಥೋತಿ ಛಬ್ಬಿಧೋ. ಅತ್ಥಿ, ಸಕ್ಕಾ, ಲಬ್ಭಾಇಚ್ಚಾದಿ ಇಧ ಪಾಟಿಪದಿಕಂ ನಾಮ. ತುನ, ತ್ವಾನ, ತ್ವಾ, ತವೇ, ತುಂ, ಖತ್ತುಂಪಚ್ಚಯನ್ತಾಪಿ ನಿಪಾತೇಸು ಗಯ್ಹನ್ತಿ.

ಸಂಸಟ್ಠೋ ವುತ್ತಸಂಸಟ್ಠೋ, ಅವುತ್ತಸಂಸಟ್ಠೋತಿ ದುವಿಧೋ. ತತ್ಥ ವುತ್ತಸಂಸಟ್ಠೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಸಮಾಸೇನ ವುತ್ತಸಂಸಟ್ಠೋ, ತದ್ಧಿತೇನ, ಆಖ್ಯಾತೇನ, ಕಿತೇನಾತಿ. ತತ್ಥ ಸಮಾಸೇನ ವುತ್ತೋ ಛಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಸತ್ತವಿಧೋ, ಭಾವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠವಿಧೋ ವಾ, ತಥಾ ತದ್ಧಿತೇನ ವುತ್ತೋ. ಆಖ್ಯಾತೇನ ವುತ್ತೋ ಕತ್ತು, ಕಮ್ಮ, ಭಾವವಸೇನ ತಿವಿಧೋ. ಕಿತೇನ ವುತ್ತೋ ಛಕಾರಕ, ಭಾವವಸೇನ ಸತ್ತವಿಧೋ. ಸಬ್ಬೋ ಸುದ್ಧೋ ಚೇವ ವುತ್ತಸಂಸಟ್ಠೋ ಚ ಪಠಮಾಯ ವಿಸಯೋ.

ಅವುತ್ತಸಂಸಟ್ಠೋಪಿ ಕತ್ತುಸಂಸಟ್ಠೋ, ಕಮ್ಮಸಂಸಟ್ಠೋತಿಆದಿನಾ ಅನೇಕವಿಧೋ. ಸೋ ದುತಿಯಾದೀನಂ ಏವ ವಿಸಯೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ವಿನಾ ಕೇವಲೋ ಸದ್ದೋ ಪಯೋಗಂ ನಾರಹತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಪಯೋಗಾರಹತ್ಥಮೇವ ಛಬ್ಬಿಧೇ ಸುದ್ಧೇ ಚತುಬ್ಬಿಧೇ ಚ ವುತ್ತಸಂಸಟ್ಠೇ ಪಠಮಾ ಪಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಅತ್ಥಜೋತನತ್ಥಂ.

ಕೇನಚಿ ವಾಚಕೇನ ಅವುತ್ತಾನಿ ಪನ ಕಮ್ಮಾದೀನಿ ವಿಭತ್ತೀಹಿ ವಿನಾ ವಿದಿತಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿಕತ್ವಾ ಅತ್ಥಜೋತನತ್ಥಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಾದೀಸು ದುತಿಯಾದಯೋ ಪಯುಜ್ಜನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಮತ್ತೇತಿ ಇಧ ದೇಸನ್ತರಾವಚ್ಛೇದಕೇ ವಿಸಯಮತ್ತೇ ಭುಮ್ಮಂ. ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾಇಚ್ಚಾದೀಸು ಪನ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಪಯೋಜನೇ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ಏವಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಭುಮ್ಮಾನಂ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

೨೯೦. ಆಮನ್ತನೇ [ಕ. ೨೮೫; ರೂ. ೭೦; ನೀ. ೫೭೮; ಚಂ. ೨.೧.೯೪; ಪಾ. ೨.೩.೪೭; ಆಮನ್ತಣೇ (ಬಹೂಸು)].

ಪಗೇವ ಸಿದ್ಧಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ನಾಮೇನ ವಾ ನಿಪಾತೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣಂ ಆಮನ್ತನಂ ನಾಮ. ಅಧಿಕಾಮನ್ತನೇ ಅತ್ಥಮತ್ತೇ ಪಠಮಾ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಆಮನ್ತನಪದಂ ನಾಮ ಕ್ರಿಯಾಪೇಕ್ಖಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಕಸಞ್ಞಂ ನ ಲಭತಿ.

ತಂ ಪನ ದುವಿಧಂ ಸಾದರಾ’ನಾದರವಸೇನ. ಏಹಿ ಸಮ್ಮ, ಏಹಿ ಜೇತಿ.

ತಥಾ ಸಜೀವ, ನಿಜ್ಜೀವವಸೇನ, ಭೋ ಪುರಿಸ, ವದೇಹಿ ಭೋ ಸಙ್ಖ, ವದೇಹಿ ಭೋ ಸಙ್ಖ [ದೀ. ನಿ. ೨.೪೨೬]. ಉಮ್ಮುಜ್ಜ ಭೋ ಪುಥುಸಿಲೇ, ಉಮ್ಮುಜ್ಜ ಭೋ ಪುಥುಸಿಲೇತಿ [ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೫೮].

ತಥಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾ’ಪಚ್ಚಕ್ಖವಸೇನ, ಭೋ ಪುರಿಸ, ಕಹಂ ಏಕಪುತ್ತಕ, ಕಹಂ ಏಕಪುತ್ತಕಾತಿ [ಸಂ. ನಿ. ೨.೬೩; ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨].

ತಥಾ ನಿಯಮಾ’ನಿಯಮವಸೇನ, ಭೋ ಪುರಿಸ, ಅಚ್ಛರಿಯಂ ವತ ಭೋ ಅಬ್ಭುತಂ ವತ ಭೋ [ದೀ. ನಿ. ೨.೧೯೨]. ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮ ಸಞ್ಞೀ ಸಮಾನೋತಿಆದಿ [ದೀ. ನಿ. ೨.೧೯೨]. ಇದಂ ಆಮನ್ತನಂ ನಾಮ ಪಗೇವ ಸಿದ್ಧೇ ಏವ ಹೋತಿ, ನ ವಿಧಾತಬ್ಬೇ, ನ ಹಿ ಪಗೇವ ರಾಜಭಾವಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಂ ವಾ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಜನಂ ‘‘ಭೋ ರಾಜಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಭೋ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವಾ ಆಮನ್ತೇನ್ತೀತಿ.

ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ ನಿಟ್ಠಿತೋ.

ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ

ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ದುತಿಯಾ?

೨೯೧. ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ [ಕ. ೨೯೭; ರೂ. ೨೮೪; ನೀ. ೫೮೦; ಚಂ. ೨.೧.೪೩; ಪಾ. ೧.೪.೪೯-೫೧].

ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ. ಕರಿಯತೇತಿ ಕಮ್ಮಂ, ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಮ್ಮಂ, ವಿಕತಿಕಮ್ಮಂ, ಪತ್ತಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಮ್ಮಂ ಯಥಾ? ಇದ್ಧಿಮಾ ಹತ್ಥಿವಣ್ಣಂ ಮಾಪೇತಿ, ರಾಜಾ ನಗರಂ ಮಾಪೇತಿ, ಮಾತಾ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯತಿ, ಬೀಜಂ ರುಕ್ಖಂ ಜನೇತಿ, ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತಿ, ಆಹಾರೋ ಬಲಂ ಜನೇತಿ, ಜನೋ ಪುಞ್ಞಂ ಕರೋತಿ, ಪಾಪಂ ಕರೋತಿ, ಬುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ, ವಿನಯಂ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ, ಭಿಕ್ಖು ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ವಿಕತಿಕಮ್ಮಂ ಯಥಾ? ಗೇಹಂ ಕರೋತಿ, ರಥಂ ಕರೋತಿ, ಘಟಂ ಕರೋತಿ, ಪಟಂ ವಾಯತಿ, ಓದನಂ ಪಚತಿ, ಭತ್ತಂ ಪಚತಿ, ಕಟ್ಠಂ ಅಙ್ಗಾರಂ ಕರೋತಿ, ಸುವಣ್ಣಂ ಕಟಕಂ ಕರೋತಿ, ಗೇಹಂ ಝಾಪೇತಿ, ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದತಿ, ಪಾಕಾರಂ ಭಿನ್ದತಿ, ವಿಹಯೋ ಲುನಾತಿ, ಪಾಣಂ ಹನತಿ, ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಪತ್ತಿಕಮ್ಮಂ ಯಥಾ? ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಗೇಹಂ ಪವಿಸತಿ, ರುಕ್ಖಂ ಆರೋಹತಿ, ನದಿಂ ತರತಿ, ಆದಿಚ್ಚಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಬುದ್ಧಂ ವನ್ದತಿ ಪಯಿರುಪಾಸತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಪಕತಿಕಮ್ಮಂ, ವಿಕತಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ಸುವಣ್ಣಂ ಕಟಕಂ ಕರೋತಿ, ಕಟ್ಠಂ ಅಙ್ಗಾರಂ ಕರೋತಿ, ಪುರಿಸಂ ಠಿತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಪುರಿಸಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಸ್ಸತಿ ಸತಂ, ಸಮ್ಪಜಾನಂ, ಅಭಿಕ್ಕಮನ್ತಂ, ಪಟಿಕ್ಕಮನ್ತಂ, ಆಲೋಕೇನ್ತಂ, ವಿಲೋಕೇನ್ತಂ, ಸಮಿಞ್ಜೇನ್ತಂ, ಪಸಾರೇನ್ತಂ.

ಏತ್ಥ ‘ಪುರಿಸಂ, ಭಿಕ್ಖು’ನ್ತಿ ಪಕತಿಕಮ್ಮಂ, ‘ಠಿತಂ, ಸತಂ’ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ವಿಕತಿಕಮ್ಮಾನಿ.

ಧಾತುಕಮ್ಮಂ, ಕಾರಿತಕಮ್ಮನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಪುರಿಸಂ ಗಾಮಂ ಗಮೇತಿ.

ಧಾತುಕಮ್ಮಞ್ಚ ದ್ವಿಕಮ್ಮಿಕಧಾತೂನಂ ದುವಿಧಂ ಪಧಾನಕಮ್ಮಂ, ಅಪ್ಪಧಾನಕಮ್ಮನ್ತಿ. ಅಜಪಾಲೋ ಅಜಂ ಗಾಮಂ ನೇತಿ, ಪುರಿಸೋ ಭಾರಂ ಗಾಮಂ ವಹತಿ, ಹರತಿ, ಗಾಮಂ ಸಾಖಂ ಕಡ್ಢತಿ, ಗಾವಿಂ ಖೀರಂ ದೋಹತಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಕಮ್ಬಲಂ ಯಾಚತಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಭತ್ತಂ ಭಿಕ್ಖತಿ, ಗಾವಿಯೋ ವಜಂ ಅವರುನ್ಧತಿ, ಭಗವನ್ತಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ರುಕ್ಖಂ ಫಲಾನಿ ಓಚಿನಾತಿ, ಸಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಬ್ರವೀತಿ, ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಏತದವೋಚ [ಉದಾ. ೨೩ (ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ)], ಸಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಅನುಸಾಸತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘ಅಜಂ, ಖೀರಂ’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಪಧಾನಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಕತ್ತಾರಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಇಟ್ಠತರತ್ತಾ. ‘ಗಾಮಂ, ಗಾವಿಂ’ಇಚ್ಚಾದಿ ಅಪ್ಪಧಾನಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ತಥಾ ಅನಿಟ್ಠತರತ್ತಾ.

ತತ್ಥ ಪಧಾನಕಮ್ಮಂ ಕಥಿನಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ಕಮ್ಮಭಾವೇ ಥಿರಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಪ್ಪಧಾನಕಮ್ಮಂ ಅಕಥಿನಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ಅಥಿರಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಞ್ಹಿ ಕದಾಚಿ ಸಮ್ಪದಾನಂ ಹೋತಿ, ಕದಾಚಿ ಅಪಾದಾನಂ, ಕದಾಚಿ ಸಾಮಿ, ಕದಾಚಿ ಓಕಾಸೋ. ಯಥಾ – ಸೋ ಮಂ ದಕಾಯ ನೇತಿ, ಗಾವಿತೋ ಖೀರಂ ದೋಹತಿ, ಗಾವಿಯಾ ಖೀರಂ ದೋಹಹಿ, ಗಾವಿಯಂ ಖೀರಂ ದೋಹತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾತಿ ವತ್ತತೇ.

೨೯೨. ಗತಿಬೋಧಾಹಾರಸದ್ದತ್ಥಾ ಕಮ್ಮಕ ಭಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಯೋಜ್ಜೇ [ಕ. ೩೦೦; ರೂ. ೨೮೬; ನೀ. ೫೮೭; ಚಂ. ೨.೧.೪೪; ಪಾ. ೧.೪.೫೨].

ನಿಚ್ಚವಿಧಿಸುತ್ತಮಿದಂ. ಗಮನತ್ಥಾನಂ ಬೋಧನತ್ಥಾನಂ ಆಹಾರತ್ಥಾನಂ ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಅಕಮ್ಮಕಾನಂ ಭಜ್ಜಾದೀನಞ್ಚ ಧಾತೂನಂ ಪಯೋಜ್ಜೇ ಕಮ್ಮನಿ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಯೋಜ್ಜಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಕಾರಿತಕಮ್ಮಂ ವುಚ್ಚತಿ.

ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಗಾಮಂ ಗಮಯತಿ, ಸಾಮಿಕೋ ಅಜಪಾಲಂ ಅಜಂ ಗಾಮಂ ನಯಾಪೇತಿ, ಆಚರಿಯೋ ಸಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಬೋಧೇತಿ, ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಭತ್ತಂ ಭೋಜೇತಿ, ಆಚರಿಯೋ ಸಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಾಠೇತಿ, ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಸಯಾಪೇತಿ, ಅಚ್ಛಾಪೇತಿ, ಉಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಧಞ್ಞಂ ಭಜ್ಜಾಪೇತಿ, ಕೋಟ್ಟಾಪೇತಿ, ಉದ್ಧರಾಪೇತಿ.

ಏತೇಸಮೀತಿ ಕಿಂ? ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸೇನ ಓದನಂ ಪಾಚೇತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಗಮನತ್ಥಾದೀನಂ ಪಯೋಜ್ಜೇ ತತಿಯಾಪಿ ರೂಪಸಿದ್ಧಿಯಂ [೧೪೧ ಪಿಟ್ಠೇ] ಸದ್ದನೀತಿಯಞ್ಚ [ಸುತ್ತ-೧೪೮ ಪಿಟ್ಠೇ] ವುತ್ತಾ. ಸದ್ದನೀತಿಯಂ ತತಿಯಾಪಯೋಗೇಪಿ ಕಮ್ಮತ್ಥಮೇವ ಇಚ್ಛತಿ. ಞಾಸಾದೀಸು ಕತ್ವತ್ಥಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ.

ಯದಾ ಪನ ಪಠಮಂ ಪಯೋಜಕಂ ಅಞ್ಞೋ ದುತಿಯೋ ಪಯೋಜೇತಿ, ತದಾ ಪಠಮೋ ಪಯೋಜ್ಜೋ ನಾಮ. ತಸ್ಮಿಂ ತತಿಯಾಏವಾತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ತನಾ ವಿಪ್ಪಕತಂ ಕುಟಿಂ ಪರೇಹಿ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತಿ [ಪಾರಾ. ೩೬೩].

೨೯೩. ಹರಾದೀನಂ ವಾ [ಕ. ೩೦೦; ರೂ. ೨೮೬; ನೀ. ೫೮೭; ಚಂ. ೨.೧.೪೫; ಪಾ. ೧.೪.೫೩].

ಹರಾದೀನಂ ಪಯೋಜ್ಜೇ ಕಮ್ಮನಿ ವಿಕಪ್ಪೇನ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ.

ಸಾಮಿಕೋ ಪುರಿಸಂ ಭಾರಂ ಹಾರೇತಿ ಪುರಿಸೇನ ವಾ, ಪುರಿಸಂ ಆಹಾರಂ ಅಜ್ಝೋಹಾರೇತಿ ಪುರಿಸೇನ ವಾ, ಪುರಿಸಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾರೇತಿ ಪುರಿಸೇನ ವಾ, ರಾಜಾ ಪುರಿಸಂ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಪುರಿಸೇನ ವಾ, ಪುರಿಸಂ ಬುದ್ಧಂ ವನ್ದಾಪೇತಿ ಪುರಿಸೇನ ವಾ.

೧೯೪. ನ ಖಾದಾದೀನಂ [ಕ. ೩೦೦; ರೂ. ೨೮೬; ನೀ. ೫೮೭; ಚಂ. ೨.೧.೪೭; ಪಾ. ೧.೪.೫೭].

ಖಾದಾದೀನಂ ಪಯೋಜ್ಜೇ ಕಮ್ಮನಿ ನ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ.

ಸಾಮಿಕೋ ಪುರಿಸೇನ ಖಜ್ಜಂ ಖಾದಾಪೇತಿ, ಅದ-ಭಕ್ಖನೇ, ಭತ್ತಂ ಆದೇತಿ, ಸಾಮಿಕೋ ದಾಸೇನ ಪುರಿಸಂ ಅವ್ಹಾಪೇತಿ, ಸದ್ದಾಯಾಪೇತಿ, ಕನ್ದಯತಿ, ನಾದಯತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘ಸದ್ದಾಯಾಪೇತೀ’ತಿ ಸದ್ದಂ ಕಾರಾಪೇತಿ, ನಾಮಧಾತು ಚೇಸಾ. ಕನ್ದ, ನದಾಪಿ ಸದ್ದತ್ಥಾಯೇವ.

೨೯೫. ವಹಿಸ್ಸಾನಿಯನ್ತುಕೇ [ಕ. ೩೦೦; ರೂ. ೨೮೬; ನೀ. ೫೮೭; ಚಂ. ೨.೧.೪೮; ಪಾ. ೧.೪.೫೨].

ವಹಿಸ್ಸಾತಿ ಧಾತುನಿದ್ದೇಸೋ ಇ-ಕಾರೋ, ನಿಯಾಮೇತಿ ಪಯೋಜೇತೀತಿ ನಿಯನ್ತಾ, ನತ್ಥಿ ನಿಯನ್ತಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನಿಯನ್ತುಕೋ. ಯಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇನ ಪಯೋಜಕೇನ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಸಯಮೇವ ಞತ್ವಾ ವಹತಿ, ಸೋ ಅನಿಯನ್ತುಕೋ ನಾಮ, ವಹಧಾತುಸ್ಸ ತಾದಿಸೇ ಅನಿಯನ್ತುಕೇ ಪಯೋಜ್ಜೇ ಕಮ್ಮನಿ ದುತಿಯಾ ನ ಹೋತಿ.

ಸಾಮಿಕೋ ದಾಸೇನ ಭಾರಂ ವಾಹೇತಿ.

ಅನಿಯನ್ತುಕೇತಿ ಕಿಂ? ಬಲೀಬದ್ದೇ ಭಾರಂ ವಾಹೇತಿ.

೨೯೬. ಭಕ್ಖಿಸ್ಸಾಹಿಂಸಾಯಂ [ಕ. ೩೦೦; ರೂ. ೨೮೬; ನೀ. ೫೮೭; ಚಂ. ೨.೧.೪೯; ಪಾ. ೧.೪.೫].

ಭಕ್ಖಿತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಭಕ್ಖಾಪನಂ ಹಿಂಸಾ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಭಕ್ಖಾಪನಂ ಹಿಂಸಾ ನಾಮ, ಭಕ್ಖಧಾತುಸ್ಸ ಪಯೋಜ್ಜೇ ಕಮ್ಮನಿ ಅಹಿಂಸಾವಿಸಯೇ ದುತಿಯಾ ನ ಹೋತಿ.

ಸಾಮಿಕೋ ಪುರಿಸೇನ ಮೋದಕೇ ಭಕ್ಖಾಪೇತಿ.

ಅಹಿಂಸಾಯನ್ತಿ ಕಿಂ? ಬಲೀಬದ್ದೇ ಸಸ್ಸಂ ಭಕ್ಖಾಪೇತಿ. ಏತ್ಥ ‘ಸಸ್ಸ’ನ್ತಿ ಥೂಲತರಂ ಸಸ್ಸನ್ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾನ [ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧.೪೩೮], ತೋಸೇನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನಂ [ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧.೩೦೦]. ಥೇರಸ್ಸ ಪತ್ತೋ ದುತಿಯಸ್ಸ ಗಾಹೇತಬ್ಬೋ’’ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ [ಪಾರಾ. ೬೧೫] ಪಯೋಜ್ಜೇ ಛಟ್ಠೀಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ.

೨೯೭. ಝಾದೀಹಿ ಯುತ್ತಾ [ಕ. ೨೯೯; ರೂ. ೨೮೮; ನೀ. ೫೮೨, ೫೮೬; ಚಂ. ೨.೧.೫೦; ಪಾ. ೨.೩.೨].

ಧೀಇಚ್ಚಾದೀಹಿ ನಿಪಾತೋಪಸಗ್ಗೇಹಿ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ.

ಧೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಹನ್ತಾರಂ [ಧ. ಪ. ೩೮೯], ಧೀರತ್ಥು’ಮಂ ಪೂತಿಕಾಯಂ [ಜಾ. ೧.೩.೧೨೯], ಧೀರತ್ಥು ತಂ ಧನಲಾಭಂ [ಜಾ. ೧.೪.೩೬], ಧೀರತ್ಥು ಬಹುಕೇ ಕಾಮೇ. ತತಿಯಾಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ಧೀರತ್ಥು ಜೀವಿತೇನ ಮೇ [ಜಾ. ೨.೧೭.೧೩೫]. ಅನ್ತರಾ ಚ ರಾಜಗಹಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ನಾಳನ್ದಂ [ದೀ. ನಿ. ೧.೧], ಅಭಿತೋ ಗಾಮಂ ವಸತಿ, ಪರಿತೋಗಾಮಂ ವಸತಿ, ನದಿಂ ನೇರಞ್ಜರಂ ಪತಿ [ಸು. ನಿ. ೪೨೭], ಏತೇಸು ಛಟ್ಠ್ಯತ್ಥೇ ದುತಿಯಾ.

ತಥಾ ಪಟಿಭಾತಿ ಮಂ ಭಗವಾ [ಉದಾ. ೪೫; ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೧೭], ಅಪಿಸ್ಸು ಮಂ ತಿಸ್ಸೋ ಉಪಮಾಯೋ ಪಟಿಭಂಸು [ಮ. ನಿ. ೧.೩೭೪], ಪಟಿಭಾತು ತಂ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮೋ ಭಾಸಿತುಂ [ಮಹಾವ. ೨೫೮]. ಪಟಿಭನ್ತು ತಂ ಚುನ್ದ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ [ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯] – ‘ಮ’ನ್ತಿ ಮಮ, ‘ತ’ನ್ತಿ ತವ, ಸಮ್ಪದಾನತ್ಥೇ ದುತಿಯಾ. ‘ಮ’ನ್ತಿ ಮಮಞಾಣೇ, ‘ತ’ನ್ತಿ ತವಞಾಣೇತಿಪಿ ವಣ್ಣೇಸುಂ. ನ ಉಪಾಯಮನ್ತರೇನ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿ, ನತ್ಥಿ ಸಮಾದಾನಮನ್ತರೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪಟಿಲಾಭೋ, ನೇವಿಧ ನ ಹುರಂ ನ ಉಭಯಮನ್ತರೇನ, ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸ [ಮ. ನಿ. ೩.೩೯೩; ಉದಾ. ೭೪]. ತತ್ಥ ‘ಅನ್ತರೇನಾ’ತಿ ನಿಪಾತಪದಮೇತಂ, ವಜ್ಜೇತ್ವಾತ್ಯತ್ಥೋ. ಪುಬ್ಬೇನ ಗಾಮಂ, ದಕ್ಖಿಣೇನ ಗಾಮಂ, ಉತ್ತರೇನ ಗಾಮಂ, ಗಾಮಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಉಪಸಗ್ಗಪುಬ್ಬಾನಂ ಅಕಮ್ಮಕಧಾತೂನಂ ಪಯೋಗೇ ಆಧಾರೇ ದುತಿಯಾ, ಪಥವಿಂ ಅಧಿಸೇಸ್ಸತಿ, ಗಾಮಂ ಅಧಿತಿಟ್ಠತಿ, ರುಕ್ಖಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ, ಮಞ್ಚಂ ವಾ ಪೀಠಂ ವಾ ಅಭಿನಿಸೀದೇಯ್ಯ ವಾ ಅಭಿನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಾ [ಪಾಚಿ. ೧೩೦], ಗಾಮಂ ಉಪವಸತಿ, ಗಾಮಂ ಅನುವಸತಿ, ಪಬ್ಬತಂ ಅಧಿವಸತಿ, ಘರಂ ಆವಸತಿ, ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ [ದೀ. ನಿ. ೧.೨೫೮; ಪಾರಾ. ೫೧೯], ಉಪೋಸಥಂ ಉಪವಸತಿ, ಕಾಮಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ, ರೂಪಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ, ಅರೂಪಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ, ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಸಹಬ್ಯತಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ, ನಿಪನ್ನಂ ವಾ ಉಪನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ [ದೀ. ನಿ. ೩.೨೮೨], ನಿಸಿನ್ನಂ ವಾ ಉಪನಿಸೀದೇಯ್ಯ [ದೀ. ನಿ. ೩.೨೮೨], ಠಿತಂ ವಾ ಉಪತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ [ದೀ. ನಿ. ೩.೨೮೨] ಇಚ್ಚಾದಿ.

ತಪ್ಪಾನ, ಚಾರೇಪಿ ದುತಿಯಾ, ನದಿಂ ಪಿವತಿ, ಸಮುದ್ದಂ ಪಿವತಿ, ಗಾಮಂ ಚರತಿ, ಅರಞ್ಞಂ ಚರತಿ, ನದಿಯಂ, ಗಾಮೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಾಲ, ದಿಸಾಸುಪಿ ಆಧಾರೇ ಏವ ದುತಿಯಾ, ತಂ ಖಣಂ, ತಂ ಮುಹುತ್ತಂ, ತಂ ಕಾಲಂ, ಏಕಮನ್ತಂ [ಖು. ಪಾ. ೫.೧], ಏಕಂ ಸಮಯಂ [ಖು. ಪಾ. ೫.೧; ದೀ. ನಿ. ೧.೧], ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ [ಪಾರಾ. ೧೬], ಸಾಯನ್ಹಸಮಯಂ, ತಂ ದಿವಸಂ, ಇಮಂ ರತ್ತಿಂ [ದೀ. ನಿ. ೩.೨೮೫], ದುತಿಯಮ್ಪಿ, ತತಿಯಮ್ಪಿ, ಚತುತ್ಥಂ ವಾ ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ ಅಪ್ಪೇತಿ, ತತೋ ಪುಬ್ಬಂ, ತತೋ ಪರಂ, ಪುರಿಮಂ ದಿಸಂ [ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೬], ದಕ್ಖಿಣಂ ದಿಸಂ [ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೬], ಪಚ್ಛಿಮಂ ದಿಸಂ [ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೬], ಉತ್ತರಂ ದಿಸಂ [ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೬], ಇಮಾ ದಸ ದಿಸಾಯೋ, ಕತಮಂ ದಿಸಂ ತಿಟ್ಠತಿ ನಾಗರಾಜಾ [ಜಾ. ೧.೧೬.೧೦೪], ಇಮಾಸು ದಿಸಾಸು ಕತಮಾಯ ದಿಸಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ ಛದ್ದನ್ತನಾಗರಾಜಾತಿ ಅತ್ಥೋಇಚ್ಚಾದಿ.

೨೯೮. ಲಕ್ಖಣಿತ್ಥಮ್ಭೂತವಿಚ್ಛಾಸ್ವಭಿನಾ [ಕ. ೨೯೯; ರೂ. ೨೮೮; ನೀ. ೫೮೨, ೫೮೬; ಚಂ. ೨.೧.೫೪; ಪಾ. ೧.೪.೯೦, ೯೧; ೨.೩.೮].

ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ಪವತ್ತೇನ ಅಭಿನಾ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ.

ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಅನೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಂ. ಅಯಂ ಪಕಾರೋ ಇತ್ಥಂ, ಈದಿಸೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತ್ಥಂ ಭೂತೋ ಪತ್ತೋತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತೋ. ಭಿನ್ನೇ ಅತ್ಥೇ ಬ್ಯಾಪಿತುಂ ಇಚ್ಛಾ ವಿಚ್ಛಾ.

ತತ್ಥ ಲಕ್ಖಣೇ –

ರುಕ್ಖಮಭಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ವಿಜ್ಜು, ರುಕ್ಖಂ ಅಭಿ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ವಿಜ್ಜೋತತೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ವಿಜ್ಜೋಭಾಸೇನ ಬ್ಯಾಪಿತೋ ರುಕ್ಖೋ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ಸಞ್ಞಾಣಂ ಹೋತಿ.

ಇತ್ಥಮ್ಭೂತೇ –

ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಮಭಿ, ಮಾತರಂ ಅಭಿ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ಸಾಧೂತಿ ಅತ್ಥೋ, ದೇವದತ್ತೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಮಾತುಪಟ್ಠಾನೇ ಅಗ್ಗಪುರಿಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಂ ಖೋ ಪನ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮಂ ಏವಂ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ [ಪಾರಾ. ೧]. ಏತ್ಥ ಚ ‘ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ’ತಿ ಅಭಿ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ಉಗ್ಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಂ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸಕಲಲೋಕಗ್ಗಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಉಗ್ಗತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಕಿತ್ತಿಸದ್ದಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಪನ ತಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವಿಚ್ಛಾಯಂ –

ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಅಭಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ, ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ವಿಜ್ಜೋತತೇತ್ಯತ್ಥೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಲಕ್ಖಣಾದಿಅತ್ಥಾ ಅಭಿಸದ್ದೇನ ಜೋತನೀಯಾ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಾ ಏವ, ನ ವಚನೀಯತ್ಥಾ, ಬ್ಯಾಪನಾದಿಅತ್ಥಾ ಏವ ವಚನೀಯತ್ಥಾತಿ.

೨೯೯. ಪತಿಪರೀಹಿ ಭಾಗೇ ಚ [ಕ. ೨೯೯; ರೂ. ೨೮೮; ನೀ. ೫೮೨, ೫೮೬; ಚಂ. ೨.೧.೫೫; ಪಾ. ೧.೪.೯೦].

ಲಕ್ಖಣಿ’ತ್ಥಮ್ಭೂತ, ವಿಚ್ಛಾಸು ಚ ಭಾಗೇ ಚ ಪವತ್ತೇಹಿ ಪತಿ, ಪರೀಹಿ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ.

ಲಕ್ಖಣೇ –

ರುಕ್ಖಂ ಪತಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ವಿಜ್ಜು, ರುಕ್ಖಂ ಪರಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ವಿಜ್ಜು. ತತ್ಥ ‘ಪತೀ’ತಿ ಪಟಿಚ್ಚ, ‘ಪರೀ’ತಿ ಫರಿತ್ವಾ.

ಇತ್ಥಮ್ಭೂತೇ –

ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಂ ಪತಿ, ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಂ ಪರಿ.

ವಿಚ್ಛಾಯಂ –

ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಪತಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ, ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಪರಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ.

ಭಾಗೇ –

ತಂ ದೀಯತು, ಯದೇತ್ಥ ಮಂ ಪತಿ ಸಿಯಾ, ತಂ ದೀಯತು, ಯದೇತ್ಥ ಮಂ ಪರಿ ಸಿಯಾ. ತತ್ಥ ‘ಪತೀ’ತಿ ಪಟಿಚ್ಚ, ‘ಪರೀ’ತಿ ಪರಿಚ್ಚ, ಉದ್ದಿಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘ಠಪಿತ’ನ್ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ. ಏತ್ಥ ಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಯಂ ವತ್ಥು ಠಪಿತಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಮೇ ದೀಯತೂತ್ಯತ್ಥೋ, ಏತೇಸು ಬಹೂಸು ಭಾಗೇಸು ಯೋ ಮಮ ಭಾಗೋ, ಸೋ ಮಯ್ಹಂ ದೀಯತೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ.

೩೦೦. ಅನುನಾ [ಕ. ೨೯೯; ರೂ. ೨೮೮; ನೀ. ೫೮೨, ೫೮೬; ಚಂ. ೨.೧.೫೬; ಪಾ. ೧.೪.೮೪, ೯೦].

ಲಕ್ಖಣಿ’ತ್ಥಮ್ಭೂತ, ವಿಚ್ಛಾಸು ಚ ಭಾಗೇ ಚ ಪವತ್ತೇನ ಅನುನಾ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ.

ಲಕ್ಖಣೇ –

ರುಕ್ಖಂ ಅನು ವಿಜ್ಜೋತತೇ ವಿಜ್ಜು, ರುಕ್ಖಂ ಅನು ಫರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಸಮ್ಬುದ್ಧಮನುಪಬ್ಬಜುಂ [ಬು. ವಂ. ೨೧.೫], ‘ಸಮ್ಬುದ್ಧ’ನ್ತಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ, ಅನು ಗನ್ತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ, ವಿಪಸ್ಸಿಬೋಧಿಸತ್ತೇ ಪಬ್ಬಜಿತೇ ಸತಿ ತಾನಿಪಿ ಚತುರಾಸೀತಿಕುಲಪುತ್ತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪಬ್ಬಜಿಂಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಚ್ಚಕ್ರಿಯಮನು ವುಟ್ಠಿ ಪಾವಸ್ಸಿ, ‘ಅನೂ’ತಿ ಅನ್ವಾಯ, ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಚ್ಚಕ್ರಿಯಾಯ ಸತಿ ಸಚ್ಚಕ್ರಿಯಹೇತು ದೇವೋ ಪಾವಸ್ಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಹೇತು ಚ ಲಕ್ಖಣಂ ಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ಸಚ್ಚಕ್ರಿಯಾಯ ಸಹೇವಾತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ. ‘‘ಸಹ ಸಚ್ಚೇ ಕತೇ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿ [ಚರಿಯಾ. ೩.೮೨] ಹಿ ವುತ್ತಂ.

ಇತ್ಥಮ್ಭೂತೇ –

ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಮನು. ತತ್ಥ ‘ಅನೂ’ತಿ ಅನ್ವಾಯ ಪಟಿಚ್ಚ.

ವಿಚ್ಛಾಯಂ –

ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಅನು ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ. ತತ್ಥ ‘ಅನೂ’ತಿ ಅನು ಫರಿತ್ವಾ.

ಭಾಗೇ –

ಯದೇತ್ಥ ಮಂ ಅನು ಸಿಯಾ, ತಂ ದೀಯತು. ತತ್ಥ ‘ಅನೂ’ತಿ ಅನ್ವಾಯ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

೩೦೧. ಸಹತ್ಥೇ [ಕ. ೨೯೯; ರೂ. ೨೮೮; ನೀ. ೫೮೨, ೫೮೬; ಚಂ. ೨.೧.೫೭; ಪಾ. ೧.೪.೮೫].

ಸಹತ್ಥೇ ಅನುನಾ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ.

ಪಬ್ಬತಂ ಅನು ತಿಟ್ಠತಿ [ಪಬ್ಬತಮನುಸೇನಾ ತಿಟ್ಠತಿ (ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನವುತ್ತಿಯಂ)]. ನದಿಂ ಅನ್ವಾವಸಿತಾ ಬಾರಾಣಸೀ. ‘ಅನೂ’ತಿ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ, ನದಿಯಾ ಸಹ ಆಬದ್ಧಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೩೦೨. ಹೀನೇ [ಕ. ೨೯೯; ರೂ. ೨೮೮; ನೀ. ೫೮೨, ೫೮೬; ಚಂ. ೨.೧.೫೮; ಪಾ. ೧.೪.೮೬].

ಹೀನೇ ಪವತ್ತೇನ ಅನುನಾ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ.

ಅನು ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ, ಅನುಗತಾ ಪಚ್ಛತೋ ಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಬ್ಬೇ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತತೋ ಹೀನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೩೦೩. ಉಪೇನ [ಕ. ೨೯೯; ರೂ. ೨೮೮; ನೀ. ೫೮೨, ೫೮೬; ಚಂ. ೨.೧.೫೯; ಪಾ. ೧.೪.೮೭].

ಹೀನೇ ಉಪೇನ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ.

ಉಪ ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ, ಉಪೇಚ್ಚ ಗತಾ ಸಮೀಪೇ ಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಹೀನಾತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಅಭಿಇಚ್ಚಾದಯೋ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಾತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥೇಸು ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಪಕಾರೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಪವಚನೀಯಂ, ಪಕಾರೋ ಚ ಲಕ್ಖಣಿ’ತ್ಥಮ್ಭೂತ, ವಿಚ್ಛಾದಿಕೋ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪನಾದಿಕ್ರಿಯಾ, ಕಮ್ಮಂ ಪವಚನೀಯಂ ಯೇಹಿ ತೇ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಾ.

ತತ್ಥ ಬ್ಯಾಪನಾದಿಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸವಾಚೀಹಿ ಉಪಸಗ್ಗೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೇಸತಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ, ಅಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಪನ ಆಧಾರ, ಸಾಮ್ಯಾದಿಅತ್ಥೇಸು ಹೋತಿ, ಲಕ್ಖಣಾದಯೋ ಪನ ಸಾಮತ್ಥಿಯಸಿದ್ಧಾ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಾ ಏವಾತಿ.

೩೦೪. ಕಾಲದ್ಧಾನಮಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ [ಕ. ೨೯೮; ರೂ. ೨೮೭; ನೀ. ೫೮೧; ಪಾ. ೨.೩.೫]

ಕಾಲಸ್ಸ ವಾ ಅದ್ಧುನೋ ವಾ ದಬ್ಬ, ಗುಣ, ಕ್ರಿಯಾಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ನಿರನ್ತರಂ ಸಂಯೋಗೇ ಕಾಲ’ದ್ಧಾನವಾಚೀಹಿ ಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಪರಂ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ.

ಕಾಲೇ –

ಸತ್ತಾಹಂ ಗವಪಾನಂ, ಮಾಸಂ ಮಂಸೋದನಂ, ಸರದಂ ರಮಣೀಯಾ ನದೀ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ರಮಣೀಯಂ ನನ್ದನಂ, ಮಾಸಂ ಸಜ್ಝಾಯತಿ, ವಸ್ಸಸತಂ ಜೀವತಿ, ತಯೋ ಮಾಸೇ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ.

ಅದ್ಧಾನೇ –

ಯೋಜನಂ ವನರಾಜಿ, ಯೋಜನಂ ದೀಘೋ ಪಬ್ಬತೋ, ಕೋಸಂ ಸಜ್ಝಾಯತಿ.

ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇತಿ ಕಿಂ? ಮಾಸೇ ಮಾಸೇ ಭುಞ್ಜತಿ, ಯೋಜನೇ ಯೋಜನೇ ವಿಹಾರೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸನಮ್ಪಿ ಕತ್ತಾರಾ ಸಾಧೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಮ್ಮಗತಿಕಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ‘ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಸದ್ದೇನ ಗಯ್ಹತಿ.

ಸುಖಂ ಸೇತಿ, ದುಕ್ಖಂ ಸೇತಿ, ಸೀಘಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಖಿಪ್ಪಂ ಗಚ್ಛತಿ, ದನ್ಧಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಮುದುಂ ಪಚತಿ, ಗರುಂ ಏಸ್ಸತಿ, ಲಹುಂ ಏಸ್ಸತಿ, ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಕಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಕಂ ಓತಾಪೇತಿ, ಕಾಯಪ್ಪಚಾಲಕಂ ಗಚ್ಛತಿ [ಪಾಚಿ. ೫೯೦], ಹತ್ಥಪ್ಪಚಾಲಕಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೀಸಪ್ಪಚಾಲಕಂ ಗಚ್ಛತಿ [ಪಾಚಿ. ೫೯೪-೫೯೫], ಸುರುಸುರುಕಾರಕಂ ಭುಞ್ಜತಿ [ಪಾಚಿ. ೬೨೭], ಅವಗಣ್ಡಕಾರಕಂ ಭುಞ್ಜತಿ [ಪಾಚಿ. ೬೨೨], ಪಿಣ್ಡುಕ್ಖೇಪಕಂ ಭುಞ್ಜತಿ [ಪಾಚಿ. ೬೨೦], ಹತ್ಥನಿದ್ಧುನಕಂ ಭುಞ್ಜತಿ [ಪಾಚಿ. ೬೨೩], ಹತ್ಥನಿಲ್ಲೇಹಕಂ ಭುಞ್ಜತಿ [ಪಾಚಿ. ೬೨೮], ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಸಮಂ ಪರಿಯಾಯನ್ತಿ, ವಿಸಮಂ ಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ ನಿಟ್ಠಿತೋ.

ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ

ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ತತಿಯಾ?

೩೦೫. ಕತ್ತುಕರಣೇಸು ತತಿಯಾ [ಕ. ೨೮೬, ೨೮೮; ರೂ. ೨೯೧, ೨೯೩; ನೀ. ೫೯೧, ೫೯೪; ಚಂ. ೨.೧.೬೨-೩; ಪಾ. ೨.೩.೧೮].

ಕತ್ತರಿ ಕರಣೇ ಚ ತತಿಯಾ ಹೋತಿ. ಕತ್ತಾತಿ ಚ ಕಾರಕೋತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ ‘‘ಕರೋತೀತಿ ಕತ್ತಾ, ಕರೋತೀತಿ ಕಾರಕೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕತ್ತುಕಾರಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದಾನಂ ವಸೇನ ಅಯಮೇವ ಕ್ರಿಯಂ ಏಕನ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಸಾಮೀ ಹುತ್ವಾ ಕರೋತಿ, ಅತ್ತಪ್ಪಧಾನೋ ಹುತ್ವಾ ಕರೋತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತತೋ ಕ್ರಿಯಾ ನಾಮ ಕತ್ತುನೋ ಏವ ಬ್ಯಾಪಾರೋ, ನ ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಚ, ಅಞ್ಞೇ ಪನ ಕ್ರಿಯಾಸಾಧನೇ ಕತ್ತುನೋ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ಕಾರಕಾ ನಾಮಾತಿ ಚ, ತಥಾ ಅನುಪಕಾರಕತ್ತಾ ಅಕಾರಕಾ ನಾಮಾತಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ.

ತತ್ಥ ಕತ್ತಾ ತಿವಿಧೋ ಸಯಂಕತ್ತಾ, ಪಯೋಜಕಕತ್ತಾ, ಕಮ್ಮಕತ್ತಾತಿ.

ತತ್ಥ ಧಾತ್ವತ್ಥಂ ಸಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಸಯಂಕತ್ತಾ ನಾಮ, ಪುರಿಸೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ.

ಪರಂ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಪಯೋಜಕಕತ್ತಾ ನಾಮ, ಪುರಿಸೋ ದಾಸಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾರೇತಿ.

ಕಮ್ಮಕತ್ತಾ ನಾಮ ಪಯೋಜ್ಜಕಕತ್ತಾಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಪುರಿಸೋ ದಾಸೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕಾರೇತಿ ದಾಸಸ್ಸ ವಾ, ಯೋ ಚ ಅಞ್ಞೇನ ಕತಂ ಪಯೋಗಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಮ್ಮಭೂತೋಪಿ ಸುಕರತ್ತಾ ವಾ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಅವತ್ತುಕಾಮತಾಯ ವಾ ಅಜಾನನತಾಯ ವಾ ವಞ್ಚೇತುಕಾಮತಾಯ ವಾ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ವೋಹರೀಯತಿ, ಸೋ ಕಮ್ಮಕತ್ತಾ ನಾಮ, ಕುಸೂಲೋ ಸಯಮೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಘಟೋ ಸಯಮೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಅಪಿಚ ಸುಕರೋ ವಾ ಹೋತು ದುಕ್ಕರೋ ವಾ, ಯೋ ಕಮ್ಮರೂಪಕ್ರಿಯಾಪದೇ ಪಠಮನ್ತೋ ಕತ್ತಾ, ಸೋ ಕಮ್ಮಕತ್ತಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸದ್ದರೂಪೇನ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ತಂ ಅತ್ಥರೂಪೇನ ಕತ್ತಾ ಚಾತಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತಾ, ಕುಸೂಲೋ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಘಟೋ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಚತಿ ಮುನಿನೋ ಭತ್ತಂ, ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಘರೇ ಘರೇ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಸದ್ದತ್ಥೋ ದುವಿಧೋ ಪರಮತ್ಥೋ, ಪಞ್ಞತ್ತತ್ಥೋತಿ. ತತ್ಥ ಪರಮತ್ಥೋ ಏಕನ್ತೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನೋಯೇವ. ಪಞ್ಞತ್ತತ್ಥೋ ಪನ ಕೋಚಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೋತಿ ಸಮ್ಮತೋ. ಯಥಾ? ರಾಜಪುತ್ತೋ, ಗೋವಿಸಾಣಂ, ಚಮ್ಪಕಪುಪ್ಫನ್ತಿ. ಕೋಚಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋತಿ ಸಮ್ಮತೋ. ಯಥಾ? ವಞ್ಝಾಪುತ್ತೋ, ಸಸವಿಸಾಣಂ, ಉದುಮ್ಬರಪುಪ್ಫನ್ತಿ. ಸದ್ದೋ ಚ ನಾಮ ವತ್ತಿಚ್ಛಾಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತೀ ಹೋತಿ, ವತ್ತಮಾನೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಂ ನ ದೀಪೇತೀತಿ ನತ್ಥಿ, ಸಙ್ಕೇತೇ ಸತಿ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಸಯಂ ಬುದ್ಧಿಂ ನ ಜನೇತೀತಿ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸಮ್ಮತೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದಬುದ್ಧೀನಂ ವಿಸಯಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಏವ ಹೋತಿ. ಇತರಥಾ ‘ವಞ್ಝಾಪುತ್ತೋ’ತಿ ಪದಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಸಯಂ ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ನ ಪವತ್ತೇಯ್ಯಾತಿ, ಸದ್ದಬುದ್ಧೀನಞ್ಚ ವಿಸಯಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದನಾನಾತ್ತೇ ಬುದ್ಧಿನಾನಾತ್ತೇ ಚ ಸತಿ ನಾನಾ ಹೋತಿ, ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಂ ಸದ್ದಬುದ್ಧಿವಿಸಯಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಞ್ಚ ನಾನಾಭೂತಞ್ಚ ಅತ್ಥಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಾರಕನಾನಾತ್ತಂ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕನಾನಾತ್ತಞ್ಚ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಸಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ ನಾನಾಭೂತಮೇವ ಚ ಅತ್ಥನ್ತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಂಯೋಗೋ ಜಾಯತೇ’’ ಇಚ್ಚಾದೀಸು ಸದ್ದಬುದ್ಧೀನಂ ನಾನಾತ್ತಸಿದ್ಧೇನ ಅತ್ಥನಾನಾತ್ತೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸದ್ದಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಾನಞ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕತಾಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ.

ಕಯಿರತೇ ಅನೇನಾತಿ ಕರಣಂ, ಕ್ರಿಯಾಸಾಧನೇ ಕತ್ತುನೋ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಂ ದುವಿಧಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಕರಣಂ, ಬಾಹಿರಕರಣನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಕತ್ತುನೋ ಅಙ್ಗಭೂತಂ ಕರಣಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ನಾಮ, ಪುರಿಸೋ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಮನಸಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಜಾನಾತಿ, ಹತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಪಾದೇನ ಮಗ್ಗಂ ಗಚ್ಛತಿ, ರುಕ್ಖೋ ಫಲಭಾರೇನ ಓಣಮತಿ.

ಕತ್ತುನೋ ಬಹಿಭೂತಂ ಬಾಹಿರಂ ನಾಮ, ಪುರಿಸೋ ಯಾನೇನ ಗಚ್ಛತಿ, ಫರಸುನಾ [ಪರಸುನಾ (ಸಕ್ಕತಗನ್ಥೇಸು)] ಛಿನ್ದತಿ, ರುಕ್ಖೋ ವಾತೇನ ಓಣಮತಿ.

೩೦೬. ಸಹತ್ಥೇನ [ಕ. ೨೮೭; ರೂ. ೨೯೬; ನೀ. ೫೯೨; ಚಂ. ೨.೧.೬೫; ಪಾ. ೨.೩.೧೯].

ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಸೋತಿ ಸಹತ್ಥೋ, ಸಹತ್ಥೇನ ಸದ್ದೇನ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ತತಿಯಾ ಹೋತಿ. ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ಸಮವಾಯತ್ಥೋ.

ಸೋ ತಿವಿಧೋ ದಬ್ಬಸಮವಾಯೋ, ಗುಣಸಮವಾಯೋ, ಕ್ರಿಯಾಸಮವಾಯೋತಿ. ಪುತ್ತೇನ ಸಹ ಧನವಾ ಪಿತಾ, ಪುತ್ತೇನ ಸಹ ಥೂಲೋ ಪಿತಾ, ಪುತ್ತೇನ ಸಹ ಆಗತೋ ಪಿತಾ. ಸಹ, ಸದ್ಧಿಂ, ಸಮಂ, ನಾನಾ, ವಿನಾಇಚ್ಚಾದಿಕೋ ಸಹತ್ಥಸದ್ದೋ ನಾಮ.

ನಿಸೀದಿ ಭಗವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ [ಮಹಾವ. ೫೯], ಸಹಸ್ಸೇನ ಸಮಂ ಮಿತಾ [ಸಂ. ನಿ. ೧.೩೨], ಪಿಯೇಹಿ ನಾನಾಭಾವೋ ವಿನಾಭಾವೋ [ದೀ. ನಿ. ೨.೧೮೩, ೨೦೭], ಸಙ್ಘೋ ಸಹ ವಾ ಗಗ್ಗೇನ ವಿನಾ ವಾ ಗಗ್ಗೇನ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯ [ಮಹಾವ. ೧೬೭].

೩೦೭. ಲಕ್ಖಣೇ [ರೂ. ೧೪೭ ಪಿಟ್ಠೇ; ನೀ. ೫೯೮; ಚಂ. ೨.೧.೬೬; ಪಾ. ೨.೩.೨೧].

ಲಕ್ಖಣಂ ವುಚ್ಚತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ತತಿಯಾ ಹೋತಿ.

ಅಸ್ಸುಪುಣ್ಣೇಹಿ ನೇತ್ತೇಹಿ, ಪಿತರಂ ಸೋ ಉದಿಕ್ಖತಿ [ಜಾ. ೨.೨೨.೨೧೨೩]. ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೇನ ಅತ್ತನಾ ವಿಹರತಿ [ಅ. ನಿ. ೩.೬೭], ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೇನ ವಿಲೇಪನೇನ ರಾಜಾನಮದಕ್ಖಿ, ತಿದಣ್ಡಕೇನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಮದಕ್ಖಿ, ಊನಪಞ್ಚಬನ್ಧನೇನ ಪತ್ತೇನ ಅಞ್ಞಂ ಪತ್ತಂ ಚೇತಾಪೇತಿ [ಪಾರಾ. ೬೧೨ (ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ)], ಭಿಕ್ಖು ಪಾಸಾದಿಕೇನ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಆಲೋಕಿತೇನ ವಿಲೋಕಿತೇನ ಸಮಿಞ್ಜಿತೇನ ಪಸಾರಿತೇನ ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪಾವಿಸಿ, ಸಾ ಕಾಳೀ ದಾಸೀ ಭಿನ್ನೇನ ಸೀಸೇನ ಲೋಹಿತೇನ ಗಲನ್ತೇನ ಪತಿವಿಸ್ಸಕಾನಂ ಉಜ್ಝಾಪೇಸಿ [ಮ. ನಿ. ೧.೨೨೬], ಉಕ್ಖಿತ್ತಕಾಯ ಅನ್ತರಘರೇ ಗಚ್ಛನ್ತಿ [ಪಾಚಿ. ೫೮೪], ಪಲ್ಲತ್ಥಿಕಾಯ ಅನ್ತರಘರೇ ನಿಸೀದನ್ತಿ [ಪಾಚಿ. ೫೯೯].

ಅಙ್ಗವಿಕಾರೋಪಿ ಇಧ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ [ಕ. ೨೯೧; ರೂ. ೨೯೯; ನೀ. ೬೦೩], ಅಕ್ಖಿನಾ ಕಾಣಂ ಪಸ್ಸತಿ, ‘ಅಕ್ಖೀ’ತಿ ಇದಂ ‘ಕಾಣ’ನ್ತಿ ಪದೇ ವಿಸೇಸನಂ, ವಿಕಲೇನ ಚಕ್ಖುಅಙ್ಗೇನ ಸೋ ಕಾಣೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಹತ್ಥೇನ ಕುಣಿಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಪಾದೇನ ಖಞ್ಜಂ ಪಸ್ಸತಿ.

೩೦೮. ಹೇತುಮ್ಹಿ [ಕ. ೨೮೯; ರೂ. ೨೯೭; ನೀ. ೬೦೧].