೨೬. ಇತ್ಥಿ

ಇತ್ಥಿವಿಧೀಸು ‘‘ಪುಥುಸ್ಸ ಪಥವಪುಥವಾ’’ತಿ (೩-೩೯) ಸುತ್ತಪರಿಯನ್ತೇಸು. ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಇದಂ ನಾಮವಿಸೇಸನಂ ವಾ ಸಿಯಾ ಪಚ್ಚಯತ್ಥವಿಸೇಸನಂ ವಾ, ತತ್ಥ ನಾಮವಿಸೇಸನಮೇವಿದಂ ನ ಪಚ್ಚಯತ್ಥವಿಸೇಸನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ನಾಮೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಅಕಾರನ್ತತೋ ನಾಮಸ್ಮಾತಿ ಏಕತ್ತಾದಿಮಹನ್ತತ್ಥವಾಚಿತೋ ಅಕಾರನ್ತತೋ ನಾಮಸ್ಮಾ. ಇತ್ಥತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತ್ಥೀತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತ್ಥಿಯೇವ ಹಿ ಏಸಾತಿ ಲಿಙ್ಗೀಯತಿ ಸಙ್ಕೇತೀಯತೀತಿ ಲಿಙ್ಗಂ. ಇತ್ಥಿಯಾ ಏಸಾತಿ ಪಸಿದ್ಧಿಮತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಬಾಲಯುವತ್ತಾದಿ ಲಕ್ಖಣಂ ಇತ್ಥತ್ತಂ. ಕಿಮೇತ್ಥ ಲಿಙ್ಗಂ ನಾಮ–

ಏಸೇಸೋ ಏತಮಿತಿ ಚ,

ಪಸಿದ್ಧಿ ಅತ್ಥೇಸು ಯೇಸು ಲೋಕಸ್ಸ;

ಥೀಪುಂ ನಪುಂಸಕಾನೀತಿ,

ವುಚ್ಚನ್ತೇ ತಾನಿ ನಾಮಾನಿ.

ಅತ್ಥೇಸು ಯೇಸು ಏಸಾ ಏಸೋ ಏತನ್ತಿ ಪಸಿದ್ಧಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಹೋತಿ ಏತಾನಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ಲೋಕೇನ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಞ್ಚಕತ್ವಾ ವುಚ್ಚತೇ ‘‘ಲಿಙ್ಗಂ ನಾನುಸಾಸನೀಯಂ ಲೋಕನಿಸ್ಸ ಯತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಸ್ಸಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಗೋಇಚ್ಚಾದೀಸ್ವೇಸಾ ಏಸೋತಿ ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತ್ತಂ, ಅಚ್ಚಿಆದೀಸ್ವೇಸಾ ಏತನ್ತಿ ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಇತ್ಥಿನಪುಂಸಕತ್ತಂ, ತಟೋಭಟೀ ತಟಮಿಚ್ಚಾದೀಸ್ವೇಸೋ ಏಸಾಏತನ್ತಿ ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಪುಮಿತ್ಥಿನಪುಂಸಕತ್ತಂ, ಮಾಲಾಇಚ್ಚಾದೀಸ್ವೇಸಾತಿ ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಇತ್ಥತ್ತಂ, ರುಕ್ಖೋಚ್ಚಾದೀಸ್ವೇಸೋತಿ ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ತಂ, ಕುಲಮಿಚ್ಚಾದೋ ಏತನ್ತಿ ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ನಪುಂಸಕತ್ತಂ. ಸಮಾಸಸ್ಸಾಪ್ಯೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಜೋತಕಾತಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಜೋತಕಾ ಇತ್ಥತ್ತಸ್ಸೇತಿ ಪಕರಣತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ತತೋ ವೇಚ್ಚಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಭಾವಿನೋ ಯೇ ದೋಸಾ ತೇಸಮೇತ್ಥನಾವಕಾಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಂ ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇಮಿನಾ ಇದಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಇತ್ಥತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ಥತ್ತೇ ಸತಿ ಪಧಾನತ್ತಾಸ್ಸ ಬ್ಯತಿರೇಕಲಕ್ಖಣಾಯ ಛಟ್ಠಿಯಾ ‘ಕುಮಾರಿತ್ತಂ (ದೇವದತ್ತಾಯಾ’ತಿಭವಿತಬ್ಬಂ, ತತೋ ಚ ನ ಸಿಯಾ ಕುಮಾರೀ) ದೇವದತ್ತಾ’ತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಂ, ತಥಾ ಕುಮಾರಿಯೋತಿ ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ ಇತ್ಥತ್ತಸ್ಸೇಕತ್ತಾ. ಪಕತಿಯತ್ಥ ವಿಸೇಸನಪಕ್ಖೇ ತು ಪಕತಿಯಾ ಇತ್ಥತ್ತವಿಸಿಟ್ಠಂ ದಬ್ಬಮೇವೋಚ್ಚತೇ, ಆಆದಯೋ ತು ಜೋತಕತಾತಿ ತತ್ಥ ಬ್ಯತಿರೇಕಾಭಾವಾ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಅಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಚ ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ ಅನೇಕತ್ತಾವ ದಬ್ಬಸ್ಸ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾವಸರಾಭಾವಾ ಇಟ್ಠತ್ಥಸಿದ್ಧೀ’’ತಿ. ಅಞ್ಞೇತಿ ಜಯಾದಿಚ್ಚ ಜಿನಿನ್ದಬುದ್ಧ್ಯಾಚರಿಯಾದಯೋ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಇತ್ಥಿಯಮಭಿಧೇಯ್ಯಾಯನ್ತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸಙ್ಖಾತೇ ಇತ್ಥತ್ತೇ ಅತ್ಥಭೂತೇ, ಯಥೇವಹೀತಿಆದಿನಾ ಉಪಮಾವಸೇನ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ತತ್ಥ ಇತ್ಥತ್ತಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಪರೋಪವಣ್ಣಿತಪಕ್ಖಸ್ಸಾಯುತ್ತತ್ತನ್ನಿಚ್ಛಿನ್ದೇತಿ, ನೋ ಪಪಜ್ಜತೇ [ನೋಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ (ಪಞ್ಚಿಕಾ)] ದೇವದತ್ತಾಸದ್ದವಚನೀಯಸ್ಸಾಪಿ ಇತ್ಥತ್ತತೋ ಅಬ್ಯತಿರಿತ್ತತ್ತಾ ‘ಇತ್ಥತ್ತಂ ದೇವದತ್ತಾಯಾ’ತಿ ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣತಾ ನ ಯುಜ್ಜತೇ, ಅನುಪಪತ್ತಿಮೇವ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘ದೇವದತ್ತಾಯಾತಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ. ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಮೇವ ಸಿಯಾ ಇತ್ಥಿಸದ್ದವಚನೀಯತೋ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ ದೇವದತ್ತಾ ಸದ್ದವಚನೀಯಸ್ಸ ಇತ್ಥೀ ದೇವದತ್ತಾತಿ.

ಅತೋಏವಾತಿ ಇತ್ಥತ್ತೇ ಆವಿಧಾನತೋಯೇವ. ತಬ್ಬತೋತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಜಯಾದಿಚ್ಚಾದಿಮತಾನುಗಾಮಿನಾ [ನುಗಾಮೀ ಪನ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಏವಂ ಲಿಙ್ಗಲಕ್ಖಣ ಮಾಹು (ಪಾ, ೪-೧-೩ ಕಾಸಿಕಾಯಂ) ‘‘ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಾ ಇತ್ಥತ್ತಾದಯೋ ಗೋತ್ತಾದಯೋ ವಿಯ ಬಹುಪ್ಪಕಾರಬ್ಯತ್ತಿಯೋತಿ [ಸಾಮಞ್ಞಾನಿ ಚ ತುಲ್ಯಜಾತಿಯಪದತ್ಥಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ತಾನಿ ವಿಸೇಸಾ ಚ ಅಞ್ಞ ಮಞ್ಞೇಹಿ ವಿಜಾತಿಯೇತಿ ಚ ವಿಸಿಸ್ಸನ್ತೇ ಬ್ಯಾವತ್ತನ್ತೇತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಾ. ಬ್ಯಞ್ಜೀಯನ್ತಿಆ ಏತೇಹೀತಿ ಬ್ಯತ್ತಿಯೋ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಾ, ಬಹುಪ್ಪಕಾರಾ ಬ್ಯತ್ತಿ ಯೋ ಯೇಸಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಾನಂ ತೇ ತಥಾವುತ್ತಾತಿ– (ಕಾಸಿಕಾವಿವರಣ ಪಞ್ಜಿಕಾ.)] ತೇ ಹ್ಯೇವಂ ಮಞ್ಞನ್ತೇ ‘‘ಯಥಾ ಗೋತ್ತಾದಯೋ ಸಮಾನಜಾತಿಯೇಸು ಸಬ್ಬೇಸ್ವನುವತ್ತನ್ತೇ, ವಿಜಾತಿಯೇಹಿ ಪನ ನಿವತ್ತನ್ತೇ, ತಥಾ ಇತ್ಥತ್ತಾದಯೋಪಿ. ವಿಚಿತ್ತತ್ತಾ ಪನ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಬ್ಯಞ್ಜಕಾನಂ ಕೋಚಿಯೇವ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸೋ ಕೇನಚಿದೇವ ನಿಸ್ಸಯೇನ ಬ್ಯಞ್ಜತೇ, ನ ಸಬ್ಬೋ ಸಬ್ಬೇನ (ಪತಿ) ನಿಯತವಿಸಯತ್ತಾ ಭಾವಸತ್ತೀನಂ, ತತ್ಥ ಯೇನತ್ಥೇನ ಇತ್ಥತ್ತಮೇವ ಬ್ಯಞ್ಜತೇ ನ ಪುಮತ್ತಂ ನಾಪಿ ನಪುಂಸಕತ್ತಂ, ಸಾ ಇತ್ಥಿಯೇವ ಭವತಿ ನ ಪುಮಾ ನಾಪಿ ನಪುಂಸಕಂ. ಯೇನ ಪುಮತ್ತಮೇವ ಬ್ಯಞ್ಜತೇ, ಸೋ ಪುಮಾಯೇವ. ಯೇನ ತು ನಪುಂಸಕತ್ತಂ ತಂ ನಪುಂಸಕಮೇವ. ಯೋ ತು ದ್ವಿನ್ನಂ ತಿಣ್ಣಂ (ವಾ) ಬ್ಯಞ್ಜಕೋ, ಸೋ ದ್ವಿಲಿಙ್ಗೋ ತಿಲಿಙ್ಗೋ ವೇ’’ತಿ (ಪಾ, ೪-೧-೩ ಕಾಸಿಕಾವಿವರಣಪಞ್ಜಿಕಾ) ತಸ್ಮಾ ಪಬ್ಬತೋ ಯಥಾ ವುತ್ತಇತ್ಥತ್ತವತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಸ್ಸಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅಥೇಚ್ಚಾದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಪರಿಹಾರಾಯ ಜಿನಿನ್ದಬುದ್ಧಿನಾ ಯದುಪವಣ್ಣಿ ತಂ ತಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಿ. ಸೋ ಏವ ಚರಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಉಪಹಾಸಪುಬ್ಬಕಮುತ್ತರ ಮಾಚಿಕ್ಖತೇ. ಮಸಿಮಕ್ಖಿತಕುಕ್ಕುಟೋವಿಯಾತಿ ಯದಾ ಕೋಚಿ ಅಞ್ಞಕುಕ್ಕುಟೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಾ ಭೀತೋ ಸಿಯಾ, ತದಾ ವಿಜಯಿನೋ ಕುಕ್ಕುಟಸ್ಸ ಮುಖಂ ಮಸಿಯಾ ಮಕ್ಖೇತ್ವಾ ಉಪನೇನ್ತಿ ಸೋ ಪಠಮಂ ತತೋ ಭೀತೋಪಿ ಪುನ ಅಞ್ಞೋತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ಯುಜ್ಝಿತುಮುಸ್ಸಹತೇ. ಯಥಾತ್ರ ಸೋವ ಕುಕ್ಕುಟೋ ಬ್ಯಾಜೇ ನೋಪದಸ್ಸಿತೋ, ತಥಾ ತ್ರಾಮೀತ್ಯತ್ಥೋ.