೨. ಅಸಂ

ಅಬ್ಯಯನ್ತಿ ಯದಞ್ಞೇಸಂ ಪಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗವಚನಭೇದೇಪಿ ಬ್ಯಯರಹಿತತ್ತಾ ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಾನಂ ಪರೇಹಿ ಅಬ್ಯಯಸಞ್ಞಾಕರಣತೋ ಅಬ್ಯಯನ್ತಿ ಪರೇಸಂ ಪಸಿದ್ಧಂ, ತೇಸನ್ತ್ವಯಂ ಸಮಾಸೋ ಅಬ್ಯಯತ್ಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತ್ತಾ ಅನಬ್ಯಯಂ ಅಬ್ಯಯಮ್ಭವತೀತಿ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ ಪಸಿದ್ಧೋ, ಅಸಙ್ಖ್ಯಸ್ಸ ಸುತತ್ತಾ ತಸ್ಸೇವ ವಿಭತ್ಯತ್ಥಾದಯೋ ವಿಸಯಭಾವೇನ ವಿಸೇಸನಾನೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ‘ಅಸಙ್ಖ್ಯೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಇಮಿನಾ ನೇಮೇಸಮಾಸತ್ಥಾತಿ ದೀಪೇತಿ.

ತಾವಸದ್ದಸ್ಸ ಕಮವುತ್ತಿಯಂ ಯೋ-ತ್ಥೋ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೇ ತಮಾಹ- ‘ವಿಭತ್ಯ’ಚ್ಚಾದಿ, ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇ ಉದಾಹರಿತ್ವಾತಿ ವಿಭತ್ಯತ್ಥವಿಸಯೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸಾಸಙ್ಖ್ಯಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಸದ್ದೇನ ಸಮಾಸಮಧಿತ್ಥೀತಿ ಉವಾಹರಿತ್ವಾ, ನಿಚ್ಚಯಮಾಸಾನ ಮವಿಗ್ಗಹೋ, ಅಸಕಪದವಿಗ್ಗಹೋ ವಾ ಯುತ್ತೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅನಿಚ್ಚತಾಪತ್ತೀತ್ಯಾಹ- ‘ನಿಚ್ಚಸಮಾಸತ್ತಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಅಸಕಪದೇನ ಅನತ್ತನಿಯಪದೇನ ಅಞ್ಞಪದೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ ಅಸಕಪದವಿಗ್ಗಹೋ, ತೇನ, ಏತ್ಥ ಹಿ ಯಥಾ ಕುಮ್ಭಸ್ಸ ಸಮೀಪಂತ್ಯಞ್ಞಪದವಾಕ್ಯೇ ಸಮೀಪ ಸದ್ದೇನುಪಸದ್ದವಚನೀಯಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಉಪಸದ್ದೋ ನಪ್ಪಯುಜ್ಜತೇ, ಯಥಾ ಇತ್ಥೀ ಸೂತಿ ಏತ್ಥಾಧಿಸದ್ದವಚನೀಯಸ್ಸಾ (ಧಾ)ರತ್ಥಸ್ಸ ಸತ್ತಮಿಯಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಾಧಿಸದ್ದೋತಿ ‘ಇತ್ಥೀಸೂ’ತಿ ಅಞ್ಞಪದವಾಕ್ಯಂ ವುತ್ತಂ, ಕಥಾಪವತ್ತಾತಿ ತ್ವಾಧೇಯ್ಯೋ ಪದಸ್ಸನಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥೋನ್ನೇಯಂ, ಅಸಕಪದವಿಗ್ಗಹೇನಾತ್ಥೋವ ವುತ್ತೋ,

ಅಧಿಸದ್ದಸ್ಸ ಪನ ಪುರತೋವಟ್ಠಿತಸ್ಸಾಧಾರೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ತಂಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನ ಸತ್ತಮ್ಯನ್ತೇನಿತ್ಥಿಸದ್ದೇನ ಸಹ ಸಮಾಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಅಧಿಸದ್ದೋ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಸ್ಯಾದಿಲೋಪೋತಿ ಅಧಿಸದ್ದತೋ ಇತ್ಥಿಸದ್ದತೋ ಚ ಪರೇಸಂ ಸತ್ತಮೀ ಬಹುವಚನಾನಂ ಲೋಪೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತ (ಭಾವ) ಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಸರೀರಸಮ್ಪತ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ಸರೀರಂ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ- ‘ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸರೀರನ್ತಿ, ಕತ್ಥಚೀ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತ್ತಾವಾಸಙ್ಖ್ಯಸಮಾಸಸ್ಸ ‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ ವುತ್ತೋ.

ಸಮಾಸವಿಭತ್ತಿಯಾತಿ ಸಮಾಸತೋ ಉಪ್ಪನ್ನವಿಭತ್ತಿಯಾ, ಸಕಲೋ ಪದೇಸಸಕಲೋ, ಪರಿಗ್ಗಹಾಪೇಕ್ಖಾತಿ ಅಭ್ಯುಪಗಮಾಪೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಭ್ಯುಪಗಮೇಪಿ ಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಸದ್ದೋ–

ಸಪಥೇ ಪರಿವಾರೇ ಚ, ಮೂಲಾಭ್ಯುಪಗಮೇಸು ಚ;

ರವಿಮ್ಹಿ ರಾಹುಗಹಿತೇ, ದಾರೇಸು ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೋ’’ತಿ ನಿಘಣ್ಟು.

ಸಕಲಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾಕಲ್ಯಂ-ಸಕಲಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ, ತಮ್ಪನ ನಿಸ್ಸೇಸ [ಮತನಿಸ್ಸೇಸ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಗ್ಗಹಣಾ ಪುಥು ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ‘ಅಸೇಸಗ್ಗಹಣ’ನ್ತಿ, ತಿಣಾನಂ ಸಾಕಲ್ಯನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ, ತಿಣಸದ್ದೇನ ಹಿ ತಿಣಸಹಿತಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ, ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕನಯೇ- ‘ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತಿಣಸಹಿತಮಜ್ಝೋ- ಹರತೀ’ತಿ, ಸತಿಣಮಜ್ಝೋಹರತೀತೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥ ಮಾಹ-‘ಯಾವಾ’ತಿಆದಿ.

ತಿಣಸದ್ದೋ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ ಸೇಸಾ-ನಜ್ಝೋಹಾರಿಯಾನಂ, ತೇನಾಹ ‘ತಿಣಾದಿಕಮ್ಪೀ’ತಿ. ಪರಿಗ್ಗಹಾಪೇಕ್ಖಾಯನ್ತಭೂತಸ್ಸ ಗಹಣತ್ಥಂ ‘‘ಅಬ್ಯಯಂ ವಿಭತ್ತಿಸಮೀಪಾ’’ದಿಸುತ್ತೇ ‘ಸಾಗ್ಯಧೀತೇ’ತಿ ನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥಮನ್ತವಚನ ಮುದಾಹತಮ್ಪಾಣಿನಿನಾ, ತಮ್ಪಿ ಸಾಕಲ್ಯೇಯೇವಾಹರಿತುಂ [ಸಾಕಲ್ಲೇನೋದಾಹರಿತುಂ] ಸಾಗ್ಯಧೀತೇತ್ಯೂದಾಹಟನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ತತೋ’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತೋತಿ ಯತೋ ಸಕಲಸಕಲೇ ನ ವತ್ತತಿ, ಪರಿಗ್ಗಹಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತತೋ ಸಕಾಸಾ ಸಾಕಲ್ಯಂ ನ ಭಿಜ್ಜತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸಮತ್ಥಿಯಮ್ಪಿ ಅನ್ತೇ ಉದಾಹರಣನ್ತಿ ಸೇಸೋ.

ಅಗ್ಗಿಪರಿಯನ್ತನ್ತಿ ಅಗ್ಗಿಅತ್ಥೋ ಗನ್ಥೋ ತಾದತ್ಥಿಯಾ ಅಗ್ಗಿ, ಸೋಪರಿಯನ್ತೋ-ಸ್ಸ ಅಜ್ಝೇಯಸ್ಸಾತಿ ಅಗ್ಗಿಪರಿಯನ್ತಂ, ಯತ್ತಕಸ್ಸಾಜ್ಝೇಯಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಿ ಪರಿಯನ್ತೋ, ಅಗ್ಗಿನಾ ಪರಿಯನ್ತಭೂತೇನ ಸಹಿತೋ ಸಕಲೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ, ಅಗ್ಗಿನೋ ಸಾಕಲ್ಯನ್ತಿ ವಾ.

ಸದ್ದಿಕಾನನ್ತಿ ಬ್ಯಾಕರಣಞ್ಞೂನಂ. ಅತ್ಥಾಭಾವೇಇತ್ಯತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ಇತರೇತರಾಭಾವೇ ಧಮ್ಮಾಭಾವೇ ಚ ಮಾ ಸಿಯಾತಿ, ಅತೋಯೇವ ಚೋಚ್ಚತೇ ‘ಅಥೇತರೇತರಾಭಾವೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಇತರಸ್ಮಿಂ ಇತರಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಇತರೇತರಾಭಾವೋ, ಗೋ ಅಸ್ಸೋ ನ ಭವತೀತಿ ಹಿ ಅತ್ಥನ್ತರತ್ತಂ ನಿಸೇಧೀಯತೇ, ನ ವತ್ಥುಭಾವೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನ ಭವತೀತ್ಯತ್ರಪಿಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ತಧಮ್ಮೋ ನಿಸೇಧೀಯತೇ, ನ ವತ್ಥುಭಾವೋ, ಪರತ್ತಾತಿಆದಿನಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧ ವಿಸಯಮಾಹ.

ಅತಿಕ್ಕಮಾಭಾವೇತೀ ಏತ್ಥ ಅತಿಕ್ಕಮಾತಿ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ಅಸಮಾಸನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ- ‘ಅತಿಕ್ಕಮಾ’ತಿ, ನ ಪನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅತಿಕ್ಕಮಾಭಾವೋ ನಾಮ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಅಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ನಿತ್ತಿಣನ್ತಿ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನೋ-ಸಙ್ಖ್ಯಸಮಾಸೋ. ಸಮ್ಪತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞವಚನತ್ತೇಪಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಕಾಲಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಉಪಭೋಗಸ್ಸೇ’’ಚ್ಚಾದಿ, ಉಪಭೋಗೋ ಕಮ್ಮಸಾಧನೋ ಲಹುಪಾವುರಣಸ್ಸ ನಾಯಮುಪಭೋಗಕಾಲೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ, (ಅತಿ) ಲಹುಪಾವುರಣನ್ತಿ ರೂಪಸಿದ್ಧೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಲಹುಪಾವುರಣಸ್ಸಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ.

ಯೋಗ್ಗಂ ರೂಪನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ ಅನುರೂಪಂ, ನನು ಚಾತ್ರ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸತ್ತಾಸಪದವಿಗ್ಗಹೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ-‘ವಿಚ್ಛಾಯ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಅನುಸದ್ದೇನ ಹಿ ಯೋಗೇ ವಿಚ್ಛಾಯಂ ‘‘ಅನುನಾ’’ತಿ (೨-೧೦) ದುತಿಯಾ ವಿಧೀಯತೇ, ವಾಕ್ಯೇಯೇವಾಸ್ಸ ಚ ಪಯೋಗೋ ನಾಞ್ಞತ್ರೇತಿ ವಾಕ್ಯಮ್ಪಿ ಭವತೀತಿ ಮಞ್ಞತೇ. ಸಕಿಖೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಅಕಾಲೇ ಸಕತ್ಥೇ’’ತಿ (೩-೮೧) ಸಹಸ್ಸ ಸೋ.

ಸದಿಸೋ ಕಿಖಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಖಿಯಾ ಪಸಿದ್ಧಭೂತಾಯ ಸಾಧಿಯಸ್ಸ ಸಾಧನಭಾವೇನ ಗಹಿತಾಯ ಸಧಮ್ಮತ್ತೇನ ಕೋಚಿ ಸಾಧಿಯೋ ಸದಿಸೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಕಿಮಿಧ ಸದಿಸೋ ಅಪ್ಪಧಾನಂ [ಪಧಾನಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ] ತಥಾ ಸತಿ ಪುಪ್ಪಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನೇನಾಸಙ್ಖ್ಯಸಮಾಸೇನ ಸಕಿಖೀತಿ ಏತ್ಥ ನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ-‘ನನುಚೇ’ತ್ಯಾದಿ, ಕಿಖಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀ, ಏತ್ಥ ಪನ ಸದಿಸತ್ತಸ್ಸ ಕಿಖೀಯಾ-ಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾಪ್ಪಧಾನತ್ತಂ. ನೇತದತ್ಥೀತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಚೋದನಂ ಪರಿಹರತಿ.

ಯಥಾ ದೇವದತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿ ಸಮಾಸೋ ಭವೇಯ್ಯ, ದೇವದತ್ತೇನ ಸದಿಸೋ ಯಥಾದೇವದತ್ತನ್ತಿ ಭವೇಯ್ಯ, ಪಟಿಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಪನ (ನ) ಸಮಾಸೋತಿ, ಕಿಖೀತಿ ಮಕ್ಕಟಸ್ಸಾಭಿಧಾನಂ. ಜೇಟ್ಠಾನುಕ್ಕಮೇನಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅನುಜೇಟ್ಠನ್ತಿ ತತಿಯನ್ತತಾ ಗಮ್ಯತೇ. ಚಕ್ಕೇನ ಯುಗಪದಿ ಸಚಕ್ಕಂ.