೧೬. ಕತ್ತು

ಕಿಂ ಲಕ್ಖಣೋ-ಯಂ ಕತ್ತಾಇಚ್ಚಾಹ-‘ಕತ್ತರಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಗಚ್ಛತಿ ದೇವದತ್ತೋಚ್ಚಾದೋ ಕತ್ತರಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ಪಚತ್ಯೋದನಂ ದೇವದತ್ತೋಚ್ಚಾದೋ ಕಮ್ಮೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಕಿರಿಯಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕರೋತೀತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಅನ್ವತ್ಥ ಬ್ಯಪದೇಸೋವ ಸಿದ್ಧೋ-ಯಂ ಕತ್ತು ವೋಹಾರೋತಿ ಞಾಪೇತಿ, ಕೇನಚಿ ಪಯುಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಸಕೇ ಕಮ್ಮೇ ಸಯಮೇವ ಪಧಾನತ್ತಮನುಭವತೀತಿ‘ಪಯುತ್ತೋ ವಾ ಪಧಾನಭಾವೇನಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ-

ಪಧಾನತಾಯ ಯೋ ಕತ್ತು, ಕಮ್ಮಟ್ಠಂ ಕುರುತೇ ಕ್ರಿಯಂ;

ಸಾ ಕತ್ತಾ ನಾಮಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ಪಯುತ್ತೋ ವಾತ್ಯಯಂ ದ್ವಿಧಾತಿ.

ತತ್ಥ ಪುರಿಸೇನ ಕತನ್ತಿ ಅಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ಪುರಿಸೇನ ಕರೋತಿ ದೇವದತ್ತೋತಿ ಪಯುತ್ತೋ, ನನು ಕಿರಿಯಾ-ಯಮಬ್ಯವಧಾನೇನ ಕರಣಾಧಿಕರಣೇ ಹೇವ ಸಾಧ್ಯತೇ ಕತ್ತಾರಾ ತು ದೂರಟ್ಠೇನ, ತಥಾಸತಿ ಕಥಮನೇಕಸಾಧನಸಾಧನೀಯಂ ಕಿರಿಯಂ ಕತ್ತಾವ ಕರೋತಿ ಮುಖ್ಯಭಾವೇನಾಪರೇತ್ವಮುಖ್ಯಭಾವೇನಾತಿ ವುಚ್ಚತೇ-

ಕತ್ತುತೋಞ್ಞೇಸಮುಬ್ಭೂತ್ಯಾ, ವಿವಿತ್ತಾಲೋಚನಾದಿನಾ [ವವಿವೇಕೇಚ ದಸ್ಸನಾತಿ ವಾಕ್ಯಪದೀಯೇ, ಪವಿವೇಕೇಚ ಕಾರಕನ್ಥರಾಮಭಾವೇದಿಸ್ಸಭೇ ಕತ್ತರಿಕ್ರಿಯಾ ಅತ್ಥಿ ಭವತಿ ವಿಜ್ಜತಿಚ್ಚಾದೋ ತಿತಟೀಕಾ, ತತಿಯಪಾಥಾನಂಪಾತ ೧೦೦, ನಂಪಾತ ೨೪೩];

ದೂರಾದಪ್ಯುಪಕಾರಿತ್ತೇ, ಕತ್ತು ವಾತ್ತಪ್ಪಧಾನತಾ.

ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಕತ್ತುನೋ ಸಕಾಸಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕರಣಾದೀನಂ ಉಬ್ಭೂತ್ಯಾ ಸಮ್ಭವೇನಚ, ತಥಾಹಿ ಪಸಿದ್ಧಕರಣಸಭಾವೋಪಿ ಫರಸು ಕತ್ತಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾಧಿಕರಣಮ್ಭ ವತಿ‘ಫರಸುಮ್ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಛಿನ್ದತೀ’ತಿ, ವಿವಿತ್ತಸ್ಸ ಕರಣಾದೀಹಿ ಪುಥಬ್ಭೂತಸ್ಸ, ಕತ್ತುನೋ ಕಿರಿಯಾಯ ಆಲೋಚನೇನ ದಸ್ಸನೇನ ಚ ‘ದೇವದತ್ತೋ ಅತ್ಥಿ ಭವತಿ ವಿಜ್ಜತೀ’ತಿ [ವುಥಬ್ಭೂತಸ್ಸಾನೇನ ಆಲೋಚನೇನ ದಸ್ಸನೇನಚ ಕತ್ತುನೋದೇವದತ್ತೇನದೇವದತ್ತಂ ಭವತಿ ವಿಜ್ಜತೀತಿ (ಪೋತ್ಥಕೇ)], ಆದಿಸದ್ದೇನ ಕರಣಾದಿನೋ (ತದಧೀನ) ಪವತ್ತಿಆದೀನಂ ಗಹಣಂ, ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ದೂರತೋ ಉಪಕಾರಿತ್ತೇಪಿ ಕತ್ತುಯೇವ ಸಪ್ಪಧಾನತಾ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ಪುನಪಿ-

ಥಾಲ್ಯಾದೀನನ್ತು ಕತ್ತುತ್ತಂ, ಹೋತೇವಾಚೇತನಾನಪಿ;

ಯತೋ ಸದ್ದಸ್ಸ ವುತ್ಯತ್ಥೇ, ಮಿಚ್ಛಾತ್ಯಾಸೇನ-ನಾದಿನಾ.

ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಅಚೇತನಾನಮ್ಪಿ ಥಾಲೀಅಸಿಆದೀನಂ ಕತ್ತುತ್ತಮ್ಭವತಿ ಯಥಾವಣ್ಣಿತಸಪ್ಪಧಾನತ್ತನಿಮಿತ್ತಾಭಾವೇಪಿ, ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ ಯತೋ ಕಾರಣಾ ಅತ್ಥೇ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯೇಸದ್ದಸ್ಸ ವುತ್ತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಅನಾದಿನಾ ಮಿಚ್ಛಾಭ್ಯಾಸೇನಭವತಿ ತಸ್ಮಾ ಥಾಲ್ಯಾದೀನನ್ತಿಆದಿ ಪಕತಂ, ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಥಾ ಸದ್ದತ್ಥೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ಸಭಾವತ್ಥೋ, ನ ಹಿ ಸದ್ದೋ ಬಾಹ್ಯೇ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಬ್ಯಾಪಾರಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾಹಿ–

ಅಞ್ಞಥೇ ವಾಗ್ಗಿ ಸಂಸಗ್ಗಾ, ದಾಹಂ ದಡ್ಢೋತಿ ಮಞ್ಞತಿ;

ಅಞ್ಞಥಾ ದಾಹಸದ್ದೇನ, ದಾಹತ್ಥೋ ಸಮ್ಪತೀಯತೇ.

ಬಾಹ್ಯಪದತ್ಥಸ್ಸ ಸಭಾವೋ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಮಿಚ್ಛಾಭ್ಯಾಸೇನ ಅನಾದಿನಾ ಪನ ಪವತ್ತೇನ ಬಾಹ್ಯೇ ವತ್ಥೂನಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಥಾಲ್ಯಾದೀನಂ ಕತ್ತುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಅಥ ಚ ಪನ–

ವತ್ತಿಚ್ಛಾದೋ ಪವತ್ತೇಹಿ, ಸಪ್ಪಧಾನತ್ತ ಹೇತುಹಿ;

ಕತ್ತುಧಮ್ಮೇಹಿ ವುತ್ತೇಹಿ, ಕತ್ತಾ ಸದ್ದಾವ ಞಾಯತೇ.

ಏಕಸ್ಸಾಮುಖ್ಯವತ್ಥಾಹಿ, ಭೇದೇನ ಪರಿಕಪ್ಪನೇ;

ಕಮ್ಮತ್ತಂ ಕರಣತ್ತಞ್ಚ, ಕತ್ತುತ್ತಂ ಚೋಪಜಾಯತೇ.

ವುತ್ತೇಹೀತಿ ‘ಕತ್ತುತೋಞ್ಞೇಸಮುಬ್ಭೂತ್ಯಾ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಸದ್ದಾವಾತಿ ಸದ್ದೇ ತೇಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತು ವಾ ಮಾ ವಾ ಕತ್ತುಸಮ್ಬನ್ಧಿಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಸದ್ದತೋವ ಕತ್ತಾ ಪತೀಯತೇ, ನಿಯಮೇನ ನ ವತ್ಥುತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಮುಖ್ಯಾ ವತ್ಥಾಹೀತಿ ಬುದ್ಧಿಯಾ ತದಾಕಾರತಾಯ ಪರಿಣಾಮಾವತ್ಥಾಹಿ, ಹನ್ತ್ಯತ್ತ ನಾವತ್ತಾನನ್ತಿ ಏಕಸ್ಸೇವಾತ್ತನೋ ಕಮ್ಮತ್ತಾದಿ ಜಾಯತೇ, ಅತೋಯೇವಾಚ್ಚನ್ತಮಸನ್ತೋಪಿ ಅಙ್ಕುರೋ ಜನನಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತಾ ಭವತಿ ‘ಅಙ್ಕುರೋ ಜಾಯತೇ’ತಿ, ವುತ್ತಂ ಹಿ–

ಪುರಾಸಞ್ಜನಿತೋ [ಪುರಾಸಞ್ಜಾತಿತೋ] ಭಾವಾ, ಬುದ್ಧಯವತ್ಥಾನಿ ಬನ್ಧನೋ;

ಅವಸಿಟ್ಠೋ ಸತಾಞ್ಞೇನ, ಕತ್ತಾ ಭವತಿ ಜಾತಿಯಾಇತಿ.

ಸತಾ ಅಞ್ಞೇನ ದೇವದತ್ತಾದಿನಾ.

ಕಿನ್ತಂ ಕರಣಂ ನಾಮಾತಿ ಆಹ-‘ಯೋ ಪನಾ’ತಿಆದಿ, ಯೋತಿ ಯೋ ಪದತ್ಥೋ, ಇಮಿನಾ ಇದಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಕರಣಬ್ಯಪದೇಸಾಯ ಸುತ್ತನ್ತರಾಭಾವೇಪಿ ಕರೋತ್ಯನೇನೇತಿ ಕರಣನ್ತ್ಯನ್ವತ್ಥತೋ ಪಸಿದ್ಧೋ-ಯಂ ಕರಣವೋಹಾರೋ’’ತಿ, ಅತ್ರೇದಂ ಪಟಿಭಾನಂ–

ಯಂ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತಂ ಕತ್ತು, ಕ್ರಿಯಾಯಚ್ಚನ್ತಸಾಧನಂ;

ಕರಣನ್ತಂ ದ್ವಿಧಾ ಹೋತಿ, ಬಾಹ್ಯಬ್ಭನ್ತರಭೇದತೋತಿ.

ತತ್ಥ ಯಂವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತಂತ್ಯಾದಿನಾ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ-‘‘ನ ವತ್ಥುತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಕರಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಪನ ಪಸಿದ್ಧಕರಣಾನಮ್ಪಿ ಫರಸುಆದೀನಂ ‘ಫರಸು ಛಿನ್ದತಿ, ಫರಸುಮ್ಹಿ ಛಿನ್ದತೀ’ತಿ ಕತ್ತುಅಧಿಕರಣತ್ತಸ್ಸಪಿ, ಪಸಿದ್ಧಾಧಿಕರಣಾನಮ್ಪಿ ತದನುತ್ತಾದಿವಿಸೇಸಸಮ್ಭವೇ ಥಾಲ್ಯಾ ಪಚತೀ’ತಿ ಕರಣತ್ತಸ್ಸಪಿ ದಸ್ಸನತೋ ವಚನಿಚ್ಛಾತೋಯೇವ ಕರಣಂ ಕಾರಕಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ, ತಞ್ಚ ದುವಿಧನ್ತಿ ಆಹ-‘ದ್ವಿಧಾ ಹೋತೀ’ತಿಆದಿ, ತತ್ಥ ಅಸಿನಾ ಛಿನ್ದತೀತಿ ಬಾಹ್ಯಂ, ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತೀತ್ಯಬ್ಭನ್ತರಂ. ಕಿರಿಯಾನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ಕಾರಕನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಕಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಪರಿಯಾಯತ್ತಮಾಹ. ಪಕತಿ ಯಾಭಿರೂಪೋಚ್ಚಾದೋ ಕಿರಿಯಾಯಾವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಮತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಲಕ್ಖಣಾ ಛಟ್ಠೀ ಸಿಯಾ, ಸಮೇನ ಧಾವತೀತ್ಯಾದೋ ತು ಕಿರಿಯಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತೇಪಿ ಕಮ್ಮತ್ತಂ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತನ್ತಿ ದುತಿಯಾ ಸಿಯಾ, ಸಮಂ ಧಾವತಿ ವಿಸಮಂ ಧಾವತೀತ್ಯತ್ಥೋ, ತಥಾ ದ್ವಿದೋಣೇನಾತಿ ದ್ವೇದೋಣೇ ಕಿಣಾತೀತ್ಯತ್ಥೋ, ಪಞ್ಚಕೇನಾತಿ ಪಞ್ಚ ಪರಿಮಾಣಸ್ಸ ಪಞ್ಚಕೋ ಪಞ್ಚಕಂ ವಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಪಸವೋ ಕಿಣಾತಿ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಕಿಣಾತೀತ್ಯತ್ಥೋತಿ ವಾತ್ತಿಕಕಾರೇನ ‘ತತಿಯಾ ವಿಧಾನಾಯೋಪಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ’ಕತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಪಕತಿಆದೀಹೀ’ತಿಆದಿ, ಯತ್ಥೇಸಂಕರಣಭಾವೋತಿ ಯಸ್ಸಂ ಕಿರಿಯಾಯಮೇ ಸಮ್ಪಕತ್ಯಾದೀನಂ ಕರಣತ್ತಂ, ತಂ ಕಿರಿಯಂ ಕಥಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಸತ್ತಾಬ್ಯಭಿಚಾರತೋ ಆಹ-‘ಭೂ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಪಕತಿಯಾಭಿರೂಪೋತಿ ಸಭಾವೇನಾಯಮಭಿರೂಪೋ ಭವತಿ, ನ ತು ವತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾದಿನೇತ್ಯತ್ಥೋ, ಕರೋತಿಸ್ಸ ಗಮ್ಮಮಾನತ್ತೇ ಪನ ಪಕತಿಯಾಭಿರೂಪೋ ಕತೋತಿಆದಿ, ತದಾ ಕತ್ತರಿಯೇವ ತತಿಯಾ, ಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಗೋತ್ತೋ ಗೋತಮೋ ನ ಹೋತಿ ಅತೋಚ ಗೋತಮೋ ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನನುಚ ದ್ವಿದೋಣ ಪಞ್ಚಕಾ ಕಯಮ್ಪಟಿಚ್ಚ ಕಮ್ಮಭೂತಾ ಹೋನ್ತಿ ದ್ವಿದೋಣಾದಿನಾ ಕೇಯತ್ತಾ ತತೋ ಕಿಮುಚ್ಚತೇ‘ಕಯಮ್ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವಿದೋಣಪಞ್ಚಕಾ ಕರಣಾನಿ ಭವನ್ತೀ’ತ್ಯಾ ಸಙ್ಕೀಯಾಹ-‘ತಥಾಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ-‘‘ದ್ವಿದೋಣಾದಿಸದ್ದೇನ ಹಿ ನ ಗಯ್ಹುಪಗಂ ವತ್ಥುಮುಚ್ಚತಿ, ತೇಹಿ ಪನ ದ್ವಿದೋಣಾದ್ಯತ್ಥಂ ಮೂಲಂ ತಾದತ್ಥಿಯಾ ಭಿಹಿತನ್ತಿ ನ ವುತ್ತದೋಸಾವಸರೋ’’ತಿ.