೨. ಚೇತಸಿಕಸಙ್ಗಹಅನುದೀಪನಾ

೬೮. ಏವಂ ಚಿತ್ತ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ದೀಪನಿಂ ಕತ್ವಾ ಚೇತಸಿಕ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ದೀಪನಿಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಥಮಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನು ಸನ್ಧಿಞ್ಚ ಆದಿಗಾಥಾಯ ಪಯೋಜನ ಸಮ್ಬನ್ಧಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ’’ತಿಆದಿ ಮಾರದ್ಧೋ. ತತ್ಥ ‘‘ಅನುಪತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಚೇತಸಿಕಂ ರೂಪಂ, ನಿಬ್ಬಾನಮಿತಿಸಬ್ಬಥಾತಿ ಏವಂ ಅನುಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ. ತೇನ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅನುಪತ್ತಂ. ಹೇತು ವಿಸೇಸನಞ್ಚೇತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹಾನನ್ತರಂ ಚೇತಸಿಕ ಸಙ್ಗಹೋ ಅನುಪತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಇದಾನಿ ತಂ ಸಙ್ಗಹಂ ಕರೋತೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಚತ್ತಾರಿ ಸಮ್ಪಯೋಗ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ‘ಏಕುಪ್ಪಾದತಾ, ಏಕ ನಿರೋಧತಾ, ಏಕಾ ರಮ್ಮಣತಾ, ಏಕ ವತ್ಥುಕತಾ,ತಿ. ‘‘ಚೇತಸಿ ಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಮಿಂ ನಿಯುತ್ತಾ. ಚಿತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚೇಸು ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಆಪನ್ನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಚೇತಸಾ ವಾಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತೇನ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ. ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ಏಕೀಭಾವಂ ಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸರೂಪದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸರೂಪದಸ್ಸನಂ. ಸಿದ್ಧಪದಂ ನಾಮ ಪಕತಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಪ್ಫನ್ನ ಪದಂ. ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತತೋ’’ತಿ ಏಕಸ್ಸಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಥಮ ಭಾಗತೋ. ಉದ್ಧಂ ಪಜ್ಜನಂ ನಾಮ ಕತಮನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸರೂಪತೋ ಪಾತುಭವನ’’ನ್ತಿ. ಧಾತು ಪಾಠೇಸು-ಜನಿಪಾತುಭಾವೇ-ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಜಾತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ‘‘ಸರೂಪ ವಿನಾಸೋ’’ತಿ ಸರೂಪತೋ ಪಾತುಭವನ್ತಸ್ಸ ಭಾವಸ್ಸ ವಿನಾಸೋ ಅನ್ತರಧಾನಂ. ‘‘ಏವಂ ಪರತ್ಥ ಪೀ’’ತಿ ಪರಸ್ಮಿಂ ಏಕಾಲಮ್ಬಣವತ್ಥುಕಾದಿಪದೇಪಿ. ‘‘ಏಕ ಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಬಹುದೇವಾ’’ತಿ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸನ್ತಂ ಏಕಮೇವ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ನತ್ಥಿ. ಅನೇಕಾನಿ ಏವರೂಪಾನಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸತಿ. ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ. ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಸೋತಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಸದ್ದೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿಆದಿನಾ ವತ್ಥುದ್ವಾರೇಸು ಏಕವಚನಂ ವತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಬಹುವಚನಂ ಕತನ್ತಿ. ‘‘ಏಕತ್ತಂ ಉಪನೇತ್ವಾ’’ತಿ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಬಹೂನಿಪಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾನಿ ರೂಪತಾ ಸಮಞ್ಞೇನ ಏಕೀಭಾವಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಂ ಆರಮ್ಮಣನ್ತ್ವೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ. ಕಸ್ಮಾ. ಅತ್ಥ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅವಿಞ್ಞಾಪನತೋ. ಕೋಪನಾಯಂ ಅತ್ಥ ವಿಸೇಸೋತಿ. ಯಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಜಾತಿ, ಸಾಯೇವ ಫಸ್ಸಾದೀನನ್ತಿಆದಿಕೋ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಥ ಖೋ’’ತಿಆದಿಂ. ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಏಕುಪ್ಪಾದತಾ. ಏಸ ನಯೋ ಏಕ ನಿರೋಧತಾದೀಸು. ‘‘ಮೂಲಟೀಕಾಯ’’ನ್ತಿ ರೂಪಕಣ್ಡಮೂಲಟೀಕಾಯಂ. ‘‘ಸಹೇವಾ’’ತಿ ಏಕತೋ ಏವ. ‘‘ಉಪ್ಪಾದಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿತೋ’’ತಿ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಚ ಜೀರಣಸ್ಸ ಚ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಿತೋ. ‘‘ಉಪ್ಪಾದಾದಯೋ’’ತಿ ಉಪ್ಪಾದ ಜೀರಣ ನಿರೋಧಾ. ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಚೇತಸಿಕಾಮತಾ’’ತಿ ಚೇತಸಿಕಾ ಇತಿ ವಿಞ್ಞಾತಾ. ‘‘ಭಾವಪ್ಪಧಾನಂ’’ತಿ ಏಕುಪ್ಪಾದ ಭಾವೋ ಏಕುಪ್ಪಾದೋತಿ ವುತ್ತೋ. ತಥಾ ಏಕ ನಿರೋಧಾದೀಸು. ಯಥಾ ಇದಂಪಿ ಸಙ್ಘೇರತನಂ ಪಣೀತ-ನ್ತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ರತನ ಭಾವೋ ಪಣೀತೋತಿ ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಯೇ’’ತಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ. ‘‘ಸಹಜಾತ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ ರೂಪಾನಿ ಪೀ’’ತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ರೂಪಾನಿಪಿ. ಚೇತಸಿಕಾನಿ ನಾಮ ಸಿಯುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ತದಾ ಯತ್ತ ವುತ್ತಿತಾಯಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತಾಯತ್ತವುತ್ತಿಯಾಯ. ‘‘ಚೇತೋಯುತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಹೇತು ವಿಸೇಸನಂ. ತದೇವ ಹೇತುಮನ್ತ ವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಚ ಹೇತು ಅನ್ತೋ ನೀತವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಚ ಹೇತು ಅನ್ತೋ ಗಧವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ. ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನರೂಪಾನಂ. ‘‘ನಾನುಭೋನ್ತೀ’’ತಿ ನಪಾಪುಣನ್ತಿ. ‘‘ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಜಾನಿತುಂ’’ತಿ ಏತೇನ ಭೂತಕಥನ ವಿಸೇಸನಾನಿ ಏತಾನೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಭೂತಕಥನಂಪಿ ಸಮಾನಂ ವತ್ತಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಬ್ಯವಚ್ಛೇದಕಂಪಿ ಸಮ್ಭವತಿ. ‘‘ವಯೋಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವಿನಾಸೋ ಪಕಾಸತಿ. ‘‘ಠಿತಾಯಾ’’ತಿ ತಿಟ್ಠ ಮಾನಾಯ ವೇದನಾಯ. ಅಞ್ಞೋ ಪಕಾರೋ ಅಞ್ಞಥಾ. ಅಞ್ಞಥಾ ಭಾವೋ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ. ಜರಾವಸೇನ ಪರಿಣಾಮೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯೋ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಯಾ ಠಿತಿ, ಯಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಯೋ ಪಾತುಭಾವೋ. ಏಸೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಏಸಾ ರೋಗಾನಂ ಠಿತಿ, ಏಸೋ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಪಾತುಭಾವೋತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಇತರಥಾ’’ತಿ ಇತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಗಹಿತೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ರೂಪಾರೂಪಕಲಾಪೇ ನಾನಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಬಹೂಸು ಉಪ್ಪಾದೇಸು ಚ ನಿರೋಧೇಸು ಚ ಗಹಿತೇಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ವಿಕಾರರೂಪಾನಂ’’ತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ದ್ವಯ ಲಹುತಾದಿತ್ತಯಾನಂ. ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಮಹಾಭೂತ ಗಣನಾಯ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಿಯುಂತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ವಾ’’ತಿಆದಿವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ವಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ಬಹುಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಕಸ್ಮಾ ಬಹುಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಂ.

ಯದಿ ಏವಂ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಲಹುತಾದೀನಿಪಿ ಏಕೇಕಾನಿ ಏವ ಸಿಯುಂ, ಅಥ ಕಿಮತ್ಥಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯಲಹುತಾ ಚಿತ್ತ ಲಹುತಾದಯೋಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ. ‘‘ಇಮಮತ್ಥಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ’’ತಿ ಈದಿಸಂ ವಿನಿಚ್ಛಯತ್ತಂ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ ‘‘ಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತಿನೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹನಿರುಜ್ಝನವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅನುಪರಿವತ್ತಿಸ್ಸ. ‘‘ಪಸಙ್ಗಾ’’ತಿ ಚೇತಸಿಕತಾ ಪಸಙ್ಗೋ. ‘‘ಪುರೇತರಮುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿ ಪುರೇತರಂ ಏಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸತ್ತರ ಸಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ. ತಥಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಸಙ್ಗೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ನೀವಾರೇತುಂ ತಿಯೋಜನಾ. ‘‘ಪಸಙ್ಗೋ’’ತಿ ಚೇತಸಿಕತಾ ಪಸಙ್ಗೋ. ‘‘ಅಲಮತಿ ಪಪಞ್ಚೇನಾ’’ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇಟೀಕಾಸು ವಿಯ ಅತಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ ನಿರತ್ಥಕಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ನಿರತ್ಥಕಂ’’ತಿ ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪಪಞ್ಚೋ ನಿರತ್ಥಕೋ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೬೯. ಫಸ್ಸವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ಫುಸತೀ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆಹನತಿ, ಸಙ್ಘಟ್ಟೇತಿ. ತಞ್ಚ ಸಙ್ಘಟ್ಟ ನಂ ನದೋಸಪಟಿಘಸ್ಸ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಿಬಾಧನಂ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಭಮರಸ್ಸ ಪದುಮ ಪುಪ್ಫೇಸು ಪುಪ್ಫರ ಸಗ್ಗಹಣಂ ವಿಯ ವಿಜಾನನ ಮತ್ತೇ ಅಠತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣ ರಸಪಾತುಭಾವತ್ಥಂ ಯಥಾರಮ್ಮಣಂ ಸಂಹನನ ಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಫುಸನಞ್ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಆಹಚ್ಚಾ’’ತಿ ಆಹನಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ. ‘‘ಉಪಹಚ್ಚಾ’’ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಅಯಮತ್ಥೋ ಕಥಂ ಪಾಕಟೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯತೋ’’ತಿಆದಿಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಯತೋ’’ತಿ ಯಂ ಕಾರಣಾ. ‘‘ತದನುಭವನ್ತೀ’’ತಿ ತಂ ಆರಮ್ಮಣ ರಸಂ ಅನುಭವನ್ತೀ, ವೇದನಾ ಪಾತುಭವತಿ, ವೇದನಾ ಪಾತುಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಪ್ಫುಸನಂ ಞಾಣೇ ಪಾಕಟಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸ್ವಾಯಂ ಫುಸನ ಲಕ್ಖಣೋ, ಸಙ್ಘಟ್ಟನರಸೋ, ಸನ್ನಿಪಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಆಪಾತಾ ಗತವಿಸಯ ಪದಟ್ಠಾನೋ. ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ನಾಮ ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ದ್ವಾರಾ ರಮ್ಮಣ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಸಙ್ಗತಿ ಸಮಾಗಮೋ ಸಮೋಧಾನಂ. ತಥಾಹಿ ವುತ್ತಂ. ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ ತಿಆದಿ. ‘‘ಸಙ್ಘಟ್ಟನರಸೋ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮ್ಮದೇವ ಘಟ್ಟನ ಕಿಚ್ಚೋ. ಸಙ್ಘಟ್ಟನ ಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಏವ ತಿಣ್ಣಂ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಹುತ್ವಾ ಧಮ್ಮ ಚಿನ್ತಾಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಮುಖಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಪಕಾಸತೀತಿ. ‘‘ಸನ್ನಿಪಾತ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ’’. ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಾ ಪಞ್ಞಾಣಂ ವುಚ್ಚತಿ ಧಜೋರಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ. ಸನ್ನಿಪಾತಾಕಾರೋ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ಸನ್ನಿಪಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ವೇದನಾಪಚ್ಚು ಪಟ್ಠಾನೋ ವಾ. ಧೂಮೋವಿಯ ಅಗ್ಗಿಸ್ಸ. ವೇದನಾಫಲಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಫಸ್ಸೋ ಪಥಮಂ ವುತ್ತೋ ತಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾ ವಾದೋತಾವ ದಸ್ಸಿತೋ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಥಮಾಭಿನಿಪಾತತ್ತಾ. ಆರಮ್ಮಣಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಥಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ಹುತ್ವಾ ಫಸ್ಸೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫುಸಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಥಮಂ ವುತ್ತೋ. ಫಸ್ಸೇನ ಫುಸ್ಸಿತ್ವಾ ವೇದನಾಯ ವೇದಯತಿ. ಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ. ಚೇತನಾಯ ಚೇತತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಫುಟ್ಠೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ವೇದೇತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಚೇತೇತೀತಿ. ಅಪಿ ಚ ಅಯಂ ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ ಯಥಾಪಾಸಾದಂ ಪತ್ವಾ ಥಮ್ಭೋ ನಾಮ ಸೇಸದಬ್ಬ ಸಮ್ಭಾರಾನಂ ಬಲವಪಚ್ಚಯೋ. ಏವಮೇವ ಸಹಜಾತ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮಾನಂ ಬಲವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಥಮಂ ವುತ್ತೋತಿ. ಸಙ್ಗಹಕಾರೇನ ಪನ ಇದಂ ಪನ ಅಕಾರಣಂ, ಏಕಕ್ಖಣಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಯಂ ಪಥಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಅಯಂ ಪಚ್ಛಾತಿ ಇದಂ ವತ್ತುಂ ನ ಲಬ್ಭಾ. ಬಲವಪಚ್ಚಯಭಾವೇಪಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸಕಾರಣಂ ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ತಂ ವಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪೇತ್ವಾ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ದೇಸನಾ ವಾರೇನೇವ ಫಸ್ಸೋ ಪಥಮಂ ವುತ್ತೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ದೇಸನಾವಾರೇ ನೇವಾ’’ತಿ ದೇಸನಕ್ಕಮೇನೇವ, ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ವಾದೇಸು ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾ ವಾದೋ ಏವ ಯುತ್ತೋ. ಯಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಥಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ಹುತ್ವಾತಿ. ತತ್ಥ ಪಥಮಾಭಿನಿಪಾತೋತಿ ಇದಂ ಕಿಚ್ಚಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ನ ಪನಞ್ಞೇಹಿ ಚೇತಸಿಕೇಹಿ ವಿನಾ ವಿಸುಂ ಪಥಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ. ಯಥಾ ತಂ ಯೇ ಕೇಚಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲಭಾಗಿಯಾ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖಿಕಾ. ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ, ಮನೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಥಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಕಿಚ್ಚಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಮನೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಥಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಪನ ಸಬ್ಬಚೇತಸಿಕೇಹಿ ವಿನಾ ವಿಸುಂ ಪಥಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಬಲವಪಚ್ಚಯ ಭಾವೇಪಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸಕಾರಣಂ ದಿಸ್ಸತಿಯೇವ. ಫಸ್ಸೋಹೇತು ಫಸ್ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಪನಾಯ. ಫಸ್ಸೋ ಹೇತು ಫಸ್ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ನಾಯ. ಫಸ್ಸೋ ಹೇತು ಫಸ್ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಾಯಾತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಫಸ್ಸಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಏವ ಫಸ್ಸ ಬಲವಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಏವ ಚ ಫಸ್ಸೋ ಪಥಮಂ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣ ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಸಬ್ಬಚೇತಸಿಕ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಹೋತಿ, ಪಧಾನಂ, ಜೇಟ್ಠಕಂ. ಫಸ್ಸೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಟ್ಠೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚೇತಸಿಕ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಹೋತಿ, ಪಧಾನೋ, ಜೇಟ್ಠಕೋತಿ ಅಯಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಸೇಸೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚೋದಕೋ ಫುಸನಂ ನಾಮ ಸಪ್ಪಟಿಘರೂಪಾನಂ ಏವ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ‘‘ನನುಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚೋದೇತಿ. ‘‘ನನುಚಾ’’ತಿ ಚೋದೇಧೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಘಸಭಾವಾ’’ತಿ ಹೇತುವಿಸೇಸನಂ. ‘‘ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಿವತ್ಥುಂ. ಅಯಂ ಪನ ಫಸ್ಸೋ. ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಕಾರಾ ಪತ್ತಿಂ’’ತಿ ಚಲನ ಕಮ್ಪನ ಥಮ್ಭನ ಜೇಗುಚ್ಛ ಭಯ ತಾಸ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಾ ದಿವಸೇನ ವಿಕಾರಾ ಪಜ್ಜನಂ. ‘‘ವೇದನಾ ವಿಸೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಂ’’ತಿ ಸುಖವೇದನೀಯಂ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸುಖವೇದನಾ, ದುಕ್ಖವೇದನೀಯಂ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದುಕ್ಖ ವೇದನಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಫಸ್ಸ ವಿಸೇಸಾನುರೂಪಂ ವೇದನಾ ವಿಸೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸಾಧೇತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಫುಸನಂ ನಾಮ ದುವಿಧಂ ರೂಪಪ್ಫುಸನಂ, ನಾಮಪ್ಫುಸನ, ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ರೂಪಪ್ಫುಸನಂ ನಾಮ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬ ಧಾತೂನಂ ಕಿಚ್ಚಂ. ನಾಮಪ್ಫುಸನಂ ದುವಿಧಂ ಫಸ್ಸಪ್ಫುಸನಂ, ಞಾಣಪ್ಫುಸನ, ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಞಾಣಪ್ಫುಸನಂ ನಾಮ ಞಾಣಪ್ಪಟಿವೇಧೋ. ಅಪಿ ಚ ಝಾನಮಗ್ಗ ಫಲ ನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋಪಿ ಫುಸನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಫುಸನ್ತಿ ಧೀರಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ ಅನುತ್ತರಂ. ಫುಸಾಮಿ ನೇಕ್ಖಮಂ ಸುಖಂ. ಅಪುಥುಜ್ಜನ ಸೇವಿತನ್ತಿ-ಆದೀಸು. ಇದಂ ಉಪಮಾ ಮತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಕಸ್ಸಚಿ ಮನ್ದ ಪಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಇದ’’ನ್ತಿ ಖೇಳುಪ್ಪಾದ ವಚನಂ. ವಿಞ್ಞುಸ್ಸ ಪನ ಅತಿಪಾಕಟ ಫಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಅಪ್ಪಾಕಟ ಫಸ್ಸ ವಿಭಾವನಂ ಯುತ್ತಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತಿಪಾಕಟಾಯ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ.

೭೦. ವೇದನಾವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಾ’’ತಿ ವೇದನಾ ಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಾ. ‘‘ಸಾತಂ ವಾ’’ತಿ ಸಾಧುರಸಂ ವಾ. ‘‘ಅಸ್ಸಾತಂ ವಾ’’ತಿ ಅಸಾಧುರಸಂ ವಾ. ‘‘ಕಿಂ ವೇದಯತೀ’’ತಿ ಕತಮಂ ವೇದಯತಿ. ‘‘ಸುಖಮ್ಪಿ ವೇದಯತೀ’’ತಿ ಸುಖಮ್ಪಿ ವೇದನಂ ವೇದಯತಿ. ಅಥವಾ ‘‘ಕಿಞ್ಚವೇದಯತೀ’’ತಿ ಕಥಞ್ಚವೇದಯತಿ. ‘‘ಸುಖಮ್ಪಿ ವೇದಯತೀ’’ತಿ ಸುಖಂ ಹುತ್ವಾಪಿ ವೇದಯತಿ. ಸುಖ ಭಾವೇನ ವೇದಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ. ‘‘ಕಿಚ್ಚನ್ತರಬ್ಯಾವಟಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಕಿಚ್ಚಬ್ಯಾವಟಾ. ಅಧಿಪತಿ ಭಾವೋ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ. ಇನ್ದ್ರಿಯ ಕಿಚ್ಚಂ. ‘‘ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಲದ್ಧಗುಣವಚನಂ. ರಾಜಾರಹ ಭೋಜನಂ ರಾಜಗ್ಗಭೋಜನಂ. ‘‘ಸೂದಸದಿಸತಾ’’ತಿ ರಞ್ಞೋಭತ್ತಕಾರಸದಿಸತಾ. ತತ್ಥ ಸೂದೋ ರಞ್ಞೋಭತ್ತಂ ಪಚನ್ತೋ ರಸಜಾನನತ್ಥಂ ಥೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಜಿವ್ಹಗ್ಗೇ ಠಪೇತ್ವಾ ರಸಂ ವೀಮಂಸತಿ. ಯಥಿಚ್ಛಿತಂ ಪನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ಅನಿಸ್ಸರೋ. ರಾಜಾ ಏವ ಯಥಿಚ್ಛಿತಂ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ಇಸ್ಸರೋ. ರಾಜಾ ವಿಯ ವೇದನಾ. ಸೂದೋ ವಿಯ ಸೇಸಚೇತಸಿಕ ಧಮ್ಮಾ.

೭೧. ಸಞ್ಞಾವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ಸಞ್ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಸುಟ್ಠು ಜಾನಾತಿ. ಸುಟ್ಠುಜಾನನಞ್ಚ ನಾಮ ನ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ವಿವಿಧಜಾನನಂ ಹೋತಿ. ನ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಯ ಯಥಾಭೂತಜಾನನಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ಖೋ ಭೂತಂ ವಾ ಹೋತು, ಅಭೂತಂ ವಾ. ಯಂ ಯಂ ಛ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಜಾನಾತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ವಾ ಪಜಾನಾತಿ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಅಪ್ಪಮುಸ್ಸಕರಣ ಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುನಜಾನನತ್ಥಂ ಸಞ್ಞಾಣಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಸಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತ ಕರಣಂ. ಭವನ್ತರಂ ಪತ್ವಾಪಿ ಅಪ್ಪಮುಟ್ಠಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ ಓಪಪಾತಿಕ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇಹಿ ಪುರಿಮಂ ಅತ್ತನೋ ಭವಂ ಜಾನನ್ತಿ. ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾಪಿ ಕೇಚಿ ಪುರಿಮಂ ಭವಂ ಜಾನನ್ತಿ, ಯೇಜಾತಿಸ್ಸರ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಅಪ್ಪಮುಟ್ಠಭಾವ’’ನ್ತಿ ಅನಟ್ಠಭಾವಂ. ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸ ಸಞ್ಞಾ ನಾಮ ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿಪ್ಪವತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ. ‘‘ಬೋಧೇತು’’ನ್ತಿ ಬುಜ್ಝಾಪೇತುಂ. ‘‘ದಾರುತಚ್ಛಕಸದಿಸಾತಿ ಚ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ದಾರುತಚ್ಛಕೋ ನಾಮ ಕಟ್ಠವಡ್ಢಕೀ. ಸೋ ಕಟ್ಠಕ್ಖನ್ಧೇಸು ನಿಮಿತ್ತಕಾರೀಹೋತಿ. ಸುತಚ್ಛಿತಛಿನ್ದಿತೇಸು ಕಟ್ಠೇಸು ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕತ್ವಾ ಠಪೇತಿ. ಪಚ್ಛಾತಾನಿ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಕಟ್ಠಾನಿ ಕಮ್ಮೇ ಉಪನೇತಿ. ‘‘ಹತ್ಥಿ ದಸ್ಸಕ ಅನ್ಧಸದಿಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಏಕೋ ಕಿರ ರಾಜಾ ಕೇಳಿಪ್ಪಸುತೋ ಹೋತಿ. ಸೋ ಜಚ್ಚನ್ಧಾನಂಠಾನೇ ಏಕಂ ಹತ್ಥಿಂ ಆನೇತ್ವಾಠಪೇನ್ತೋ ಜಚ್ಚನ್ಧೇ ಆಹ ಜಾನಾಥ ಭೋ ತುಮ್ಹೇ ಹತ್ಥಿನ್ತಿ. ತೇ ಹತ್ಥಿಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪರಾಮಸಿತಂ ತಂ ತಂ ಅಙ್ಗಮವಹತ್ಥೀತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಿ. ದಳ್ಹಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಿ. ಪುನ ರಾಜಾ ತೇ ಪುಚ್ಛಿ ಕೀದಿಸೋ ಭೋ ಹತ್ಥೀತಿ. ತೇ ರಞ್ಞೋ ಹತ್ಥಿಸಣ್ಠಾನಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಾ ವಿವಾದಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಆಚಿಕ್ಖನಮೇವ ರಞ್ಞೋಹತ್ಥಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ತೇ ಹತ್ಥಿದಸ್ಸಕ ಅನ್ಧಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ‘‘ಉಪಟ್ಠಿತವಿಸಯಗ್ಗಹಣೇ’’ತಿ ರತ್ತಿಯಂ ಅನ್ಧಕಾರೇ ರಜ್ಜುಕ್ಖಣ್ಡಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಸಣ್ಠಾನಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಸೋ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಸಣ್ಠಾನಮತ್ತಂ ಸಪ್ಪೋತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಿತವಿಸಯಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತಿ. ಮಿಗಪೋತಕಾನಞ್ಚ ಅರಞ್ಞೇಖೇತ್ತಮಜ್ಝೇಪುರಿಸಸಣ್ಠಾನಂ ತಿಣ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಪುರಿಸಸಣ್ಠಾ ನಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ತೇ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಸಣ್ಠಾನಮತ್ತಂ ಪುರಿಸೋತಿ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಸೋ ಅಮ್ಹೇ ಪಹರೇಯ್ಯಾತಿ ಪಲಾಯನ್ತಿ. ವುತ್ತಾ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ.

೭೨. ಚೇತನಾವಚನತ್ಥೇ. ಚೇತೇತೀತಿ ಚೇತನಾ. ಚೇತನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅಭಿಸನ್ಧಾನಂ ವಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪಕಪ್ಪನಂ ವಾ ಆಯೂಹನಂ ವಾತಿ ಏವಂ ತಿಧಾ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ಅಭಿಸನ್ದಹತೀ’’ತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಸನ್ದಹತಿ, ಸಂಯೋಗಂ ಕರೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಘಟೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ಘಟೇತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧತಿ. ‘‘ಪಕಪ್ಪೇತಿ ವಾತೇ’’ತಿ ಅಥವಾ ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇ ಪಕಾರತೋ ಕಪ್ಪೇತಿ, ಸಜ್ಜೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಂವಿದಹತೀ’’ತಿ. ‘‘ಸಂವಿದಹತೀ’’ತಿ ತ್ವಂ ಫುಸನಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋಹಿ, ತ್ವಂ ವೇದಯಿತ ಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋಹಿ, ತ್ವಂ ಸಞ್ಜಾನನಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋಹೀತಿಆದಿನಾ ವದಮಾನಾ ವಿಯ ಸಂವಿದಹತಿ. ‘‘ಆಯೂಹತಿವಾತೇ’’ತಿ ಅಥವಾ ತೇಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇ ಭುಸೋ ಬ್ಯೂಹಯತಿ, ರಾಸಿಂ ಕರೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ಸಮೋಸರನ್ತೇ’’ತಿ ಏಕತೋ ಓಸರನ್ತೇ. ಸಙ್ಗಮನ್ತೇ. ‘‘ಸಾ’’ತಿ ಚೇತನಾ. ‘‘ತಾಯಾ’’ತಿ ಚೇತನಾಯ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ’’ತಿ ರೂಪಾದಿಕೇವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ. ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞ ಕಿಚ್ಚೇವಾ. ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಸತಿಯಾ. ಜೇಟ್ಠಸಿಸ್ಸೋ ನಾಮ ಬಹೂಸು ಸಿಸ್ಸೇಸು ಜೇಟ್ಠಭೂತೋ ಸಿಸ್ಸೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತೇ ಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಿಯೇವ. ತೇನ ಸೋ ಉಭಯಕಿಚ್ಚ ಸಾಧಕೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಮಹಾವಡ್ಢಕೀಪಿ.

೭೩. ಏಕಗ್ಗತಾವಚನತ್ಥೇ. ಏಕತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ಏಕಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಪಿ ಬಹೂಸು ಸಭಾವೇಸು ಏಕಸಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ’’ ಚಿತ್ತಸ್ಮಿಂ. ‘‘ನಿವಾತೇ’’ತಿ ವಾತರಹಿತೇ ಪದೇಸೇ. ‘‘ದೀಪಚ್ಚೀನಂ’’ತಿ ದೀಪಜಾಲಾನಂ.

೭೪. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ಇಸ್ಸರಭಾವೋ ವುಚ್ಚತಿ’’ ಭಾವಪ್ಪಧಾನ ನಯೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ’’ತಿ ಜೀವನ ಕಿಚ್ಚೇ ಅತ್ತನೋ ವಸಂ ವತ್ತಾಪೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಚಿತ್ತ ಸನ್ತಾನಂ ಜೀವನ್ತಂ ಹುತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

೭೫. ಮನಸೀಕಾರವಚನತ್ಥೇ. ಸಮಾಸಮಜ್ಝೇ ಸಕಾರಾಗಮೋ. ಕರಧಾತುಯೋಗೇ ಈಕಾರಾಗಮೋ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಲುತ್ತ ಸತ್ತಮೀ ಪದನ್ಥಿ ಕೇಚಿ. ಏವಂ ಸತಿ ಈದೀಘತ್ತಂ ನಸಿಜ್ಝತಿ. ‘‘ಅಸುಞ್ಞಂ’’ತಿ ಅರಿತ್ತಂ. ‘‘ಪಟಿಪಾದೇತೀ’’ತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನಂ ಕಿಚ್ಚಸಾಧನಂ ಕಾರಾಪೇತಿ. ಅತ್ಥತೋ ನಿಯೋಜೇತಿ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋಜೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ಇದಮೇವ ದ್ವಯಂ’’ತಿ ಆವಜ್ಜನ ದ್ವಯಂ. ‘‘ತಂ’’ತಿ ತಂ ದ್ವಯಂ. ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿನ್ನಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಯೋನಿಸೋ’’ತಿ ಉಪಾಯೇನ ಹಿತಸುಖ ಮಗ್ಗೇನ. ‘‘ಅಯೋನಿಸೋ’’ತಿ ಅನುಪಾಯೇನ ಅಹಿತ ಅಸುಖ ಮಗ್ಗೇನ. ‘‘ಸಮುದಾಚಿಣ್ಣನಿನ್ನನಿಯಾಮಿತಾದೀಹೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮುದಾಚಿಣ್ಣಂ ನಾಮ ಆಚಿಣ್ಣ ಕಮ್ಮವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಚರಿತಂ. ನಿನ್ನಂ ನಾಮ ಇದಂ ನಾಮ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಇದಂ ನಾಮ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಏವ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ನಿನ್ನಂ. ನಿಯಾಮಿತಂ ನಾಮ ಇದಂ ನಾಮ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಇದಂ ನಾಮ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರೋಮಿ, ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ನಕರೋಮೀತಿ ಏವಂ ನಿಯಾಮಿತಂ. ‘‘ಅಸತಿ ಕಾರಣ ವಿಸೇಸೇ’’ತಿ ಭವಙ್ಗ ಚಿತ್ತಂ ವೀಥಿಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಸತಿ, ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಕಲ್ಲಾದಿಕೇವಾ ಅಧಿಮತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣನ್ತರಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನೇವಾ ಅಸತಿ. ‘‘ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಂಸದ್ದೇ ಬಿನ್ದು ಲೋಪೋ, ದೀಘತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ.

೭೬. ವಿತಕ್ಕವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ತಥಾ ತಥಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಞ್ಚವಸೇನ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಸುಟ್ಠು ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ. ‘‘ತಂ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ. ‘‘ತೇ’’ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇ. ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ’’ತಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ದುತೀಯಾ ದಿಜ್ಝಾನ ಚಿತ್ತಞ್ಚ. ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ದುತೀಯಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಚಾ’’ತಿ ದುತೀಯಜ್ಝಾನ ಚಿತ್ತಾದೀನಿ ಚ. ‘‘ಉಪಚಾರ ಭಾವನಾ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಸಮುದಾಚಿಣ್ಣ ವಸಿಭೂತಾಯ ಉಪಚಾರ ಭಾವನಾಯ ವಸೇನ. ‘‘ಕಿಂ ವಾ ಏತಾಯಯುತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಸವಿತಕ್ಕ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇತಿಆದಿಕಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಕಿಂ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಞ್ಚಿ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತಿಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಅವಿನಾಭಾವವುತ್ತಿಕತ್ತಾ. ‘‘ತಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ. ನಿಯಾಮಕೋ ನಾಮ ನಾವಂ ಇಚ್ಛಿತ ದಿಸಾದೇಸನಿಯೋಜಕೋ. ‘‘ಅಕುಸಲಂ ಪತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕುಸಲಂ ಪತ್ವಾ ಪನ ಕಥಂತಿ. ಕುಸಲಂ ಪತ್ವಾಪಿ ಪತಿರೂಪದೇಸಾವಾಸಾದಿವಸೇನ ಸಮುದಾ ಚಿಣ್ಣ ನಿನ್ನಾದಿವಸೇನ ಚ ಲದ್ಧ ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸದ್ಧಾಸತಿ ಆದಯೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣ ರೂಹನೇ ಥಾಮಗತಾ ಏವ. ಅಲದ್ಧ ಪಚ್ಚಯೇ ಪನ ಸತಿ ಅಕುಸಲ ಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಥಾಮಗತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಮನಸಿಕಾರ ವೀರಿಯ ಸತೀನಂ’’ತಿ ಭಾವನಾ ಬಲಪತ್ತಾ ನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಂ ಪನ ಸತಿ, ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ನತ್ಥೀತಿ. ಅತ್ಥಿ. ಸಙ್ಕಪ್ಪನ ಕಿಚ್ಚ ವಿಸೇಸತ್ತಾ. ತಞ್ಹಿ ಕಿಚ್ಚಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಸಾಧಾರಣಂ, ವಿತಕ್ಕಸ್ಸೇವ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿತಕ್ಕೋಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಸಾರಮ್ಮಣ ಸಭಾವಾ’’ತಿ ಹೇತು ವಿಸೇಸನಮೇತಂ. ‘‘ತಥಾ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ವಿತಕ್ಕೋತಿ ವುತ್ತೋ.

೭೭. ವಿಚಾರವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ವಿಚರತೀ’’ತಿ ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏವ ಆರಮ್ಮಣೇ ವಿವಿಧೇನ ಚರತಿ, ಪವತ್ತತಿ. ಸಭಾವಾಕಾರೋ ನಾಮ ನೀಲಪೀತಾದಿಕೋ ಅಗಮ್ಭೀರೋ ಆರಮ್ಮಣ ಸಭಾವೋ ಚ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ನಾನಾ ಪವತ್ತಾಕಾರೋ ಚ. ‘‘ಅನುಮಜ್ಜನವಸೇನಾ’’ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಸೋಧನವಸೇನ. ವಿತಕ್ಕೋ ಓಳಾರಿಕೋ ಚ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ಓಳಾರಿಕೋ’’ತಿ ವಿಚಾರತೋ ಓಳಾರಿಕೋ. ಏವಂ ಸೇಸಪದೇಸು. ‘‘ಘಣ್ಡಾಭಿಘಾತೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಘಣ್ಡಾಭಿಘಾತೇನ ಪಥಮುಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೋ ವಿಯಾತಿ ವದನ್ತಿ. ತಥಾಹಿ ವಿಚಾರೋ ಘಣ್ಡಸ್ಸ ಅನುರವೋ ವಿಯ ವುತ್ತೋತಿ. ದಣ್ಡಕೇನ ಘಣ್ಡಸ್ಸ ಅಭಿಘಾತ ಕಿರಿಯಾ ವಾ ಘಣ್ಡಾಭಿಘಾತೋ. ತಥಾಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚೇತಸೋ ಪಥಮಾಭಿ ನಿಪಾತೋ ವಿತಕ್ಕೋತಿ ಚ, ಆಹನನ ಪರಿಯಾಹನನ ರಸೋತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಘಣ್ಡಾನುರವೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಘಣ್ಡಸ್ಸ ಅನುರವಸದ್ದೋ ವಿಯ.

೭೮. ಅಧಿಮೋಕ್ಖವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ಸಂಸಪ್ಪನಂ’’ತಿ ಅನವತ್ಥಾನಂ. ‘‘ಪಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚನವಸೇನಾ’’ತಿ ಏವಂ ನು ಖೋತಿ ಏಕೋ ಪಕ್ಖೋ, ನೋನು ಖೋತಿ ದುತೀಯೋ ಪಕ್ಖೋ. ತಾದಿಸಮ್ಹಾ ಪಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚನವಸೇನ.

೭೯. ವೀರಿಯವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ವೀರಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಸ್ಸ. ಸೋ ಚ ಕಾಯವಚೀಮನೋ ಕಮ್ಮೇಸು ಪಚ್ಚು ಪಟ್ಠಿತೇಸು ಸೀತುಣ್ಹಾದಿ ದುಕ್ಖ ಭಯತೋ ಅಲೀನ ವುತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಸೂರಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಏತೇನ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಿಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಅನೋತ್ತವ್ವೀಹಿ ಪಾಪಸೂರೋ, ಅಯಂ ಕಮ್ಮ ಸೂರೋತಿ. ‘‘ಮಹನ್ತಂ ಪಿಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಕುಸೀತಸ್ಸ ಮಹನ್ತನ್ತಿ ಮಞ್ಞಿತಂ ಕಮ್ಮಂ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸು. ‘‘ಅಪ್ಪಕತೋ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಅಪ್ಪಕಭಾವೇನ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅಪ್ಪಕಮೇವಿದನ್ತಿ ಮಞ್ಞತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಅತ್ತ ಕಿಲಮಥಂ’’ತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಕ್ಖೇದಂ. ‘‘ತಂ’’ತಿ ವೀರಿಯಂ. ‘‘ತಥಾಪವತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಸೂರಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ. ‘‘ಹೇತುಚೇ ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಭಾವಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ. ‘‘ಕಾಯಚಿತ್ತ ಕಿರಿಯಾಭೂತಂ’’ತಿ ಏತೇನ ಕಮ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ. ‘‘ವಿಧಿನಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರ ವಿಧಾನೇನ. ತಮೇವ ವಿಧಾನಂ ಕಮ್ಮೇಸು ನೇತಬ್ಬತ್ತಾ ನಯೋತಿ ಚ, ಉಪೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಉಪಾಯೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಯೇನ ಉಪಾಯೇನಾ’’ತಿ. ತಮೇವ ವಿಧಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವೀರಿಯವತೋ’’ತಿಆದಿನಾ. ‘‘ಈರನ್ತೀ’’ತಿ ಏರಯನ್ತಿ. ‘‘ಕಿಚ್ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣ ವಿಜಾನನ ಫುಸನಾದಿ ಕಿಚ್ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಾಯ. ಬ್ಯಾವಟಾನಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಿ ಯೇಸನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ‘‘ಬ್ಯಾವಟಾನೀ’’ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಿತಾನಿ. ‘‘ಥೂಣೂಪತ್ಥಮ್ಭನ ಸದಿಸಂ’’ತಿ ಜಿಣ್ಣಸ್ಸ ಗೇಹಸ್ಸ ಅಪತನತ್ಥಾಯ ಸಾರತ್ಥಮ್ಭೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಸದಿಸಂ. ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ಥಮ್ಭಸದಿಸನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬ ಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಮೂಲಂ’’ತಿ ಸಬ್ಬಾಸಂ ಲೋಕಿಯ ಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಲೋಕುತ್ತರ ಸಮ್ಪತ್ತೀ ನಞ್ಚ ಮೂಲಂ. ಕಸ್ಮಾ, ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಾರಮಿ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪತಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ. ಸತಿಹಿ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಾ ಲೋಕಿಯ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಸಿಜ್ಝತಿ. ಸತಿ ಚ ಪಾರಮಿ ಪುಞ್ಞ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಾಲೋಕುತ್ತರ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ. ಏತೇನ ಹೀನ ವೀರಿಯೋ ನಾಮ ಸಬ್ಬ ಸಮ್ಪತ್ತಿತೋ ಪರಿಬಾಹಿಯೋತಿ ದೀಪೇತಿ.

೮೦. ಪೀತಿವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ಪಿನಯತೀ’’ತಿ ಪಿನೇತಿ, ಪಿನಂ ಕರೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ. ತೋಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ತುಟ್ಠಿಂ’’ತಿ ತುಸಿತಂ, ಪಹಟ್ಠಂ. ‘‘ಸುಹಿತಂ’’ತಿ ಸುಧಾತಂ, ಸುಪುಣ್ಣಂ, ವದ್ಧಿತಂ. ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ ‘‘ವಡ್ಢೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪಿನನ್ತೀ’’ತಿ ತಪ್ಪನ್ತಿ, ಜೋತನ್ತಿ, ವಿರೋಚನ್ತಿ, ದಿವಾ ತಪ್ಪತಿಆದಿಚ್ಚೋತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಖುದ್ದಿಕಾ ಪೀತಿ ನಾಮ ಲೋಮಹಂಸ ನ ಮತ್ತಕಾರಿಕಾ ಪೀತಿ. ಖಣಿಕಾ ಪೀತಿ ನಾಮ ಖಣೇ ಖಣೇ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಸದಿಸಾ ಪೀತಿ. ಓಕ್ಕನ್ತಿಕಾ ಪೀತಿ ನಾಮ ಸರೀರಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾಭಿಜ್ಜನ್ತೀ ಪೀತಿ. ಉಬ್ಬೇಗಾಪೀತಿ ನಾಮ ಕಾಯಂ ಉದಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಆಕಾಸೇ ಉಲ್ಲಙ್ಘಾಪೇನ್ತೀ ಪೀತಿ. ಫರಣಾ ಪೀತಿ ನಾಮ ಕಪ್ಪಾಸವತ್ತಿಯಂ ಫರಣಕತೇಲಂ ವಿಯ ಸಕಲಕಾಯಂ ಫರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪೀತಿ.

೮೧. ಛನ್ದವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ಅಭಿಸನ್ಧೀ’’ತಿ ಅಭಿಲಾಸೋ, ಅಭಿಕಙ್ಖನಂ. ‘‘ಕತ್ತುಸದ್ದೋ’’ತಿ ಕರಧಾತು ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾ ಪದಾನೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ತುಮಿಚ್ಛತ್ಥ ಕಿರಿಯಾ ಪದಾನಿ. ‘‘ಅತ್ಥಿಕೋ’’ತಿ ಅಸಿದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಸಾಧೇತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥಿಕೋ. ಇಚ್ಛನ್ತೋತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಆರಾಧೇತುಕಾಮತಾ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಸಾಧೇತು ಕಾಮತಾವಸೇನ, ಸಮ್ಪಾದೇತು ಕಾಮತಾ ವಸೇನ. ಉಸುಂ ಸರಂ ಅ ಸನ್ತಿ ಖಿಪನ್ತೀತಿ ಇಸ್ಸಾಸಾ. ಇಕಾರಸ್ಸ ಉಕಾರೋ. ಧನುಗ್ಗಹಾ. ‘‘ಯಸೇನ ವಾ’’ತಿ ಪರಿವಾರೇನ ವಾ, ಕಿತ್ತಿ ಸದ್ದೇನ ವಾ. ‘‘ಸರೇ’’ತಿ ಕಣ್ಡೇ. ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ ನಾನಾವಾದ ಸೋಧನತ್ಥಂ ಅಯಞ್ಚಾತಿಆದಿವುತ್ತಂ. ‘‘ಯದಗ್ಗೇನಾ’’ತಿ ಯೇನ ಕಾರಣ ಕೋಟ್ಠಾಸೇನ. ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬ ಯುತ್ತಕೇನಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬ ಯೋಗ್ಯೇನ. ‘‘ತೇನ ಅತ್ಥಿಕೋ ಯೇವಾ’’ತಿ ಪದುದ್ಧಾರೋ. ‘‘ಸೋ ನ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ‘‘ಖಿಪಿತ ಉಸೂನಂ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಖಿಪಿತ ಉಸೂನಂ. ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಪನಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥತೋ ಪನ. ‘‘ಹತ್ಥಪ್ಪಸಾರಣಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ಲೋಕೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ಹತ್ಥಪ್ಪಸಾರಣಂ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಥಾಮಪತ್ತೋ’’ತಿ ಅಧಿಪತಿ ಭಾವ ಪತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾಹೇಸಾ’’ತಿಆದಿಂ. ‘‘ತಣ್ಹಾಯ ಹತ್ಥೇ ಠಿತಾ’’ತಿ ಉಪಚಾರ ವಚನಮೇತಂ. ತಣ್ಹಾಯ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿಯೇವ, ನೋ ನಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಮೇತಂ ಛನ್ದೋಯೇವ ತಣ್ಹಾಯ ಬಲವತರೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಬಲವತರೋತಿ. ಆದೀನವಾನಿಸಂಸ ದಸ್ಸನಞ್ಞಾಣೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾತಿ.

೮೨. ‘‘ಪಕಿರನ್ತೀ’’ತಿ ಪತ್ಥರನ್ತಿ. ‘‘ಸಮಾನಾ’’ತಿ ಸಾವಜ್ಜೇಹಿ ಯುತ್ತಾ ಸಾವಜ್ಜಾ, ಅನವಜ್ಜೇಹಿ ಯುತ್ತಾ ಅನವಜ್ಜಾತಿ ಏವಂ ಸದಿಸಾ, ಸಾಧಾರಣಾ.

ಅಞ್ಞಸಮಾನರಾಸಿಮ್ಹಿಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮೩. ಅಕುಸಲರಾಸಿಮ್ಹಿ. ‘‘ಮುಯ್ಹತೀ’’ತಿ ಞಾತಬ್ಬಸ್ಸಞೇಯ್ಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾಣ ವಸೇನ ಸಮ್ಮುಯ್ಹತಿ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನ್ಧಭಾವೋ ಹೋತಿ. ಚತುರಙ್ಗತಮೋ ನಾಮ ‘ಕಾಳಪಕ್ಖ ಚಾತುದ್ದಸಿ ದಿವಸೋ, ಅಡ್ಢರತ್ತಿ ಸಮಯೋ, ತಿಬ್ಬವನಸಣ್ಡೋ, ಬಹಲಮೇಘಚ್ಛನ್ನೋ,ತಿ ಅಯಂ ಚತುರಙ್ಗತಮೋ. ಸೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಅನ್ಧಭಾವಂ ಕರೋತಿ. ಏವಂ ತಸ್ಸ ತಮಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಅನ್ಧಭಾವಕರಣಂ ವಿಯ. ಞಾಣಗತಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಅಟ್ಠಕಥಾ ನಯೇನ. ತಮೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ ಹೇಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಯಂ ಪನ ಮಿಚ್ಛಾ ಞಾಣನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಸೋ ಹಿ ಮಿಚ್ಛಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಹುತ್ವಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರ ಚಿನ್ತಾ ಪವತ್ತಿ ವಸೇನ ಞಾಣಗತಿಕೋ ಹೋತಿ. ಮೋಹೋ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನ್ಧೀ ಭೂತೋ, ನಾನಾಚಿನ್ತನ ಕಿಚ್ಚ ರಹಿತೋ, ಕಥಂ ಞಾಣಗತಿಕೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಪಾಪ ಕಿರಿಯಾಸೂ’’ತಿ ದುಚ್ಚರಿತ ಕಮ್ಮೇಸು. ‘‘ಉಪಾಯ ಚಿನ್ತಾವಸೇನಾ’’ತಿ ಕತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ಥಾಯ ಸತ್ಥಾವುಧಾದಿವಿಧಾನೇಸು ನಾನಾಉಪಾಯ ಚಿನ್ತಾವಸೇನ. ಅಪ್ಪಟಿ ಪಜ್ಜನಂ ಅಪ್ಪಟಿ ಪತ್ತಿ. ಞಾಣ ಗತಿಂ ಅಗಮನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಾಣಮೇವ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ‘‘ಞಾಣಗತಿಕಾ’’ತಿ ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಮಾನಪ್ಪವತ್ತಿಕಾ. ಲೋಭೋ ಞಾಣ ಗತಿಕೋ ಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯ ಕಮ್ಮೇಸು ವಿಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಕತ್ತಾ. ವಿಚಾರೋ ಞಾಣ ಗತಿಕೋ. ತಥಾಹಿ ಸೋ ಝಾನಙ್ಗೇಸು ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಞಾಣ ಗತಿ ಕತಾ ವಿಚಿತ್ತತ್ಥವಾಚಕೇನ ಚಿತ್ತಸದ್ದೇನ ಸಿದ್ಧೋ. ತೇ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬ ಸತ್ತೇಸು ಞಾಣ ಗತಿಕಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಞಾಣೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇ ಸಾಧೇನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪಕತಿಯಾ ವಿಞ್ಞುಜಾತಿಕಾ ನಾಮ ತಿಹೇತುಕಪ್ಪಟಿ ಸನ್ಧಿಕಾ. ಅಞ್ಞಪ್ಪಟಿ ಸನ್ಧಿಕಾಪಿ ಬೋಧಿಸತ್ತ ಭೂಮಿಯಂ ಠಿತಾ ವಾ ಪಞ್ಞಾಪಸುತ ಭವತೋ ಆಗತಾ ವಾ. ಸುತಪರಿಯತ್ತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ ದ್ವಿಹೇತುಕಪ್ಪಟಿ ಸನ್ಧಿಕಾಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಬಹುಸ್ಸುತ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ಚ ಪರಿಯತ್ತಿ ಕಮ್ಮ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ಚ.

೮೪. ಅಹಿರಿಕವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ನ ಹಿರೀಯತೀ’’ತಿ ನಾಮ ಧಾತು ಪದಮೇತಂ. ಹರಾಯತಿ ಲಜ್ಜತೀತಿ ಹಿರೀ. ಹರೇ ಲಜ್ಜಾಯಂತಿ ಧಾತು. ನ ಹಿರೀ ಅಹಿರೀತಿ ವಚನತ್ಥೋ. ‘‘ರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ ಗಾಮಸೂ ಕರಸ್ಸ ಗೂಥರಾಸಿ ದಸ್ಸನೇ ವಿಯ ಚಿತ್ತರೋಚನ ಚಿತ್ತ ಖಮನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ. ಅತ್ತಾನಂ ಪಾಪಕಮ್ಮ ಲಿಮ್ಪತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಲೀನತಾ ಅಜಿಗುಚ್ಛನಂ ನಾಮ. ಅತ್ತಾನಂ ಅಸಪ್ಪುರಿಸ ಭಾವಪತ್ತಿತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಲೀನತಾ ಅಲಜ್ಜಾ ನಾಮ.

೮೫. ಅನೋತ್ತಪ್ಪವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ನ ಭಾಯತೀ’’ತಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಭಯತೋ ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ‘‘ನ ಉತ್ರಸತೀ’’ತಿ ಪಾಪಕಮ್ಮ ಹೇತು ನ ಕಮ್ಪತಿ. ‘‘ತಾಸೂ’’ತಿ ಪಾಪಕಿರಿಯಾಸು. ‘‘ಅಸಾರಜ್ಜಮಾನಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಸೂರಂ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ. ಅಸಾರಜ್ಜಂ ನಾಮ ಸೂರಭಾವೋ. ಅನುತ್ತಾಸೋ ನಾಮ ಪಾಪಕಮ್ಮ ಹೇತು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಮ್ಪನಂ. ಗಾಥಾಯಂ. ಅಜಿಗುಚ್ಛನಸೀಲೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಜೇಗುಚ್ಛೀ. ‘‘ಪಾಪಾ’’ತಿ ಪಾಪಕಮ್ಮತೋ. ‘‘ಸೂಕರೋ’’ತಿ ಗಾಮಸೂಕರೋ. ಸೋ ಗೂಥತೋ ಅಜೇಗುಚ್ಛೀ. ಅಹಿರಿಕೋ ಪಾಪತೋ ಅಜೇಗುಚ್ಛೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಅಭಾಯನಸೀಲೋ ಅಭೀರೂ. ‘‘ಸಲಭೋ’’ತಿ ಪಟಙ್ಗೋ. ‘‘ಪಾವಕಾ’’ತಿ ದೀಪಜಾಲಮ್ಹಾ. ಸಲಭೋ ಪಾವಕಮ್ಹಾ ಅಭೀರೂ ವಿಯ ಅನೋತ್ತವ್ವೀ ಪಾಪತೋ ಅಭೀರೂತಿ ಯೋಜನಾ.

೮೬. ಉದ್ಧಚ್ಚವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ಉದ್ಧರತೀ’’ತಿ ಉಕ್ಖಿಪತಿ. ಆರಮ್ಮಣಸ್ಮಿಂ ನ ಸನ್ನಿ ಸೀದತಿ. ವಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ವಟ್ಟೇತ್ವಾ’’ತಿ ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾ. ‘‘ವಿಸ್ಸಟ್ಠಗೇಣ್ಡುಕೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಸಾರಗೇಣ್ಡುಕೋ ವಿಯ. ‘‘ಧಜಪಟಾಕಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ವಾತೇರಿತಾ ಧಜಪಟಾಕಾ ವಿಯ.

೮೭. ಲೋಭವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ಲುಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಗಿಜ್ಝತಿ, ಅಭಿಕಙ್ಖತಿ. ಅಭಿಸಜ್ಜನಂ ಅಭಿಲಗ್ಗನಂ. ಮಕ್ಕಟಂ ಆಲಿಮ್ಪತಿ ಬನ್ಧತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮಕ್ಕಟಾ ಲೇಪೋ. ‘‘ತತ್ತ ಕಪಾಲೇ’’ತಿ ಅಗ್ಗಿನಾಸನ್ತತ್ತೇ ಘಟ ಕಪಾಲೇ. ತೇಲಸ್ಸ ವತ್ಥಮ್ಹಿ ಅಞ್ಜನಂ ಅಭಿಲಗ್ಗನಂ ತೇಲಞ್ಜನಂ. ರಜ್ಜನಂ ಪಟಿಸಜ್ಜನಂ ರಾಗೋ. ತೇಲಞ್ಜನ ಭೂತೋ ರಾಗೋ ತೇಲಞ್ಜನ ರಾಗೋ. ನ ಕಿಲೇಸರಾಗೋ. ರತ್ತಿ ದಿವಂ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾ ಏವ ನದೀಸೋತಸದಿಸತ್ತಾ ತಣ್ಹಾ ನದೀ. ‘‘ಸತ್ತಾನಂ’’ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನ ಸತ್ತಾನಂ. ‘‘ಸುಕ್ಖಕಟ್ಠಸಾಖಾಪಲಾಸತಿಣಕಸಟಾನೀ’’ತಿ ಸುಕ್ಖ ಕಟ್ಠಕಸಟಾನಿ, ಸುಕ್ಖ ಸಾಖಾ ಕಸಟಾನೀತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಕಸಟ ಸದ್ದೇನ ಅಸಾರಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ನದೀ ವಿಯಾ’’ತಿ ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾ ನದೀ ವಿಯ.

೮೮. ದಿಟ್ಠಿವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ದಸ್ಸನಂ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪನಾ ಸಿದ್ಧೇಸು ಮಿಚ್ಛಾ ಸಭಾವೇಸು ವಿಪರೀತ ದಸ್ಸನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ’’ತಿಆದಿಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ’’ತಿ ರೂಪಾರೂಪ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಅನಿಚ್ಚತಾದಿ ಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ. ‘‘ಯಾಥಾವ ಸಭಾವೇಸೂ’’ತಿ ಭೂತಸಭಾವೇಸು. ಭೂತಸಭಾವೋ ಹಿ ಯಥಾ ಧಮ್ಮಂ ಅವತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಅತ್ಥೇನ ಯಾಥಾವೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅತ್ತಾನಂ ಪಣ್ಡಿತಂ ಮಞ್ಞನ್ತೀತಿ ಪಣ್ಡಿತ ಮಾನಿನೋ. ಪಟಿವೇಧಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮ ಅರಿಯ ಮಗ್ಗಞ್ಞಾಣಂ. ಪರಮಂ ವಜ್ಜನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಲೋಕೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ತಂ ಸದಿಸಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಜ್ಜಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೮೯. ಮಾನವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಭೂತಸಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಧಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಹಮಸ್ಮೀತಿಆದಿನಾ ತೇನ ತೇನ ಅಭೂತಾಕಾರೇನ ಮಞ್ಞತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಹಂ ಲೋಕೇ’’ತಿಆದಿಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಕಟ್ಠಕಥಿಙ್ಗರೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಸುಕ್ಖದಾರುಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಯ. ಸೋ ಪನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತೋ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಅತ್ತಾನಂ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಂ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಮಾನೇನ ಅಭಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಉನ್ನತಿ ಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿ ಉನ್ನಮನ ಸಭಾವೋ.

೯೦. ದೋಸವಚನತ್ಥೇ. ಚಣ್ಡೇನ ಕಾಯವಚೀ ಮನೋಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚಣ್ಡಿಕೋ. ಚಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಭಾವೋ ಚಣ್ಡಿಕ್ಕಂ. ‘‘ಪಹತಾಸೀವಿಸೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ದಣ್ಡೇನ ಪಹತೋ ಆಸೀವಿಸೋ ವಿಯ. ‘‘ವಿಸಪ್ಪನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಸಕಲಕಾಯೇ ವಿವಿಧೇನ ಸಪ್ಪನಟ್ಠೇನ, ಫರಣಟ್ಠೇನ. ಇದಞ್ಚ ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನ ರೂಪಾನಂ ಫರಣ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅಸನಿಪಾತೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಸುಕ್ಖಾ ಸನಿಪತನಂ ವಿಯ. ‘‘ದಾವಗ್ಗಿವಿಯಾ’’ತಿ ಅರಞ್ಞಗ್ಗಿ ವಿಯ. ‘‘ಸಪತ್ತೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ದುಟ್ಠವೇರೀ ವಿಯ. ‘‘ವಿಸಸಂಸಟ್ಠಪೂತಿಮುತ್ತಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ಯಥಾ ಮುತ್ತಂ ನಾಮ ಪಕತಿಯಾ ಏವ ದುಗ್ಗನ್ಧತ್ತಾ ಪಟಿಕುಲತ್ತಾ ದೂರೇ ಛಟ್ಟನೀಯನ್ತಿ ಅಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ಪುನ ಪೂತಿಭಾವೇ ಸತಿ, ದೂರತರೇ ಛಟ್ಟೇತಬ್ಬಂ. ವಿಸಸಂಸಟ್ಠೇಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವನತ್ಥಿ. ಸಬ್ಬಸೋ ಅಹಿತರಾಸಿ ಹೋತಿ. ಏವಂ ದೋಸೋಪಿ ತಂ ಸಮಙ್ಗೀನೋ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪರೇಸಂ ಅಮನಾಪಿಯತಂ ಆಪಾದೇತಿ. ಅತ್ತಹಿತ ಪರಹಿತ ವಿನಾಸಞ್ಚ ಕಾರೇತಿ, ಪರಮ್ಮರಣಾ ಅಪಾಯಞ್ಚ ಪಾಪೇತೀತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಹಿತರಾಸಿ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಸಸಂಸಟ್ಠಪೂತಿ ಮುತ್ತಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ.

೯೧. ಇಸ್ಸಾವಚನತ್ಥೇ. ದುವಿಧಾ ಇಸ್ಸಾಲದ್ಧಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಿಸಯಾ ಚಲಭಿತಬ್ಬ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಿಸಯಾ ಚ. ತತ್ಥ ಲದ್ಧ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಿಸಯಂ ತಾವದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪರೇಸಂ ಪಕತಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಲದ್ಧ ಸಮ್ಪತ್ತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಅತೀತ ಸಮ್ಪತ್ತಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಇಸ್ಸಾಪಕತಿಕಾಹಿ ಕೇಚಿ ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬೇ ಏವಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಕೋ ಅಹೋಸೀತಿ ವಾ, ಅಹಂ ಪುಬ್ಬೇ ಏವಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಕೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ವಾ ಸುತ್ವಾ ನಸಹನ್ತಿಯೇವ. ತಂ ವಚನಂ ಸೋತುಂಪಿ ನ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ. ಅಸುಕೋತಿಆದಿನಾ ಲಭಿತಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

೯೨. ಮಚ್ಛರಿಯವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ಮಮ ಏವಾ’’ತಿ ಮಮಪಕ್ಖೇ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಗುಣಜಾತಂ’’ವಾತಿ ಅತ್ತನಿವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಸಿಪ್ಪವಿಜ್ಜಾದಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಗುಣಜಾತಂ ವಾ. ‘‘ವತ್ಥು ವಾ’’ತಿ ಧನಧಞ್ಞಾದಿವತ್ಥು ವಾ. ‘‘ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾವಸೇನಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞೇನ ತಂ ಸಿಪ್ಪವಿಜ್ಜಾದಿಕಂ ವಾ ಧನಧಞ್ಞಾದಿಕಂ ವಾ ಮಯ್ಹಂ ದೇಹೀತಿ ವುತ್ತೇ ಪರಹಿತತ್ಥಾಯ ದಾತಬ್ಬ ಯುತ್ತಕಂ ದಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತೇಸತಿ, ಪರಹಿತಪ್ಫರಣಾವಸೇನ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಪ್ಫಾರಿಕಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ದೇಹೀತಿ ವಚನಮ್ಪಿ ಸೋತುಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಪರಹಿತತ್ಥಾಯ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕ ಚಿತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾವಸೇನ ಚರತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಮಚ್ಛರಞ್ಚ ಕಾರಸ್ಸ ಛ ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ. ತಥಾ ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ. ಪುಗ್ಗಲೋ ಪನ ಮಚ್ಛರೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ತಂ’’ತಿ ಲದ್ಧಸಮ್ಪತ್ತಿಂ. ‘‘ಪರೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ಚ ದ್ವಿಸನ್ತಕಂ ವಾತಿ ಸನ್ತಕಂ ವಾ ಭವಿಸ್ಸಮಾನಂ, ಪರೇಹಿ ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಯಮಾನಂ. ‘‘ನಿಗ್ಗುಹನಲಕ್ಖಣಂ’’ತಿ ರಕ್ಖಾವರಣಗುತ್ತೀಹಿಸಙ್ಗೋಪನ ಸಭಾವಂ. ಅತ್ತನಾ ಲದ್ಧ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಇಸ್ಸಾಯ ಅವಿಸಯೋ. ಲಭಿತಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪನ ಉಭಯ ಸಾಧಾರಣಂ. ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಉಭಿನ್ನಂ ವಿಸೇಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಯಸ್ಸ ಲಾಭಂ ನ ಇಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಅತ್ತನಾ ಲಭತು ವಾ ಮಾವಾ, ಕೇವಲಂ ಪರ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅಸಹನ್ತೋ ಯಸ್ಸ ಪರಸ್ಸ ಲಾಭಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ. ‘‘ಚಿತ್ತ ವಿಘಾತೋ’’ತಿ ಚಿತ್ತ ವಿಹಞ್ಞನಂ. ‘‘ಅತ್ತನಾ ಲದ್ಧುಂ ಇಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಪರೋ ಸಮ್ಪಜ್ಜತು ವಾ ಮಾವಾ, ಯತ್ಥ ಪರಲಾಭೇಸತಿ, ಅತ್ತನಾ ನ ಲಭಿಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥ ಅತ್ತನಾವ ಲದ್ಧುಂ ಇಚ್ಛತಿ. ಯತ್ಥ ಅತ್ತನಾ ಚ ಲಭತಿ, ಪರೋ ಚ ಲಭತಿ, ತತ್ಥ ವಿಘಾತೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಅಲಬ್ಭಮಾನಕಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿ ಅತ್ತನಾ ಅಲಭಿಸ್ಸಮಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ.

೯೩. ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ಕಿರಿಯಾ ಕತಂ’’ತಿ ಕತ ಸದ್ದಸ್ಸಭಾವ ಸಾಧನಮಾಹ. ಏವಂ ವಚನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಅನುಸೋಚನ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಪಚ್ಛಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪವಸೇನ. ಸೋ ಕುಕತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಕುಸಲ ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಪುಞ್ಞ ಕಿರಿಯವತ್ಥು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಿತ್ತ ಪರಿಯಾದಾನಾಯ ಏವ ಸಂವತ್ತತಿ. ಕುಕ್ಕುಚ್ಚ ಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಚಿತ್ತ ಸುಖಂ ನ ಲಭತಿ. ಬಹುಜನ ಮಜ್ಝೇ ವಸಿತ್ವಾ ನಾನಾಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ನಾನಾ ತಿರಚ್ಛಾನ ಕಥಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತ ಸುಖಂ ಲಭತಿ. ತದಾ ತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮ ಕರಣತ್ಥಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದೀಯತಿ, ಪರಿಕ್ಖಿಯ್ಯತಿ. ಚಿತ್ತವಸಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಚರತಿ. ಏವಂ ಚಿತ್ತ ಪರಿಯಾದಾನಾಯ ಏವ ಸಂವತ್ತತಿ. ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ’’ತಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ. ‘‘ಕತಾ ಕತಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜಕಮ್ಮಸ್ಸ, ಅಕತಸ್ಸ ಅನವಜ್ಜ ಕಮ್ಮಸ್ಸ. ಕಮ್ಮತ್ಥೇಸಾಮಿವಚನಂ. ‘‘ಅಭಿಮುಖಗಮನಂ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣ ಕರಣವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಮುಖಪ್ಪವತ್ತನಂ. ಏತೇನ ಪಟಿಮುಖಂ ಸರಣಂ ಚಿನ್ತನಂ ಪಟಿಸಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಅಕತಂ ನ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಅಕತಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಂ ಕತಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಏತ್ಥಪಿ. ‘‘ವಿರೂಪೋ’’ತಿ ವೀಭಚ್ಛೋ ಅಸೋಭಣೋ. ‘‘ಕುಚ್ಛಿತೋ’’ತಿ ಗರಹಿತಬ್ಬೋ. ನನು ಪುಬ್ಬೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಕುಚ್ಛಿತೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಕುಚ್ಛಿತೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಉಭಯಮೇತಂ ನ ಸಮೇತೀತಿ. ನೋ ನ ಸಮೇತಿ, ಅಞ್ಞಥಾನು ಪಪತ್ತಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಯೇನ ಚ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ ಕತಾಕತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಿರತ್ಥಕ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ಕಾರಣೇನ. ಸೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋವ ಕುಕತಪದೇ ಗಹೇತುಂ ಯುತ್ತೋ, ನವಿಭಾವನಿಯಂ ವಿಯ ಕತಾಕತ ದುಚ್ಚರಿತ ಸುಚರಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನನು ವಿಭಾವನಿಯಮ್ಪಿ ಸೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋವ ಉಪಚಾರ ನಯೇನ ಗಹಿತೋತಿ ಚೇ. ಯುತ್ತಿ ವಸೇನ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಗಮೇನ ಚ ಮುಖ್ಯತೋ ಸಿದ್ಧೇ ಸತಿ, ಕಿಂ ಉಪಚಾರ ನಯೇನ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ. ಕುಕತಸ್ಸಭಾವೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ಅಕಾರಸ್ಸ ಉಕಾರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೋ. ಇದಾನಿ ಸದ್ದಸತ್ಥನಯೇನ ಅಪರಂ ವಚನತ್ಥಞ್ಚ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಧಾತುಪಾಠೇಸೂ’’ತಿ ಅಕ್ಖರಧಾತುಪ್ಪಕಾಸನೇಸು ನಿರುತ್ತಿ ಪಾಠೇಸು. ಪಠನ್ತಿಯೇವ, ನೋ ನ ಪಠನ್ತಿ. ತೇ ಚ ಅತ್ಥಾ ಚೇತಸೋ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಮನೋ ವಿಲೇಖೋತಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಸಮೇನ್ತಿಯೇವ. ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಅಪರೋನಯೋ ಇಧ ಅವಸ್ಸಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಯೇವಾತಿ ದೀಪೇತಿ. ವಿಪ್ಪಟಿ ಸಾರಿಪುಗ್ಗಲೋ ಚ ತಂ ತಂ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ವಿಪ್ಪಟಿ ಸಾರಗ್ಗಿನಾ ದಯ್ಹಮಾನ ಚಿತ್ತೋ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇ ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದಂ ನಲಭತಿ. ಚಿತ್ತ ಸುಖಂ ನ ವಿನ್ದತಿ. ಕಿಂ ಇಮಿನಾ ಕಮ್ಮೇನಾತಿ ತಂ ಪಹಾಯ ಯತ್ಥ ಚಿತ್ತ ಸುಖಂ ವಿನ್ದತಿ, ತತ್ಥ ವಿಚರತಿ. ಏವಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮತೋ ಸಙ್ಕೋಚನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ. ಕಿಲೇಸಸಲ್ಲಿಖನಂ ನಾಮ ಸನ್ತುಟ್ಠಿ ಸಲ್ಲೇಖಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಾದಿವಸೇನ ತಂ ತಂ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಅನುತ್ಥುನನಾಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಲಪನಾಕಾರೇನ. ಸಙ್ಕೋಚತೀತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಉಭಯಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕುಸಲಕಮ್ಮ ಸಮಾದಾನೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ನಮಿತುಮ್ಪಿ ನ ದೇತಿ. ಕುತೋ ಸಮಾದಾತುಂ ವಾ ವಡ್ಢೇತುಂ ವಾ ದಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ತನುಕರಣೇನಾ’’ತಿ ದುಬ್ಬಲಕರಣೇನ. ವಿಸೇಸನಟ್ಠೇಕರಣ ವಚನಂ. ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ. ತಂ ಪನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ ಸುಚರಿತ ದುಚ್ಚರಿತಾ ರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಅನಾಗತ ಸುಚರಿತ ದುಚ್ಚರಿತಾ ರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ. ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಮಹಾನಿದ್ದೇಸಪಾಠೇ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಚೇತಸೋ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಮನೋವಿಲೇಖೋತಿ ಪಾಠೋ. ‘‘ಕತತ್ತಾ ಚಾ’’ತಿ ಅಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಚ. ‘‘ಅಕತತ್ತಾ ಚಾ’’ತಿ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ ಚ. ಕೇಚಿ ಪನ ಅಯಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ನಾಮ ಕದಾಚಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ಪುಬ್ಬೇಕತ ಸುಚರಿತಮ್ಪಿ ಅಕತ ದುಚ್ಚರಿತಮ್ಪಿ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಉಮ್ಮತ್ತಕಸದಿಸಞ್ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ಏತೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸೋ ಪನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಾದೇ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ನಾಮ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಹೋತಿ, ನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೋಚ ಖೋ ದ್ವಿಧಾ ಭಾವೋ. ಅಪಾಯಭಯೇನ ತಜ್ಜೀಯನ್ತಿ ತಾಸೀಯನ್ತೀತಿ ಅಪಾಯಭಯ ತಜ್ಜಿತಾ. ‘‘ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ’’ತಿ ಸುಚರಿತ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ಅಮನಸಿಕರೋನ್ತಾನಞ್ಚ ನ ಹೋತಿ. ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ. ಸುಚರಿತದುಚ್ಚರಿತ ನಾಮೇನ ಅನುಸೋಚನಾಕಾರಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಕತಂ ಮೇ’’ತಿಆದಿ. ಯಾಥಾವಮಾನೋ ನಾಮ ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋ ಹಮಸ್ಮೀತಿ ಸದಿಸಸ್ಸ ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಹೀನಸ್ಸ ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತೋ ಭೂತಮಾನೋ. ಯಞ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಅಕತ್ವಾ’’ತಿ ತಂ ಕಲ್ಯಾಣ ಕಮ್ಮಂ ಅಕತ್ವಾ. ‘‘ಕತ್ವಾ’’ತಿ ತಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ. ಇದಂ ಪನ ಪುಬ್ಬೇಕತಾ ಕತಕಾಲೇ ಏವ ಅಯಾಥಾವಂ ಹೋತಿ. ಅನುಸೋಚನ ಕಾಲೇಪನ ಯಾಥಾವಮೇವ. ‘‘ಹತ್ಥ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಕೋಚನತ್ಥೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಕುಚ್ಛಿತ ಕಿರಿಯತ್ಥೋ ಏವ ಲಬ್ಭತಿ. ಹತ್ಥಲೋಲತಾಹಿ ಹತ್ಥ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಾದಲೋಲತಾ ಚ ಪಾದಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸಂಯತ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ನಾಮಾ’’ತಿ. ಯಂ ಪನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ. ‘‘ತಂ’’ತಿ ತಂ ವತ್ಥುಂ. ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನ್ತಾ. ನಾಮಧಾತು ಪದಞ್ಹೇತಂ. ಕಪ್ಪತಿ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ ಕಪ್ಪತೀತಿ ಏವಂ ವಿನಯ ಸಂಸಯಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪ್ಪಕತತಾಯಾ’’ತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇನ ಅಪಕತತಾಯ ಅಭಿಭೂತತಾಯ. ‘‘ಅತ್ತನೋ ಅವಿಸಯೇ’’ತಿ ಆಣಾಚಕ್ಕಠಾನೇ. ಆಣಾಚಕ್ಕ ಸಾಮಿನೋ ಬುದ್ಧಸ್ಸವಿಸಯತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಸಾವಕ ಭೂತಸ್ಸ ಅವಿಸಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇ ಪನ ಕರೋನ್ತಿಯೇವ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನ್ತಾ ಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಆಪತ್ತಿಂ’’ತಿ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಂ.

೯೪-೯೫. ಥಿನಮಿದ್ಧವಚನತ್ಥೇಸು. ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಮನ್ದಮನ್ದಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತನ ಕಿಚ್ಚೇ ಅತಿಮನ್ದಂ ಪರಿದುಬ್ಬಲಂ ಕತ್ವಾ. ಚಿತ್ತಂ ಗಿಲಾನಂ ಮಿಲಾತಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತೀ’’ತಿ ಅಭಿಭವತಿ. ಆರಮ್ಮಣ ವಿಜಾನನೇ ವಾ ಜವನಕಿಚ್ಚೇ ವಾ ಪರಿಹೀನಥಾಮಬಲಂ ಕರೋತಿ. ‘‘ಥಿಯತೀ’’ತಿ ಪದಂ ಪಾಳಿವಸೇನ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಥಿನಂ ಥಿಯನಾ’’ತಿಆದಿಂ. ‘‘ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಭೂತೇ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀಸು ಅಕಮ್ಮಕ್ಖಮೇ ಪರಿದುಬ್ಬಲೇ ಕತ್ವಾ. [ಮುಗ್ಗರೇನ ಪೋಥೇತ್ವಾ ವಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ]. ‘‘ತೇ’’ತಿ ಚಿತ್ತ ಚೇತಸಿಕೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇ. ‘‘ಓಲೀಯಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಅವಲೀನೇ ಅವಸೀದನ್ತೇ ಕತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇರಿಯಾ ಪಥಂ ಪೀ’’ತಿಆದಿಂ. ಥಿನಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿಭವತಿ, ವಿಜಾನನ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಗೇಲಞ್ಞತ್ತಾ ಥಿನಸ್ಸ. ಮಿದ್ಧಂ ಚೇತಸಿಕೇ ಅಭಿಭವತಿ, ಫುಸನಾದಿ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಗೇಲಞ್ಞತ್ತಾ ಮಿದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೯೬. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ಚಿಕಿಚ್ಛನಂ’’ತಿ ರೋಗಾಪನಯ ನತ್ಥೇ ಕಿತಧಾತುವಸೇನ ಸಿದ್ಧಂ ಸಙ್ಖತ ಕಿರಿಯಾ ಪದನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಞಾಣಪ್ಪಟಿಕಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ‘‘ಪಟಿಕಾರೋ’’ತಿ ಚ ರೋಗಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖ ಕಮ್ಮಂ. ‘‘ಏತಾಯಾ’’ತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ. ವಿಚಿನನ್ತಿ ಧಮ್ಮಂ ವಿಚಿನನ್ತೀತಿ ವಿಚಿನೋ. ಧಮ್ಮ ವೀಮಂಸಕಾ. ಕಿಚ್ಛತಿ ಕಿಲಮತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕಿಚ್ಛಾ. ವಿಚಿನಂ ಕಿಚ್ಛಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಭಾವಂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖತಧಾತುಪದಂ. ತಞ್ಚ ಕಙ್ಖಾಯಂ ವತ್ತತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ದ್ವಿಧಾ ಏಳಯತಿ ಕಮ್ಪತೀತಿ ದ್ವೇಳಕಂ. ತಥಾ ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ. ದ್ವೇಳಕಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ‘‘ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಅಟ್ಠಸೂ’’ತಿ ಬುದ್ಧೇ ಕಙ್ಖತಿ, ಧಮ್ಮೇ ಕಙ್ಖತಿ, ಸಙ್ಘೇ ಕಙ್ಖತಿ, ಸಿಕ್ಖಾಯ ಕಙ್ಖತಿ, ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ, ಅಪರನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾ ಪರನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ, ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕಙ್ಖತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಸದ್ಧೇಯ್ಯ ವತ್ಥೂಸು. ತತ್ಥ ‘‘ಬುದ್ಧೇ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿ ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹಂತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ಬುದ್ಧಗುಣೇಸು ಅಸದ್ದಹನ್ತೋ ಬುದ್ಧೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮ ಗುಣೇಸು ಅಸದ್ದಹನ್ತೋ ಧಮ್ಮೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ಸಙ್ಘಗುಣೇಸು ಅಸದ್ದಹನ್ತೋ ಸಙ್ಘೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಸಿಕ್ಖಾನಂ ವಟ್ಟ ದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇಸು ಅಸದ್ದಹನ್ತೋ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ಅತ್ತನೋ ಅತೀತ ಭವಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥಿಭಾವೇ ಕಙ್ಖನ್ತೋ ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ಅತ್ತನೋ ಪರಮ್ಮರಣಾ ಅನಾಗತ ಭವಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥಿಭಾವೇ ಕಙ್ಖನ್ತೋ ಅಪರನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ತದುಭಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥಿ ಭಾವೇ ಕಙ್ಖನ್ತೋ ಪುಬ್ಬನ್ತಾ ಪರನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇ ಚ ಕಙ್ಖನ್ತೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ‘‘ವಿಮತಿ ವಸೇನಾ’’ತಿ ವೇಮತಿಕಭಾವೇನ. ಪವತ್ತಮಾನಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಟಿರೂಪಕಾ ನಾಮ ಸಬ್ಬ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಬುದ್ಧೀನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞು ಬುದ್ಧಾನಂ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸಬ್ಬಞ್ಞೂನಂ’’ತಿಆದಿ.

ಅಕುಸಲರಾಸಿಮ್ಹಿಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯೭. ಸದ್ಧಾವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಂ’’ತಿ ಅಚಲಿತಂ. ‘‘ಸುಟ್ಠೂ’’ತಿ ಅನಸ್ಸನ್ತಂ ಅಚಲನ್ತಞ್ಚ ಕತ್ವಾ. ‘‘ಧಾರೇತೀ’’ತಿ ಏವಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಧಾರೇತಿ. ತಥಾ ಠಪೇತೀತಿ. ಸದ್ದಹನ್ತಿ ವಾ ಸದ್ಧಾ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ಸತ್ತಾ. ಸದ್ಧಾತುಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಸದ್ಧೇಯ್ಯಾನಿ. ಅಕಾಲುಸ್ಸಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅನಾವಿಲಂ ಚಿತ್ತಂ. ಅಕಾಲುಸ್ಸಂ ಏವ ಅಕಾಲುಸ್ಸಿಯಂ. ತಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ‘‘ಓಕಪ್ಪನಾ’’ತಿ ಅಹೋಸಾಧು ಅಹೋಸುಟ್ಠೂತಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಚಿನ್ತನಾ. ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಯೇವಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋಯೇವ. ‘‘ವಿತ್ತೇ ಅಸತೀ’’ತಿ ಧನೇ ಅಸತಿ. ಧನಞ್ಹಿ ವಿತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಂ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ತಂ ವಿನ್ದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕತ್ವಾ. ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ.

೯೮. ಸತಿವಚನತ್ಥೇ. ‘‘ಸರತೀ’’ತಿ ಅನುಸ್ಸರತಿ. ‘‘ಕತಾನೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇಕತಾನಿ. ‘‘ಕತ್ತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಇದಾನಿ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಾನಿ. ಕಲ್ಯಾಣ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮಪಕತಿಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ರತಿಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತಿ. ಪಾಪ ಕಮ್ಮಮೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ರತಿಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಕಲ್ಯಾಣ ಕಮ್ಮೇ ಏವ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜಿತುಂ ವಿಸುಂ ಸತಿನಾಮ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ. ಪಾಪಕಮ್ಮೇ ಪನ ವಿಸುಂ ಸತಿಯಾ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಪಮತ್ತ ರೂಪಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇತರಾಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ. ‘‘ಸತಿಯೇವ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಿಸುಂ ಸತಿ ನಾಮಕೋ ಏಕೋ ಚೇತಸಿಕೋಯೇವ ನ ಹೋತಿ. ಕತಮಾ ಪನ ಸಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ. ತತ್ಥ ಕತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜನಂ ನಾಮ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅನುಮೋದನವಸೇನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅನುಸೋಚನವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜನಂ. ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜನಂ ನಾಮ ನಿಚ್ಚಕಾಲಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ಅಭಿಮುಖತಾ. ‘‘ಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಾ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ತಥಾ ಸೇಸೇಸು ದ್ವೀಸು ಪದೇಸು. ಸಬ್ಬೇಸು ರಾಜಕಮ್ಮೇಸು ನಿಯುತ್ತೋ ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಿಕೋ. ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ’’ತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಬ್ಯಾವಟಕಾಯ ಚಿತ್ತೋ. ಸಬ್ಬೇಸು ಠಾನೇಸು ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಾ. ಸಾ ಹಿ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಕ್ಖ ಕಿಚ್ಚಾ ಹೋತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಸಂವರಣ ಧಮ್ಮತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಲೋಭಮೂಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತ್ಥಾಯ ಸಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ಅನಿಟ್ಠಾ ರಮ್ಮಣೇ ದೋಸಮೂಲ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಮೋಹಮೂಲ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ. ಅಪಿ ಚ, ಬೋಜ್ಝಙ್ಗ ಭಾವನಾ ಠಾನೇಸು ಇದಂ ಸುತ್ತ ಪದಂ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಭಾವನಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀನಟ್ಠಾನೇಪಿ ಸಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ಲೀನಪಕ್ಖತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನೀವಾರಣತ್ಥಾಯಾತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

೯೯-೧೦೦. ಹಿರಿಓತ್ತಪ್ಪವಚನತ್ಥೇಸು. ‘‘ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಲಜ್ಜತೀ’’ತಿ ತಾನಿಕಾತುಂ ಲಜ್ಜತಿ. ತಾನಿ ಹೀನಕಮ್ಮಾನಿ ಲಾಮಕಕಮ್ಮಾನೀತಿ ಹೀಳೇತ್ವಾ ತತೋ ಅತ್ತಾನಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ಇಚ್ಛತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಜಿಗುಚ್ಛತೀ’’ತಿ. ‘‘ಉಕ್ಕಣ್ಠತೀ’’ತಿ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ವಿಯೋಗಂ ಇಚ್ಛತಿ. ‘‘ತೇಹಿ ಯೇವಾ’’ತಿ ಕಾಯ ದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿಯೇವ. ‘‘ಉಬ್ಬಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಉತ್ತಸತಿ, ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಗಾಥಾಸು. ‘‘ಅಲಜ್ಜಿಯೇಸೂ’’ತಿ ಅಲಜ್ಜಿತಬ್ಬೇಸು ಕಲ್ಯಾಣ ಕಮ್ಮೇಸು. ‘‘ಲಜ್ಜರೇ’’ತಿ ಲಜ್ಜನ್ತಿ. ‘‘ಅಭಯೇ’’ತಿ ಅಭಾಯಿತಬ್ಬೇ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮೇ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಹಿರಿಯಾ ಅತ್ತನಿ ಗಾರವಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿಗುಣಾದಿಕಂ ವಾ ಸೀಲ ಗುಣಾದಿಕಂ ವಾ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಏವ ರೂಪಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಅಯುತ್ತಂ ಕಾತುಂ. ಯದಿ ಕರೇಯ್ಯಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ತಾನಂ ಅಸುದ್ಧಂ ಞತ್ವಾ ದುಕ್ಖೀದುಮ್ಮನೋ ಭವೇಯ್ಯನ್ತಿ ಏವಂ ಹಿರಿಯಾ ಅತ್ತನಿ ಗಾರವಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ. ‘‘ಓತ್ತಪ್ಪೇನ ಪರೇಸು ಗಾರವಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ ಪರಾನುವಾದಭಯಂ ಭಾಯಿತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತತ್ಥ ಪರಾನುವಾದಭಯಂ ನಾಮ ಪರೇಸಂ ಸಾಧು ಜನಾನಂ ಗರಹಾ ಭಯಂ. ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅಪಾಯಭಯಂ ಸಂಸಾರ ವಟ್ಟಭಯಞ್ಚ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿಯೇವ. ಲೋಕಂಪಾಲೇನ್ತೀತಿ ಲೋಕಪಾಲಾ. ‘‘ಲೋಕಂ’’ತಿ ಸತ್ತಲೋಕಂ. ‘‘ಪಾಲೇನ್ತೀ’’ತಿ ಅಪಾಯ ಭಯತೋ ರಕ್ಖನ್ತಿ.

೧೦೧. ಅಲೋಭವಚನತ್ಥೇ. ಅಕಾರೋ ವಿರುದ್ಧತ್ಥೋತಿಆಹ ‘‘ಲೋಭಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋ’’ತಿ. ಲೋಭಸ್ಸ ಪಟಿವಿರುದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿವಿರುದ್ಧತಾ ಚ ಪಹಾಯಕ ಪಹಾತಬ್ಬ ಭಾವೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತುವಸೇನ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಹಿತ ಸಞ್ಞಿತೇಸೂ’’ತಿ ಇದಂ ಮೇ ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯಾತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಞಿತೇಸು. ‘‘ಲಗ್ಗನವಸೇನಾ’’ತಿ ಅಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮತಾವಸೇನ. ತೇಸ್ವೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಭವಭೋಗ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಗೂಥರಾಸಿಂ ವಿಯ ಹೀಳೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ನಿದಸ್ಸನ ವಚನಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಹೀಳೇತ್ವಾ’’ತಿ ಗರಹಿತ್ವಾ. ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೋ. ಸೋ ಏವ ಧಾತೂತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತು.

೧೦೨. ಅಯಂ ನಯೋ ದೋಸಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಮೋಹಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿಆದೀಸುಪಿ ನೇತಬ್ಬೋ.

೧೦೩. ತತ್ರ ಮಜ್ಝತ್ತತಾಯಂ. ‘‘ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಾನಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀನತಾ ಏಕೋ ವಿಸಮಪಕ್ಖೋ. ಉದ್ಧಟತಾ ದುತೀಯೋ ವಿಸಮಪಕ್ಖೋ. ಲೀನಂ ಚಿತ್ತಂ ಕೋಸಜ್ಜೇ ವಿಸಮಪಕ್ಖೇ ಪತತಿ. ಉದ್ಧಟಂ ಚಿತ್ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚೇ ವಿಸಮಪಕ್ಖೇ ಪತತಿ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲ ಪಕ್ಖಿಕಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅತಿ ಲೂಖತಾ ಏಕೋ ವಿಸಮ ಪಕ್ಖೋ. ಅತಿಪಹಟ್ಠತಾ ಏಕೋತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಧಾನಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ರ ಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇ ಉಭೋಸು ಅನ್ತೇಸು ಪಾತೇತುಂ ಅದತ್ವಾ ಸಯಂ ಮಜ್ಝಿಮಪ್ಪಟಿಪದಾಯಂ ದಳ್ಹಂ ತಿಟ್ಠತಿ.

೧೦೪. ಪಸ್ಸದ್ಧಾದೀಸು. ‘‘ತತ್ಥ ತಂ ವೀನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ ತೇಸು ಪುಞ್ಞ ಕಮ್ಮೇಸು ತಂ ಚಿತ್ತ ಸುಖಂ ಪಟಿಲಭನ್ತಿ.

೧೦೫. ಲಹುತಾ ದ್ವಯೇ. ‘‘ತತ್ತಪಾಸಾಣೇ’’ತಿ ಸನ್ತತ್ತೇ ಪಾಸಾಣಪಿಟ್ಠೇ. ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇಸು.

೧೦೬-೧೧೦. ಮುದುತಾ ದ್ವಯಾದೀಸು ಸಬ್ಬಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ.

೧೧೧. ವಿರತಿತ್ತಯೇ. ‘‘ಕಥಾ, ಚೇತನಾ, ವಿರತಿ, ವಸೇನಾ’’ತಿ ‘ಕಥಾಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ಚೇತನಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ವಿರತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ವಸೇನ. ತಂ ಕಥಾವಾಚಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ. ಯಾ ಪನ ಪಾಪ ವಿರಮಣಾಕಾರೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ಮುಸಾವಾದಾ ವಿರಮಾಮೀತಿಆದಿನಾ ವಚೀಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ವಾ. ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ವಚೀಭೇದಂ ಅಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇನೇವ ತಥಾ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ವಾ. ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಮಾದಾನ ವಿರತಿಪ್ಪವತ್ತಿಂ ವದತಿ. ‘‘ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಪತ್ತ ವಿರತಿಪ್ಪವತ್ತಿಂ ವದತಿ. ‘‘ಏತಾಯಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ವಿರತಿಯಾ. ಸಾ ಪನ ಕತ್ತುನಾ ಚ ಕ್ರಿಯಾಯ ಚ ಸಹಭಾವಿನೀ ಹುತ್ವಾ ಸಮಾದಾನ ಕ್ರಿಯಂ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಸಾಧೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಕರಣ ಸಾಧನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕರಣತ್ಥೇವಾಕರಣ ವಚನ’’ನ್ತಿ. ಬಹೂಸುಜವನವಾರೇಸು ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಪುರಿಮ ಪುರಿಮ ಜವನವಾರಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಪಚ್ಛಿಮ ಪಚ್ಛಿಮ ಜವನವಾರಸಮುಟ್ಠಿತಾಯ ಸಮಾದಾನ ಕ್ರಿಯಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಸಾ ಪನ ತಾಯ ಕ್ರಿಯಾಯ ಅಸಹಭಾವಿತ್ತಾ ಕರಣಲಕ್ಖಣಂ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ಹೇತು ಲಕ್ಖಣೇ ತಿಟ್ಠತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಹೇತು ಅತ್ಥೇವಾ ಕರಣವಚನ’’ನ್ತಿ. ಇದಞ್ಚ ಅತ್ಥತೋ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಸಮ್ಮಾವಾಚಾತಿ ಪದಂ ಪನ ಕಿತಸಾಧನ ಪದತ್ತಾಕರಣತ್ಥೇ ಏವಸಿದ್ಧಂ. ನ ಹಿ ಅಕಾರಕ ಭೂತೋ ಹೇತು ಅತ್ಥೋ ಸಾಧನಂ ನಾಮ ಸಮ್ಭವತಿ. ‘‘ಸಮಾದಾನ ವಚನಾನೀ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಸಮುಟ್ಠಿತಾನಿ ಸಮಾದಾನ ವಚನಾನಿ. ‘‘ತತೋ’’ತಿ ತತೋಪರಂ. ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ತೇ ಸಂವದಮಾನಾನಂ. ಇದಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾತಿ ವಚನೇ ವಚೀಭೇದವಾಚಂ ಪಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದ ವಿರತಿಭೂತಾಯ ಪನ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಯ ವಚೀಭೇದೇನ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ. ವಿರತಿ ಕಿಚ್ಚ ಮೇವಪಧಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪವತ್ತಮಾನಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಮಾನತ್ತಾ. ವಿಸೇಸನ ಹೇತು ಪದಮೇತಂ.

೧೧೨-೧೧೩. ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೇಪಿ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೇಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ.

೧೧೪. ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಂ ವತ್ಥುಂ’’ತಿ ಪಾಣಾತಿ ಪಾತಾದಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ವತ್ಥುಂ. ಸಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾಯೇವ. ಕಸ್ಮಾ, ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಸಮ್ಪತ್ತ ವಸೇನವತ್ಥುಸ್ಸಧರಮಾನತ್ತಾ. ‘‘ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ಪಾಣಾತಿ ಪಾತಾಪಟಿವಿರಮಾಧೀತಿಆದಿನಾ ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸಯಾ ಸಮಾದಾನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ವಿರತಿ. ‘‘ಸಾ ಪನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಥಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ರಮ್ಮಣಾ ಹೋತೀತಿ. ಪಾಣಾತಿ ಪಾತಾಪಟಿವಿರಮಾಧೀತಿ ವದನ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪಾಣಸದ್ದಾದೀನಂ ಅತ್ಥಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಪಾಣೋ’’ತಿ ವೋಹಾರತೋ ಸತ್ತೋ. ಪರಮತ್ಥತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸೋ ಚ ಸತ್ತೋ ತಞ್ಚಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಲೋಕೇ ಸಬ್ಬಕಾಲಮ್ಪಿ ಸಂವಿಜ್ಜತಿಯೇವ. ಏವರೂಪಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ಪಟಿವಿರಮಾಧೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ‘‘ಅನಾಗತಾ ರಮ್ಮಣಾವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಏಕದಿವಸಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಧರಮಾನ ಸತ್ತಾಪಿ ಅತ್ಥಿ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಮಾನಸತ್ತಾಪಿ ಅತ್ಥಿ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಪಾಣವಚನೇ ಸಙ್ಗಹಿತಮೇವ. ಪಾಣುಪೇತಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಅಪಿ ಚ ಅನಾಗತಕಾಲಿಕಮ್ಪಿ ಸಮಾದಾನಂ ಅತ್ಥಿಯೇವ. ಅಹಂ ಅಸುಕದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವಜೀವಮ್ಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವಿರಮಾಧೀತಿಆದಿ. ಏವಂ ಸಮಾದಾನ ವಿರತಿ ಅನಾಗತಾ ರಮ್ಮಣಾಪಿ ಹೋತೀತಿ. ‘‘ಪಚ್ಚಯಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನಾ’’ತಿ ತಂ ತಂ ಕಿಲೇಸಾನುಸಯ ಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ.

೧೧೫-೧೧೬. ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾದ್ವಯೇ. ಅಪಿಚಾತಿಆದೀಸು. ‘‘ಕಲಿಸಮ್ಭವೇಭವೇ’’ತಿ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಭೂತೇ ಸಂಸಾರಭವೇ. ‘‘ಪಾಪೇಕಲಿ ಪರಾಜಯೇ’’ತಿ ಕಲಿಸದ್ದೋ ಪಾಪೇ ಚ ಪರಾಜಯೇ ಚ ವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತ್ತೇಹಿ ಕಲಿಂ ಅವನ್ತಿ ರಕ್ಖನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕರುಣಾ. ಸತ್ತೇಹೀತಿ ಚ ರಕ್ಖಣತ್ಥಯೋಗೇ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಪಾದಾನ ವಚನಂ. ಯಥಾ-ಕಾಕೇ ರಕ್ಖನ್ತಿ ತಣ್ಡುಲಾ-ತಿ. ಸತ್ತೇವಾ ಕಲಿತೋ ಅವನ್ತಿ ರಕ್ಖನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕರುಣಾ. ಕಲಿತೋತಿ ಚ ರಕ್ಖಣತ್ಥ ಯೋಗೇ ಅನಿಚ್ಛಿತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅಪಾದಾನವಚನಂ. ಯಥಾ-ಪಾಪಾಚಿತ್ತಂ ನಿವಾರಯೇತಿ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತೇ ಪವತ್ತಾಪಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ ಏವ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ ಹೋತೀತಿ.

೧೧೭. ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ.

ಸೋಭಣರಾಸಿಮ್ಹಿಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೧೮. ಏತಂ ಪರಿಮಾಣಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ತಾವಂ. ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿ ಏತ್ತಾವನ್ತೇನ-ಫಸ್ಸೋ, ವೇದನಾ, ಸಞ್ಞಾ,ತಿಆದಿವಚನಕ್ಕಮೇನ. ‘‘ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ-ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ. ಚತ್ತಾರೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ-ತಿಆದೀಸು ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕ ಸಮೂಹೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇಧ ಪನ ಚಿತ್ತಾನಿ ಏವ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸೂತಿ ಚಿತ್ತೇಸು ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬದುಬ್ಬಲತ್ತಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತೇಹಿ ದುಬ್ಬಲತರತ್ತಾ. ‘‘ಭಾವನಾ ಬಲೇನಾ’’ತಿ ವಿತಕ್ಕ ವಿರಾಗಸತ್ತಿ ಯುತ್ತೇನ ಉಪಚಾರ ಭಾವನಾ ಬಲೇನ, ವುಟ್ಠಾನ ಗಾಮಿನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಭಾವನಾ ಬಲೇನ ಚ. ‘‘ಬಲನಾಯಕತ್ತಾ’’ತಿ ಬಲ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಾಯಕತ್ತಾ, ಜೇಟ್ಠಕತ್ತಾ.

೧೧೯. ಅಕುಸಲ ಚೇತಸಿಕೇಸು. ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಂ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ದ್ವಾದಸಾ ಕುಸಲ ಚಿತ್ತೇಸೂತಿ ವಚನಂ. ‘‘ಪುರಿಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಾ ಕುಸಲ ಸಾಧಾರಣಾ ನಾಮಾತಿ ವಚನಸ್ಸ. ‘‘ಸಮತ್ತನ ವಚನಂ’’ತಿ-ಕಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲ ಸಾಧಾರಣಾ ನಾಮಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ. ಲ. ಚಿತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾ ಕುಸಲ ಸಾಧಾರಣಾ ನಾಮಾ-ತಿ ಏವಂ ಸಾಧನ ವಚನಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ವಿನಾನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಸಬ್ಬೇಸು ತೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಕಸ್ಮಾ ವಿನಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿತಾನೀ’’ತಿಆದಿಂ. ‘‘ತೇಹೀ’’ತಿ ಪಾಪೇಹಿ. ಸಬ್ಬ ಪಾಪ ಧಮ್ಮತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ತಥಾ ತಥಾ ಆಮಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿ ಖನ್ಧೇಸು ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋತಿಆದಿನಾ ಆಮಸತಿ. ಮಾನೋ ಅಹನ್ತಿ ವಾ ಸೇಯ್ಯೋ ಸದಿಸೋತಿಆದಿನಾ ವಾ ಆಮಸತಿ. ಏವಂ ತಥಾ ತಥಾ ಆಮಸಿತ್ವಾ. ‘‘ತೇಸೂ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಮಾನೇಸು. ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ. ದಿಟ್ಠಿ ಪರಾಮಸನ್ತೀ ಪವತ್ತತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ತಂ ಗಹಿತಾಕಾರ’’ನ್ತಿ ತಂ ಅಹನ್ತಿ ಗಹಿತಂ ನಿಮಿತ್ತಾಕಾರಂ. ಸಕ್ಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಗತಿ ಯೇಸಂ ತೇ ದಿಟ್ಠಿ ಗತಿಕಾ. ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತ ಸಕ್ಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿಕಾ. ‘‘ಅಹನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ ಮಾನೇನ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ‘‘ನ ಹಿ ಮಾನಸ್ಸ ವಿಯಾ’’ತಿ ಯಥಾ ಮಾನಸ್ಸ ಅತ್ತಸಮ್ಪಗ್ಗಹಣೇ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಅತ್ಥಿ, ನ ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅತ್ತಸಮ್ಪಗ್ಗಹಣೇ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ತಸಮ್ಪಗ್ಗಹಣಂ ನಾಮ ಪರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತಾನಂ ಸೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಸುಟ್ಠುಪಗ್ಗಹಣಂ. ‘‘ನ ಚ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ಯಥಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಯಾಥಾವಪಕ್ಖಪರಿಕಪ್ಪನೇ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ. ತತ್ಥ ಅಯಾಥಾವಪಕ್ಖೋ ನಾಮ ಅತ್ತಾ ಸಸ್ಸತೋ ಉಚ್ಛಿನ್ನೋತಿಆದಿ. ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತೀಸು ಲಗ್ಗನಲೋಭಸಮುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಲೋಭಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ತಾಸಂ’’ತಿ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ.

೧೨೦. ಸೋಭಣಚೇತಸಿಕೇಸು. ‘‘ತೀಸು ಖನ್ಧೇಸು’’ತಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಚ. ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪಚ್ಛಿಮಕೋ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಚ್ಛತೋ ಅನುಬನ್ಧಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಿವಾ ರಮತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಪೀ’’ತಿ ದುತೀಯಜ್ಝಾನಿಕ ಮಗ್ಗಾದೀಸು ತಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೇ ಅಸನ್ತೇಪಿ. ‘‘ಸೀಲಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧ ಧಮ್ಮೇಸು ಪನಾ’’ತಿ ‘ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ, ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ,ತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ. ಸಮ್ಮಾ ವಾಯಾಮೋ, ಸಮ್ಮಾಸತಿ, ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ,ತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಾ ನಾಮ. ಇಮೇಸು ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇಸು. ‘‘ಏಕೋ ಏಕಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ನ ಸಾಧೇತೀ’’ತಿ ತೇಸು ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ನ ಸಾಧೇತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಆಜೀವಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ನ ಸಾಧೇತಿ. ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಯ ಕಿಚ್ಚಂ ನ ಸಾಧೇತೀತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ‘‘ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಸೀಲಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಕಾರಿತಾ ವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಮುಸಾವಾದ ವಿರತಿ ಮುಸಾವಾದಮೇವ ಪಜಹಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ನ ಇತರಾನಿ ಪಿಸುಣವಾಚಾದೀನೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ. ಮುಸಾವಾದವಿರತಿ ನಾಮ ಕುಸಲ ಧಮ್ಮೋ ಹೋತಿ. ಕುಸಲ ಧಮ್ಮೋ ಚ ನಾಮ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಅಕುಸಲ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ. ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕುಸಲ ಧಮ್ಮೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಕುಸಲಾನಿ ಪಜಹಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ. ಅಥ ಚ ಪನ ಮುಸಾವಾದ ವಿರತಿ ಮುಸಾವಾದಮೇವ ಪಜಹಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನ ಇತರಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಥಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ. ವುಚ್ಚತೇ. ಪಜಹಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಇದಂ ಪಞ್ಚಸು ಪಹಾನೇಸು ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನ ವಚನಂ. ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಚ ತೇನ ತೇನ ಕುಸಲಙ್ಗೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಕುಸಲಙ್ಗಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಇಧ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರಮಾಮೀತಿಆದಿನಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಪಾಣಾತಿ ಪಾತವಿರತಿ ಸಙ್ಖಾತೇನ ಕುಸಲಙ್ಗೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತ ಸಙ್ಖಾತಂ ಅಕುಸಲಙ್ಗಂ ಪಜಹತಿ. ಅದಿನ್ನಾದಾನ ವಿರತಿ ಸಙ್ಖಾತೇನ ಕುಸಲಙ್ಗೇನ ಅದಿನ್ನಾದಾನ ಸಙ್ಖಾತಂ ಅಕುಸಲಙ್ಗಂ ಪಜಹತೀತಿಆದಿನಾ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ. ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕುಸಲ ಧಮ್ಮೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಕುಸಲಾನಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅನೋಕಾಸತ್ತಾ ಏವ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಪಹಾನತ್ತಾ. ನ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ತಾನಿ ಅಕುಸಲಾನಿ ಏವ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಥಖೋ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಞ್ಞಾನಿ ಕುಸಲ ಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಬ್ಯಾಕತ ಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತಾನಿ ಅನೋಕಾ ಸತ್ತಾ ಏವ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ನ ಪಹಾನತ್ತಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಾದಿ ವಸೇನ ಪನ ಪಹಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಇಧ ಪಜಹಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ-ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ ಸುಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ. ಮುಸಾವಾದ ವಿರತಿ ಮುಸಾವಾದಮೇವ ಪಜಹಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ನ ಇತರಾನೀತಿ ಇದಞ್ಚ ಸುಟ್ಠು ಉಪಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ. ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕಾಯಙ್ಗಚೋಪನತ್ಥಾಯ ವಾಚಙ್ಗಚೋಪನತ್ಥಾಯ ಚ ಪವತ್ತಾನಿ ಕಾಯವಚೀಚೋ ಪನ ಭಾಗಿಯಾನಿ ನಾಮ. ಕಾಮಾವಚರ ಕುಸಲೇಸ್ವೇವ ವಿರತಿಯೋ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ. ‘‘ಕಾಮಾವಚರ ಕುಸಲೇಸು ಪೀ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ. ಕಾಮಭೂಮಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಏವ ಕಾಮಾವಚರ ಕುಸಲೇಸು ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ. ತಿವಿಧ ಕುಹನವತ್ಥೂನಿ ಚ ವಿರಮಿತಬ್ಬವತ್ಥುಟ್ಠಾನೇಠಿತಾನಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಕುಹನಂ ನಾಮ ವಿಮ್ಹಾಪನಂ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರ ಸಿಲೋಕತ್ಥಾಯ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ನಾನಾಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕತ್ವಾ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತ ಭಾವಕರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಂ ಪನ ತಿವಿಧಂ ‘ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಟಿಸೇವನಕುಹನಞ್ಚ, ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನ ಕುಹನಞ್ಚ, ಇರಿಯಾ ಪಥಸಣ್ಠಾ ಪನ ಕುಹನಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಮಹಿಚ್ಛೋಯೇವ ಸಮಾನೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಆದಿತೋ ಆಗತಾ ಗತೇ ಚತುಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಬಹುಂ ಬಹುಂ ಆಗತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಇದಂ ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಟಿಸೇವನ ಕುಹನಂ ನಾಮ. ಪಾಪಿಚ್ಛೋಯೇವ ಸಮಾನೋ ಅಯಂ ಝಾನಲಾಭೀತಿ ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಲಾಭೀತಿ ವಾ ಅರಹಾತಿ ವಾ ಜನೋ ಮಂ ಸಮ್ಭಾವೇತೂತಿ ಸಮ್ಭಾವನಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಉತ್ತರಿ ಮನುಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ತೇ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಕತ್ವಾ ವಞ್ಚೇತಿ. ಇದಂ ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನ ಕುಹನಂ ನಾಮ. ಪಾಪಿಚ್ಛೋಯೇವ ಸಮಾನೋ ಅಯಂ ಸನ್ತವುತ್ತಿ ಸಮಾಹಿತೋ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋತಿ ಜನೋ ಮಂ ಸಮ್ಭಾವೇತೂತಿ ಸಮ್ಭಾವನಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಇರಿಯಾ ಪಥ ನಿಸ್ಸಿತಂ ನಾನಾವಞ್ಚನಂ ಕರೋತಿ. ಇದಂ ಇರಿಯಾ ಪಥ ಸಣ್ಠಾಪನ ಕುಹನಂ ನಾಮ. ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವತ್ಥೂನೀ’’ತಿ ಸುರಾ ಪಾನ ವಿಕಾಲ ಭೋಜನ ನಚ್ಚಗೀತವಾದಿತ ದಸ್ಸನ ಸವನಾದೀನಿ. ಸುರಾಮೇರಯಪಾನಾ ವಿರಮಾಧೀತಿ ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ಸುರಾಮೇರಯಪಾನ ಚೇತನಾ ವಿರಮಿತಬ್ಬ ವತ್ಥು ನಾಮ. ವಿಕಾಲ ಭೋಜನಾ ವಿರಮಾಮೀತಿ ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ವಿಕಾಲೇ ಯಾವಕಾಲಿಕ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಪರಿಭುಞ್ಜನ ಚೇತನಾ ವಿರಮಿತಬ್ಬ ವತ್ಥು ನಾಮ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಲೋಕುತ್ತರ ಚಿತ್ತೇಸು. ‘ಸಬ್ಬಥಾಪೀ,ತಿ ಚ ‘ನಿಯತಾ’ತಿ ಚ ‘ಏಕತೋ ವಾ’ತಿ ಚ ತೀಣಿ ವಿಸೇಸನಾನಿ. ಲೋಕಿಯೇಸು ಪನ ‘ಕದಾಚೀ’ತಿ ಚ ‘ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ’ತಿ ಚ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ವಿಸೇಸನಾನಿ. ತತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರೇಸು ‘ಸಬ್ಬಥಾಪೀ’ತಿ ಇದಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನ ದಸ್ಸನಂ ಲೋಕಿಯೇಸುಪಿ ತಬ್ಬಿಪರೀತಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನ ದಸ್ಸನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಏಕೇಕ ದುಚ್ಚರಿತಪ್ಪಹಾನವಸೇನೇ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೧೨೧. ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಸು. ‘‘ವಿಭಙ್ಗೇ’’ತಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ ವಿಭಙ್ಗೇ. ‘‘ಕಾರುಞ್ಞಪ್ಪಕತಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಕಾರುಞ್ಞಸಭಾವಸ್ಸ. ‘‘ಅನಿಸ್ಸುಕಿನೋ’’ತಿ ಇಸ್ಸಾಧಮ್ಮರಹಿತಸ್ಸ. ಥಾಮಗತಾ ಕರುಣಾ ದೋಸ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ವಿಹಿಂಸಂ ಪಜಹತಿ. ಥಾಮಗತಾ ಮುದಿತಾ ದೋಸಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಅರತಿಂ ಪಜಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಹಿಂಸಾ ಅರತೀನಂ ನಿಸ್ಸರಣ ಭೂತಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಅರತಿ ನಾಮ ಸುಞ್ಞಾಗಾರೇಸು ಚ ಭಾವನಾ ಕಮ್ಮೇಸು ಚ ನಿಬ್ಬಿದಾ. ದೋಸ ನಿಸ್ಸರಣೇ ಸತಿ ದೋಮನಸ್ಸನಿಸ್ಸರಣಮ್ಪಿ ಸಿದ್ಧಮೇವ. ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ನಾಮ ಪಟಿಪಕ್ಖ ಧಮ್ಮ ಸಣ್ಠಾನೇನ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಸು ನಿಚ್ಚಂ ಸೋಮನಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಪಿ ಸಹ ವಿರುದ್ಧೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಹಗತ ಕಾಮಾವಚರ ಕುಸಲ ಚಿತ್ತೇಸು ಕರುಣಾ ಮುದಿತಾ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇಪಿ ಹಿ ಇಮೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ಏವಾ-ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಪಿ ಸಹ ವಿರುದ್ಧೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ. ‘‘ಪಟಿಕೂಲಾ ರಮ್ಮಣೇಸು ಪನ…ಪೇ… ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಟಿಕೂಲಾ ರಮ್ಮಣಾನಿ ನಾಮ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ದೂರೇ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ದುಕ್ಖಿತ ಸತ್ತಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ತದಾ ರಮ್ಮಣಾನಿ ಅಸುಭ ಭಾವನಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ಕರುಣಾ ಭಾವನಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ಆದಿತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಹಗತಾ ನೇವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ‘‘ಸಾಹಿವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ಕಾಮಾವಚರ ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ವುತ್ತಾ. ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ, ‘‘ಅಞ್ಞವಿಹಿತಸ್ಸ ಪೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸಪಿ. ಸಜ್ಝಾಯನಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಮ್ಮಸನಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ. ಇತಿ ತಸ್ಮಾ. ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ. ನ ನು ತಮ್ಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಹಗತ ಚಿತ್ತೇಸು ಕರುಣಾ ಮುದಿತಾನಂ ಸಮ್ಭವಂ ಸಾಧೇತಿ ಯೇವಾತಿ. ಸಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿಯೇವ. ತೇನ ಪನ ಪರಿಚಯ ವಸೇನ ತೇಸು ತಾಸಂ ಸಮ್ಭವಂ ದೀಪೇತಿ. ಇಧ ಪನ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಪಟಿಕೂಲಾ ರಮ್ಮಣೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಪರಿಚಯೇನ ವಿನಾ ಪಕತಿಯಾ ತಾಸಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ವೇದನಾಯ ಏವ ಸಹ ಪವತ್ತಿ ಬಹುಲತಾ ವುತ್ತಾತಿ. ‘‘ಯೋಗಕಮ್ಮ ಬಲೇನಾ’’ತಿ ಯುಞ್ಜನ ವೀರಿಯ ಕಮ್ಮ ಬಲೇನ.

೧೨೨. ಚೇತೋ ಯುತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತ ಚೇತಸಿಕಾನಂ. ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು. ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ವುತ್ತೋ ‘ಕದಾಚಿ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ, ಕದಾಚಿ ನಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಜಾಯನ್ತೀ’ತಿ. ಉಪರಿ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ ವಿರತಿಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಮೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ’ತಿ. ಇಸ್ಸಾದೀನಞ್ಚ ನಾನಾ ಕದಾಚಿ ಯೋಗೋ ಉಪರಿ ‘ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛೇರ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಚೇಕಮೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನೀ’ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ಮಾನಥಿನ ಮಿದ್ಧಾನಂ ಪನ ನಾನಾ ಕದಾಚಿ ಯೋಗೋ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ‘‘ಕದಾಚೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತದತ್ಥಂ ವಿವರತಿ ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿಆದಿನಾ. ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ. ‘‘ನಿದ್ದಾಭಿಭೂತ ವಸೇನಾ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನ ವಚನಮೇತಂ. ತೇನ ಕೋಸಜ್ಜಾದೀನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾಯಾ’’ತಿ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೇನ. ತೇಹಿ ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇಹಿ. ತೇನ ಚ ಮಾನೇನ. ಕಿಚ್ಚ ವಿರೋಧೇ ವಾ ಆರಮ್ಮಣ ವಿರೋಧೇ ವಾ ನಾನಾಭಾವೋ. ಅವಿರೋಧೇ ಸಹಭಾವೋ.

೧೨೩. ‘‘ಯೋಗಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತ ಸಾಧಾರಣಾ ತಾವ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಏಕೂನನವುತಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು, ವಿತಕ್ಕೋ ಪಞ್ಚಪಞ್ಞಾ ಸಚಿತ್ತೇಸೂತಿಆದಿನಾ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನ ಭೂತಾನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಗಣನಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ. ‘‘ಯುತ್ತ ಧಮ್ಮರಾಸಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಅನುತ್ತರೇ ಛತ್ತಿಂಸ, ಮಹಗ್ಗತೇ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾತಿಆದಿನಾ ಯುತ್ತ ಧಮ್ಮರಾಸೀನಂ ಗಣನ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಪರಿಚ್ಛೇದ ವಸೇನ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ. ‘‘ಪಾಳಿಯಂ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿ ಪಾಳಿಯಂ. ‘‘ತೇಸಂ ನಯಾನಂ’’ತಿ ಚತುಕ್ಕ ಪಞ್ಚಕ ನಯಾನಂ.

೧೨೪. ‘‘ಕಾಯವಚೀ ವಿಸೋಧನ ಕಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಕಾಯದ್ವಾರವಚೀದ್ವಾರ ಸೋಧನ ಕಿಚ್ಚಾ.

೧೨೫. ಲೋಕುತ್ತರ ವಿರತೀನಂ ಲೋಕುತ್ತರ ವಿಪಾಕೇಸುಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ‘‘ಇದಞ್ಚ…ಪೇ… ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ತಾಸಂ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾನಂ. ತೇಸು ಮಹಾವಿಪಾಕೇಸು. ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಾದೀನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ಕುಸಲೇನ. ‘‘ವಿಕಪ್ಪ ರಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವಿವಿಧಾಕಾರ ಚಿನ್ತನ ರಹಿತತ್ತಾ. ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತ ಕಮ್ಮ ವಿಸೇಸೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಕಮ್ಮ ವಿಸೇಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ. ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಸೇಸಾನಿ ನಾಮ ಪಥವೀಕಸಿಣ ನಿಮಿತ್ತಾದೀನಿ. ‘‘ಅಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು. ನ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅತ್ಥಿ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ, ಕಾಮವಿಪಾಕಾನಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋಪಿ ಆಲಮ್ಬೇಯ್ಯುನ್ತಿ. ‘‘ಸಙ್ಗಹನಯಭೇದಕಾರಕಾ’’ತಿ ಪಥ ಮಜ್ಝಾನಿಕ ಚಿತ್ತೇಸು ಛತ್ತಿಂಸ. ದುತೀಯಜ್ಝಾನಿಕ ಚಿತ್ತೇಸು ಪಞ್ಚತಿಂಸಾತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಗಹನಯಭೇದಸ್ಸ ಕಾರಕಾ.

೧೨೬. ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು. ‘‘ಪಞ್ಚಸು ಅಸಙ್ಖಾರಿಕೇಸೂ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ. ತಥಾ ಪಞ್ಚಸು ಸಸಙ್ಖಾರಿಕೇಸೂತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ.

೧೨೮. ‘‘ಭೂಮಿ ಜಾತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಾದಿಭೇದೇನಾ’’ತಿ ಫಸ್ಸೋತಾವ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ ಕಾಮಾವಚರೋ, ರೂಪಾವಚರೋ, ಅರೂಪಾವಚರೋ ಚಾತಿ. ಅಯಂ ಭೂಮಿಭೇದೋ.

ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಾ ಫಸ್ಸಾ, ಕುಸಲಾ ಏಕವೀಸತಿ;

ಛತ್ತಿಂಸೇವ ವಿಪಾಕಾ ಚ, ವೀಸತಿ ಕ್ರಿಯಾ ಮತಾ.

ಇತಿ ಅಯಂ ಜಾತಿಭೇದೋ. ಸೋಮನಸ್ಸ ಸಹಗತೋ, ದಿಟ್ಠಿಗತ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ಅಸಙ್ಖಾರಿಕೋ ಚ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕೋ ಚಾತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಪಯೋಗಾದಿಭೇದೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ‘‘ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಂ ಭೇದ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಚಿತ್ತಭೇದೇನ ಸಮಂ ಭೇದಂ. ಏಕೂನನ ವುತಿಯಾ ಚಿತ್ತೇಸು ವಾ. ಏತ್ಥ ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚೇತಸಿಕಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಏಕಮೇವ ಹೋತಿ. ದೋಸೋ, ಇಸ್ಸಾ, ಮಚ್ಛರಿಯಂ, ಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ದ್ವೀಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಯುತ್ತಾತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚತ್ತಾರೋ. ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಞ್ಚಾತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಚೇತಸಿಕಸಙ್ಗಹದೀಪನಿಯಾಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.