೩. ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಗಹಅನುದೀಪನಾ

೧೨೯. ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಗಹೇ. ಉಭಿನ್ನಂ ಚಿತ್ತ ಚೇತಸಿಕಾನಂ. ‘‘ತೇಪಞ್ಞಾಸಾ’’ತಿ ತೇಪಞ್ಞಾಸವಿಧಾ. ‘‘ಭಾವೋ’’ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಕಿರಿಯಾ. ಯೋ ಲಕ್ಖಣ ರಸಾದೀಸು ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ’’ತಿಆದಿಂ. ಪವತ್ತೋತಿ ಪಾಠಸೇಸ ಪದಂ. ಏತೇನ ‘ವೇದನಾ ಭೇದೇನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ’ತಿಆದೀಸುಪಿ ವೇದನಾ ಭೇದೇನ ಪವತ್ತೋ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ವಚನತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ, ಕಥಂ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ವೇದನಾ ಭೇದೇನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ತೇಸಂ ದಾನಿ ಯಥಾರಹಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ, ಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತೇನ ಅಯಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಚಿತ್ತ ಚೇತಸಿಕಾನಂ ಏವ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ. ವೇದನಾ ಹೇತುತೋ. ಲ. ಲಮ್ಬಣವತ್ಥುತೋ ಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತೇನ ಉಪರಿ ವೇದನಾ ಸಙ್ಗಹೋತಿಆದೀಸು ವೇದನಾತೋ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದನಾ ಸಙ್ಗಹೋ. ಲ. ವತ್ಥುತೋ ಸಙ್ಗಹೋ ವತ್ಥು ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ವೇದನಾತೋತಿಆದೀಸು ಚ ವೇದನಾ ಭೇದತೋತಿಆದಿ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಛನ್ನಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಗಹಾನಂ ವಚನತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ವೇದನಾ ಭೇದೇನಾ’’ತಿಆದಿಂ. ಆದಿನಾ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ ನಿಯ್ಯತೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ನೀತೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ನಿಯ್ಯತೇ’’ತಿ ಚ ಪವತ್ತೀಯತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ನನು ತೇಸಂ ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ ನಿಯ್ಯತೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ದ್ವೀಹಿ ಚಿತ್ತ ಚೇತಸಿಕೇಹಿ ಏವ ಅಯಂ ಸಙ್ಗಹೋ ನೇತಬ್ಬೋತಿ. ನ. ಚಿತ್ತೇನ ನೀತೇ ಚೇತಸಿಕೇಹಿ ವಿಸುಂ ನೇತಬ್ಬ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ತೇ ಪನ ಸಿದ್ಧೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

೧೩೦. ವೇದನಾ ಸಙ್ಗಹೇ. ವೇದನಾ ಭೇದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಇಮಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ನಿಸ್ಸಯ ಧಮ್ಮ ಪರಿಗ್ಗಹತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಂಯುತ್ತಕೇ’’ತಿ ವೇದನಾ ಸಂಯುತ್ತಕೇ. ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಭೋನ್ತೀ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣ ರಸಂ ಅನುಭೋನ್ತಿ. ‘‘ತೇ’’ತಿ ತೇಜನಾ. ‘‘ತಂ’’ತಿ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ. ‘‘ಸಾತತೋ’’ತಿ ಸುಖಾಕಾರತೋ. ‘‘ಅಸ್ಸಾತತೋ’’ತಿ ದುಕ್ಖಾ ಕಾರತೋ. ತತೋ ಅಞ್ಞೋಪಕಾರೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವೇದನಾ ಅನುಭವನ ಲಕ್ಖಣೇನ ತಿವಿಧಾ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ದ್ವೇ’’ತಿ ದ್ವೇ ವೇದನಾಯೋ. ಉಪೇಕ್ಖಂ ಸುಖೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸುಖದುಕ್ಖವಸೇನ ವಾ ದ್ವೇ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಸನ್ತಸ್ಮಿಂ ಏಸಾ ಪಣೀತೇ ಸುಖೇ’’ತಿ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅದುಕ್ಖಮ ಸುಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಪಞ್ಚ ಭೇದಾದೀಸು ವಿತ್ಥಾರೋ ವೇದನಾ ಸಂಯುತ್ತೇ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಚ ವೇದನಾತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ. ‘‘ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿಂ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ವೇದಯಿತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿಂ ಏವ ಪವಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ. ಸಙ್ಖಾರ ದುಕ್ಖತಂ ಆನನ್ದ ಮಯಾ ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಂ ಸಙ್ಖಾರ ವಿಪರಿಣಾಮತಞ್ಚ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿಂತಿ ಪಾಳಿ. ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಭೇದವಸೇನಾ’’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸ ಸಹಗತಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ, ದೋಮನಸ್ಸ ಸಹಗತಂ, ಸುಖಸಹಗತಂ, ದುಕ್ಖ ಸಹಗತನ್ತಿ ಏವಂ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಭೇದವಸೇನ. ‘‘ಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇಸು. ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮಾನಂ. ತತ್ಥ ಸುಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಯಿಕ ಸುಖ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಚೇತಸಿಕ ಸುಖ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ವಸೇನ ದುವಿಧಾ. ಏವಂ ಇಸ್ಸರಟ್ಠಾನಭೂತಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮಾನಂ ದುವಿಧತ್ತಾ ಅನುಭವನ ಭೇದೇ ತೀಸು ವೇದನಾಸು ಏಕಂ ಸುಖ ವೇದನಂ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ದುಕ್ಖಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಏಸೇವನಯೋ. ‘‘ಅಪಿ ಚಾ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ತೇಪೀ’’ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ. ಚಕ್ಖಾದಿ ಪಸಾದಕಾಯಾ ನಾಮ ಚಕ್ಖು ಸೋತ ಘಾನ ಜಿವ್ಹಾ ಪಸಾದಕಾಯಾ. ತೇಸು ನಿಸ್ಸಿತಾ ನಾಮ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಯೋ. ‘‘ಸಬ್ಭಾವಾ’’ತಿ ಸನ್ತಭಾವತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನ ಭಾವತೋ ದುವಿಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಏಕ ರಸತ್ತಾ’’ತಿ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೇನ ಏಕರಸತ್ತಾ. ‘‘ಇತರಾನೀ’’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ.

೧೩೧. ಹೇತುಸಙ್ಗಹೇ. ‘‘ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನಂ’’ತಿ ಸುಟ್ಠು ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾ. ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತ ಭಾವಸಾಧನಂ ಹೇತು ಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಇಮೇಪಿ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇಮೇಪಿ ಛ ಹೇತು ಧಮ್ಮಾ. ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು, ಸಾಧೇನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತ ಭಾವಸಾಧನಂ ಹೇತುಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅಪರೇ ಪನಾ’’ತಿ ಪಟ್ಠಾನಟ್ಠ ಕಥಾಯಂ ಆಗತೋ ರೇವತತ್ಥೇರ ವಾದೋ. ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಸಲಾದಿ ಭಾವಸಾಧನಂ’’ತಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಸಲಭಾವಸಾಧನಂ ಅಕುಸಲಭಾವಸಾಧನಂ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವಸಾಧನಂ. ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ’’ತಿಆದಿ ತಂ ವಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಂ. ‘‘ಯೇಸ’’ನ್ತಿ ಮೋಹಮೂಲ ಚಿತ್ತ ದ್ವಯೇ ಮೋಹೋ ಚ ಅಹೇತುಕ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದ ರೂಪ ನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಚ. ‘‘ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಸಹಜಾತ ಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾ ತಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ಅಕುಸಲ ಭಾವೋ, ಇತರೇ ಸಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತ ಭಾವೋ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಹೇತು ನಾಮ ಸಹಜಾತ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸತಿ, ಸೋ ಮೋಹೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಕುಸಲ ಭಾವಂ ಸಾಧೇಯ್ಯ. ಅತ್ತನೋ ಪನ ಅಕುಸಲ ಭಾವಂ ಸಾಧೇನ್ತೋ ಸಹಜಾತೋ ಅಞ್ಞೋ ಹೇತು ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಅಕುಸಲಭಾವೋ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ತಥಾ ಅಹೇತುಕ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದ ರೂಪ ನಿಬ್ಬಾನಾನಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವಂ ಸಾಧೇನ್ತೋ ಕೋಚಿ ಸಹಜಾತೋ ಹೇತು ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತ ಭಾವೋ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ನ ಚ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಥೇರವಾದೋ ನ ಯುತ್ತೋತಿ. ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ. ಸೋಚ ಮೋಹೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಅಕುಸಲೋ ಹೋತಿ. ತಾನಿ ಚ ಅಹೇತುಕ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದರೂಪ ನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ, ಯಥಾ ತೇ ಧಮ್ಮಾ. ತಥಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಏವ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾ ಬ್ಯಾಕತಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ. ನ ಚೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಯೇನಕಾರಣೇನ ತೇ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಅಕುಸಲಾ ಬ್ಯಾಕತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಞ್ಞೇ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾ ಬ್ಯಾಕತಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಹೇತೂಹಿ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ. ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾದಿ ಭಾವತ್ಥಾಯ ಹೇತೂಹಿ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಥೇರವಾದೋ ನ ಯುತ್ತೋ ಯೇವಾತಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಥೇರವಾದೇ ಏತ್ತಕೋ ದೋಸೋ ಅತ್ಥಿ. ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ ದೋಸೋ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾನಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಚೇ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಸಲಾದಿ ಭಾವೋ ಸಹಜಾತ ಹೇತುಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೋ ಸಿಯಾ. ಏವಂ ಸತಿ, ಹೇತು ಪಚ್ಚಯೇ ಕುಸಲ ಹೇತುತೋ ಲದ್ಧ ಪಚ್ಚಯಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಕುಸಲಾನಿ ಭವೇಯ್ಯುಂ. ಅಕುಸಲ ಹೇತುತೋ ಲದ್ಧ ಪಚ್ಚಯಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಅಕುಸಲಾನಿ ಭವೇಯ್ಯುಂ. ನ ಚ ಭವನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೋ ವಾದೋ ಅಯುತ್ತೋ ಯೇವಾತಿ. ಇದಾನಿ ಪುನ ತಂ ಥೇರವಾದಂ ಪಗ್ಗಹೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಚತುಸ್ಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇಸು. ಮುಯ್ಹನಕಿರಿಯಾ ನಾಮ ಅನ್ಧಕಾರ ಕಿರಿಯಾ. ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೋ ನಾಮ ದಾನಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ಸೀಲಂ ಪೂರೇತುಕಾಮೋ, ಭಾವನಂ ಭಾವೇತುಕಾಮೋ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಪವತ್ತೋ ಛನ್ದೋ. ‘‘ಅಕ್ಖನ್ತೀ’’ತಿ ಅಕ್ಖಮನಂ, ಅರೋಚನಂ, ಅಮನಾಪೋ. ಪಾಪ ಧಮ್ಮ ಪಾಪಾ ರಮ್ಮಣ ವಿರೋಧೋ ನಾಮ ಕಾಮರಾಗಟ್ಠಾನೀಯೇಹಿ ಸತ್ತವಿಧ ಮೇಥುನ ಧಮ್ಮಾದೀಹಿ ಪಾಪ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಚೇವ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾ ರಮ್ಮಣೇ ಹಿ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿರೋಧೋ, ಜೇಗುಚ್ಛೋ ಪಟಿಕೂಲೋ. ಮುಯ್ಹನಕಿರಿಯಾ ಪನ ಏಕನ್ತ ಅಕುಸಲ ಜಾತಿಕಾ ಏವ ಹೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಮೋಹಮೂಲ ಚಿತ್ತ ದ್ವಯೇ ಮೋಹೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಅಕುಸಲೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ. ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ’’ತಿಆದಿಕಂ ತತ್ಥ ದೋಸಾರೋಪನಂ ವಿಧಮತಿ. ಇದಾನಿ ಅಹೇತುಕ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದ ರೂಪ ನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ‘‘ಯೋಚ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಏತ್ತಕಮೇವಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ದುಕ್ಕರ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಅಹೇತುಕ ಚಿತ್ತಾನಂ’’ತಿ ಅಹೇತುಕ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ. ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಏವ ಸಿದ್ಧೋ. ಏತ್ತಾವತಾ-ಅಹೇತುಕ. ಲ. ನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಿ ಹೋನ್ತೀ-ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ. ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ’’ತಿಆದಿ ತತ್ಥ ದೋಸಾರೋಪನಂ ಅಪನೇತಿ. ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಮೋಹೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಅಕುಸಲ ಭಾವೇಠತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಇಚ್ಛಾ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಅಕ್ಖನ್ತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾನಂ ಇಚ್ಛಾ ಅಕ್ಖನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲ ಭಾವಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಮೋಹೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಮುಯ್ಹನ ನಿಸ್ಸನ್ದಾನಿ ಏವಾ’’ತಿ ಮುಯ್ಹನಕಿರಿಯಾಯ ನಿಸ್ಸನ್ದಪ್ಫಲಾನಿ ಏವ. ನ ಕೇವಲಂ ಸೋ ಲೋಭಾದೀನಂ ಅಕುಸಲಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಲೋಭಾದೀನಮ್ಪಿ ಕುಸಲಭಾವಂ ಸೋ ಏವ ಸಾಧೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಲೋಭಾದೀನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೇನ ಸಹೇವ ಸಿದ್ಧೋ’’ತಿ ತಾನಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೇ ಅಪ್ಪಹೀನೇ ಕುಸಲಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಪಹೀನೇ ಕಿರಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇದಾನಿ ಲೋಭ ದೋಸಾನಂ ಅಲೋಭಾದೀನಞ್ಚ ಹೇತು ಕಿಚ್ಚಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಾನಿ ಪನ ಲೋಭಾದೀನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ರಜ್ಜನ ದುಸ್ಸನಾನಂ ನಿಸ್ಸನ್ದಾನಿ ರಜ್ಜನಾದಿನಿಸ್ಸನ್ದಾನಿ. ‘‘ದಿಟ್ಠಿ ಮಾನಾದೀನೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿ ಮಾನ ಇಸ್ಸಾ ಮಚ್ಛರಿಯಾದೀನಿ. ಅರಜ್ಜನ ಅದುಸ್ಸನ ಅಮುಯ್ಹನಾನಂ ನಿಸ್ಸನ್ದಾನಿ ಅರಜ್ಜನಾದಿ ನಿಸ್ಸನ್ದಾನಿ. ‘‘ಸದ್ಧಾದೀನೀ’’ತಿ ಸದ್ಧಾ ಸತಿ ಹಿರಿ ಓತ್ತಪ್ಪಾದೀನಿ. ‘‘ಹೇತುಮುಖೇನಪೀ’’ತಿ ಅಹೇತುಕ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದ ರೂಪ ನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಸಿದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಸಹೇತುಕ ವಿಪಾಕ ಕ್ರಿಯಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತ ಭಾವೋ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಸಿದ್ಧೋತಿಪಿ ಸಹಜಾತ ಹೇತೂನಂ ಹೇತು ಕಿಚ್ಚೇನ ಸಿದ್ಧೋತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಿಭಾವ ನಿಪಾಠೇ. ‘‘ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾದಿ ಭಾವೋ ಸೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಹೇತುಪ್ಪಟಿ ಬದ್ಧೋ ಸಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಅಪ್ಪಟಿ ಬದ್ಧೋ’’ತಿ ಹೇತುನಾ ಅಪ್ಪಟಿ ಬದ್ಧೋ. ‘‘ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ’’ತಿ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಸಿಯಾ. ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ. ‘‘ಅಹೇತುಕಾನಂ’’ತಿ ಅಹೇತುಕ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದ ರೂಪ ನಿಬ್ಬಾನಾನಂ. ಇದಾನಿ ‘ಯಾನಿ ಚ ಲದ್ಧಹೇತು ಪಚ್ಚಯಾನೀ’ತಿಆದಿ ವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ರೂಪಾರೂಪ ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮ ವಚನಂ. ‘‘ಅರೂಪ ಧಮ್ಮೇಸು ಏವಾ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೀಯಂ. ನ ರೂಪ ಧಮ್ಮೇಸು ಫರನ್ತಿ. ಏವಂ ಸತಿ, ಕಸ್ಮಾ ತೇ ರೂಪ ಧಮ್ಮಾ ಝಾನಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ. ‘‘ತಂ ಪನ ತೇಸಂ’’ತಿ ತೇಸಂ ಹಂಸಾದೀನಂ ತಂ ವಣ್ಣವಿಸೇಸಂ. ‘‘ಯೋನಿಯೋ’’ತಿ ಮಾತಾಪಿತು ಜಾತಿಯೋ. ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಪನಾತಿ ಸಬ್ಬಂ’’ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಪನ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವೋ ನಿರನುಸಯ ಸನ್ತಾನಪ್ಪಟಿ ಬದ್ಧೋ, ಕಮ್ಮಪ್ಪಟಿ ಬದ್ಧೋ, ಅವಿಪಾಕಭಾವಪ್ಪಟಿ ಬದ್ಧೋ ಚಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ. ‘‘ವುತ್ತ ಪಕ್ಖೇಪತತಿ ಯೇವಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಅನ್ತೋಗಧಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೧೩೨. ಕಿಚ್ಚಸಙ್ಗಹೇ. ತಸ್ಮಿಂ ಪರಿಕ್ಖೀಣೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ. ಚುತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಭವನ್ತರಾದಿಪ್ಪಟಿ ಸನ್ಧಾನ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಭವನ್ತರಸ್ಸ ಆದಿಕೋಟಿಯಾ ಪಟಿಸನ್ಧಾನ ವಸೇನ. ಭವಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪವತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಥಂ ಪವತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾವ ತಂ ಕಮ್ಮಂ’’ತಿಆದಿಂ. ‘‘ಅವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪವತ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಙ್ಗಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಅವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಧಾನ ಪಚ್ಚಯ ಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ. ಏತೇನ ಭವಙ್ಗಪದೇ ಅಙ್ಗಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸಹೀ’’ತಿಆದಿಂ. ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ. ಆವಜ್ಜನಂ ಆವಟ್ಟನನ್ತಿ ಏಕೋ ವಚನತ್ಥೋ. ತಂ ವಾ ಆವಜ್ಜೇತೀತಿ ಏಕೋ. ‘‘ತಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತ ಸನ್ತಾನಂ. ಆವಟ್ಟತಿ ವಾ ತಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಏಕೋ. ಆವಟ್ಟತಿ ವಾ ತಂ ಏತೇನಾತಿ ಏಕೋ. ‘‘ತಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತ ಸನ್ತಾನಂ. ಆವಜ್ಜೇತಿ ವಾತಿ ಏಕೋ. ‘‘ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ’’ತಿ ವಿ-ಅವ-ಠಪನಂತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ. ವಿಭಾವನಿ ವಿಚಾರಣಾಯಂ. ‘‘ಏಕಾವಜ್ಜನ ಪರಿಕಮ್ಮ ಚಿತ್ತತೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗೇನ ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ವಾ ಏಕಂ ಸಮಾನಂ ಆವಜ್ಜನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ತಸ್ಸಂ ವೀಥಿಯಂ ‘ಆವಜ್ಜನಂ, ಪರಿಕಮ್ಮಂ, ಉಪಚಾರೋ, ಅನುಲೋಮಂ, ಗೋತ್ರಭೂ,ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಕಮ್ಮ ಜವನಚಿತ್ತಂ ಇಧ ಪರಿಕಮ್ಮ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ತಾನೀ’’ತಿ ಮಗ್ಗಾ ಭಿಞ್ಞಾಜವನಾನಿ. ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಭಾವನಿ ಪಾಠೇ. ‘‘ದೀಘಂ ಅದ್ಧಾನಂ’’ತಿ ಸಕಲರತ್ತಿಯಂ ವಾ ಸಕಲ ದಿವಸಂ ವಾ ನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನ ವಸೇನ ದೀಘಂ ಕಾಲಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ. ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾಠಾನಂ’’ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಠಾನಂ. ಕಾಲೋಹಿ ನಾಮ ವಿಸುಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣ ಭೂತೋ ಏಕೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಮ್ಮೋತಿ ಏತೇನ ಕಾಲೋ ನಾಮ ಸಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಕಥಂ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಸಕ್ಕಾ ಭವಿತುನ್ತಿ ಇಮಂ ಆಸಙ್ಕಂ ವಿಸೋಧೇತಿ. ‘‘ಇತರಥಾ’’ತಿ ತಥಾ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಥಾ ಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನಾನಂ ಅಭೇದೇ ಗಹಿತೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸ ಯುತ್ತಂಪೀ’’ತಿ ಕದಾಚಿ ಸಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸ ಯುತ್ತಂಪಿ. ‘‘ತಂ’’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸ ಸನ್ತೀರಣಂ. ‘‘ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯ ಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಲದ್ಧಅನನ್ತರ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ. ‘‘ಆಸೇವನ ಭಾವ ರಹಿತಂ ಪೀ’’ತಿ ಆಸೇವನ ಗುಣ ರಹಿತಮ್ಪಿ. ತಞ್ಹಿ ಆಸೇವನ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚಯೋಪಿ ನ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ. ‘‘ಪರಿಕಮ್ಮ ಭಾವನಾ ಬಲೇನ ಚ ಪವತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ವೀಥಿಯಂ ಫಲಜವನೇಸು ಪಾಕಟಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥಸುಬೋಧಮೇವ.

೧೩೩. ದ್ವಾರಸಙ್ಗಹೇ. ‘‘ಆದಾಸಪಟ್ಟಮಯೋ’’ತಿ ಆದಾಸಪಟ್ಟೇನ ಪಕತೋ. ‘‘ದ್ವೇ ಏವಾ’’ತಿ ದ್ವೇ ಏವ ದ್ವಾರಾನಿ. ‘‘ದ್ವಾರ ಸದಿಸತ್ತಾ’’ತಿ ನಗರ ದ್ವಾರ ಸದಿಸತ್ತಾ. ‘‘ಕಮ್ಮವಿಸೇಸ ಮಹಾಭೂತ ವಿಸೇಸ ಸಿದ್ಧೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸೇನ ಚ ಮಹಾಭೂತ ವಿಸೇಸೇನ ಚ ಸಿದ್ಧೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ಚ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ‘‘ಯಮ್ಹೀ’’ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ. ತದೇವ ಚಕ್ಖು ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಂ ನಾಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ’’ತಿ ರೂಪ ನಿಮಿತ್ತಾನಞ್ಚ ಆವಜ್ಜನಾದಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಞ್ಚ. ‘‘ವಿಸಯ ವಿಸಯೀ ಭಾವೂಪಗಮನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪ ನಿಮಿತ್ತಾನಂ ವಿಸಯಭಾವಸ್ಸ ಉಪಗಮನಂ ನಾಮ ಚಕ್ಖು ಮಣ್ಡೇ ಆಪಾತಾಗಮನಂ ವುಚ್ಚತಿ. ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ವಿಸಯೀ ಭಾವಸ್ಸ ಉಪಗಮನಂ ನಾಮ ತೇಸಂ ನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣ ಕರಣಂ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಮುಖಪ್ಪಥಭೂತತ್ತಾ’’ತಿ ಮುಖಮಗ್ಗಭೂತತ್ತಾ. ಏವಂ ದ್ವಾರ ಸದ್ದಸ್ಸ ಕರಣ ಸಾಧನಯುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಧಿಕರಣ ಸಾಧನ ಯುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಥವಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ‘‘ರೂಪಾನಂ’’ತಿ ರೂಪ ನಿಮಿತ್ತಾನಂ. ‘‘ಚಕ್ಖುಮೇವ ಚಕ್ಖು ದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಚಕ್ಖುಮೇವ ದ್ವಾರಂ ಚಕ್ಖು ದ್ವಾರನ್ತಿ ಅವಧಾರಣ ಸಮಾಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹೇ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಪದೇ ವುತ್ತಮೇವ. ಸಬ್ಬಂ ಏಕೂನ ನವುತಿವಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋದ್ವಾರಮೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಥಾಹಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಅಯಂ ನಾಮಮನೋ ಮನೋದ್ವಾರಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ. ‘‘ಉಪಪತ್ತಿ ದ್ವಾರಮೇವಾ’’ತಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವ ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಕಮ್ಮಜದ್ವಾರಮೇವ. ‘‘ಇಧ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಗಹಗನ್ಥೇ ಚ. ಯಞ್ಚ ಸಾಧಕ ವಚನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ವಿಭಾವನಿಯಂ. ‘‘ತತ್ಥೇವ ತಂ ಯುತ್ತಂ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇ ಏವ ತಂ ಸಾಧಕ ವಚನಂ ಯುತ್ತಂ. ಇತರೇ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಮನಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂತಿ ವಾಕ್ಯೇ ಮನಞ್ಚಾತಿಪದೇ. ತತ್ಥ ಪನ ಜವನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಮನಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಾರಭೂತಂ ಭವಙ್ಗಮನೋ ಚ ಆವಜ್ಜನ ಮನೋ ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಧಮ್ಮೇ ಚಾತಿ ಪದೇ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣ ಸಙ್ಖಾತೋ ಏಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಲಬ್ಭತಿ. ಚ ಸದ್ದೇನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾ ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಟ್ಠಕಥಾ ವಚನೇ. ‘‘ಸನ್ನಿಹಿತ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಏವ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಸದ್ದಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಆಸನ್ನೇ ಧರಮಾನಪಚ್ಚಯಾನಂ ಏವ ತಸ್ಮಿಂ ಪಾಳಿವಾಕ್ಯೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ‘‘ದ್ವಾರಭಾವಾರಹಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಸಯ ವಿಸಯೀನಂ ವುತ್ತ ನಯೇನ ಪವತ್ತಿ ಮುಖಭಾವಾರಹಸ್ಸ. ಏತೇನ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಆಪಾತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತು ವಾ, ಮಾವಾ, ವೀಥಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತುವಾ, ಮಾವಾ, ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ಪಭಸ್ಸರಪ್ಪಸನ್ನಭಾವೇನ ದ್ವಾರಭಾವಾ ರಹತಾ ಏವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ’’ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಏತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ದ್ವಾರವಿಕಾರ ಮೂಲಕಾನಿ ತಾದಿಸಾನಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ತಂ ಕಿಚ್ಚವನ್ತಾನಿ. ‘‘ಕಮ್ಮವಸೇನ ಸಿಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಂ ಕಿಚ್ಚವನ್ತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ. ವಿಭಾವನಿ ಪಾಠೇ ‘‘ಮನೋದ್ವಾರ ಸಙ್ಖಾತ ಭವಙ್ಗತೋ’’ತಿ ಮನೋದ್ವಾರ ಸಙ್ಖಾತ ಭವಙ್ಗ ಭಾವತೋ ಚ. ‘‘ಆರಮ್ಮಣನ್ತರಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ’’ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಚಿತ್ತೇನ ಯಥಾ ಗಹಿತಂ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾದಿಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾತಾಗತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣನ್ತರಸ್ಸ ಗಹಣ ವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚ. ಹೇಟ್ಠಾಪಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾ ವಜ್ಜನ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ ಸನ್ತೀರಣ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನ ಕಾಮಾವಚರಜವನ ತದಾ ರಮ್ಮಣ ವಸೇನಾತಿಆದಿನಾ ಕಿಚ್ಚಸೀಸೇನೇವ. ಲ. ವುತ್ತೋ. ಏತ್ಥಹಿ ಆವಜ್ಜನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಿ ಕಿಚ್ಚ ವಿಸೇಸಾನಂ ನಾಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ‘‘ಚೇ’’ತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ. ‘‘ನಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ‘‘ತಥಾ ಅಸ್ಸುತತ್ತಾ’’ತಿ ಏಕೂನ ವೀಸತಿ ದ್ವಾರ ವಿಮುತ್ತಾನೀತಿ ಚ, ಛ ದ್ವಾರಿಕಾನಿ ಚೇವ ದ್ವಾರ ವಿಮುತ್ತಾನೀತಿ ಚ, ಮಹಗ್ಗತ ವಿಪಾಕಾನಿ ದ್ವಾರ ವಿಮುತ್ತಾನೇ ವಾತಿ ಚ, ಸುತಂ. ನ ಪನ ದ್ವಾರಿಕ ವಿಮುತ್ತಾನೀತಿ ಸುತಂ.

೧೩೪. ಆರಮ್ಮಣ ಸಙ್ಗಹೇ. ‘‘ದುಬ್ಬಲ ಪುರಿಸೇನಾ’’ತಿ ಗೇಲಞ್ಞಾಭಿಭೂತತ್ತಾ ವಾ ಜರಾಭಿಭೂತತ್ತಾ ವಾ ದಣ್ಡೇನ ವಾ ರಜ್ಜುಕೇನ ವಾ ವಿನಾ ಉಟ್ಠಾತುಮ್ಪಿ ಪತಿಟ್ಠಾತುಮ್ಪಿ ಅಪರಾಪರಂ ಗನ್ತುಮ್ಪಿ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೇನ ದುಬ್ಬಲ ಪುರಿಸೇನ ದಣ್ಡಕಂ ವಾ ರಜ್ಜುಕಂ ವಾ ಆಲಮ್ಬಿಯತಿ. ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾತಿ. ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಅಪರಾಪರಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಏವಮೇವ. ಅಮುಞ್ಚ ಮಾನೇಹಿ ಹುತ್ವಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ. ‘‘ಆಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣ ಕರಣ ವಸೇನ ತತೋ ತತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ. ‘‘ವಿಸುಂ ಸಿದ್ಧಾನೀ’’ತಿ ಆಲಮ್ಬಿಯತೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ, ಆಲಮ್ಬಣನ್ತಿ ಸಿಜ್ಝತಿ. ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ. ತಾನಿ ಏತ್ಥ ಆಗನ್ತ್ವಾ ರಮನ್ತೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ, ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಸಿಜ್ಝತಿ. ಆಲಮ್ಬಣನ್ತಿ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಏಕಂ ಪದಂ ದ್ವೀಹಿವಾಕ್ಯೇಹಿ ದಸ್ಸನಂ ನ ಸುನ್ದರನ್ತಿ. ‘‘ಅಞ್ಞಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನೀ’’ತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣತೋ ಅಞ್ಞಾನಿ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿ. ‘‘ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಆವಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಉಪ್ಪಾದಪ್ಪವತ್ತಿ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ‘‘ಆಗಚ್ಛಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಆವಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛಿತ್ಥ, ಉಪ್ಪಾದಪ್ಪವತ್ತಿ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವಂ ಪಾಪುಣಿತ್ಥ. ‘‘ಅನಾಗತಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನ ಕಾರೋ ಅವತ್ಥಾ ವಸೇನ ಪಟಿಸೇಧೋ. ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚಯ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ಸತಿ ಆಗಮನ ಜಾತಿಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ ಸೀಲೋ. ಸೋ ಏವ ಇದಾನಿ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಇದಾನಿ ಆಗಚ್ಛಿತ್ಥ, ಇದಾನಿ ಆಗಮನ ಜಾತಿಯಂ ಠಿತೋ, ನಾಗಚ್ಛತಿ ನಾಗಚ್ಛಿತ್ಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಸೋ ಅನಾಗತೋ ನಾಮ. ನಿಬ್ಬಾನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಪನ ಆಗಮನ ಜಾತಿಕಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಆಗಮನಪ್ಪಸಙ್ಗಾಭಾವತೋ ಅನಾಗತಾತಿ ನ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪ್ಪಾದ ಜಾತಿಕಾ’’ತಿಆದಿಂ. ‘‘ತಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ವಿಚಾರಣಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ತೇ ಯದಾ ವತ್ತಬ್ಬ ಪಕ್ಖೇ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಉಪ್ಪಾದ ಜಾತಿಕಾನಞ್ಞೇವ ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮಾನಂ. ತಾಸಂ ನಿಬ್ಬಾನ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ. ‘‘ನ ತಥಾ ಇಮೇಸಂ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಾರ ವಿಮುತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪನ ತಥಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭವ ವಿಸೇಸೇ. ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ ‘‘ಆವಜ್ಜನಸ್ಸವಿಯಾ’’ತಿ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಯ. ಅಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಹುತ್ವಾ. ‘‘ಏಕವಜ್ಜನ ವೀಥಿಯಂ ಅಗ್ಗಹಿತ ಭಾವೋ ಇಧ ನ ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ಛ ದ್ವಾರಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಇಧ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ಭವನ್ತರೇ ಗಹಿತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ‘‘ಕಾಲವಿಮುತ್ತ ಸಾಮಞ್ಞಂ’’ವಾತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿಕಾಲ ವಿಮುತ್ತಂ ವಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಆಗಮಸಿದ್ಧಿ ವೋಹಾರೋ ನಾಮ ‘‘ಕಮ್ಮನ್ತಿ ವಾ, ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ವಾ, ಗತಿ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ವಾ, ಪಸಿದ್ಧೋ ವೋಹಾರೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಜಾತ ಸತ್ತುರಾಜಾ ಸಙ್ಕಿಚ್ಚಜಾತಕೇಪಿ ಪಿತರಂ ಮಾರೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ದ್ವೀಸುಭವೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಛ ಹಿ ದ್ವಾರೇಹೀ’’ತಿ ಕರಣ ಭೂತೇಹಿ ಛಹಿ ಚಕ್ಖಾದಿ ದ್ವಾರೇಹಿ. ‘‘ಮರಣಾಸನ್ನ ಜವನೇಹೀ’’ತಿ ಕತ್ತು ಭೂತೇಹಿ ಮರಣಾಸನ್ನೇ ಪವತ್ತೇಹಿ ಛ ದ್ವಾರಿಕ ಜವನೇಹಿ. ‘‘ಅನೇಕಂ ಸಭಾವಂ’’ತಿ ಅನೇಕನ್ತ ಭಾವಂ. ಯಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಕೇನಚಿ ದ್ವಾರೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಸಞ್ಞೀ ಭವತೋ ಚುತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಕಾಮಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಕಮ್ಮಾದಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭವನ್ತರೇ ಕೇನಚಿ ದ್ವಾರೇನ ಅಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಕಸ್ಸಚಿದ್ವಾರಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ. ಅರೂಪಭವತೋ ಚುತಾನಂ ಪನ ಕಾಮಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಗತಿ ನಿಮಿತ್ತ ಸಮ್ಮತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಥಂ ಭವನ್ತರೇ ಕೇನಚಿ ದ್ವಾರೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಮನೋದ್ವಾರಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಇಮಂ ಚೋದನಂ ವಿಸೋಧೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಪಟ್ಠಾನೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತೋ ಚುತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಯಾ ಕಾಮಪಟಿಸನ್ಧಿ, ತಸ್ಸಾಕಾಮಪಟಿ ಸನ್ಧಿಯಾ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ಕಾಮಪಟಿಸನ್ಧಿ. ಪರೇಸಂ ಪಯೋಗ ಬಲೇನಾಪಿ ಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ಸುಟ್ಠು ಆಸೇವಿತಾನಂ’’ತಿ ಚಿರಕಾಲಂ ಸಙ್ಘ ವತ್ತ ಚೇತಿಯವತ್ತ ಕರಣಾದಿವಸೇನ ತಂ ತಂ ಭಾವನಾ ಕಮ್ಮವಸೇನ ಚ ಸುಟ್ಠು ಆಸೇವಿತಾನಂ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾನಂ. ‘‘ಹೋತಿ ಯೇವಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿಯೇವ. ‘‘ಆಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಮನುಸ್ಸ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿಯೇವ. ತದಾಪಿ ನಿರಯಪಾಲೇಹಿ ದಸ್ಸಿತಂ ತಂ ತಂ ಗತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಚವನ್ತಿ. ‘‘ತಂ’’ತಿ ರೇವತಿಂ ನಾಮ ಇತ್ಥಿಂ. ನನು ನಿರಯಪಾಲಾ ನಾಮ ತಾವತಿಂಸಾ ಭವನಂ ಗನ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯುನ್ತಿ. ನೋ ನಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯುಂ. ಕಸ್ಮಾ, ಮಹಿದ್ಧಿಕ ಯಕ್ಖ ಜಾತಿಕತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ವೇಸ್ಸವಣ ದೂತಾ’’ತಿ ವೇಸ್ಸವಣಮಹಾರಾಜಸ್ಸ ದೂತಾ. ‘‘ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನೇಠತ್ವಾ’’ತಿ ಅಪ್ಪನಾಝಾನಂ ಅಪತ್ತತಾಯ ಉಪಚಾರಭಾವನಾಭೂತೇ ಕಾಮಾವಚರಜ್ಝಾನೇಠತ್ವಾ. ‘‘ತಾನೇವ ನಿಮಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣ ನಿಮಿತ್ತಾದೀನಿ ಪಟಿಭಾಗ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ. ‘‘ಕಾಮಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂ’’ತಿ ತೇಹಿ ನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಉಪಚಾರ ಭಾವನಾ ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನುರೂಪಂ ಗತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ. ‘‘ತಾನೇವ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ತಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಮರಣಾಸನ್ನ ಜವನೇಹಿ ಗಹಿತಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಾನಿ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಮ್ಮತ್ತಾ ಕಾಮಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ. ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಗತಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ಸಿದ್ಧೇ ಸಿದ್ಧಮೇವಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಗತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಯಾವಜೀವಮ್ಪಿ ಅನು ಭವಿತಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಧರಮಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ. ತತೋ ವಡ್ಢಮಾನಂ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅನಾಗತಂ ಪನ ಅನುಪಟ್ಠಹನ್ತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಅನ್ತೋಗಧಸದಿಸಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಿಭಾವನಿ ಪಾಠೇನ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಯ ಆಪಾತಮಾಗತಂ, ಕಸ್ಮಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ ಗತಿ ನಿಮಿತ್ತೇನೇವ ಕಿಚ್ಚ ಸಿದ್ಧಿತೋ-ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುಬೋಧಂ. ‘‘ತಾನಿಹೀ’’ತಿಆದೀಸು. ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ. ಅನೇಜೋಸನ್ತಿ ಮಾರಬ್ಭ. ಯಂ ಕಾಲಮಕರೀಮುನೀತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞು ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನ ಚುತಿ ಚಿತ್ತಂ ಸನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೀತಿ. ತಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಕಾಮಾವಚರಾ ಲಮ್ಬಣಾ ನೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಾ ನಿಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞು ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಲೋಕುತ್ತರ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು. ‘‘ತಾನೀ’’ತಿ ದ್ವಾದಸಾ ಕುಸಲ ಚಿತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠಞಾಣ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತ ಕುಸಲ ಕ್ರಿಯ ಜವನಾನಿ ಚ. ಅಜ್ಝಾನ ಲಾಭಿನೋ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಮಹಗ್ಗತಜ್ಝಾನಾನಿಪಿ ಆಲಮ್ಬಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಹ ಕಾಮಾವಚರಾ ರಮ್ಮಣಾನೀ’’ತಿ. ‘‘ತಾನೇ ವಾ’’ತಿ ಞಾಣ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಕಾಮ ಕುಸಲಾನಿ ಏವ. ಝಾನಲಾಭೀನಂ ತಾನೇವ ಞಾಣ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾಮ ಕುಸಲಾನಿ. ಹೇಟ್ಠಿಮ ಫಲಟ್ಠಾನಂ ತಾನೇವ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತ ಮಗ್ಗಫಲ ನಿಬ್ಬಾನಾ ರಮ್ಮಣಾನಿ. ‘‘ಝಾನಾನಿ ಪತ್ಥೇನ್ತೀ’’ತಿ ಆಯತಿಂ ಝಾನಲಾಭಿನೋ ಭವೇಯ್ಯಾಮಾತಿ ಪತ್ಥನಂ ಕರೋನ್ತಿ. ‘‘ತೇಸಂ ಪೀ’’ತಿ ತೇಸಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ. ‘‘ತೇ’’ತಿ ತೇ ಲೋಕುತ್ತರ ಧಮ್ಮಾ. ‘‘ಅನುಭೋನ್ತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಪಾಪುಣನ್ತಿ. ‘‘ನವನಿಪಾತೇ’’ತಿ ಅಙ್ಗುತ್ತರ ನಿಕಾಯೇ ನವನಿಪಾತೇ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

೧೩೫. ವತ್ಥುಸಙ್ಗಹೇ. ‘‘ವತ್ಥೂ’’ತಿ ನಿಸ್ಸಯ ವಿಸೇಸೋ ವುಚ್ಚತಿ. ತಾನಿ ನಿಸ್ಸಯ ವತ್ಥೂನಿ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ತಬ್ಬತ್ಥುಕಾನಿ. ‘‘ತೇಸಞ್ಚ ಸದ್ದೋ ನ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ತೇಸಂ ವಾದೇ ಚ ಸದ್ದೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ನ ಹಿ ಅಲುತ್ತ ಚ ಕಾರಂ ದ್ವನ್ದ ಪದಂ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ. ‘‘ಪುಬ್ಬಪದೇಸು ಆನೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಚಕ್ಖು ವತ್ಥು ಚ ಸೋತವತ್ಥು ಚಾತಿಆದಿನಾ ಆನೇತಬ್ಬೋ. ಸಮಾಸ ಪದಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ನ ಹಿ ಸಮಾಸ ಪದತೋ ಏಕ ದೇಸಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಆನೇತುಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ. ಅವಿಭತ್ತಿಕ ನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ ಚಕ್ಖುಂ, ಸೋತಂ, ಘಾನಂ, ಜಿವ್ಹಾ, ಕಾಯೋ, ಹದಯಂ, ವತ್ಥು ಚಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಪುಬ್ಬಪದೇಸು ಅವಿಭತ್ತಿಕ ನಿದ್ದೇಸೋ. ಏವಞ್ಚಸತಿ ವತ್ಥು ಸದ್ದೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಪುಬ್ಬಪದೇಸು ಆನೇತುಂ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ. ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಅಧೀನೇನ ಆಯತ್ತೇನ ಕಾಮಾವಚರ ಕಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾಧೀನ ಕಮ್ಮ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ. ‘‘ರೂಪಾದೀನಂ ಪರಿಭೋಗೋ’’ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾನಂ ಪರಿಭೋಗೋ. ‘‘ಪರಿತ್ತಕಮ್ಮಂ ಪೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಮಾವಚರ ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ. ‘‘ಪೂರಯಮಾನಂ’’ತಿ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಂ. ಚಕ್ಖು ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಂ ನಾಮ. ಸೋತಂ ಸವನಾನುತ್ತರಿಯಂ ನಾಮ. ಸಬ್ಬೇಸಂ ದಸ್ಸನ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಬುದ್ಧ ದಸ್ಸನಾ ದಿವಸೇನ ಅನುತ್ತರಂ ದಸ್ಸನಂ ಜನೇತೀತಿ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಂ. ಏವಂ ಸವನಾನುತ್ತರಿಯೇಪಿ ಚತುಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾ ದಿವಸೇನಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತ ಬಹಿದ್ಧ ಸನ್ತಾ ನೇಸು ಪೀ’’ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತ ಸನ್ತಾನೇಪಿ ಬಹಿದ್ಧ ಸನ್ತಾನೇಪಿ. ‘‘ಸುದ್ಧೇ’’ತಿ ಕೇನಚಿ ಆಲೋಕೇನ ಚ ಅನ್ಧಕಾರೇನ ಚ ವಿರಹಿತೇ. ಆಲೋಕೋ ಹಿ ಏಕೋ ರೂಪ ವಿಸೇಸೋ. ತಥಾ ಅನ್ಧಕಾರೋ ಚ. ತೇ ಚ ತತ್ಥ ನತ್ಥಿ. ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಗಹೇ’’ತಿ ವತ್ಥು ಸಙ್ಗಹೇ. ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಜಾನನಂ ವಿಜಾನನಂ. ತಞ್ಚ ವಿಜಾನನಂ ತೀಸು ಮನೋಧಾತೂಸು ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಜಾನನ ಕಿಚ್ಚಾಭಾವತೋ’’ತಿ. ಆವಜ್ಜನ ಕಿಚ್ಚಂ ಕಿಮೇತನ್ತಿ, ಮನಸಿಕಾರ ಮತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ ಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಯಥಾ ಗಹಿತಾನೇವ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ ಮತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಸೇಸಜಾನನ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ದಸ್ಸನಂ, ಸವನಂ, ಘಾಯನಂ, ಸಾಯನಂ, ಫುಸನ, ನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಥೋಕಂ ವಿಸೇಸ ಜಾನನ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನಾ ದಿವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿಂ. ಥೋಕಂ ವಿಸೇಸ ಜಾನನ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನೀತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಅವಸೇಸಾ ಪನ ಸನ್ತೀರಣಾದಯೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ನಾಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನನು ಮನನಟ್ಠೇನ ಮನೋ ಚ ತಂ ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತಿಸ್ಸಯ ವಿಸೇಸ ಜಾನನ ಧಾತುಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದಯುತ್ತಿಯಾ ಸಿದ್ಧೋ ನ ಹೋತಿ. ಯದಿಚ್ಛಾ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಯಾಯ ಪದಾನಂ’’ತಿಆದಿ. ಏತೇನ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದಯುತ್ತಿಯಾ ಏವ ಸಿದ್ಧೋ. ನ ಯದಿಚ್ಛಾವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ವಿಸೇಸನ ಸಮಾಸೇ’’ತಿ ಮನೋ ಚ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏವರೂಪೇ ಕಮ್ಮಧಾರಯ ಸಮಾಸೇ. ‘‘ಪದಟ್ಠಾನಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪದನ್ತಿ ಚ ಠಾನನ್ತಿ ಚ ಕಾರಣತ್ಥ ವಚನಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಯಾಯ ಸದ್ದಾ ನಾಮ. ಪದಞ್ಚ ತಂ ಠಾನಞ್ಚಾತಿ ವುತ್ತೇ ಅತಿಸ್ಸಯ ಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ತಥಾ ದುಕ್ಖ ದುಕ್ಖಂ, ರೂಪ ರೂಪಂ, ರಾಜ ರಾಜಾ, ದೇವದೇವೋತಿಆದೀನಿ. ‘‘ಕತ್ಥಚಿ ದಿಸ್ಸತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಚಾ’’ತಿ ನ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ದಿಸ್ಸತಿ ಚ. ಸಚೇಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ದಿಸ್ಸೇಯ್ಯ, ನ ಹಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಮನಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಚಿತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವಚುತಿ ಚಿತ್ತಾ ಅನ್ತರೇ ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತ ಸನ್ತಾನಂ ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣ ಧಾತೂನಂ ವಸೇನ ವಿಭಾಗಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾ ವಜ್ಜನಞ್ಚ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ ದ್ವಯಞ್ಚ ಮನೋಧಾತು ಮತ್ತತ್ತಾ ಮನೋ ನಾಮ. ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣ ಮತ್ತಾನಿ ನಾಮ. ಅವಸೇಸಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಮನಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ನಾಮ. ತತ್ಥ ‘‘ಮನಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ’’ತಿ ಅನನ್ತರ ಪಚ್ಚಯ ಭೂತಸ್ಸ ವಾ ಮನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ ಭೂತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಏತ್ಥ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ ದ್ವಯಂ ಪಚ್ಚಯಮನೋ ನಾಮ. ಸನ್ತೀರಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾ ವಜ್ಜನಂ ನಾಗಚ್ಛತಿ, ತಾವ ಅನ್ತರೇ ಸಬ್ಬಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ ಸನ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮ. ಪುನ ‘‘ಮನಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ ಭೂತಸ್ಸ ಮನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯ ಭೂತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾ ವಜ್ಜನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ ಮನೋ ನಾಮ. ತತೋ ಪುರೇ ಸಬ್ಬಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ ಸನ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯ ಮನೋ ನಾಮ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ. ಅವಸೇಸಾಪನಾತಿಆದೀಸು. ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಭಾವಂ ಸಮ್ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ಅವಸೇಸಾ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಚ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಹದಯ ವತ್ಥುಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯಯೇವ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ಏವಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಭಾವಞ್ಚ ಸಮ್ಭಾವೇತಿ, ವಣ್ಣೇತಿ. ಸುಟ್ಠು ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಪನಾತಿಆದೀಸು. ‘‘ಪಾಳಿಯಂ’’ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಸಂಯುತ್ತ ಪಾಳಿಯಂ. ದುತೀಯಜ್ಝಾನೇ ಏವ ಅಪರಿಸೇಸ ನಿರೋಧ ವಚನಂ ವಿರುದ್ಧಂ ಸಿಯಾ. ಕಥಂ, ಸಚೇ ಪಟಿಘೋ ಅನೀವರಣಾ ವತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಪಥಮಜ್ಝಾನತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವ ಸೋ ನಿರುದ್ಧೋ ಸಿಯಾ. ಅಥ ದುತೀಯಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇಪಿ ಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಥಮಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಪರಿಹೀನಂ ಸಿಯಾ. ತಸ್ಮಿಂ ಪರಿಹೀನೇ ಸತಿ, ದುತೀಯಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಏವಂ ವಿರುದ್ಧಂ ಸಿಯಾ. ‘‘ಪುರಿಮ ಕಾರಣಮೇವಾ’’ತಿ ಅನೀವರಣಾ ವತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಕಾರಣಂ ಏವ. ಪರತೋಘೋಸೋ ನಾಮ ಸಾವಕಾನಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಟಿಲಾಭಾಯ ಪಧಾನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಸೋ ಚ ಅರೂಪಭವೇ ನತ್ಥಿ. ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ನಾಮ ಚತುಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿವೇಧೋ, ಬುದ್ಧಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕ ಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಚ ಸಯಮ್ಭುನೋ ಪರತೋ ಘೋಸೇನ ವಿನಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ. ತೇ ಚ ತತ್ಥ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ‘‘ರೂಪವಿರಾಗ ಭಾವನಾಯಾ’’ತಿ ರೂಪವಿರಾಗ ಭಾವನಾ ಬಲೇನ. ತೇಸಂ ರೂಪಾವಚರ ಚಿತ್ತಾನಂ. ‘‘ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ’’ತಿ ತೇಸು ನಿಕನ್ತಿಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಅತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ.

ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಗಹದೀಪನಿಯಾಅನುದೀಪನಾನಿಟ್ಠಿತಾ.