೪. ಧಮ್ಮಞ್ಞೂಸುತ್ತಂ

೬೮. ‘‘ಸತ್ತಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಆಹುನೇಯ್ಯೋ ಹೋತಿ …ಪೇ… ಅನುತ್ತರಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸ. ಕತಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಞ್ಞೂ ಚ ಹೋತಿ ಅತ್ಥಞ್ಞೂ ಚ ಅತ್ತಞ್ಞೂ ಚ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಚ ಕಾಲಞ್ಞೂ ಚ ಪರಿಸಞ್ಞೂ ಚ ಪುಗ್ಗಲಪರೋಪರಞ್ಞೂ ಚ.

‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಞ್ಞೂ ಹೋತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಾತಿ – ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ ಗಾಥಂ ಉದಾನಂ ಇತಿವುತ್ತಕಂ ಜಾತಕಂ ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಂ ವೇದಲ್ಲಂ. ನೋ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಜಾನೇಯ್ಯ – ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ…ಪೇ… ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಂ ವೇದಲ್ಲಂ, ನಯಿಧ ‘ಧಮ್ಮಞ್ಞೂ’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಾತಿ – ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ…ಪೇ… ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಂ ವೇದಲ್ಲಂ, ತಸ್ಮಾ ‘ಧಮ್ಮಞ್ಞೂ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತಿ ಧಮ್ಮಞ್ಞೂ.

‘‘ಅತ್ಥಞ್ಞೂ ಚ ಕಥಂ ಹೋತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ – ‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’ತಿ. ನೋ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಜಾನೇಯ್ಯ – ‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’ತಿ, ನಯಿಧ ‘ಅತ್ಥಞ್ಞೂ’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ – ‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಅತ್ಥಞ್ಞೂ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತಿ ಧಮ್ಮಞ್ಞೂ, ಅತ್ಥಞ್ಞೂ.

‘‘ಅತ್ತಞ್ಞೂ ಚ ಕಥಂ ಹೋತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತಾನಂ ಜಾನಾತಿ – ‘ಏತ್ತಕೋಮ್ಹಿ ಸದ್ಧಾಯ ಸೀಲೇನ ಸುತೇನ ಚಾಗೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಭಾನೇನಾ’ತಿ. ನೋ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತಾನಂ ಜಾನೇಯ್ಯ – ‘ಏತ್ತಕೋಮ್ಹಿ ಸದ್ಧಾಯ ಸೀಲೇನ ಸುತೇನ ಚಾಗೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಭಾನೇನಾ’ತಿ, ನಯಿಧ ‘ಅತ್ತಞ್ಞೂ’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತಾನಂ ಜಾನಾತಿ – ‘ಏತ್ತಕೋಮ್ಹಿ ಸದ್ಧಾಯ ಸೀಲೇನ ಸುತೇನ ಚಾಗೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಭಾನೇನಾ’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಅತ್ತಞ್ಞೂ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತಿ ಧಮ್ಮಞ್ಞೂ, ಅತ್ಥಞ್ಞೂ, ಅತ್ತಞ್ಞೂ.

‘‘ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಚ ಕಥಂ ಹೋತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಮತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪ್ಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಾಯ. ನೋ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಮತ್ತಂ ಜಾನೇಯ್ಯ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪ್ಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಾಯ, ನಯಿಧ ‘ಮತ್ತಞ್ಞೂ’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಮತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪ್ಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಾಯ, ತಸ್ಮಾ ‘ಮತ್ತಞ್ಞೂ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತಿ ಧಮ್ಮಞ್ಞೂ, ಅತ್ಥಞ್ಞೂ, ಅತ್ತಞ್ಞೂ, ಮತ್ತಞ್ಞೂ.

‘‘ಕಾಲಞ್ಞೂ ಚ ಕಥಂ ಹೋತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು, ಕಾಲಂ ಜಾನಾತಿ – ‘ಅಯಂ ಕಾಲೋ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸ, ಅಯಂ ಕಾಲೋ ಪರಿಪುಚ್ಛಾಯ, ಅಯಂ ಕಾಲೋ ಯೋಗಸ್ಸ, ಅಯಂ ಕಾಲೋ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಸ್ಸಾ’ತಿ. ನೋ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕಾಲಂ ಜಾನೇಯ್ಯ – ‘ಅಯಂ ಕಾಲೋ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸ, ಅಯಂ ಕಾಲೋ ಪರಿಪುಚ್ಛಾಯ, ಅಯಂ ಕಾಲೋ ಯೋಗಸ್ಸ, ಅಯಂ ಕಾಲೋ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಸ್ಸಾ’ತಿ, ನಯಿಧ ‘ಕಾಲಞ್ಞೂ’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕಾಲಂ ಜಾನಾತಿ – ‘ಅಯಂ ಕಾಲೋ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸ, ಅಯಂ ಕಾಲೋ ಪರಿಪುಚ್ಛಾಯ, ಅಯಂ ಕಾಲೋ ಯೋಗಸ್ಸ, ಅಯಂ ಕಾಲೋ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಸ್ಸಾ’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಕಾಲಞ್ಞೂ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತಿ ಧಮ್ಮಞ್ಞೂ, ಅತ್ಥಞ್ಞೂ, ಅತ್ತಞ್ಞೂ, ಮತ್ತಞ್ಞೂ, ಕಾಲಞ್ಞೂ.

‘‘ಪರಿಸಞ್ಞೂ ಚ ಕಥಂ ಹೋತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಸಂ ಜಾನಾತಿ – ‘ಅಯಂ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾ, ಅಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪರಿಸಾ, ಅಯಂ ಗಹಪತಿಪರಿಸಾ, ಅಯಂ ಸಮಣಪರಿಸಾ. ತತ್ಥ ಏವಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಠಾತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಭಾಸಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ತುಣ್ಹೀ ಭವಿತಬ್ಬ’ನ್ತಿ. ನೋ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಸಂ ಜಾನೇಯ್ಯ – ‘ಅಯಂ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾ…ಪೇ… ಏವಂ ತುಣ್ಹೀ ಭವಿತಬ್ಬ’ನ್ತಿ, ನಯಿಧ ‘ಪರಿಸಞ್ಞೂ’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಸಂ ಜಾನಾತಿ – ‘ಅಯಂ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾ, ಅಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪರಿಸಾ, ಅಯಂ ಗಹಪತಿಪರಿಸಾ, ಅಯಂ ಸಮಣಪರಿಸಾ. ತತ್ಥ ಏವಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಠಾತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಭಾಸಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ತುಣ್ಹೀ ಭವಿತಬ್ಬ’ನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಪರಿಸಞ್ಞೂ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತಿ ಧಮ್ಮಞ್ಞೂ, ಅತ್ಥಞ್ಞೂ, ಅತ್ತಞ್ಞೂ, ಮತ್ತಞ್ಞೂ, ಕಾಲಞ್ಞೂ, ಪರಿಸಞ್ಞೂ.

‘‘ಪುಗ್ಗಲಪರೋಪರಞ್ಞೂ ಚ ಕಥಂ ಹೋತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ [ಸಬ್ಬತ್ಥಪಿ ಇಧ ಆರಮ್ಭೇ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ ತ್ವೇವ ದಿಸ್ಸತಿ] ದ್ವಯೇನ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ – ಏಕೋ ಅರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸನಕಾಮೋ, ಏಕೋ ಅರಿಯಾನಂ ನ ದಸ್ಸನಕಾಮೋ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅರಿಯಾನಂ ನ ದಸ್ಸನಕಾಮೋ, ಏವಂ ಸೋ ತೇನಙ್ಗೇನ ಗಾರಯ್ಹೋ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸನಕಾಮೋ, ಏವಂ ಸೋ ತೇನಙ್ಗೇನ ಪಾಸಂಸೋ.

‘‘ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಅರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸನಕಾಮಾ – ಏಕೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಸೋತುಕಾಮೋ, ಏಕೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ನ ಸೋತುಕಾಮೋ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ನ ಸೋತುಕಾಮೋ, ಏವಂ ಸೋ ತೇನಙ್ಗೇನ ಗಾರಯ್ಹೋ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಸೋತುಕಾಮೋ, ಏವಂ ಸೋ ತೇನಙ್ಗೇನ ಪಾಸಂಸೋ.

‘‘ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಸೋತುಕಾಮಾ – ಏಕೋ ಓಹಿತಸೋತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಏಕೋ ಅನೋಹಿತಸೋತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅನೋಹಿತಸೋತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಏವಂ ಸೋ ತೇನಙ್ಗೇನ ಗಾರಯ್ಹೋ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಓಹಿತಸೋತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಏವಂ ಸೋ ತೇನಙ್ಗೇನ ಪಾಸಂಸೋ.

‘‘ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಓಹಿತಸೋತಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಿ [ಸುಣನ್ತಾ (ಕ.)] – ಏಕೋ ಸುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಧಾರೇತಿ, ಏಕೋ ಸುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ನ ಧಾರೇತಿ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸುತ್ವಾ ನ ಧಮ್ಮಂ ಧಾರೇತಿ, ಏವಂ ಸೋ ತೇನಙ್ಗೇನ ಗಾರಯ್ಹೋ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಧಾರೇತಿ, ಏವಂ ಸೋ ತೇನಙ್ಗೇನ ಪಾಸಂಸೋ.

‘‘ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಧಾರೇನ್ತಿ [ಧಾರೇನ್ತಾ (ಕ.)] – ಏಕೋ ಧಾತಾನಂ [ಧತಾನಂ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ. ಕಂ. ಪೀ.)] ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ, ಏಕೋ ಧಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಂ ನ ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಧಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಂ ನ ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ, ಏವಂ ಸೋ ತೇನಙ್ಗೇನ ಗಾರಯ್ಹೋ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಧಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ, ಏವಂ ಸೋ ತೇನಙ್ಗೇನ ಪಾಸಂಸೋ.

‘‘ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಧಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತಿ [ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತಾ (ಕ.)] – ಏಕೋ ಅತ್ಥಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಏಕೋ ಅತ್ಥಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಾಯ ನ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಾಯ ನ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಏವಂ ಸೋ ತೇನಙ್ಗೇನ ಗಾರಯ್ಹೋ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಏವಂ ಸೋ ತೇನಙ್ಗೇನ ಪಾಸಂಸೋ.

‘‘ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಅತ್ಥಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ – ಏಕೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ನೋ ಪರಹಿತಾಯ, ಏಕೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಚ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಪರಹಿತಾಯ ಚ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ನೋ ಪರಹಿತಾಯ, ಏವಂ ಸೋ ತೇನಙ್ಗೇನ ಗಾರಯ್ಹೋ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥಹಿತಾಯ ಚ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಪರಹಿತಾಯ ಚ, ಏವಂ ಸೋ ತೇನಙ್ಗೇನ ಪಾಸಂಸೋ. ಏವಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ [ಭಿಕ್ಖುನಾ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ.)] ದ್ವಯೇನ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪುಗ್ಗಲಪರೋಪರಞ್ಞೂ ಹೋತಿ. ‘‘ಇಮೇಹಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಆಹುನೇಯ್ಯೋ ಹೋತಿ ಪಾಹುನೇಯ್ಯೋ…ಪೇ… ಅನುತ್ತರಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಚತುತ್ಥಂ.