೧. ನಾಗಸುತ್ತಂ

೪೩. ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಜೇತವನೇ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೇ. ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪಾವಿಸಿ. ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಆಯಾಮಾನನ್ದ, ಯೇನ ಪುಬ್ಬಾರಾಮೋ ಮಿಗಾರಮಾತುಪಾಸಾದೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮ ದಿವಾವಿಹಾರಾಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸಿ.

ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೇನ ಪುಬ್ಬಾರಾಮೋ ಮಿಗಾರಮಾತುಪಾಸಾದೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ. ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯಂ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಆಯಾಮಾನನ್ದ, ಯೇನ ಪುಬ್ಬಕೋಟ್ಠಕೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮ ಗತ್ತಾನಿ ಪರಿಸಿಞ್ಚಿತು’’ನ್ತಿ. ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸಿ. ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೇನ ಪುಬ್ಬಕೋಟ್ಠಕೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ ಗತ್ತಾನಿ ಪರಿಸಿಞ್ಚಿತುಂ. ಪುಬ್ಬಕೋಟ್ಠಕೇ ಗತ್ತಾನಿ ಪರಿಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚುತ್ತರಿತ್ವಾ ಏಕಚೀವರೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ ಗತ್ತಾನಿ ಪುಬ್ಬಾಪಯಮಾನೋ.

ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ರಞ್ಞೋ ಪಸೇನದಿಸ್ಸ ಕೋಸಲಸ್ಸ ಸೇತೋ ನಾಮ ನಾಗೋ ಮಹಾತೂರಿಯ [ಮಹಾತುರಿಯ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ. ಕಂ. ಪೀ.)] ತಾಳಿತವಾದಿತೇನ ಪುಬ್ಬಕೋಟ್ಠಕಾ ಪಚ್ಚುತ್ತರತಿ. ಅಪಿಸ್ಸು ತಂ ಜನೋ ದಿಸ್ವಾ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಅಭಿರೂಪೋ ವತ, ಭೋ, ರಞ್ಞೋ ನಾಗೋ; ದಸ್ಸನೀಯೋ ವತ, ಭೋ, ರಞ್ಞೋ ನಾಗೋ; ಪಾಸಾದಿಕೋ ವತ, ಭೋ, ರಞ್ಞೋ ನಾಗೋ; ಕಾಯುಪಪನ್ನೋ ವತ, ಭೋ, ರಞ್ಞೋ ನಾಗೋ’’ತಿ! ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಆಯಸ್ಮಾ ಉದಾಯೀ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ – ‘‘ಹತ್ಥಿಮೇವ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಮಹನ್ತಂ ಬ್ರಹನ್ತಂ [ಮಹನ್ತಂ ಬ್ರುಹನ್ತಂ (ಸೀ.), ಮಹತ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮತ್ತಂ (ಕ.)] ಕಾಯುಪಪನ್ನಂ ಜನೋ ದಿಸ್ವಾ ಏವಮಾಹ – ‘ನಾಗೋ ವತ, ಭೋ, ನಾಗೋ’ತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಕಞ್ಚಿ [ಕಿಞ್ಚಿ (ಕ.)] ಮಹನ್ತಂ ಬ್ರಹನ್ತಂ ಕಾಯುಪಪನ್ನಂ ಜನೋ ದಿಸ್ವಾ ಏವಮಾಹ – ‘ನಾಗೋ ವತ, ಭೋ, ನಾಗೋ’’’ತಿ? ‘‘ಹತ್ಥಿಮ್ಪಿ ಖೋ, ಉದಾಯಿ, ಮಹನ್ತಂ ಬ್ರಹನ್ತಂ ಕಾಯುಪಪನ್ನಂ ಜನೋ ದಿಸ್ವಾ ಏವಮಾಹ – ‘ನಾಗೋ ವತ, ಭೋ, ನಾಗೋ’ತಿ! ಅಸ್ಸಮ್ಪಿ ಖೋ, ಉದಾಯಿ, ಮಹನ್ತಂ ಬ್ರಹನ್ತಂ…ಪೇ… ಗೋಣಮ್ಪಿ ಖೋ, ಉದಾಯಿ, ಮಹನ್ತಂ ಬ್ರಹನ್ತಂ…ಪೇ… ಉರಗಮ್ಪಿ [ನಾಗಮ್ಪಿ (ಕ.)] ಖೋ, ಉದಾಯಿ, ಮಹನ್ತಂ ಬ್ರಹನ್ತಂ…ಪೇ… ರುಕ್ಖಮ್ಪಿ ಖೋ, ಉದಾಯಿ, ಮಹನ್ತಂ ಬ್ರಹನ್ತಂ…ಪೇ… ಮನುಸ್ಸಮ್ಪಿ ಖೋ, ಉದಾಯಿ, ಮಹನ್ತಂ ಬ್ರಹನ್ತಂ ಕಾಯುಪಪನ್ನಂ ಜನೋ ದಿಸ್ವಾ ಏವಮಾಹ – ‘ನಾಗೋ ವತ, ಭೋ, ನಾಗೋ’ತಿ! ಅಪಿ ಚ, ಉದಾಯಿ, ಯೋ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಸಮಾರಕೇ ಸಬ್ರಹ್ಮಕೇ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಪಜಾಯ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಆಗುಂ ನ ಕರೋತಿ ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಮನಸಾ, ತಮಹಂ ‘ನಾಗೋ’ತಿ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ.

‘‘ಅಚ್ಛರಿಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಬ್ಭುತಂ, ಭನ್ತೇ! ಯಾವ ಸುಭಾಸಿತಂ ಚಿದಂ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವತಾ – ಅಪಿ ಚ, ಉದಾಯಿ, ಯೋ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಸಮಾರಕೇ ಸಬ್ರಹ್ಮಕೇ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಪಜಾಯ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಆಗುಂ ನ ಕರೋತಿ ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಮನಸಾ, ತಮಹಂ ‘ನಾಗೋ’ತಿ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ. ಇದಞ್ಚ ಪನಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವತಾ ಸುಭಾಸಿತಂ ಇಮಾಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಅನುಮೋದಾಮಿ –

‘‘ಮನುಸ್ಸಭೂತಂ ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ಅತ್ತದನ್ತಂ ಸಮಾಹಿತಂ;

ಇರಿಯಮಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಪಥೇ, ಚಿತ್ತಸ್ಸೂಪಸಮೇ ರತಂ.

‘‘ಯಂ ಮನುಸ್ಸಾ ನಮಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ ಪಾರಗುಂ;

ದೇವಾಪಿ ತಂ [ನಂ (ಸೀ. ಪೀ.)] ನಮಸ್ಸನ್ತಿ, ಇತಿ ಮೇ ಅರಹತೋ ಸುತಂ.

‘‘ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಾತೀತಂ, ವನಾ ನಿಬ್ಬನ [ನಿಬ್ಬಾನ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ. ಕಂ. ಪೀ.)] ಮಾಗತಂ;

ಕಾಮೇಹಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮರತಂ [ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ರತಂ (ಕ. ಸೀ.)], ಮುತ್ತಂ ಸೇಲಾವ ಕಞ್ಚನಂ.

‘‘ಸಬ್ಬೇ ಅಚ್ಚರುಚೀ ನಾಗೋ, ಹಿಮವಾಞ್ಞೇ ಸಿಲುಚ್ಚಯೇ;

ಸಬ್ಬೇಸಂ ನಾಗನಾಮಾನಂ, ಸಚ್ಚನಾಮೋ ಅನುತ್ತರೋ.

‘‘ನಾಗಂ ವೋ [ತೇ (ಕ.)] ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ನ ಹಿ ಆಗುಂ ಕರೋತಿ ಸೋ;

ಸೋರಚ್ಚಂ ಅವಿಹಿಂಸಾ ಚ, ಪಾದಾ ನಾಗಸ್ಸ ತೇ ದುವೇ.

‘‘ತಪೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಚರಣಾ ನಾಗಸ್ಸ ತ್ಯಾಪರೇ;

ಸದ್ಧಾಹತ್ಥೋ ಮಹಾನಾಗೋ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸೇತದನ್ತವಾ.

‘‘ಸತಿ ಗೀವಾ ಸಿರೋ ಪಞ್ಞಾ, ವೀಮಂಸಾ ಧಮ್ಮಚಿನ್ತನಾ;

ಧಮ್ಮಕುಚ್ಛಿಸಮಾತಪೋ, ವಿವೇಕೋ ತಸ್ಸ ವಾಲಧಿ.

‘‘ಸೋ ಝಾಯೀ ಅಸ್ಸಾಸರತೋ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಸಮಾಹಿತೋ [ಅಜ್ಝತ್ತುಪಸಮಾಹಿತೋ (ಸ್ಯಾ. ಕ.)];

ಗಚ್ಛಂ ಸಮಾಹಿತೋ ನಾಗೋ, ಠಿತೋ ನಾಗೋ ಸಮಾಹಿತೋ.

‘‘ಸೇಯ್ಯಂ ಸಮಾಹಿತೋ ನಾಗೋ, ನಿಸಿನ್ನೋಪಿ ಸಮಾಹಿತೋ;

ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಂವುತೋ ನಾಗೋ, ಏಸಾ ನಾಗಸ್ಸ ಸಮ್ಪದಾ.

‘‘ಭುಞ್ಜತಿ ಅನವಜ್ಜಾನಿ, ಸಾವಜ್ಜಾನಿ ನ ಭುಞ್ಜತಿ;

ಘಾಸಮಚ್ಛಾದನಂ ಲದ್ಧಾ, ಸನ್ನಿಧಿಂ ಪರಿವಜ್ಜಯಂ.

‘‘ಸಂಯೋಜನಂ ಅಣುಂ ಥೂಲಂ, ಸಬ್ಬಂ ಛೇತ್ವಾನ ಬನ್ಧನಂ;

ಯೇನ ಯೇನೇವ ಗಚ್ಛತಿ, ಅನಪೇಕ್ಖೋವ ಗಚ್ಛತಿ.

‘‘ಯಥಾಪಿ ಉದಕೇ ಜಾತಂ, ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ಪವಡ್ಢತಿ;

ನುಪಲಿಪ್ಪತಿ [ನ ಉಪಲಿಪ್ಪತಿ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ. ಕಂ. ಪೀ.), ನುಪಲಿಮ್ಪತಿ (ಕ.)] ತೋಯೇನ, ಸುಚಿಗನ್ಧಂ ಮನೋರಮಂ.

‘‘ತಥೇವ ಲೋಕೇ ಸುಜಾತೋ, ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ವಿಹರತಿ;

ನುಪಲಿಪ್ಪತಿ ಲೋಕೇನ, ತೋಯೇನ ಪದುಮಂ ಯಥಾ.

‘‘ಮಹಾಗಿನೀವ ಜಲಿತೋ [ಮಹಾಗ್ಗಿನಿ ಪಜ್ಜಲಿತೋ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ. ಕಂ.)], ಅನಾಹಾರೂಪಸಮ್ಮತಿ;

ಸಙ್ಖಾರೇಸೂಪಸನ್ತೇಸು [ಅಙ್ಗಾರೇಸು ಚ ಸನ್ತೇಸು (ಕ.)], ನಿಬ್ಬುತೋತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ.

‘‘ಅತ್ಥಸ್ಸಾಯಂ ವಿಞ್ಞಾಪನೀ, ಉಪಮಾ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ದೇಸಿತಾ;

ವಿಞ್ಞಸ್ಸನ್ತಿ [ವಿಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತಿ (ಕ.)] ಮಹಾನಾಗಾ, ನಾಗಂ ನಾಗೇನ ದೇಸಿತಂ.

‘‘ವೀತರಾಗೋ ವೀತದೋಸೋ, ವೀತಮೋಹೋ ಅನಾಸವೋ;

ಸರೀರಂ ವಿಜಹಂ ನಾಗೋ, ಪರಿನಿಬ್ಬಿಸ್ಸತಿ [ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ (ಪೀ. ಕ.)] ಅನಾಸವೋ’’ತಿ. ಪಠಮಂ;