೧. ಸುಮನಸುತ್ತಂ

೩೧. ಏಕಂ ಸಮಯಂ…ಪೇ… ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೇ. ಅಥ ಖೋ ಸುಮನಾ ರಾಜಕುಮಾರೀ ಪಞ್ಚಹಿ ರಥಸತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ರಾಜಕುಮಾರಿಸತೇಹಿ ಪರಿವುತಾ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ; ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ. ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನಾ ಖೋ ಸುಮನಾ ರಾಜಕುಮಾರೀ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ –

‘‘ಇಧಸ್ಸು, ಭನ್ತೇ, ಭಗವತೋ ದ್ವೇ ಸಾವಕಾ ಸಮಸದ್ಧಾ ಸಮಸೀಲಾ ಸಮಪಞ್ಞಾ – ಏಕೋ ದಾಯಕೋ, ಏಕೋ ಅದಾಯಕೋ. ತೇ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ. ದೇವಭೂತಾನಂ ಪನ ನೇಸಂ [ತೇಸಂ (ಸೀ.)], ಭನ್ತೇ, ಸಿಯಾ ವಿಸೇಸೋ, ಸಿಯಾ ನಾನಾಕರಣ’’ನ್ತಿ?

‘‘ಸಿಯಾ, ಸುಮನೇ’’ತಿ ಭಗವಾ ಅವೋಚ – ‘‘ಯೋ ಸೋ, ಸುಮನೇ, ದಾಯಕೋ ಸೋ ಅಮುಂ ಅದಾಯಕಂ ದೇವಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಅಧಿಗಣ್ಹಾತಿ – ದಿಬ್ಬೇನ ಆಯುನಾ, ದಿಬ್ಬೇನ ವಣ್ಣೇನ, ದಿಬ್ಬೇನ ಸುಖೇನ, ದಿಬ್ಬೇನ ಯಸೇನ, ದಿಬ್ಬೇನ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯೇನ. ಯೋ ಸೋ, ಸುಮನೇ, ದಾಯಕೋ ಸೋ ಅಮುಂ ಅದಾಯಕಂ ದೇವಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಅಧಿಗಣ್ಹಾತಿ’’.

‘‘ಸಚೇ ಪನ ತೇ, ಭನ್ತೇ, ತತೋ ಚುತಾ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಮನುಸ್ಸಭೂತಾನಂ ಪನ ನೇಸಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಿಯಾ ವಿಸೇಸೋ, ಸಿಯಾ ನಾನಾಕರಣ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಸಿಯಾ, ಸುಮನೇ’’ತಿ ಭಗವಾ ಅವೋಚ – ‘‘ಯೋ ಸೋ, ಸುಮನೇ, ದಾಯಕೋ ಸೋ ಅಮುಂ ಅದಾಯಕಂ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಅಧಿಗಣ್ಹಾತಿ – ಮಾನುಸಕೇನ ಆಯುನಾ, ಮಾನುಸಕೇನ ವಣ್ಣೇನ, ಮಾನುಸಕೇನ ಸುಖೇನ, ಮಾನುಸಕೇನ ಯಸೇನ, ಮಾನುಸಕೇನ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯೇನ. ಯೋ ಸೋ, ಸುಮನೇ, ದಾಯಕೋ ಸೋ ಅಮುಂ ಅದಾಯಕಂ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಅಧಿಗಣ್ಹಾತಿ’’.

‘‘ಸಚೇ ಪನ ತೇ, ಭನ್ತೇ, ಉಭೋ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜನ್ತಿ, ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಪನ ನೇಸಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಿಯಾ ವಿಸೇಸೋ, ಸಿಯಾ ನಾನಾಕರಣ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಸಿಯಾ, ಸುಮನೇ’’ತಿ ಭಗವಾ ಅವೋಚ – ‘‘ಯೋ ಸೋ, ಸುಮನೇ, ದಾಯಕೋ ಸೋ ಅಮುಂ ಅದಾಯಕಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಸಮಾನೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಅಧಿಗಣ್ಹಾತಿ – ಯಾಚಿತೋವ ಬಹುಲಂ ಚೀವರಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ ಅಪ್ಪಂ ಅಯಾಚಿತೋ, ಯಾಚಿತೋವ ಬಹುಲಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ ಅಪ್ಪಂ ಅಯಾಚಿತೋ, ಯಾಚಿತೋವ ಬಹುಲಂ ಸೇನಾಸನಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ ಅಪ್ಪಂ ಅಯಾಚಿತೋ, ಯಾಚಿತೋವ ಬಹುಲಂ ಗಿಲಾನಪ್ಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ ಅಪ್ಪಂ ಅಯಾಚಿತೋ. ಯೇಹಿ ಖೋ ಪನ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಹರತಿ ತ್ಯಸ್ಸ ಮನಾಪೇನೇವ ಬಹುಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮೇನ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ ಅಪ್ಪಂ ಅಮನಾಪೇನ, ಮನಾಪೇನೇವ ಬಹುಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮೇನ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ ಅಪ್ಪಂ ಅಮನಾಪೇನ, ಮನಾಪೇನೇವ ಬಹುಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮೇನ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ ಅಪ್ಪಂ ಅಮನಾಪೇನ, ಮನಾಪಂಯೇವ ಬಹುಲಂ ಉಪಹಾರಂ ಉಪಹರನ್ತಿ ಅಪ್ಪಂ ಅಮನಾಪಂ. ಯೋ ಸೋ, ಸುಮನೇ, ದಾಯಕೋ ಸೋ ಅಮುಂ ಅದಾಯಕಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಸಮಾನೋ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಅಧಿಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ.

‘‘ಸಚೇ ಪನ ತೇ, ಭನ್ತೇ, ಉಭೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಪನ ನೇಸಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಿಯಾ ವಿಸೇಸೋ, ಸಿಯಾ ನಾನಾಕರಣ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಏತ್ಥ ಖೋ ಪನೇಸಾಹಂ, ಸುಮನೇ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ನಾನಾಕರಣಂ ವದಾಮಿ, ಯದಿದಂ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುತ್ತಿ’’ನ್ತಿ [ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ (ಸ್ಯಾ. ಕಂ.)].

‘‘ಅಚ್ಛರಿಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಬ್ಭುತಂ, ಭನ್ತೇ! ಯಾವಞ್ಚಿದಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಲಮೇವ ದಾನಾನಿ ದಾತುಂ ಅಲಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕಾತುಂ; ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮ ದೇವಭೂತಸ್ಸಾಪಿ ಉಪಕಾರಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ, ಮನುಸ್ಸಭೂತಸ್ಸಾಪಿ ಉಪಕಾರಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ, ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸಾಪಿ ಉಪಕಾರಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನೀ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇತಂ, ಸುಮನೇ! ಅಲಞ್ಹಿ, ಸುಮನೇ, ದಾನಾನಿ ದಾತುಂ ಅಲಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕಾತುಂ! ದೇವಭೂತಸ್ಸಾಪಿ ಉಪಕಾರಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ, ಮನುಸ್ಸಭೂತಸ್ಸಾಪಿ ಉಪಕಾರಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ, ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸಾಪಿ ಉಪಕಾರಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನೀ’’ತಿ.

ಇದಮವೋಚ ಭಗವಾ. ಇದಂ ವತ್ವಾನ [ಇದಂ ವತ್ವಾ (ಸೀ. ಪೀ.) ಏವಮುಪರಿಪಿ] ಸುಗತೋ ಅಥಾಪರಂ ಏತದವೋಚ ಸತ್ಥಾ –

‘‘ಯಥಾಪಿ ಚನ್ದೋ ವಿಮಲೋ, ಗಚ್ಛಂ ಆಕಾಸಧಾತುಯಾ;

ಸಬ್ಬೇ ತಾರಾಗಣೇ ಲೋಕೇ, ಆಭಾಯ ಅತಿರೋಚತಿ.

‘‘ತಥೇವ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಸದ್ಧೋ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ;

ಸಬ್ಬೇ ಮಚ್ಛರಿನೋ ಲೋಕೇ, ಚಾಗೇನ ಅತಿರೋಚತಿ.

‘‘ಯಥಾಪಿ ಮೇಘೋ ಥನಯಂ, ವಿಜ್ಜುಮಾಲೀ ಸತಕ್ಕಕು;

ಥಲಂ ನಿನ್ನಞ್ಚ ಪೂರೇತಿ, ಅಭಿವಸ್ಸಂ ವಸುನ್ಧರಂ.

‘‘ಏವಂ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸಾವಕೋ;

ಮಚ್ಛರಿಂ ಅಧಿಗಣ್ಹಾತಿ, ಪಞ್ಚಠಾನೇಹಿ ಪಣ್ಡಿತೋ.

‘‘ಆಯುನಾ ಯಸಸಾ ಚೇವ [ಆಯುನಾ ಚ ಯಸೇನ ಚ (ಕ.)], ವಣ್ಣೇನ ಚ ಸುಖೇನ ಚ;

ಸ ವೇ ಭೋಗಪರಿಬ್ಯೂಳ್ಹೋ [ಭೋಗಪರಿಬ್ಬೂಳ್ಹೋ (ಸೀ.)], ಪೇಚ್ಚ ಸಗ್ಗೇ ಪಮೋದತೀ’’ತಿ. ಪಠಮಂ;