೧. ಚೇತನಾಸುತ್ತಂ

೧೭೧. [ಕಥಾ. ೫೩೯] ‘‘ಕಾಯೇ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿ ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾಹೇತು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ. ವಾಚಾಯ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿ ವಚೀಸಞ್ಚೇತನಾಹೇತು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ. ಮನೇ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹೇತು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾವ.

‘‘ಸಾಮಂ ವಾ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ. ಪರೇ ವಾಸ್ಸ [ಪರೇ ವಾ ತಸ್ಸ (ಕ.)] ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ. ಸಮ್ಪಜಾನೋ ವಾ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ. ಅಸಮ್ಪಜಾನೋ ವಾ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ.

‘‘ಸಾಮಂ ವಾ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ; ಪರೇ ವಾಸ್ಸ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ; ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ; ಸಮ್ಪಜಾನೋ ವಾ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ; ಅಸಮ್ಪಜಾನೋ ವಾ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ.

‘‘ಸಾಮಂ ವಾ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನೋಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ; ಪರೇ ವಾಸ್ಸ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನೋಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ; ಸಮ್ಪಜಾನೋ ವಾ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನೋಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ; ಅಸಮ್ಪಜಾನೋ ವಾ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನೋಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ.

‘‘ಇಮೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಸು ಅವಿಜ್ಜಾ ಅನುಪತಿತಾ, ಅವಿಜ್ಜಾಯತ್ವೇವ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾ ಸೋ ಕಾಯೋ ನ ಹೋತಿ ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ, ಸಾ ವಾಚಾ ನ ಹೋತಿ ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ, ಸೋ ಮನೋ ನ ಹೋತಿ ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ, ಖೇತ್ತಂ ತಂ [ವತ್ಥುಂ ತಂ (ಸಬ್ಬತ್ಥ)] ನ ಹೋತಿ…ಪೇ… ವತ್ಥುಂ ತಂ ನ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಆಯತನಂ ತಂ ನ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಅಧಿಕರಣಂ ತಂ ನ ಹೋತಿ ಯಂಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭಾ. ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ? ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೋ, ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೇ ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾ ಕಮತಿ, ನೋ ಪರಸಞ್ಚೇತನಾ. ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೋ, ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೇ ಪರಸಞ್ಚೇತನಾ ಕಮತಿ, ನೋ ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾ. ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೋ, ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೇ ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾ ಚ ಕಮತಿ ಪರಸಞ್ಚೇತನಾ ಚ. ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೋ, ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೇ ನೇವತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾ ಕಮತಿ, ನೋ ಪರಸಞ್ಚೇತನಾ. ಇಮೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚತ್ತಾರೋ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭಾ’’ತಿ.

ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ – ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಖೋ ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವತಾ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥಂ ಆಜಾನಾಮಿ – ‘ತತ್ರ, ಭನ್ತೇ, ಯಾಯಂ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೇ ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾ ಕಮತಿ ನೋ ಪರಸಞ್ಚೇತನಾ, ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾಹೇತು ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚುತಿ ಹೋತಿ. ತತ್ರ, ಭನ್ತೇ, ಯಾಯಂ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೇ ಪರಸಞ್ಚೇತನಾ ಕಮತಿ ನೋ ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾ, ಪರಸಞ್ಚೇತನಾಹೇತು ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚುತಿ ಹೋತಿ. ತತ್ರ, ಭನ್ತೇ, ಯಾಯಂ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೇ ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾ ಚ ಕಮತಿ ಪರಸಞ್ಚೇತನಾ ಚ, ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾ ಚ ಪರಸಞ್ಚೇತನಾ ಚ ಹೇತು ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚುತಿ ಹೋತಿ. ತತ್ರ, ಭನ್ತೇ, ಯಾಯಂ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭೇ ನೇವ ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾ ಕಮತಿ ನೋ ಪರಸಞ್ಚೇತನಾ, ಕತಮೇ ತೇನ ದೇವಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’’ತಿ? ‘‘ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೂಪಗಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ದೇವಾ ತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ.

‘‘ಕೋ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಹೇತು ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯೇನ ಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ ಸತ್ತಾ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚುತಾ ಆಗಾಮಿನೋ ಹೋನ್ತಿ ಆಗನ್ತಾರೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ? ಕೋ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಹೇತು ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯೇನ ಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ ಸತ್ತಾ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚುತಾ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಹೋನ್ತಿ ಅನಾಗನ್ತಾರೋ ಇತ್ಥತ್ತ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಇಧ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ. ಸೋ ತದಸ್ಸಾದೇತಿ, ತಂ ನಿಕಾಮೇತಿ, ತೇನ ಚ ವಿತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ; ತತ್ಥ ಠಿತೋ ತದಧಿಮುತ್ತೋ ತಬ್ಬಹುಲವಿಹಾರೀ ಅಪರಿಹೀನೋ ಕಾಲಂ ಕುರುಮಾನೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೂಪಗಾನಂ ದೇವಾನಂ ಸಹಬ್ಯತಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ. ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಆಗಾಮೀ ಹೋತಿ ಆಗನ್ತಾ ಇತ್ಥತ್ತಂ.

‘‘ಇಧ ಪನ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಹೀನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ. ಸೋ ತದಸ್ಸಾದೇತಿ, ತಂ ನಿಕಾಮೇತಿ, ತೇನ ಚ ವಿತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ; ತತ್ಥ ಠಿತೋ ತದಧಿಮುತ್ತೋ ತಬ್ಬಹುಲವಿಹಾರೀ ಅಪರಿಹೀನೋ ಕಾಲಂ ಕುರುಮಾನೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೂಪಗಾನಂ ದೇವಾನಂ ಸಹಬ್ಯತಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ. ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಅನಾಗಾಮೀ ಹೋತಿ ಅನಾಗನ್ತಾ ಇತ್ಥತ್ತಂ.

‘‘ಅಯಂ ಖೋ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಹೇತು ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯೇನ ಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ ಸತ್ತಾ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚುತಾ ಆಗಾಮಿನೋ ಹೋನ್ತಿ ಆಗನ್ತಾರೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ. ಅಯಂ ಪನ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಹೇತು ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯೇನ ಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ ಸತ್ತಾ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚುತಾ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಹೋನ್ತಿ ಅನಾಗನ್ತಾರೋ ಇತ್ಥತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಪಠಮಂ.