២១៩. វិសាខាវត្ថុ

៣៤៩. អថ ខោ ភគវា ពារាណសិយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន សាវត្ថិ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន សាវត្ថិ តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ វិសាខំ មិគារមាតរំ ភគវា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា, ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា, ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

តេន ខោ បន សមយេន តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន ចាតុទ្ទីបិកោ មហាមេឃោ បាវស្សិ. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘យថា, ភិក្ខវេ, ជេតវនេ វស្សតិ ឯវំ ចតូសុ ទីបេសុ វស្សតិ. ឱវស្សាបេថ, ភិក្ខវេ, កាយំ. អយំ បច្ឆិមកោ ចាតុទ្ទីបិកោ មហាមេឃោ’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បដិស្សុណិត្វា និក្ខិត្តចីវរា កាយំ ឱវស្សាបេន្តិ. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា ទាសិំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ជេ. អារាមំ គន្ត្វា កាលំ អារោចេហិ – កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, អយ្យេ’’តិ ខោ សា ទាសី វិសាខាយ មិគារមាតុយា បដិស្សុណិត្វា អារាមំ គន្ត្វា អទ្ទស ភិក្ខូ និក្ខិត្តចីវរេ កាយំ ឱវស្សាបេន្តេ, ទិស្វាន ‘នត្ថិ អារាមេ ភិក្ខូ, អាជីវកា កាយំ ឱវស្សាបេន្តី’តិ យេន វិសាខា មិគារមាតា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា វិសាខំ មិគារមាតរំ ឯតទវោច – ‘‘នត្ថយ្យេ, អារាមេ ភិក្ខូ, អាជីវកា កាយំ ឱវស្សាបេន្តី’’តិ. អថ ខោ វិសាខាយ មិគារមាតុយា បណ្ឌិតាយ វិយត្តាយ មេធាវិនិយា ឯតទហោសិ – ‘‘និស្សំសយំ ខោ អយ្យា និក្ខិត្តចីវរា កាយំ ឱវស្សាបេន្តិ. សាយំ ពាលា មញ្ញិត្ថ – នត្ថិ អារាមេ ភិក្ខូ, អាជីវកា កាយំ ឱវស្សាបេន្តី’’តិ, បុន ទាសិំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ជេ. អារាមំ គន្ត្វា កាលំ អារោចេហិ – កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ គត្តានិ សីតិំ ករិត្វា [សីតីករិត្វា (ស្យា.)] កល្លកាយា ចីវរានិ គហេត្វា យថាវិហារំ បវិសិំសុ. អថ ខោ សា ទាសី អារាមំ គន្ត្វា ភិក្ខូ អបស្សន្តី ‘នត្ថិ អារាមេ ភិក្ខូ, សុញ្ញោ អារាមោ’តិ យេន វិសាខា មិគារមាតា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា វិសាខំ មិគារមាតរំ ឯតទវោច – ‘‘នត្ថយ្យេ, អារាមេ ភិក្ខូ, សុញ្ញោ អារាមោ’’តិ. អថ ខោ វិសាខាយ មិគារមាតុយា បណ្ឌិតាយ វិយត្តាយ មេធាវិនិយា ឯតទហោសិ – ‘‘និស្សំសយំ ខោ អយ្យា គត្តានិ សីតិំ ករិត្វា កល្លកាយា ចីវរានិ គហេត្វា យថាវិហារំ បវិដ្ឋា. សាយំ ពាលា មញ្ញិត្ថ – នត្ថិ អារាមេ ភិក្ខូ, សុញ្ញោ អារាមោ’’តិ, បុន ទាសិំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ជេ. អារាមំ គន្ត្វា កាលំ អារោចេហិ – កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ.

៣៥០. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘សន្ទហថ [សន្នហថ (សី. ស្យា.)], ភិក្ខវេ, បត្តចីវរំ; កាលោ ភត្តស្សា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សម្មិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវ – ជេតវនេ អន្តរហិតោ វិសាខាយ មិគារមាតុយា កោដ្ឋកេ បាតុរហោសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា – ‘‘អច្ឆរិយំ វត ភោ! អព្ភុតំ វត ភោ! តថាគតស្ស មហិទ្ធិកតា មហានុភាវតា, យត្រ ហិ នាម ជណ្ណុកមត្តេសុបិ ឱឃេសុ បវត្តមានេសុ, កដិមត្តេសុបិ ឱឃេសុ បវត្តមានេសុ, ន ហិ នាម ឯកភិក្ខុស្សបិ [បវត្តមានេសុ ន ឯកភិក្ខុស្សបិ (?)] បាទា វា ចីវរានិ វា អល្លានិ ភវិស្សន្តី’’តិ – ហដ្ឋា ឧទគ្គា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេត្វា សម្បវារេត្វា ភគវន្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ វិសាខា មិគារមាតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អដ្ឋាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ វរានិ យាចាមី’’តិ. ‘‘អតិក្កន្តវរា ខោ, វិសាខេ, តថាគតា’’តិ. ‘‘យានិ ច, ភន្តេ, កប្បិយានិ យានិ ច អនវជ្ជានី’’តិ. ‘‘វទេហិ, វិសាខេ’’តិ. ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, សង្ឃស្ស យាវជីវំ វស្សិកសាដិកំ ទាតុំ, អាគន្តុកភត្តំ ទាតុំ, គមិកភត្តំ ទាតុំ, គិលានភត្តំ ទាតុំ, គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ ទាតុំ, គិលានភេសជ្ជំ ទាតុំ, ធុវយាគុំ ទាតុំ, ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស ឧទកសាដិកំ ទាតុ’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ, វិសាខេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា តថាគតំ អដ្ឋ វរានិ យាចសី’’តិ?

‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, ទាសិំ អាណាបេសិំ – ‘គច្ឆ, ជេ. អារាមំ គន្ត្វា កាលំ អារោចេហិ – កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’’ន្តិ. អថ ខោ សា, ភន្តេ, ទាសី អារាមំ គន្ត្វា អទ្ទស ភិក្ខូ និក្ខិត្តចីវរេ កាយំ ឱវស្សាបេន្តេ, ទិស្វាន ‘‘នត្ថិ អារាមេ ភិក្ខូ, អាជីវកា កាយំ ឱវស្សាបេន្តី’’តិ យេនាហំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មំ ឯតទវោច – ‘‘នត្ថយ្យេ, អារាមេ ភិក្ខូ, អាជីវកា កាយំ ឱវស្សាបេន្តី’’តិ. អសុចិ, ភន្តេ, នគ្គិយំ ជេគុច្ឆំ បដិកូលំ. ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ សង្ឃស្ស យាវជីវំ វស្សិកសាដិកំ ទាតុំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, អាគន្តុកោ ភិក្ខុ ន វីថិកុសលោ ន គោចរកុសលោ កិលន្តោ បិណ្ឌាយ ចរតិ. សោ មេ អាគន្តុកភត្តំ ភុញ្ជិត្វា វីថិកុសលោ គោចរកុសលោ អកិលន្តោ បិណ្ឌាយ ចរិស្សតិ. ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ សង្ឃស្ស យាវជីវំ អាគន្តុកភត្តំ ទាតុំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, គមិកោ ភិក្ខុ អត្តនោ ភត្តំ បរិយេសមានោ សត្ថា វា វិហាយិស្សតិ, យត្ថ វា វាសំ គន្តុកាមោ ភវិស្សតិ តត្ថ វិកាលេ ឧបគច្ឆិស្សតិ, កិលន្តោ អទ្ធានំ គមិស្សតិ. សោ មេ គមិកភត្តំ ភុញ្ជិត្វា សត្ថា ន វិហាយិស្សតិ, យត្ថ វាសំ គន្តុកាមោ ភវិស្សតិ តត្ថ កាលេ ឧបគច្ឆិស្សតិ, អកិលន្តោ អទ្ធានំ គមិស្សតិ. ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ សង្ឃស្ស យាវជីវំ គមិកភត្តំ ទាតុំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, គិលានស្ស ភិក្ខុនោ សប្បាយានិ ភោជនានិ អលភន្តស្ស អាពាធោ វា អភិវឌ្ឍិស្សតិ, កាលំកិរិយា វា ភវិស្សតិ. តស្ស មេ គិលានភត្តំ ភុត្តស្ស អាពាធោ ន អភិវឌ្ឍិស្សតិ, កាលំកិរិយា ន ភវិស្សតិ. ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ សង្ឃស្ស យាវជីវំ គិលានភត្តំ ទាតុំ. ‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, គិលានុបដ្ឋាកោ ភិក្ខុ អត្តនោ ភត្តំ បរិយេសមានោ គិលានស្ស ឧស្សូរេ ភត្តំ នីហរិស្សតិ, ភត្តច្ឆេទំ ករិស្សតិ. សោ មេ គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ ភុញ្ជិត្វា គិលានស្ស កាលេន ភត្តំ នីហរិស្សតិ, ភត្តច្ឆេទំ ន ករិស្សតិ. ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ សង្ឃស្ស យាវជីវំ គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ ទាតុំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, គិលានស្ស ភិក្ខុនោ សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ អលភន្តស្ស អាពាធោ វា អភិវឌ្ឍិស្សតិ, កាលំកិរិយា វា ភវិស្សតិ. តស្ស មេ គិលានភេសជ្ជំ បរិភុត្តស្ស អាពាធោ ន អភិវឌ្ឍិស្សតិ, កាលំកិរិយា ន ភវិស្សតិ. ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ សង្ឃស្ស យាវជីវំ គិលានភេសជ្ជំ ទាតុំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, ភគវតា អន្ធកវិន្ទេ ទសានិសំសេ សម្បស្សមានេន យាគុ អនុញ្ញាតា. ត្យាហំ, ភន្តេ, អានិសំសេ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ សង្ឃស្ស យាវជីវំ ធុវយាគុំ ទាតុំ.

‘‘ឥធ, ភន្តេ, ភិក្ខុនិយោ អចិរវតិយា នទិយា វេសិយាហិ សទ្ធិំ នគ្គា ឯកតិត្ថេ នហាយន្តិ. តា, ភន្តេ, វេសិយា ភិក្ខុនិយោ ឧប្បណ្ឌេសុំ – ‘កិំ នុ ខោ នាម តុម្ហាកំ, អយ្យេ, ទហរានំ [ទហរានំ ទហរានំ (សី.)] ព្រហ្មចរិយំ ចិណ្ណេន, ននុ នាម កាមា បរិភុញ្ជិតព្ពា; យទា ជិណ្ណា ភវិស្សថ តទា ព្រហ្មចរិយំ ចរិស្សថ. ឯវំ តុម្ហាកំ ឧភោ អត្ថា បរិគ្គហិតា ភវិស្សន្តី’តិ. តា, ភន្តេ, ភិក្ខុនិយោ វេសិយាហិ ឧប្បណ្ឌិយមានា មង្កូ អហេសុំ. អសុចិ, ភន្តេ, មាតុគាមស្ស នគ្គិយំ ជេគុច្ឆំ បដិកូលំ. ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស យាវជីវំ ឧទកសាដិកំ ទាតុ’’ន្តិ.

៣៥១. ‘‘កិំ បន ត្វំ, វិសាខេ, អានិសំសំ សម្បស្សមានា តថាគតំ អដ្ឋ វរានិ យាចសី’’តិ? ‘‘ឥធ, ភន្តេ, ទិសាសុ វស្សំវុដ្ឋា ភិក្ខូ សាវត្ថិំ អាគច្ឆិស្សន្តិ ភគវន្តំ ទស្សនាយ. តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សន្តិ – ‘ឥត្ថន្នាមោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ កាលង្កតោ, តស្ស កា គតិ កោ អភិសម្បរាយោ’តិ? តំ ភគវា ព្យាករិស្សតិ សោតាបត្តិផលេ វា សកទាគាមិផលេ វា អនាគាមិផលេ វា អរហត្តេ វា. ត្យាហំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាមិ – ‘អាគតបុព្ពា នុ ខោ, ភន្តេ, តេន អយ្យេន សាវត្ថី’តិ? សចេ មេ វក្ខន្តិ – ‘អាគតបុព្ពា តេន ភិក្ខុនា សាវត្ថី’តិ និដ្ឋមេត្ថ គច្ឆិស្សាមិ – និស្សំសយំ មេ បរិភុត្តំ តេន អយ្យេន វស្សិកសាដិកា វា អាគន្តុកភត្តំ វា គមិកភត្តំ វា គិលានភត្តំ វា គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ វា គិលានភេសជ្ជំ វា ធុវយាគុ វាតិ. តស្សា មេ តទនុស្សរន្តិយា បាមុជ្ជំ ជាយិស្សតិ, បមុទិតាយ បីតិ ជាយិស្សតិ, បីតិមនាយ កាយោ បស្សម្ភិស្សតិ, បស្សទ្ធកាយា សុខំ វេទិយិស្សាមិ, សុខិនិយា ចិត្តំ សមាធិយិស្សតិ. សា មេ ភវិស្សតិ ឥន្ទ្រិយភាវនា ពលភាវនា ពោជ្ឈង្គភាវនា. ឥមាហំ, ភន្តេ, អានិសំសំ សម្បស្សមានា តថាគតំ អដ្ឋ វរានិ យាចាមី’’តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, វិសាខេ; សាធុ ខោ ត្វំ, វិសាខេ, ឥមំ អានិសំសំ សម្បស្សមានា តថាគតំ អដ្ឋ វរានិ យាចសិ. អនុជានាមិ តេ, វិសាខេ, អដ្ឋ វរានី’’តិ. អថ ខោ ភគវា វិសាខំ មិគារមាតរំ ឥមាហិ គាថាហិ អនុមោទិ –

‘‘យា អន្នបានំ ទទតិប្បមោទិតា;

សីលូបបន្នា សុគតស្ស សាវិកា;

ទទាតិ ទានំ អភិភុយ្យ មច្ឆរំ;

សោវគ្គិកំ សោកនុទំ សុខាវហំ.

‘‘ទិព្ពំ សា លភតេ អាយុំ [ទិព្ពំ ពលំ សា លភតេ ច អាយុំ (សី. ស្យា.)];

អាគម្ម មគ្គំ វិរជំ អនង្គណំ;

សា បុញ្ញកាមា សុខិនី អនាមយា;

សគ្គម្ហិ កាយម្ហិ ចិរំ បមោទតី’’តិ.

៣៥២. អថ ខោ ភគវា វិសាខំ មិគារមាតរំ ឥមាហិ គាថាហិ អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សិកសាដិកំ, អាគន្តុកភត្តំ, គមិកភត្តំ, គិលានភត្តំ, គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ, គិលានភេសជ្ជំ, ធុវយាគុំ, ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស ឧទកសាដិក’’ន្តិ.

វិសាខាវត្ថុ និដ្ឋិតំ.

វិសាខាភាណវារោ និដ្ឋិតោ.