៨. ចីវរក្ខន្ធកោ

២០២. ជីវកវត្ថុ

៣២៦. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន វេសាលី ឥទ្ធា ចេវ ហោតិ ផិតា [ផីតា (ពហូសុ)] ច ពហុជនា ច អាកិណ្ណមនុស្សា ច សុភិក្ខា ច; សត្ត ច បាសាទសហស្សានិ សត្ត ច បាសាទសតានិ សត្ត ច បាសាទា; សត្ត ច កូដាគារសហស្សានិ សត្ត ច កូដាគារសតានិ សត្ត ច កូដាគារានិ; សត្ត ច អារាមសហស្សានិ សត្ត ច អារាមសតានិ សត្ត ច អារាមា; សត្ត ច បោក្ខរណីសហស្សានិ សត្ត ច បោក្ខរណីសតានិ សត្ត ច បោក្ខរណិយោ; អម្ពបាលី ច គណិកា អភិរូបា ហោតិ ទស្សនីយា បាសាទិកា បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតា, បទក្ខិណា [បទក្ខា (ស្យា.)] នច្ចេ ច គីតេ ច វាទិតេ ច, អភិសដា អត្ថិកានំ អត្ថិកានំ មនុស្សានំ បញ្ញាសាយ ច រត្តិំ គច្ឆតិ; តាយ ច វេសាលី ភិយ្យោសោមត្តាយ ឧបសោភតិ. អថ ខោ រាជគហកោ នេគមោ វេសាលិំ អគមាសិ កេនចិទេវ ករណីយេន. អទ្ទសា ខោ រាជគហកោ នេគមោ វេសាលិំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផិតញ្ច ពហុជនញ្ច អាកិណ្ណមនុស្សញ្ច សុភិក្ខញ្ច; សត្ត ច បាសាទសហស្សានិ សត្ត ច បាសាទសតានិ សត្ត ច បាសាទេ; សត្ត ច កូដាគារសហស្សានិ សត្ត ច កូដាគារសតានិ សត្ត ច កូដាគារានិ; សត្ត ច អារាមសហស្សានិ សត្ត ច អារាមសតានិ សត្ត ច អារាមេ; សត្ត ច បោក្ខរណីសហស្សានិ សត្ត ច បោក្ខរណីសតានិ សត្ត ច បោក្ខរណិយោ; អម្ពបាលិញ្ច គណិកំ អភិរូបំ ទស្សនីយំ បាសាទិកំ បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតំ, បទក្ខិណំ [បទក្ខំ (ស្យា.)] នច្ចេ ច គីតេ ច វាទិតេ ច, អភិសដំ អត្ថិកានំ អត្ថិកានំ មនុស្សានំ បញ្ញាសាយ ច រត្តិំ គច្ឆន្តិំ, តាយ ច វេសាលិំ ភិយ្យោសោមត្តាយ ឧបសោភន្តិំ.

៣២៧. អថ ខោ រាជគហកោ នេគមោ វេសាលិយំ តំ ករណីយំ តីរេត្វា បុនទេវ រាជគហំ បច្ចាគញ្ឆិ. យេន រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ មាគធំ សេនិយំ ពិម្ពិសារំ ឯតទវោច – ‘‘វេសាលី, ទេវ, ឥទ្ធា ចេវ ផិតា ច ពហុជនា ច អាកិណ្ណមនុស្សា ច សុភិក្ខា ច; សត្ត ច បាសាទសហស្សានិ…បេ… តាយ ច វេសាលី ភិយ្យោសោមត្តាយ ឧបសោភតិ. សាធុ, ទេវ, មយម្បិ គណិកំ វុដ្ឋាបេស្សាមា’’តិ [វុដ្ឋាបេយ្យាម (ក.)]. ‘‘តេន ហិ, ភណេ, តាទិសិំ កុមារិំ ជានាថ យំ តុម្ហេ គណិកំ វុដ្ឋាបេយ្យាថា’’តិ. តេន ខោ បន សមយេន រាជគហេ សាលវតី នាម កុមារី អភិរូបា ហោតិ ទស្សនីយា បាសាទិកា បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតា. អថ ខោ រាជគហកោ នេគមោ សាលវតិំ កុមារិំ គណិកំ វុដ្ឋាបេសិ. អថ ខោ សាលវតី គណិកា នចិរស្សេវ បទក្ខិណា អហោសិ នច្ចេ ច គីតេ ច វាទិតេ ច, អភិសដា អត្ថិកានំ អត្ថិកានំ មនុស្សានំ បដិសតេន ច រត្តិំ គច្ឆតិ. អថ ខោ សាលវតី គណិកា នចិរស្សេវ គព្ភិនី អហោសិ. អថ ខោ សាលវតិយា គណិកាយ ឯតទហោសិ – ‘‘ឥត្ថី ខោ គព្ភិនី បុរិសានំ អមនាបា. សចេ មំ កោចិ ជានិស្សតិ សាលវតី គណិកា គព្ភិនីតិ, សព្ពោ មេ សក្ការោ ភញ្ជិស្សតិ [បរិហាយិស្សតិ (សី. ស្យា.)]. យំនូនាហំ គិលានំ បដិវេទេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ សាលវតី គណិកា ទោវារិកំ អាណាបេសិ – ‘‘មា, ភណេ ទោវារិក, កោចិ បុរិសោ បាវិសិ. យោ ច មំ បុច្ឆតិ, ‘គិលានា’តិ បដិវេទេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, អយ្យេ’’តិ ខោ សោ ទោវារិកោ សាលវតិយា គណិកាយ បច្ចស្សោសិ. អថ ខោ សាលវតី គណិកា តស្ស គព្ភស្ស បរិបាកមន្វាយ បុត្តំ វិជាយិ. អថ ខោ សាលវតី គណិកា ទាសិំ អាណាបេសិ – ‘‘ហន្ទ, ជេ, ឥមំ ទារកំ កត្តរសុប្បេ បក្ខិបិត្វា នីហរិត្វា សង្ការកូដេ ឆឌ្ឌេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, អយ្យេ’’តិ ខោ សា ទាសី សាលវតិយា គណិកាយ បដិស្សុត្វា តំ ទារកំ កត្តរសុប្បេ បក្ខិបិត្វា នីហរិត្វា សង្ការកូដេ ឆឌ្ឌេសិ.

៣២៨. តេន ខោ បន សមយេន អភយោ នាម រាជកុមារោ កាលស្សេវ រាជុបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ អទ្ទស តំ ទារកំ កាកេហិ សម្បរិកិណ្ណំ, ទិស្វាន មនុស្សេ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ ឯតំ, ភណេ, កាកេហិ សម្បរិកិណ្ណ’’ន្តិ? ‘‘ទារកោ, ទេវា’’តិ. ‘‘ជីវតិ, ភណេ’’តិ? ‘‘ជីវតិ, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភណេ, តំ ទារកំ អម្ហាកំ អន្តេបុរំ នេត្វា ធាតីនំ ទេថ បោសេតុ’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ តេ មនុស្សា អភយស្ស រាជកុមារស្ស បដិស្សុត្វា តំ ទារកំ អភយស្ស រាជកុមារស្ស អន្តេបុរំ នេត្វា ធាតីនំ អទំសុ – ‘‘បោសេថា’’តិ. តស្ស ជីវតីតិ ‘ជីវកោ’តិ នាមំ អកំសុ. កុមារេន បោសាបិតោតិ ‘កោមារភច្ចោ’តិ នាមំ អកំសុ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ នចិរស្សេវ វិញ្ញុតំ បាបុណិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ យេន អភយោ រាជកុមារោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អភយំ រាជកុមារំ ឯតទវោច – ‘‘កា មេ, ទេវ, មាតា, កោ បិតា’’តិ? ‘‘អហម្បិ ខោ តេ, ភណេ ជីវក, មាតរំ ន ជានាមិ; អបិ ចាហំ តេ បិតា; មយាសិ [មយាបិ (ក.)] បោសាបិតោ’’តិ. អថ ខោ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមានិ ខោ រាជកុលានិ ន សុករានិ អសិប្បេន ឧបជីវិតុំ. យំនូនាហំ សិប្បំ សិក្ខេយ្យ’’ន្តិ.

៣២៩. តេន ខោ បន សមយេន តក្កសិលាយំ [តក្កសីលាយំ (ក.)] ទិសាបាមោក្ខោ វេជ្ជោ បដិវសតិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ អភយំ រាជកុមារំ អនាបុច្ឆា យេន តក្កសិលា តេន បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន យេន តក្កសិលា, យេន វេជ្ជោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ វេជ្ជំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, អាចរិយ, សិប្បំ សិក្ខិតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, ភណេ ជីវក, សិក្ខស្សូ’’តិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ ពហុញ្ច គណ្ហាតិ លហុញ្ច គណ្ហាតិ សុដ្ឋុ ច ឧបធារេតិ, គហិតញ្ចស្ស ន សម្មុស្សតិ [ន បមុស្សតិ (សី. ស្យា.)]. អថ ខោ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស សត្តន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន ឯតទហោសិ – ‘‘អហំ, ខោ ពហុញ្ច គណ្ហាមិ លហុញ្ច គណ្ហាមិ សុដ្ឋុ ច ឧបធារេមិ, គហិតញ្ច មេ ន សម្មុស្សតិ, សត្ត ច មេ វស្សានិ អធីយន្តស្ស, នយិមស្ស សិប្បស្ស អន្តោ បញ្ញាយតិ. កទា ឥមស្ស សិប្បស្ស អន្តោ បញ្ញាយិស្សតី’’តិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ យេន សោ វេជ្ជោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា តំ វេជ្ជំ ឯតទវោច – ‘‘អហំ ខោ, អាចរិយ, ពហុញ្ច គណ្ហាមិ លហុញ្ច គណ្ហាមិ សុដ្ឋុ ច ឧបធារេមិ, គហិតញ្ច មេ ន សម្មុស្សតិ, សត្ត ច មេ វស្សានិ អធីយន្តស្ស, នយិមស្ស សិប្បស្ស អន្តោ បញ្ញាយតិ. កទា ឥមស្ស សិប្បស្ស អន្តោ បញ្ញាយិស្សតី’’តិ? ‘‘តេន ហិ, ភណេ ជីវក, ខណិត្តិំ អាទាយ តក្កសិលាយ សមន្តា យោជនំ អាហិណ្ឌិត្វា យំ កិញ្ចិ អភេសជ្ជំ បស្សេយ្យាសិ តំ អាហរា’’តិ. ‘‘ឯវំ, អាចរិយា’’តិ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ តស្ស វេជ្ជស្ស បដិស្សុត្វា ខណិត្តិំ អាទាយ តក្កសិលាយ សមន្តា យោជនំ អាហិណ្ឌន្តោ ន កិញ្ចិ អភេសជ្ជំ អទ្ទស. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ យេន សោ វេជ្ជោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា តំ វេជ្ជំ ឯតទវោច – ‘‘អាហិណ្ឌន្តោម្ហិ, អាចរិយ, តក្កសិលាយ សមន្តា យោជនំ, ន កិញ្ចិ [អាហិណ្ដន្តោ ន កិញ្ចិ (ក.)] អភេសជ្ជំ អទ្ទស’’ន្តិ. ‘‘សុសិក្ខិតោសិ, ភណេ ជីវក. អលំ តេ ឯត្តកំ ជីវិកាយា’’តិ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស បរិត្តំ បាថេយ្យំ បាទាសិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ តំ បរិត្តំ បាថេយ្យំ អាទាយ យេន រាជគហំ តេន បក្កាមិ. អថ ខោ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស តំ បរិត្តំ បាថេយ្យំ អន្តរាមគ្គេ សាកេតេ បរិក្ខយំ អគមាសិ. អថ ខោ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមេ ខោ មគ្គា កន្តារា អប្បោទកា អប្បភក្ខា, ន សុករា អបាថេយ្យេន គន្តុំ. យំនូនាហំ បាថេយ្យំ បរិយេសេយ្យ’’ន្តិ.

ជីវកវត្ថុ និដ្ឋិតំ.

២០៣. សេដ្ឋិភរិយាវត្ថុ

៣៣០. តេន ខោ បន សមយេន សាកេតេ សេដ្ឋិភរិយាយ សត្តវស្សិកោ សីសាពាធោ ហោតិ. ពហូ មហន្តា មហន្តា ទិសាបាមោក្ខា វេជ្ជា អាគន្ត្វា នាសក្ខិំសុ អរោគំ កាតុំ. ពហុំ ហិរញ្ញំ អាទាយ អគមំសុ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ សាកេតំ បវិសិត្វា មនុស្សេ បុច្ឆិ – ‘‘កោ, ភណេ, គិលានោ, កំ តិកិច្ឆាមី’’តិ? ‘‘ឯតិស្សា, អាចរិយ, សេដ្ឋិភរិយាយ សត្តវស្សិកោ សីសាពាធោ; គច្ឆ, អាចរិយ, សេដ្ឋិភរិយំ តិកិច្ឆាហី’’តិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ យេន សេដ្ឋិស្ស គហបតិស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ទោវារិកំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ភណេ ទោវារិក, សេដ្ឋិភរិយាយ បាវទ – ‘វេជ្ជោ, អយ្យេ, អាគតោ, សោ តំ ទដ្ឋុកាមោ’’’តិ. ‘‘ឯវំ, អាចរិយា’’តិ ខោ សោ ទោវារិកោ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស បដិស្សុត្វា យេន សេដ្ឋិភរិយា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា សេដ្ឋិភរិយំ ឯតទវោច – ‘‘វេជ្ជោ, អយ្យេ, អាគតោ; សោ តំ ទដ្ឋុកាមោ’’តិ. ‘‘កីទិសោ, ភណេ ទោវារិក, វេជ្ជោ’’តិ? ‘‘ទហរកោ, អយ្យេ’’តិ. ‘‘អលំ, ភណេ ទោវារិក, កិំ មេ ទហរកោ វេជ្ជោ ករិស្សតិ? ពហូ មហន្តា មហន្តា ទិសាបាមោក្ខា វេជ្ជា អាគន្ត្វា នាសក្ខិំសុ អរោគំ កាតុំ. ពហុំ ហិរញ្ញំ អាទាយ អគមំសូ’’តិ. អថ ខោ សោ ទោវារិកោ យេន ជីវកោ កោមារភច្ចោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ជីវកំ កោមារភច្ចំ ឯតទវោច – ‘‘សេដ្ឋិភរិយា, អាចរិយ, ឯវមាហ – ‘អលំ, ភណេ ទោវារិក, កិំ មេ ទហរកោ វេជ្ជោ ករិស្សតិ? ពហូ មហន្តា មហន្តា ទិសាបាមោក្ខា វេជ្ជា អាគន្ត្វា នាសក្ខិំសុ អរោគំ កាតុំ. ពហុំ ហិរញ្ញំ អាទាយ អគមំសូ’’’តិ. ‘‘គច្ឆ, ភណេ ទោវារិក, សេដ្ឋិភរិយាយ បាវទ – ‘វេជ្ជោ, អយ្យេ, ឯវមាហ – មា កិរ, អយ្យេ, បុរេ កិញ្ចិ អទាសិ. យទា អរោគា អហោសិ តទា យំ ឥច្ឆេយ្យាសិ តំ ទជ្ជេយ្យាសី’’’តិ. ‘‘ឯវំ, អាចរិយា’’តិ ខោ សោ ទោវារិកោ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស បដិស្សុត្វា យេន សេដ្ឋិភរិយា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា សេដ្ឋិភរិយំ ឯតទវោច – ‘‘វេជ្ជោ, អយ្យេ, ឯវមាហ – ‘មា កិរ, អយ្យេ, បុរេ កិញ្ចិ អទាសិ. យទា អរោគា អហោសិ តទា យំ ឥច្ឆេយ្យាសិ តំ ទជ្ជេយ្យាសី’’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភណេ ទោវារិក, វេជ្ជោ អាគច្ឆតូ’’តិ. ‘‘ឯវំ, អយ្យេ’’តិ ខោ សោ ទោវារិកោ សេដ្ឋិភរិយាយ បដិស្សុត្វា យេន ជីវកោ កោមារភច្ចោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ជីវកំ កោមារភច្ចំ ឯតទវោច – ‘‘សេដ្ឋិភរិយា តំ, អាចរិយ, បក្កោសតី’’តិ.

អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ យេន សេដ្ឋិភរិយា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា សេដ្ឋិភរិយាយ វិការំ សល្លក្ខេត្វា សេដ្ឋិភរិយំ ឯតទវោច – ‘‘បសតេន, អយ្យេ, សប្បិនា អត្ថោ’’តិ. អថ ខោ សេដ្ឋិភរិយា ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស បសតំ សប្បិំ ទាបេសិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ តំ បសតំ សប្បិំ នានាភេសជ្ជេហិ និប្បចិត្វា សេដ្ឋិភរិយំ មញ្ចកេ ឧត្តានំ និបាតេត្វា [និបជ្ជាបេត្វា (សី. ស្យា.)] នត្ថុតោ អទាសិ. អថ ខោ តំ សប្បិំ នត្ថុតោ ទិន្នំ មុខតោ ឧគ្គញ្ឆិ. អថ ខោ សេដ្ឋិភរិយា បដិគ្គហេ និដ្ឋុភិត្វា ទាសិំ អាណាបេសិ – ‘‘ហន្ទ, ជេ, ឥមំ សប្បិំ បិចុនា គណ្ហាហី’’តិ. អថ ខោ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អច្ឆរិយំ [អច្ឆរិយំ វត ភោ (ស្យា.)] យាវ លូខាយំ ឃរណី, យត្រ ហិ នាម ឥមំ ឆឌ្ឌនីយធម្មំ សប្បិំ បិចុនា គាហាបេស្សតិ. ពហុកានិ ច មេ មហគ្ឃានិ [មហគ្ឃានិ មហគ្ឃានិ (សី. ស្យា.)] ភេសជ្ជានិ ឧបគតានិ. កិម្បិ មាយំ កិញ្ចិ [កញ្ចិ (ស្យា.)] ទេយ្យធម្មំ ទស្សតី’’តិ. អថ ខោ សេដ្ឋិភរិយា ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស វិការំ សល្លក្ខេត្វា ជីវកំ កោមារភច្ចំ ឯតទវោច – ‘‘កិស្ស ត្វំ, អាចរិយ, វិមនោសី’’តិ? ឥធ មេ ឯតទហោសិ – ‘‘អច្ឆរិយំ យាវ លូខាយំ ធរណី, យត្រ ហិ នាម ឥមំ ឆឌ្ឌនីយធម្មំ សប្បិំ បិចុនា គាហាបេស្សតិ. ពហុកានិ ច មេ មហគ្ឃានិ សជ្ជានិ ឧបគតានិ. កិម្បិ មាយំ កិញ្ចិ ទេយ្យធម្មំ ទស្សតី’’តិ. ‘‘មយំ ខោ, អាចរិយ, អាគារិកា នាម ឧបជានាមេតស្ស សំយមស្ស. វរមេតំ សប្បិ ទាសានំ វា កម្មករានំ វា បាទព្ភញ្ជនំ វា បទីបករណេ វា អាសិត្តំ. មា ខោ ត្វំ, អាចរិយ, វិមនោ អហោសិ. ន តេ ទេយ្យធម្មោ ហាយិស្សតី’’តិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ សេដ្ឋិភរិយាយ សត្តវស្សិកំ សីសាពាធំ ឯកេនេវ នត្ថុកម្មេន អបកឌ្ឍិ. អថ ខោ សេដ្ឋិភរិយា អរោគា សមានា ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស ចត្តារិ សហស្សានិ បាទាសិ. បុត្តោ – មាតា មេ អរោគា ឋិតាតិ ចត្តារិ សហស្សានិ បាទាសិ. សុណិសា – សស្សុ មេ អរោគា ឋិតាតិ ចត្តារិ សហស្សានិ បាទាសិ. សេដ្ឋិ គហបតិ – ភរិយា មេ អរោគា ឋិតាតិ ចត្តារិ សហស្សានិ បាទាសិ ទាសញ្ច ទាសិញ្ច អស្សរថញ្ច.

អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ តានិ សោឡសសហស្សានិ អាទាយ ទាសញ្ច ទាសិញ្ច អស្សរថញ្ច យេន រាជគហំ តេន បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន យេន រាជគហំ យេន អភយោ រាជកុមារោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អភយំ រាជកុមារំ ឯតទវោច – ‘‘ឥទំ មេ, ទេវ, បឋមកម្មំ សោឡសសហស្សានិ ទាសោ ច ទាសី ច អស្សរថោ ច. បដិគ្គណ្ហាតុ មេ ទេវោ បោសាវនិក’’ន្តិ. ‘‘អលំ, ភណេ ជីវក; តុយ្ហមេវ ហោតុ. អម្ហាកញ្ញេវ អន្តេបុរេ និវេសនំ មាបេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ អភយស្ស រាជកុមារស្ស បដិស្សុត្វា អភយស្ស រាជកុមារស្ស អន្តេបុរេ និវេសនំ មាបេសិ.

សេដ្ឋិភរិយាវត្ថុ និដ្ឋិតំ.

២០៤. ពិម្ពិសាររាជវត្ថុ

៣៣១. តេន ខោ បន សមយេន រញ្ញោ មាគធស្ស សេនិយស្ស ពិម្ពិសារស្ស ភគន្ទលាពាធោ ហោតិ. សាដកា លោហិតេន មក្ខិយន្តិ. ទេវិយោ ទិស្វា ឧប្បណ្ឌេន្តិ – ‘‘ឧតុនី ទានិ ទេវោ, បុប្ផំ ទេវស្ស ឧប្បន្នំ, ន ចិរំ [នចិរស្សេវ (ស្យា.)] ទេវោ វិជាយិស្សតី’’តិ. តេន រាជា មង្កុ ហោតិ. អថ ខោ រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ អភយំ រាជកុមារំ ឯតទវោច – ‘‘មយ្ហំ ខោ, ភណេ អភយ, តាទិសោ អាពាធោ, សាដកា លោហិតេន មក្ខិយន្តិ, ទេវិយោ មំ ទិស្វា ឧប្បណ្ឌេន្តិ – ‘ឧតុនី ទានិ ទេវោ, បុប្ផំ ទេវស្ស ឧប្បន្នំ, ន ចិរំ ទេវោ វិជាយិស្សតី’តិ. ឥង្ឃ, ភណេ អភយ, តាទិសំ វេជ្ជំ ជានាហិ យោ មំ តិកិច្ឆេយ្យា’’តិ. ‘‘អយំ, ទេវ, អម្ហាកំ ជីវកោ វេជ្ជោ តរុណោ ភទ្រកោ. សោ ទេវំ តិកិច្ឆិស្សតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភណេ អភយ, ជីវកំ វេជ្ជំ អាណាបេហិ; សោ មំ តិកិច្ឆិស្សតី’’តិ. អថ ខោ អភយោ រាជកុមារោ ជីវកំ កោមារភច្ចំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ភណេ ជីវក, រាជានំ តិកិច្ឆាហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ អភយស្ស រាជកុមារស្ស បដិស្សុត្វា នខេន ភេសជ្ជំ អាទាយ យេន រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ មាគធំ សេនិយំ ពិម្ពិសារំ ឯតទវោច – ‘‘អាពាធំ តេ, ទេវ, បស្សាមា’’តិ [បស្សាមីតិ (ស្យា.)]. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ រញ្ញោ មាគធស្ស សេនិយស្ស ពិម្ពិសារស្ស ភគន្ទលាពាធំ ឯកេនេវ អាលេបេន អបកឌ្ឍិ. អថ ខោ រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ អរោគោ សមានោ បញ្ច ឥត្ថិសតានិ សព្ពាលង្ការំ ភូសាបេត្វា ឱមុញ្ចាបេត្វា បុញ្ជំ ការាបេត្វា ជីវកំ កោមារភច្ចំ ឯតទវោច – ‘‘ឯតំ, ភណេ ជីវក, បញ្ចន្នំ ឥត្ថិសតានំ សព្ពាលង្ការំ តុយ្ហំ ហោតូ’’តិ. ‘‘អលំ, ទេវ, អធិការំ មេ ទេវោ សរតូ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភណេ ជីវក, មំ ឧបដ្ឋហ, ឥត្ថាគារញ្ច, ពុទ្ធប្បមុខញ្ច ភិក្ខុសង្ឃ’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ រញ្ញោ មាគធស្ស សេនិយស្ស ពិម្ពិសារស្ស បច្ចស្សោសិ.

ពិម្ពិសាររាជវត្ថុ និដ្ឋិតំ.

២០៥. រាជគហសេដ្ឋិវត្ថុ

៣៣២. តេន ខោ បន សមយេន រាជគហកស្ស សេដ្ឋិស្ស សត្តវស្សិកោ សីសាពាធោ ហោតិ. ពហូ មហន្តា មហន្តា ទិសាបាមោក្ខា វេជ្ជា អាគន្ត្វា នាសក្ខិំសុ អរោគំ កាតុំ. ពហុំ ហិរញ្ញំ អាទាយ អគមំសុ. អបិ ច, វេជ្ជេហិ បច្ចក្ខាតោ ហោតិ. ឯកច្ចេ វេជ្ជា ឯវមាហំសុ – ‘‘បញ្ចមំ ទិវសំ សេដ្ឋិ គហបតិ កាលំ ករិស្សតី’’តិ. ឯកច្ចេ វេជ្ជា ឯវមាហំសុ – ‘‘សត្តមំ ទិវសំ សេដ្ឋិ គហបតិ កាលំ ករិស្សតី’’តិ. អថ ខោ រាជគហកស្ស នេគមស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ សេដ្ឋិ គហបតិ ពហូបការោ រញ្ញោ ចេវ នេគមស្ស ច. អបិ ច, វេជ្ជេហិ បច្ចក្ខាតោ. ឯកច្ចេ វេជ្ជា ឯវមាហំសុ – ‘បញ្ចមំ ទិវសំ សេដ្ឋិ គហបតិ កាលំ ករិស្សតី’តិ. ឯកច្ចេ វេជ្ជា ឯវមាហំសុ – ‘សត្តមំ ទិវសំ សេដ្ឋិ គហបតិ កាលំ ករិស្សតី’តិ. អយញ្ច រញ្ញោ ជីវកោ វេជ្ជោ តរុណោ ភទ្រកោ. យំនូន មយំ រាជានំ ជីវកំ វេជ្ជំ យាចេយ្យាម សេដ្ឋិំ គហបតិំ តិកិច្ឆិតុ’’ន្តិ. អថ ខោ រាជគហកោ នេគមោ យេន រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ មាគធំ សេនិយំ ពិម្ពិសារំ ឯតទវោច – ‘‘អយំ, ទេវ, សេដ្ឋិ គហបតិ ពហូបការោ ទេវស្ស ចេវ នេគមស្ស ច; អបិ ច, វេជ្ជេហិ បច្ចក្ខាតោ. ឯកច្ចេ វេជ្ជា ឯវមាហំសុ – បញ្ចមំ ទិវសំ សេដ្ឋិ គហបតិ កាលំ ករិស្សតីតិ. ឯកច្ចេ វេជ្ជា ឯវមាហំសុ – សត្តមំ ទិវសំ សេដ្ឋិ គហបតិ កាលំ ករិស្សតីតិ. សាធុ ទេវោ ជីវកំ វេជ្ជំ អាណាបេតុ សេដ្ឋិំ គហបតិំ តិកិច្ឆិតុ’’ន្តិ.

អថ ខោ រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ ជីវកំ កោមារភច្ចំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ភណេ ជីវក, សេដ្ឋិំ គហបតិំ តិកិច្ឆាហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ រញ្ញោ មាគធស្ស សេនិយស្ស ពិម្ពិសារស្ស បដិស្សុត្វា យេន សេដ្ឋិ គហបតិ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា សេដ្ឋិស្ស គហបតិស្ស វិការំ សល្លក្ខេត្វា សេដ្ឋិំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘សចេ ត្វំ, គហបតិ, អរោគោ ភវេយ្យាសិ [សចាហំ តំ គហបតិ អរោគាបេយ្យំ (សី.), សចាហំ តំ គហបតិ អរោគំ ករេយ្យំ (ស្យា.)] កិំ មេ អស្ស ទេយ្យធម្មោ’’តិ? ‘‘សព្ពំ សាបតេយ្យញ្ច តេ, អាចរិយ, ហោតុ, អហញ្ច តេ ទាសោ’’តិ. ‘‘សក្ខិស្សសិ បន ត្វំ, គហបតិ, ឯកេន បស្សេន សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ? ‘‘សក្កោមហំ, អាចរិយ, ឯកេន បស្សេន សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ. ‘‘សក្ខិស្សសិ បន ត្វំ, គហបតិ, ទុតិយេន បស្សេន សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ? ‘‘សក្កោមហំ, អាចរិយ, ទុតិយេន បស្សេន សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ. ‘‘សក្ខិស្សសិ បន ត្វំ, គហបតិ, ឧត្តានោ សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ? ‘‘សក្កោមហំ, អាចរិយ, ឧត្តានោ សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ.

អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ សេដ្ឋិំ គហបតិំ មញ្ចកេ និបាតេត្វា [និបជ្ជាបេត្វា (សី. ស្យា.)] មញ្ចកេ [មញ្ចកេន (សី.)] សម្ពន្ធិត្វា សីសច្ឆវិំ ឧប្បាដេត្វា [ផាលេត្វា (សី.)] សិព្ពិនិំ វិនាមេត្វា ទ្វេ បាណកេ នីហរិត្វា មហាជនស្ស ទស្សេសិ – ‘‘បស្សថយ្យេ [បស្សេស្យាថ (សី.), បស្សថ (ស្យា.), បស្សថយ្យោ (ក.)], ឥមេ ទ្វេ បាណកេ, ឯកំ ខុទ្ទកំ ឯកំ មហល្លកំ. យេ តេ អាចរិយា ឯវមាហំសុ – បញ្ចមំ ទិវសំ សេដ្ឋិ គហបតិ កាលំ ករិស្សតីតិ – តេហាយំ មហល្លកោ បាណកោ ទិដ្ឋោ. បញ្ចមំ ទិវសំ សេដ្ឋិស្ស គហបតិស្ស មត្ថលុង្គំ បរិយាទិយិស្សតិ. មត្ថលុង្គស្ស បរិយាទានា សេដ្ឋិ គហបតិ កាលំ ករិស្សតិ. សុទិដ្ឋោ តេហិ អាចរិយេហិ. យេ តេ អាចរិយា ឯវមាហំសុ – សត្តមំ ទិវសំ សេដ្ឋិ គហបតិ កាលំ ករិស្សតីតិ – តេហាយំ ខុទ្ទកោ បាណកោ ទិដ្ឋោ. សត្តមំ ទិវសំ សេដ្ឋិស្ស គហបតិស្ស មត្ថលុង្គំ បរិយាទិយិស្សតិ. មត្ថលុង្គស្ស បរិយាទានា សេដ្ឋិ គហបតិ កាលំ ករិស្សតិ. សុទិដ្ឋោ តេហិ អាចរិយេហី’’តិ. សិព្ពិនិំ សម្បដិបាដេត្វា សីសច្ឆវិំ សិព្ពិត្វា អាលេបំ អទាសិ. អថ ខោ សេដ្ឋិ គហបតិ សត្តាហស្ស អច្ចយេន ជីវកំ កោមារភច្ចំ ឯតទវោច – ‘‘នាហំ, អាចរិយ, សក្កោមិ ឯកេន បស្សេន សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ. ‘‘ននុ មេ ត្វំ, គហបតិ, បដិស្សុណិ – សក្កោមហំ, អាចរិយ, ឯកេន បស្សេន សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ? ‘‘សច្ចាហំ, អាចរិយ, បដិស្សុណិំ, អបាហំ មរិស្សាមិ, នាហំ សក្កោមិ ឯកេន បស្សេន សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ ត្វំ, គហបតិ, ទុតិយេន បស្សេន សត្តមាសេ និបជ្ជាហី’’តិ. អថ ខោ សេដ្ឋិ គហបតិ សត្តាហស្ស អច្ចយេន ជីវកំ កោមារភច្ចំ ឯតទវោច – ‘‘នាហំ, អាចរិយ, សក្កោមិ ទុតិយេន បស្សេន សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ. ‘‘ននុ មេ ត្វំ, គហបតិ, បដិស្សុណិ – សក្កោមហំ, អាចរិយ, ទុតិយេន បស្សេន សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ? ‘‘សច្ចាហំ, អាចរិយ, បដិស្សុណិំ, អបាហំ មរិស្សាមិ, នាហំ, អាចរិយ, សក្កោមិ ទុតិយេន បស្សេន សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ ត្វំ, គហបតិ, ឧត្តានោ សត្តមាសេ និបជ្ជាហី’’តិ. អថ ខោ សេដ្ឋិ គហបតិ សត្តាហស្ស អច្ចយេន ជីវកំ កោមារភច្ចំ ឯតទវោច – ‘‘នាហំ, អាចរិយ, សក្កោមិ ឧត្តានោ សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ. ‘‘ននុ មេ ត្វំ, គហបតិ, បដិស្សុណិ – សក្កោមហំ, អាចរិយ, ឧត្តានោ សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ? ‘‘សច្ចាហំ, អាចរិយ, បដិស្សុណិំ, អបាហំ មរិស្សាមិ, នាហំ សក្កោមិ ឧត្តានោ សត្តមាសេ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ. ‘‘អហំ ចេ តំ, គហបតិ, ន វទេយ្យំ, ឯត្តកម្បិ ត្វំ ន និបជ្ជេយ្យាសិ, អបិ ច បដិកច្ចេវ មយា ញាតោ – តីហិ សត្តាហេហិ សេដ្ឋិ គហបតិ អរោគោ ភវិស្សតីតិ. ឧដ្ឋេហិ, គហបតិ, អរោគោសិ. ជានាសិ កិំ មេ ទេយ្យធម្មោ’’តិ? ‘‘សព្ពំ សាបតេយ្យញ្ច តេ, អាចរិយ, ហោតុ, អហញ្ច តេ ទាសោ’’តិ. ‘‘អលំ, គហបតិ, មា មេ ត្វំ សព្ពំ សាបតេយ្យំ អទាសិ, មា ច មេ ទាសោ. រញ្ញោ សតសហស្សំ ទេហិ, មយ្ហំ សតសហស្ស’’ន្តិ. អថ ខោ សេដ្ឋិ គហបតិ អរោគោ សមានោ រញ្ញោ សតសហស្សំ អទាសិ, ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស សតសហស្សំ.

រាជគហសេដ្ឋិវត្ថុ និដ្ឋិតំ.

២០៦. សេដ្ឋិបុត្តវត្ថុ

៣៣៣. តេន ខោ បន សមយេន ពារាណសេយ្យកស្ស សេដ្ឋិបុត្តស្ស មោក្ខចិកាយ កីឡន្តស្ស អន្តគណ្ឋាពាធោ ហោតិ, យេន យាគុបិ បីតា ន សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតិ, ភត្តម្បិ ភុត្តំ ន សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតិ, ឧច្ចារោបិ បស្សាវោបិ ន បគុណោ. សោ តេន កិសោ ហោតិ លូខោ ទុព្ពណ្ណោ ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតោ ធមនិសន្ថតគត្តោ. អថ ខោ ពារាណសេយ្យកស្ស សេដ្ឋិស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មយ្ហំ ខោ បុត្តស្ស តាទិសោ អាពាធោ, យេន យាគុបិ បីតា ន សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតិ, ភត្តម្បិ ភុត្តំ ន សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតិ, ឧច្ចារោបិ បស្សាវោបិ ន បគុណោ. សោ តេន កិសោ លូខោ ទុព្ពណ្ណោ ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតោ ធមនិសន្ថតគត្តោ. យំនូនាហំ រាជគហំ គន្ត្វា រាជានំ ជីវកំ វេជ្ជំ យាចេយ្យំ បុត្តំ មេ តិកិច្ឆិតុ’’ន្តិ. អថ ខោ ពារាណសេយ្យកោ សេដ្ឋិ រាជគហំ គន្ត្វា យេន រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ មាគធំ សេនិយំ ពិម្ពិសារំ ឯតទវោច – ‘‘មយ្ហំ ខោ, ទេវ, បុត្តស្ស តាទិសោ អាពាធោ, យេន យាគុបិ បីតា ន សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតិ, ភត្តម្បិ ភុត្តំ ន សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតិ, ឧច្ចារោបិ បស្សាវោបិ ន បគុណោ. សោ តេន កិសោ លូខោ ទុព្ពណ្ណោ ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតោ ធមនិសន្ថតគត្តោ. សាធុ ទេវោ ជីវកំ វេជ្ជំ អាណាបេតុ បុត្តំ មេ តិកិច្ឆិតុ’’ន្តិ.

អថ ខោ រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ ជីវកំ កោមារភច្ចំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ភណេ ជីវក, ពារាណសិំ គន្ត្វា ពារាណសេយ្យកំ សេដ្ឋិបុត្តំ តិកិច្ឆាហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ រញ្ញោ មាគធស្ស សេនិយស្ស ពិម្ពិសារស្ស បដិស្សុត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា យេន ពារាណសេយ្យកោ សេដ្ឋិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ពារាណសេយ្យកស្ស សេដ្ឋិបុត្តស្ស វិការំ សល្លក្ខេត្វា ជនំ ឧស្សារេត្វា តិរោករណិយំ បរិក្ខិបិត្វា ថម្ភេ ឧព្ពន្ធិត្វា [ឧបនិពន្ធិត្វា (សី. ស្យា.)] ភរិយំ បុរតោ ឋបេត្វា ឧទរច្ឆវិំ ឧប្បាដេត្វា អន្តគណ្ឋិំ នីហរិត្វា ភរិយាយ ទស្សេសិ – ‘‘បស្ស តេ សាមិកស្ស អាពាធំ, ឥមិនា យាគុបិ បីតា ន សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតិ, ភត្តម្បិ ភុត្តំ ន សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតិ, ឧច្ចារោបិ បស្សាវោបិ ន បគុណោ; ឥមិនាយំ កិសោ លូខោ ទុព្ពណ្ណោ ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតោ ធមនិសន្ថតគត្តោ’’តិ. អន្តគណ្ឋិំ វិនិវេឋេត្វា អន្តានិ បដិបវេសេត្វា ឧទរច្ឆវិំ សិព្ពិត្វា អាលេបំ អទាសិ. អថ ខោ ពារាណសេយ្យកោ សេដ្ឋិបុត្តោ នចិរស្សេវ អរោគោ អហោសិ. អថ ខោ ពារាណសេយ្យកោ សេដ្ឋិ ‘បុត្តោ មេ អរោគោ ឋិតោ’តិ [អរោគាបិតោតិ (សី.)] ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស សោឡសសហស្សានិ បាទាសិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ តានិ សោឡសសហស្សានិ អាទាយ បុនទេវ រាជគហំ បច្ចាគញ្ឆិ.

សេដ្ឋិបុត្តវត្ថុ និដ្ឋិតំ.

២០៧. បជ្ជោតរាជវត្ថុ

៣៣៤. តេន ខោ បន សមយេន រញ្ញោ [ឧជ្ជេនិយំ រញ្ញោ (ស្យា.)] បជ្ជោតស្ស បណ្ឌុរោគាពាធោ ហោតិ. ពហូ មហន្តា មហន្តា ទិសាបាមោក្ខា វេជ្ជា អាគន្ត្វា នាសក្ខិំសុ អរោគំ កាតុំ. ពហុំ ហិរញ្ញំ អាទាយ អគមំសុ. អថ ខោ រាជា បជ្ជោតោ រញ្ញោ មាគធស្ស សេនិយស្ស ពិម្ពិសារស្ស សន្តិកេ ទូតំ បាហេសិ – ‘‘មយ្ហំ ខោ តាទិសោ អាពាធោ, សាធុ ទេវោ ជីវកំ វេជ្ជំ អាណាបេតុ, សោ មំ តិកិច្ឆិស្សតី’’តិ. អថ ខោ រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ ជីវកំ កោមារភច្ចំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ភណេ ជីវក; ឧជ្ជេនិំ គន្ត្វា រាជានំ បជ្ជោតំ តិកិច្ឆាហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ រញ្ញោ មាគធស្ស សេនិយស្ស ពិម្ពិសារស្ស បដិស្សុត្វា ឧជ្ជេនិំ គន្ត្វា យេន រាជា បជ្ជោតោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា រញ្ញោ បជ្ជោតស្ស វិការំ សល្លក្ខេត្វា រាជានំ បជ្ជោតំ ឯតទវោច – ‘‘សប្បិំ ទេហិ [ឥទំ បទទ្វយំ សី. ស្យា. បោត្ថកេសុ នត្ថិ], សប្បិំ ទេវ, និប្បចិស្សាមិ. តំ ទេវោ បិវិស្សតី’’តិ. ‘‘អលំ, ភណេ ជីវក, យំ តេ សក្កា វិនា សប្បិនា អរោគំ កាតុំ តំ ករោហិ. ជេគុច្ឆំ មេ សប្បិ, បដិកូល’’ន្តិ. អថ ខោ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមស្ស ខោ រញ្ញោ តាទិសោ អាពាធោ, ន សក្កា វិនា សប្បិនា អរោគំ កាតុំ. យំនូនាហំ សប្បិំ និប្បចេយ្យំ កសាវវណ្ណំ កសាវគន្ធំ កសាវរស’’ន្តិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ នានាភេសជ្ជេហិ សប្បិំ និប្បចិ កសាវវណ្ណំ កសាវគន្ធំ កសាវរសំ. អថ ខោ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមស្ស ខោ រញ្ញោ សប្បិ បីតំ បរិណាមេន្តំ ឧទ្ទេកំ ទស្សតិ. ចណ្ឌោយំ រាជា ឃាតាបេយ្យាបិ មំ. យំនូនាហំ បដិកច្ចេវ អាបុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ យេន រាជា បជ្ជោតោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ បជ្ជោតំ ឯតទវោច – ‘‘មយំ ខោ, ទេវ, វេជ្ជា នាម តាទិសេន មុហុត្តេន មូលានិ ឧទ្ធរាម ភេសជ្ជានិ សំហរាម. សាធុ ទេវោ វាហនាគារេសុ ច ទ្វារេសុ ច អាណាបេតុ – យេន វាហនេន ជីវកោ ឥច្ឆតិ តេន វាហនេន គច្ឆតុ, យេន ទ្វារេន ឥច្ឆតិ តេន ទ្វារេន គច្ឆតុ, យំ កាលំ ឥច្ឆតិ តំ កាលំ គច្ឆតុ, យំ កាលំ ឥច្ឆតិ តំ កាលំ បវិសតូ’’តិ. អថ ខោ រាជា បជ្ជោតោ វាហនាគារេសុ ច ទ្វារេសុ ច អាណាបេសិ – ‘‘យេន វាហនេន ជីវកោ ឥច្ឆតិ តេន វាហនេន គច្ឆតុ, យេន ទ្វារេន ឥច្ឆតិ តេន ទ្វារេន គច្ឆតុ, យំ កាលំ ឥច្ឆតិ តំ កាលំ គច្ឆតុ, យំ កាលំ ឥច្ឆតិ តំ កាលំ បវិសតូ’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន រញ្ញោ បជ្ជោតស្ស ភទ្ទវតិកា នាម ហត្ថិនិកា បញ្ញាសយោជនិកា ហោតិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ រញ្ញោ បជ្ជោតស្ស សប្បិំ [តំ សប្បិំ (ស្យា.)] ឧបនាមេសិ – ‘‘កសាវំ ទេវោ បិវតូ’’តិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ រាជានំ បជ្ជោតំ សប្បិំ បាយេត្វា ហត្ថិសាលំ គន្ត្វា ភទ្ទវតិកាយ ហត្ថិនិកាយ នគរម្ហា និប្បតិ.

អថ ខោ រញ្ញោ បជ្ជោតស្ស តំ សប្បិ បីតំ បរិណាមេន្តំ ឧទ្ទេកំ អទាសិ. អថ ខោ រាជា បជ្ជោតោ មនុស្សេ ឯតទវោច – ‘‘ទុដ្ឋេន, ភណេ, ជីវកេន សប្បិំ បាយិតោម្ហិ. តេន ហិ, ភណេ, ជីវកំ វេជ្ជំ វិចិនថា’’តិ. ‘‘ភទ្ទវតិកាយ, ទេវ, ហត្ថិនិកាយ នគរម្ហា និប្បតិតោ’’តិ. តេន ខោ បន សមយេន រញ្ញោ បជ្ជោតស្ស កាកោ នាម ទាសោ សដ្ឋិយោជនិកោ ហោតិ, អមនុស្សេន បដិច្ច ជាតោ. អថ ខោ រាជា បជ្ជោតោ កាកំ ទាសំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ភណេ កាក, ជីវកំ វេជ្ជំ និវត្តេហិ – រាជា តំ, អាចរិយ, និវត្តាបេតីតិ. ឯតេ ខោ, ភណេ កាក, វេជ្ជា នាម ពហុមាយា. មា ចស្ស កិញ្ចិ បដិគ្គហេសី’’តិ.

អថ ខោ កាកោ ទាសោ ជីវកំ កោមារភច្ចំ អន្តរាមគ្គេ កោសម្ពិយំ សម្ភាវេសិ

បាតរាសំ ករោន្តំ. អថ ខោ កាកោ ទាសោ ជីវកំ កោមារភច្ចំ ឯតទវោច – ‘‘រាជា តំ, អាចរិយ, និវត្តាបេតី’’តិ. ‘‘អាគមេហិ, ភណេ កាក, យាវ ភុញ្ជាម [ភុញ្ជាមិ (សី. ស្យា.)]. ហន្ទ, ភណេ កាក, ភុញ្ជស្សូ’’តិ. ‘‘អលំ, អាចរិយ, រញ្ញាម្ហិ អាណត្តោ – ឯតេ ខោ, ភណេ កាក, វេជ្ជា នាម ពហុមាយា, មា ចស្ស កិញ្ចិ បដិគ្គហេសី’’តិ. តេន ខោ បន សមយេន ជីវកោ កោមារភច្ចោ នខេន ភេសជ្ជំ ឱលុម្បេត្វា អាមលកញ្ច ខាទតិ បានីយញ្ច បិវតិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ កាកំ ទាសំ ឯតទវោច – ‘‘ហន្ទ, ភណេ កាក, អាមលកញ្ច ខាទ បានីយញ្ច បិវស្សូ’’តិ. អថ ខោ កាកោ ទាសោ – អយំ ខោ វេជ្ជោ អាមលកញ្ច ខាទតិ បានីយញ្ច បិវតិ, ន អរហតិ កិញ្ចិ បាបកំ ហោតុន្តិ – ឧបឌ្ឍាមលកញ្ច ខាទិ បានីយញ្ច អបាយិ. តស្ស តំ ឧបឌ្ឍាមលកំ ខាទិតំ តត្ថេវ និច្ឆារេសិ. អថ ខោ កាកោ ទាសោ ជីវកំ កោមារភច្ចំ ឯតទវោច – ‘‘អត្ថិ មេ, អាចរិយ, ជីវិត’’ន្តិ? ‘‘មា, ភណេ កាក, ភាយិ, ត្វំ ចេវ អរោគោ ភវិស្សសិ រាជា ច. ចណ្ឌោ សោ រាជា ឃាតាបេយ្យាបិ មំ, តេនាហំ ន និវត្តាមី’’តិ ភទ្ទវតិកំ ហត្ថិនិកំ កាកស្ស និយ្យាទេត្វា យេន រាជគហំ តេន បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន យេន រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា រញ្ញោ មាគធស្ស សេនិយស្ស ពិម្ពិសារស្ស ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. ‘‘សុដ្ឋុ, ភណេ ជីវក, អកាសិ យម្បិ ន និវត្តោ, ចណ្ឌោ សោ រាជា ឃាតាបេយ្យាបិ ត’’ន្តិ. អថ ខោ រាជា បជ្ជោតោ អរោគោ សមានោ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស សន្តិកេ ទូតំ បាហេសិ – ‘‘អាគច្ឆតុ ជីវកោ, វរំ ទស្សាមី’’តិ. ‘‘អលំ, អយ្យោ [ទេវ (ស្យា.)], អធិការំ មេ ទេវោ សរតូ’’តិ.

បជ្ជោតរាជវត្ថុ និដ្ឋិតំ.

២០៨. សិវេយ្យកទុស្សយុគកថា

៣៣៥. តេន ខោ បន សមយេន រញ្ញោ បជ្ជោតស្ស សិវេយ្យកំ ទុស្សយុគំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ពហូនំ [ពហុន្នំ (សី. ស្យា.)] ទុស្សានំ ពហូនំ ទុស្សយុគានំ ពហូនំ ទុស្សយុគសតានំ ពហូនំ ទុស្សយុគសហស្សានំ ពហូនំ ទុស្សយុគសតសហស្សានំ អគ្គញ្ច សេដ្ឋញ្ច មោក្ខញ្ច ឧត្តមញ្ច បវរញ្ច. អថ ខោ រាជា បជ្ជោតោ តំ សិវេយ្យកំ ទុស្សយុគំ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស បាហេសិ. អថ ខោ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥទំ ខោ មេ សិវេយ្យកំ ទុស្សយុគំ រញ្ញា បជ្ជោតេន បហិតំ – ពហូនំ ទុស្សានំ ពហូនំ ទុស្សយុគានំ ពហូនំ ទុស្សយុគសតានំ ពហូនំ ទុស្សយុគសហស្សានំ ពហូនំ ទុស្សយុគសតសហស្សានំ អគ្គញ្ច សេដ្ឋញ្ច មោក្ខញ្ច ឧត្តមញ្ច បវរញ្ច. នយិទំ អញ្ញោ កោចិ បច្ចារហតិ អញ្ញត្រ តេន ភគវតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន, រញ្ញា វា មាគធេន សេនិយេន ពិម្ពិសារេនា’’តិ.

សិវេយ្យកទុស្សយុគកថា និដ្ឋិតា.

២០៩. សមត្តិំសវិរេចនកថា

៣៣៦. តេន ខោ បន សមយេន ភគវតោ កាយោ ទោសាភិសន្នោ ហោតិ. អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘ទោសាភិសន្នោ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស កាយោ. ឥច្ឆតិ តថាគតោ វិរេចនំ បាតុ’’ន្តិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ជីវកោ កោមារភច្ចោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ជីវកំ កោមារភច្ចំ ឯតទវោច – ‘‘ទោសាភិសន្នោ ខោ, អាវុសោ ជីវក, តថាគតស្ស កាយោ. ឥច្ឆតិ តថាគតោ វិរេចនំ បាតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ អានន្ទ, ភគវតោ កាយំ កតិបាហំ សិនេហេថា’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ កាយំ កតិបាហំ សិនេហេត្វា យេន ជីវកោ កោមារភច្ចោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ជីវកំ កោមារភច្ចំ ឯតទវោច – ‘‘សិនិទ្ធោ ខោ, អាវុសោ ជីវក, តថាគតស្ស កាយោ. យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញសី’’តិ. អថ ខោ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ន ខោ មេតំ បតិរូបំ យោហំ ភគវតោ ឱឡារិកំ វិរេចនំ ទទេយ្យ’’ន្តិ. តីណិ ឧប្បលហត្ថានិ នានាភេសជ្ជេហិ បរិភាវេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ឯកំ ឧប្បលហត្ថំ ភគវតោ ឧបនាមេសិ – ‘‘ឥមំ, ភន្តេ, ភគវា បឋមំ ឧប្បលហត្ថំ ឧបសិង្ឃតុ. ឥទំ ភគវន្តំ ទសក្ខត្តុំ វិរេចេស្សតី’’តិ. ទុតិយំ ឧប្បលហត្ថំ ភគវតោ ឧបនាមេសិ – ‘‘ឥមំ, ភន្តេ, ភគវា ទុតិយំ ឧប្បលហត្ថំ ឧបសិង្ឃតុ. ឥទំ ភគវន្តំ ទសក្ខត្តុំ វិរេចេស្សតី’’តិ. តតិយំ ឧប្បលហត្ថំ ភគវតោ ឧបនាមេសិ – ‘‘ឥមំ, ភន្តេ, ភគវា តតិយំ ឧប្បលហត្ថំ ឧបសិង្ឃតុ. ឥទំ ភគវន្តំ ទសក្ខត្តុំ វិរេចេស្សតី’’តិ. ឯវំ ភគវតោ សមត្តិំសាយ វិរេចនំ ភវិស្សតីតិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ ភគវតោ សមត្តិំសាយ វិរេចនំ ទត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស ពហិ ទ្វារកោដ្ឋកា និក្ខន្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មយា ខោ ភគវតោ សមត្តិំសាយ វិរេចនំ ទិន្នំ. ទោសាភិសន្នោ តថាគតស្ស កាយោ. ន ភគវន្តំ សមត្តិំសក្ខត្តុំ វិរេចេស្សតិ, ឯកូនត្តិំសក្ខត្តុំ ភគវន្តំ វិរេចេស្សតិ. អបិ ច, ភគវា វិរិត្តោ នហាយិស្សតិ. នហាតំ ភគវន្តំ សកិំ វិរេចេស្សតិ. ឯវំ ភគវតោ សមត្តិំសាយ វិរេចនំ ភវិស្សតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥធានន្ទ, ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស ពហិ ទ្វារកោដ្ឋកា និក្ខន្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘មយា ខោ ភគវតោ សមត្តិំសាយ វិរេចនំ ទិន្នំ. ទោសាភិសន្នោ តថាគតស្ស កាយោ. ន ភគវន្តំ សមតិំសក្ខត្តុំ វិរេចេស្សតិ, ឯកូនតិំសក្ខត្តុំ ភគវន្តំ វិរេចេស្សតិ. អបិ ច, ភគវា វិរិត្តោ នហាយិស្សតិ. នហាតំ ភគវន្តំ សកិំ វិរេចេស្សតិ. ឯវំ ភគវតោ សមត្តិំសាយ វិរេចនំ ភវិស្សតី’តិ. តេន ហានន្ទ, ឧណ្ហោទកំ បដិយាទេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បដិស្សុណិត្វា ឧណ្ហោទកំ បដិយាទេសិ.

អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘វិរិត្តោ, ភន្តេ, ភគវា’’តិ? ‘‘វិរិត្តោម្ហិ, ជីវកា’’តិ. ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, ពហិ ទ្វារកោដ្ឋកា និក្ខន្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មយា ខោ ភគវតោ សមត្តិំសាយ វិរេចនំ ទិន្នំ. ទោសាភិសន្នោ តថាគតស្ស កាយោ. ន ភគវន្តំ សមត្តិំសក្ខត្តុំ វិរេចេស្សតិ, ឯកូនត្តិំសក្ខត្តុំ ភគវន្តំ វិរេចេស្សតិ. អបិ ច, ភគវា វិរិត្តោ នហាយិស្សតិ. នហាតំ ភគវន្តំ សកិំ វិរេចេស្សតិ. ឯវំ ភគវតោ សមត្តិំសាយ វិរេចនំ ភវិស្សតី’’តិ. នហាយតុ, ភន្តេ, ភគវា, នហាយតុ សុគតោតិ. អថ ខោ ភគវា ឧណ្ហោទកំ នហាយិ. នហាតំ ភគវន្តំ សកិំ វិរេចេសិ. ឯវំ ភគវតោ សមត្តិំសាយ វិរេចនំ អហោសិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យាវ, ភន្តេ, ភគវតោ កាយោ បកតត្តោ ហោតិ, អលំ [អហំ តាវ យូសបិណ្ដបាតេនាតិ (សី.), អលំ យូសបិណ្ដកេនាតិ (ស្យា.)] យូសបិណ្ឌបាតេនា’’តិ.

សមត្តិំសវិរេចនកថា និដ្ឋិតា.

២១០. វរយាចនាកថា

៣៣៧. អថ ខោ ភគវតោ កាយោ នចិរស្សេវ បកតត្តោ អហោសិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ តំ សិវេយ្យកំ ទុស្សយុគំ អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯកាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ វរំ យាចាមី’’តិ. ‘‘អតិក្កន្តវរា ខោ, ជីវក, តថាគតា’’តិ. ‘‘យញ្ច, ភន្តេ, កប្បតិ យញ្ច អនវជ្ជ’’ន្តិ. ‘‘វទេហិ, ជីវកា’’តិ. ‘‘ភគវា, ភន្តេ, បំសុកូលិកោ, ភិក្ខុសង្ឃោ ច. ឥទំ មេ, ភន្តេ, សិវេយ្យកំ ទុស្សយុគំ រញ្ញា បជ្ជោតេន បហិតំ – ពហូនំ ទុស្សានំ ពហូនំ ទុស្សយុគានំ ពហូនំ ទុស្សយុគសតានំ ពហូនំ ទុស្សយុគសហស្សានំ ពហូនំ ទុស្សយុគសតសហស្សានំ អគ្គញ្ច សេដ្ឋញ្ច មោក្ខញ្ច ឧត្តមញ្ច បវរញ្ច. បដិគ្គណ្ហាតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សិវេយ្យកំ ទុស្សយុគំ; ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច គហបតិចីវរំ អនុជានាតូ’’តិ. បដិគ្គហេសិ ភគវា សិវេយ្យកំ ទុស្សយុគំ. អថ ខោ ភគវា ជីវកំ កោមារភច្ចំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតោ សមាទបិតោ សមុត្តេជិតោ សម្បហំសិតោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គហបតិចីវរំ. យោ ឥច្ឆតិ, បំសុកូលិកោ ហោតុ. យោ ឥច្ឆតិ, គហបតិចីវរំ សាទិយតុ. ឥតរីតរេនបាហំ [បហំ (សី.), ចាហំ (ស្យា.)], ភិក្ខវេ, សន្តុដ្ឋិំ វណ្ណេមី’’តិ.

អស្សោសុំ ខោ រាជគហេ មនុស្សា – ‘‘ភគវតា កិរ ភិក្ខូនំ គហបតិចីវរំ អនុញ្ញាត’’ន្តិ. តេ ច មនុស្សា ហដ្ឋា អហេសុំ ឧទគ្គា ‘‘ឥទានិ ខោ មយំ ទានានិ ទស្សាម បុញ្ញានិ ករិស្សាម, យតោ ភគវតា ភិក្ខូនំ គហបតិចីវរំ អនុញ្ញាត’’ន្តិ. ឯកាហេនេវ រាជគហេ ពហូនិ ចីវរសហស្សានិ ឧប្បជ្ជិំសុ.

អស្សោសុំ ខោ ជានបទា មនុស្សា – ‘‘ភគវតា កិរ ភិក្ខូនំ គហបតិចីវរំ អនុញ្ញាត’’ន្តិ. តេ ច មនុស្សា ហដ្ឋា អហេសុំ ឧទគ្គា – ‘‘ឥទានិ ខោ មយំ ទានានិ ទស្សាម បុញ្ញានិ ករិស្សាម, យតោ ភគវតា ភិក្ខូនំ គហបតិចីវរំ អនុញ្ញាត’’ន្តិ. ជនបទេបិ ឯកាហេនេវ ពហូនិ ចីវរសហស្សានិ ឧប្បជ្ជិំសុ.

តេន ខោ បន សមយេន សង្ឃស្ស បាវារោ ឧប្បន្នោ ហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បាវារន្តិ.

កោសេយ្យបាវារោ ឧប្បន្នោ ហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កោសេយ្យបាវារន្តិ.

កោជវំ ឧប្បន្នំ ហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កោជវន្តិ.

វរយាចនាកថា និដ្ឋិតា.

បឋមភាណវារោ និដ្ឋិតោ.

២១១. កម្ពលានុជាននាទិកថា

៣៣៨. តេន ខោ បន សមយេន កាសិរាជា ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស អឌ្ឍកាសិកំ កម្ពលំ បាហេសិ ឧបឌ្ឍកាសិនំ ខមមានំ. អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ តំ អឌ្ឍកាសិកំ កម្ពលំ អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អយំ មេ, ភន្តេ, អឌ្ឍកាសិកោ កម្ពលោ កាសិរញ្ញា បហិតោ ឧបឌ្ឍកាសិនំ ខមមានោ. បដិគ្គណ្ហាតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា កម្ពលំ, យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. បដិគ្គហេសិ ភគវា កម្ពលំ. អថ ខោ ភគវា ជីវកំ កោមារភច្ចំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ…បេ… បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កម្ពល’’ន្តិ.

៣៣៩. តេន ខោ បន សមយេន សង្ឃស្ស ឧច្ចាវចានិ ចីវរានិ ឧប្បន្នានិ ហោន្តិ. អថ ខោ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘កិំ នុ ខោ ភគវតា ចីវរំ អនុញ្ញាតំ, កិំ អននុញ្ញាត’’ន្តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឆ ចីវរានិ – ខោមំ កប្បាសិកំ កោសេយ្យំ កម្ពលំ សាណំ ភង្គន្តិ.

៣៤០. តេន ខោ បន សមយេន យេ តេ ភិក្ខូ គហបតិចីវរំ សាទិយន្តិ តេ កុក្កុច្ចាយន្តា បំសុកូលំ ន សាទិយន្តិ – ឯកំយេវ ភគវតា ចីវរំ អនុញ្ញាតំ, ន ទ្វេតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គហបតិចីវរំ សាទិយន្តេន បំសុកូលម្បិ សាទិយិតុំ; តទុភយេនបាហំ, ភិក្ខវេ, សន្តុដ្ឋិំ វណ្ណេមីតិ.

កម្ពលានុជាននាទិកថា និដ្ឋិតា.

២១២. បំសុកូលបរិយេសនកថា

៣៤១. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ កោសលេសុ ជនបទេ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា ហោន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ, ឯកច្ចេ ភិក្ខូ នាគមេសុំ. យេ តេ ភិក្ខូ សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ តេ បំសុកូលានិ លភិំសុ. យេ តេ ភិក្ខូ នាគមេសុំ តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘អម្ហាកម្បិ, អាវុសោ, ភាគំ ទេថា’’តិ. តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ន មយំ, អាវុសោ, តុម្ហាកំ ភាគំ ទស្សាម. កិស្ស តុម្ហេ នាគមិត្ថា’’តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, នាគមេន្តានំ នាកាមា ភាគំ ទាតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ កោសលេសុ ជនបទេ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា ហោន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ, ឯកច្ចេ ភិក្ខូ អាគមេសុំ. យេ តេ ភិក្ខូ សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ តេ បំសុកូលានិ លភិំសុ. យេ តេ ភិក្ខូ អាគមេសុំ តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘អម្ហាកម្បិ, អាវុសោ, ភាគំ ទេថា’’តិ. តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ន មយំ, អាវុសោ, តុម្ហាកំ ភាគំ ទស្សាម. កិស្ស តុម្ហេ ន ឱក្កមិត្ថា’’តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាគមេន្តានំ អកាមា ភាគំ ទាតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ កោសលេសុ ជនបទេ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា ហោន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ បឋមំ សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ, ឯកច្ចេ ភិក្ខូ បច្ឆា ឱក្កមិំសុ. យេ តេ ភិក្ខូ បឋមំ សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ តេ បំសុកូលានិ លភិំសុ. យេ តេ ភិក្ខូ បច្ឆា ឱក្កមិំសុ តេ ន លភិំសុ. តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘អម្ហាកម្បិ, អាវុសោ, ភាគំ ទេថា’’តិ. តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ន មយំ, អាវុសោ, តុម្ហាកំ ភាគំ ទស្សាម. កិស្ស តុម្ហេ បច្ឆា ឱក្កមិត្ថា’’តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បច្ឆា ឱក្កន្តានំ នាកាមា ភាគំ ទាតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ កោសលេសុ ជនបទេ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា ហោន្តិ. តេ សទិសា សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ បំសុកូលានិ លភិំសុ, ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ន លភិំសុ. យេ តេ ភិក្ខូ ន លភិំសុ, តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘អម្ហាកម្បិ, អាវុសោ, ភាគំ ទេថា’’តិ. តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ន មយំ, អាវុសោ, តុម្ហាកំ ភាគំ ទស្សាម. កិស្ស តុម្ហេ ន លភិត្ថា’’តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សទិសានំ ឱក្កន្តានំ អកាមា ភាគំ ទាតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ កោសលេសុ ជនបទេ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា ហោន្តិ. តេ កតិកំ កត្វា សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ បំសុកូលានិ លភិំសុ, ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ន លភិំសុ. យេ តេ ភិក្ខូ ន លភិំសុ តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘អម្ហាកម្បិ, អាវុសោ, ភាគំ ទេថា’’តិ. តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ន មយំ, អាវុសោ, តុម្ហាកំ ភាគំ ទស្សាម. កិស្ស តុម្ហេ ន លភិត្ថា’’តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កតិកំ កត្វា ឱក្កន្តានំ អកាមា ភាគំ ទាតុន្តិ.

បំសុកូលបរិយេសនកថា និដ្ឋិតា.

២១៣. ចីវរបដិគ្គាហកសម្មុតិកថា

៣៤២. តេន ខោ បន សមយេន មនុស្សា ចីវរំ អាទាយ អារាមំ អាគច្ឆន្តិ. តេ បដិគ្គាហកំ អលភមានា បដិហរន្តិ. ចីវរំ បរិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតំ ភិក្ខុំ ចីវរបដិគ្គាហកំ សម្មន្និតុំ – យោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ទោសាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន មោហាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ភយាគតិំ គច្ឆេយ្យ, គហិតាគហិតញ្ច ជានេយ្យ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, សម្មន្និតព្ពោ. បឋមំ ភិក្ខុ យាចិតព្ពោ; យាចិត្វា ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរបដិគ្គាហកំ សម្មន្នេយ្យ. ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរបដិគ្គាហកំ សម្មន្នតិ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរបដិគ្គាហកស្ស សម្មុតិ, សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘សម្មតោ សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ ចីវរបដិគ្គាហកោ. ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ចីវរបដិគ្គាហកា ភិក្ខូ ចីវរំ បដិគ្គហេត្វា តត្ថេវ ឧជ្ឈិត្វា បក្កមន្តិ. ចីវរំ នស្សតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតំ ភិក្ខុំ ចីវរនិទហកំ សម្មន្និតុំ – យោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ទោសាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន មោហាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ភយាគតិំ គច្ឆេយ្យ, និហិតានិហិតញ្ច ជានេយ្យ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, សម្មន្និតព្ពោ. បឋមំ ភិក្ខុ យាចិតព្ពោ; យាចិត្វា ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរនិទហកំ សម្មន្នេយ្យ. ឯសា ញត្តិ. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរនិទហកំ សម្មន្នតិ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរនិទហកស្ស សម្មុតិ, សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘សម្មតោ សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ ចីវរនិទហកោ. ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ.

ចីវរបដិគ្គាហកសម្មុតិកថា និដ្ឋិតា.

២១៤. ភណ្ឌាគារសម្មុតិអាទិកថា

៣៤៣. តេន ខោ បន សមយេន ចីវរនិទហកោ ភិក្ខុ មណ្ឌបេបិ រុក្ខមូលេបិ និព្ពកោសេបិ ចីវរំ និទហតិ, ឧន្ទូរេហិបិ ឧបចិកាហិបិ ខជ្ជន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ភណ្ឌាគារំ សម្មន្និតុំ, យំ សង្ឃោ អាកង្ខតិ វិហារំ វា អឌ្ឍយោគំ វា បាសាទំ វា ហម្មិយំ វា គុហំ វា. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, សម្មន្និតព្ពោ. ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ វិហារំ ភណ្ឌាគារំ សម្មន្នេយ្យ. ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ វិហារំ ភណ្ឌាគារំ សម្មន្នតិ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥត្ថន្នាមស្ស វិហារស្ស ភណ្ឌាគារស្ស សម្មុតិ, សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘សម្មតោ សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមោ វិហារោ ភណ្ឌាគារំ. ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន សង្ឃស្ស ភណ្ឌាគារេ ចីវរំ អគុត្តំ ហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតំ ភិក្ខុំ ភណ្ឌាគារិកំ សម្មន្និតុំ – យោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ទោសាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន មោហាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ភយាគតិំ គច្ឆេយ្យ, គុត្តាគុត្តញ្ច ជានេយ្យ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, សម្មន្និតព្ពោ. បឋមំ ភិក្ខុ យាចិតព្ពោ; យាចិត្វា ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ភណ្ឌាគារិកំ សម្មន្នេយ្យ. ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ភណ្ឌាគារិកំ សម្មន្នតិ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ភណ្ឌាគារិកស្ស សម្មុតិ, សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘សម្មតោ សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ ភណ្ឌាគារិកោ. ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ភណ្ឌាគារិកំ វុដ្ឋាបេន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ន, ភិក្ខវេ, ភណ្ឌាគារិកោ វុដ្ឋាបេតព្ពោ. យោ វុដ្ឋាបេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ.

តេន ខោ បន សមយេន សង្ឃស្ស ភណ្ឌាគារេ ចីវរំ ឧស្សន្នំ ហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សម្មុខីភូតេន សង្ឃេន ភាជេតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន សង្ឃោ ចីវរំ ភាជេន្តោ កោលាហលំ អកាសិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតំ ភិក្ខុំ ចីវរភាជកំ សម្មន្និតុំ – យោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ទោសាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន មោហាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ភយាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ភាជិតាភាជិតញ្ច ជានេយ្យ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, សម្មន្និតព្ពោ. បឋមំ ភិក្ខុ យាចិតព្ពោ; យាចិត្វា ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរភាជកំ សម្មន្នេយ្យ. ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរភាជកំ សម្មន្នតិ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរភាជកស្ស សម្មុតិ, សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘សម្មតោ សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ ចីវរភាជកោ. ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ.

អថ ខោ ចីវរភាជកានំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘កថំ នុ ខោ ចីវរំ ភាជេតព្ព’’ន្តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បឋមំ ឧច្ចិនិត្វា តុលយិត្វា វណ្ណាវណ្ណំ កត្វា ភិក្ខូ គណេត្វា វគ្គំ ពន្ធិត្វា ចីវរបដិវីសំ ឋបេតុន្តិ.

អថ ខោ ចីវរភាជកានំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘កថំ នុ ខោ សាមណេរានំ ចីវរបដិវីសោ ទាតព្ពោ’’តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សាមណេរានំ ឧបឌ្ឍបដិវីសំ ទាតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ សកេន ភាគេន ឧត្តរិតុកាមោ ហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧត្តរន្តស្ស សកំ ភាគំ ទាតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ អតិរេកភាគេន ឧត្តរិតុកាមោ ហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អនុក្ខេបេ ទិន្នេ អតិរេកភាគំ ទាតុន្តិ.

អថ ខោ ចីវរភាជកានំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘កថំ នុ ខោ ចីវរបដិវីសោ ទាតព្ពោ, អាគតបដិបាដិយា [អាគតាគតបដិបាដិយា (ក.)] នុ ខោ ឧទាហុ យថាវុឌ្ឍ’’ន្តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វិកលកេ តោសេត្វា កុសបាតំ កាតុន្តិ.

ភណ្ឌាគារសម្មុតិអាទិកថា និដ្ឋិតា.

២១៥. ចីវររជនកថា

៣៤៤. តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ ឆកណេនបិ បណ្ឌុមត្តិកាយបិ ចីវរំ រជន្តិ. ចីវរំ ទុព្ពណ្ណំ ហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឆ រជនានិ – មូលរជនំ, ខន្ធរជនំ, តចរជនំ, បត្តរជនំ, បុប្ផរជនំ, ផលរជនន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ សីតុទកាយ [សីតុន្ទិកាយ (សី.), សីតូទកាយ (ស្យា.)] ចីវរំ រជន្តិ. ចីវរំ ទុគ្គន្ធំ ហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, រជនំ បចិតុំ ចុល្លំ រជនកុម្ភិន្តិ. រជនំ ឧត្តរិយតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧត្តរាឡុម្បំ [ឧត្តរាឡុបំ (យោជនា), ឧត្តរាឡុបំ (ស្យា.)] ពន្ធិតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ ន ជានន្តិ រជនំ បក្កំ វា អបក្កំ វា. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧទកេ វា នខបិដ្ឋិកាយ វា ថេវកំ ទាតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ រជនំ ឱរោបេន្តា កុម្ភិំ អាវិញ្ឆន្តិ [អាវិញ្ជន្តិ (សី.), អាវដ្ដន្តិ (ស្យា.)]. កុម្ភី ភិជ្ជតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, រជនុឡុង្កំ [រជនាឡុង្កំ (យោជនា)] ទណ្ឌកថាលកន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូនំ រជនភាជនំ ន សំវិជ្ជតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, រជនកោលម្ពំ រជនឃដន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ បាតិយាបិ បត្តេបិ ចីវរំ ឱមទ្ទន្តិ. ចីវរំ បរិភិជ្ជតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, រជនទោណិកន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ ឆមាយ ចីវរំ បត្ថរន្តិ. ចីវរំ បំសុកិតំ ហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិណសន្ថារកន្តិ.

តិណសន្ថារកោ ឧបចិកាហិ ខជ្ជតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ចីវរវំសំ ចីវររជ្ជុន្តិ.

មជ្ឈេន លគ្គេន្តិ. រជនំ ឧភតោ គលតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កណ្ណេ ពន្ធិតុន្តិ.

កណ្ណោ ជីរតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កណ្ណសុត្តកន្តិ.

រជនំ ឯកតោ គលតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សម្បរិវត្តកំ សម្បរិវត្តកំ រជេតុំ, ន ច អច្ឆិន្នេ ថេវេ បក្កមិតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ចីវរំ បត្ថិន្នំ ហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧទកេ ឱសារេតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ចីវរំ ផរុសំ ហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បាណិនា អាកោដេតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ អច្ឆិន្នកានិ ចីវរានិ ធារេន្តិ ទន្តកាសាវានិ. មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – សេយ្យថាបិ នាម [សេយ្យថាបិ (?)] គិហី កាមភោគិនោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ន, ភិក្ខវេ, អច្ឆិន្នកានិ ចីវរានិ ធារេតព្ពានិ. យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ.

ចីវររជនកថា និដ្ឋិតា.

២១៦. ឆិន្នកចីវរានុជាននា

៣៤៥. អថ ខោ ភគវា រាជគហេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន ទក្ខិណាគិរិ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា មគធខេត្តំ អច្ឆិពទ្ធំ [អច្ចិពទ្ធំ (សី. ស្យា.), អច្ឆិពន្ធំ (ក.)] បាឡិពទ្ធំ មរិយាទពទ្ធំ សិង្ឃាដកពទ្ធំ, ទិស្វាន អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘បស្សសិ នោ ត្វំ, អានន្ទ, មគធខេត្តំ អច្ឆិពទ្ធំ បាឡិពទ្ធំ មរិយាទពទ្ធំ សិង្ឃាដកពទ្ធ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឧស្សហសិ ត្វំ, អានន្ទ, ភិក្ខូនំ ឯវរូបានិ ចីវរានិ សំវិទហិតុ’’ន្តិ? ‘‘ឧស្សហាមិ, ភគវា’’តិ. អថ ខោ ភគវា ទក្ខិណាគិរិស្មិំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា បុនទេវ រាជគហំ បច្ចាគញ្ឆិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សម្ពហុលានំ ភិក្ខូនំ ចីវរានិ សំវិទហិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘បស្សតុ មេ [បស្សថ តុម្ហេ (ក.)], ភន្តេ, ភគវា ចីវរានិ សំវិទហិតានី’’តិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘បណ្ឌិតោ, ភិក្ខវេ, អានន្ទោ; មហាបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, អានន្ទោ; យត្រ ហិ នាម មយា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានិស្សតិ, កុសិម្បិ នាម ករិស្សតិ, អឌ្ឍកុសិម្បិ នាម ករិស្សតិ, មណ្ឌលម្បិ នាម ករិស្សតិ, អឌ្ឍមណ្ឌលម្បិ នាម ករិស្សតិ, វិវដ្ដម្បិ នាម ករិស្សតិ, អនុវិវដ្ដម្បិ នាម ករិស្សតិ, គីវេយ្យកម្បិ នាម ករិស្សតិ, ជង្ឃេយ្យកម្បិ នាម ករិស្សតិ, ពាហន្តម្បិ នាម ករិស្សតិ, ឆិន្នកំ ភវិស្សតិ, សត្ថលូខំ សមណសារុប្បំ បច្ចត្ថិកានញ្ច អនភិច្ឆិតំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឆិន្នកំ សង្ឃាដិំ ឆិន្នកំ ឧត្តរាសង្គំ ឆិន្នកំ អន្តរវាសក’’ន្តិ.

ឆិន្នកចីវរានុជាននា និដ្ឋិតា.

២១៧. តិចីវរានុជាននា

៣៤៦. អថ ខោ ភគវា រាជគហេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន វេសាលី តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អទ្ទស ខោ ភគវា អន្តរា ច រាជគហំ អន្តរា ច វេសាលិំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ ចីវរេហិ ឧព្ភណ្ឌិតេ [ឧព្ភណ្ឌីកតេ (ស្យា.)] សីសេបិ ចីវរភិសិំ ករិត្វា ខន្ធេបិ ចីវរភិសិំ ករិត្វា កដិយាបិ ចីវរភិសិំ ករិត្វា អាគច្ឆន្តេ, ទិស្វាន ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘អតិលហុំ ខោ ឥមេ មោឃបុរិសា ចីវរេ ពាហុល្លាយ អាវត្តា. យំនូនាហំ ភិក្ខូនំ ចីវរេ សីមំ ពន្ធេយ្យំ, មរិយាទំ ឋបេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន វេសាលី តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ គោតមកេ ចេតិយេ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សីតាសុ ហេមន្តិកាសុ រត្តីសុ អន្តរដ្ឋកាសុ ហិមបាតសមយេ រត្តិំ អជ្ឈោកាសេ ឯកចីវរោ និសីទិ. ន ភគវន្តំ សីតំ អហោសិ. និក្ខន្តេ បឋមេ យាមេ សីតំ ភគវន្តំ អហោសិ. ទុតិយំ ភគវា ចីវរំ បារុបិ. ន ភគវន្តំ សីតំ អហោសិ. និក្ខន្តេ មជ្ឈិមេ យាមេ សីតំ ភគវន្តំ អហោសិ. តតិយំ ភគវា ចីវរំ បារុបិ. ន ភគវន្តំ សីតំ អហោសិ. និក្ខន្តេ បច្ឆិមេ យាមេ ឧទ្ធស្តេ អរុណេ នន្ទិមុខិយា រត្តិយា សីតំ ភគវន្តំ អហោសិ. ចតុត្ថំ ភគវា ចីវរំ បារុបិ. ន ភគវន្តំ សីតំ អហោសិ. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘យេបិ ខោ តេ កុលបុត្តា ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ សីតាលុកា សីតភីរុកា តេបិ សក្កោន្តិ តិចីវរេន យាបេតុំ. យំនូនាហំ ភិក្ខូនំ ចីវរេ សីមំ ពន្ធេយ្យំ, មរិយាទំ ឋបេយ្យំ, តិចីវរំ អនុជានេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, អន្តរា ច រាជគហំ អន្តរា ច វេសាលិំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ អទ្ទសំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ ចីវរេហិ ឧព្ភណ្ឌិតេ សីសេបិ ចីវរភិសិំ ករិត្វា ខន្ធេបិ ចីវរភិសិំ ករិត្វា កដិយាបិ ចីវរភិសិំ ករិត្វា អាគច្ឆន្តេ, ទិស្វាន មេ ឯតទហោសិ – ‘អតិលហុំ ខោ ឥមេ មោឃបុរិសា ចីវរេ ពាហុល្លាយ អាវត្តា. យំនូនាហំ ភិក្ខូនំ ចីវរេ សីមំ ពន្ធេយ្យំ, មរិយាទំ ឋបេយ្យ’ន្តិ. ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, សីតាសុ ហេមន្តិកាសុ រត្តីសុ អន្តរដ្ឋកាសុ ហិមបាតសមយេ រត្តិំ អជ្ឈោកាសេ ឯកចីវរោ និសីទិំ. ន មំ សីតំ អហោសិ. និក្ខន្តេ បឋមេ យាមេ សីតំ មំ អហោសិ. ទុតិយាហំ ចីវរំ បារុបិំ. ន មំ សីតំ អហោសិ. និក្ខន្តេ មជ្ឈិមេ យាមេ សីតំ មំ អហោសិ. តតិយាហំ ចីវរំ បារុបិំ. ន មំ សីតំ អហោសិ. និក្ខន្តេ បច្ឆិមេ យាមេ ឧទ្ធស្តេ អរុណេ នន្ទិមុខិយា រត្តិយា សីតំ មំ អហោសិ. ចតុត្ថាហំ ចីវរំ បារុបិំ. ន មំ សីតំ អហោសិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘‘យេបិ ខោ តេ កុលបុត្តា ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ សីតាលុកា សីតភីរុកា តេបិ សក្កោន្តិ តិចីវរេន យាបេតុំ. យំនូនាហំ ភិក្ខូនំ ចីវរេ សីមំ ពន្ធេយ្យំ, មរិយាទំ ឋបេយ្យំ, តិចីវរំ អនុជានេយ្យ’ន្តិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ – ទិគុណំ សង្ឃាដិំ, ឯកច្ចិយំ ឧត្តរាសង្គំ, ឯកច្ចិយំ អន្តរវាសក’’ន្តិ.

តិចីវរានុជាននា និដ្ឋិតា.

២១៨. អតិរេកចីវរកថា

៣៤៧. [បារា. ៤៦១] តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ភគវតា តិចីវរំ អនុញ្ញាតន្តិ អញ្ញេនេវ តិចីវរេន គាមំ បវិសន្តិ, អញ្ញេន តិចីវរេន អារាមេ អច្ឆន្តិ, អញ្ញេន តិចីវរេន នហានំ ឱតរន្តិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ អតិរេកចីវរំ ធារេស្សន្តី’’តិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ពំ. យោ ធារេយ្យ, យថាធម្មោ ការេតព្ពោ’’តិ.

[បារា. ៤៦១] តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មតោ អានន្ទស្ស អតិរេកចីវរំ ឧប្បន្នំ ហោតិ. អាយស្មា ច អានន្ទោ តំ ចីវរំ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ទាតុកាមោ ហោតិ. អាយស្មា ច សារិបុត្តោ សាកេតេ វិហរតិ. អថ ខោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ភគវតា សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ‘ន អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’ន្តិ. ឥទញ្ច មេ អតិរេកចីវរំ ឧប្បន្នំ. អហញ្ចិមំ ចីវរំ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ទាតុកាមោ. អាយស្មា ច សារិបុត្តោ សាកេតេ វិហរតិ. កថំ នុ ខោ មយា បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. ‘‘កីវចិរំ បនានន្ទ, សារិបុត្តោ អាគច្ឆិស្សតី’’តិ? ‘‘នវមំ វា, ភគវា, ទិវសំ, ទសមំ វា’’តិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតុ’’ន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូនំ អតិរេកចីវរំ ឧប្បន្នំ ហោតិ. អថ ខោ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘កថំ នុ ខោ អម្ហេហិ អតិរេកចីវរេ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ? ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អតិរេកចីវរំ វិកប្បេតុន្តិ.

៣៤៨. អថ ខោ ភគវា វេសាលិយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន ពារាណសី តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន ពារាណសី តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ អន្តរវាសកោ ឆិទ្ទោ ហោតិ. អថ ខោ តស្ស ភិក្ខុនោ ឯតទហោសិ – ‘‘ភគវតា តិចីវរំ អនុញ្ញាតំ – ទិគុណា សង្ឃាដិ, ឯកច្ចិយោ ឧត្តរាសង្គោ, ឯកច្ចិយោ អន្តរវាសកោ. អយញ្ច មេ អន្តរវាសកោ ឆិទ្ទោ. យំនូនាហំ អគ្គឡំ អច្ឆុបេយ្យំ, សមន្តតោ ទុបដ្ដំ ភវិស្សតិ, មជ្ឈេ ឯកច្ចិយ’’ន្តិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ អគ្គឡំ អច្ឆុបេសិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា សេនាសនចារិកំ អាហិណ្ឌន្តោ តំ ភិក្ខុំ អគ្គឡំ អច្ឆុបេន្តំ [អច្ឆុបន្តំ (ក.)], ទិស្វាន យេន សោ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ ត្វំ, ភិក្ខុ, ករោសី’’តិ? ‘‘អគ្គឡំ, ភគវា, អច្ឆុបេមី’’តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, ភិក្ខុ; សាធុ ខោ ត្វំ, ភិក្ខុ, អគ្គឡំ អច្ឆុបេសី’’តិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អហតានំ ទុស្សានំ អហតកប្បានំ ទិគុណំ សង្ឃាដិំ, ឯកច្ចិយំ ឧត្តរាសង្គំ, ឯកច្ចិយំ អន្តរវាសកំ; ឧតុទ្ធដានំ ទុស្សានំ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ, ទិគុណំ ឧត្តរាសង្គំ, ទិគុណំ អន្តរវាសកំ; បំសុកូលេ យាវទត្ថំ; បាបណិកេ ឧស្សាហោ ករណីយោ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អគ្គឡំ តុន្នំ ឱវដ្ដិកំ កណ្ឌុសកំ ទឡ្ហីកម្ម’’ន្តិ.

អតិរេកចីវរកថា និដ្ឋិតា.

២១៩. វិសាខាវត្ថុ

៣៤៩. អថ ខោ ភគវា ពារាណសិយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន សាវត្ថិ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន សាវត្ថិ តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ វិសាខំ មិគារមាតរំ ភគវា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា, ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា, ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

តេន ខោ បន សមយេន តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន ចាតុទ្ទីបិកោ មហាមេឃោ បាវស្សិ. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘យថា, ភិក្ខវេ, ជេតវនេ វស្សតិ ឯវំ ចតូសុ ទីបេសុ វស្សតិ. ឱវស្សាបេថ, ភិក្ខវេ, កាយំ. អយំ បច្ឆិមកោ ចាតុទ្ទីបិកោ មហាមេឃោ’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បដិស្សុណិត្វា និក្ខិត្តចីវរា កាយំ ឱវស្សាបេន្តិ. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា ទាសិំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ជេ. អារាមំ គន្ត្វា កាលំ អារោចេហិ – កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, អយ្យេ’’តិ ខោ សា ទាសី វិសាខាយ មិគារមាតុយា បដិស្សុណិត្វា អារាមំ គន្ត្វា អទ្ទស ភិក្ខូ និក្ខិត្តចីវរេ កាយំ ឱវស្សាបេន្តេ, ទិស្វាន ‘នត្ថិ អារាមេ ភិក្ខូ, អាជីវកា កាយំ ឱវស្សាបេន្តី’តិ យេន វិសាខា មិគារមាតា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា វិសាខំ មិគារមាតរំ ឯតទវោច – ‘‘នត្ថយ្យេ, អារាមេ ភិក្ខូ, អាជីវកា កាយំ ឱវស្សាបេន្តី’’តិ. អថ ខោ វិសាខាយ មិគារមាតុយា បណ្ឌិតាយ វិយត្តាយ មេធាវិនិយា ឯតទហោសិ – ‘‘និស្សំសយំ ខោ អយ្យា និក្ខិត្តចីវរា កាយំ ឱវស្សាបេន្តិ. សាយំ ពាលា មញ្ញិត្ថ – នត្ថិ អារាមេ ភិក្ខូ, អាជីវកា កាយំ ឱវស្សាបេន្តី’’តិ, បុន ទាសិំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ជេ. អារាមំ គន្ត្វា កាលំ អារោចេហិ – កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ គត្តានិ សីតិំ ករិត្វា [សីតីករិត្វា (ស្យា.)] កល្លកាយា ចីវរានិ គហេត្វា យថាវិហារំ បវិសិំសុ. អថ ខោ សា ទាសី អារាមំ គន្ត្វា ភិក្ខូ អបស្សន្តី ‘នត្ថិ អារាមេ ភិក្ខូ, សុញ្ញោ អារាមោ’តិ យេន វិសាខា មិគារមាតា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា វិសាខំ មិគារមាតរំ ឯតទវោច – ‘‘នត្ថយ្យេ, អារាមេ ភិក្ខូ, សុញ្ញោ អារាមោ’’តិ. អថ ខោ វិសាខាយ មិគារមាតុយា បណ្ឌិតាយ វិយត្តាយ មេធាវិនិយា ឯតទហោសិ – ‘‘និស្សំសយំ ខោ អយ្យា គត្តានិ សីតិំ ករិត្វា កល្លកាយា ចីវរានិ គហេត្វា យថាវិហារំ បវិដ្ឋា. សាយំ ពាលា មញ្ញិត្ថ – នត្ថិ អារាមេ ភិក្ខូ, សុញ្ញោ អារាមោ’’តិ, បុន ទាសិំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ជេ. អារាមំ គន្ត្វា កាលំ អារោចេហិ – កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ.

៣៥០. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘សន្ទហថ [សន្នហថ (សី. ស្យា.)], ភិក្ខវេ, បត្តចីវរំ; កាលោ ភត្តស្សា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សម្មិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវ – ជេតវនេ អន្តរហិតោ វិសាខាយ មិគារមាតុយា កោដ្ឋកេ បាតុរហោសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា – ‘‘អច្ឆរិយំ វត ភោ! អព្ភុតំ វត ភោ! តថាគតស្ស មហិទ្ធិកតា មហានុភាវតា, យត្រ ហិ នាម ជណ្ណុកមត្តេសុបិ ឱឃេសុ បវត្តមានេសុ, កដិមត្តេសុបិ ឱឃេសុ បវត្តមានេសុ, ន ហិ នាម ឯកភិក្ខុស្សបិ [បវត្តមានេសុ ន ឯកភិក្ខុស្សបិ (?)] បាទា វា ចីវរានិ វា អល្លានិ ភវិស្សន្តី’’តិ – ហដ្ឋា ឧទគ្គា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេត្វា សម្បវារេត្វា ភគវន្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ វិសាខា មិគារមាតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អដ្ឋាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ វរានិ យាចាមី’’តិ. ‘‘អតិក្កន្តវរា ខោ, វិសាខេ, តថាគតា’’តិ. ‘‘យានិ ច, ភន្តេ, កប្បិយានិ យានិ ច អនវជ្ជានី’’តិ. ‘‘វទេហិ, វិសាខេ’’តិ. ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, សង្ឃស្ស យាវជីវំ វស្សិកសាដិកំ ទាតុំ, អាគន្តុកភត្តំ ទាតុំ, គមិកភត្តំ ទាតុំ, គិលានភត្តំ ទាតុំ, គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ ទាតុំ, គិលានភេសជ្ជំ ទាតុំ, ធុវយាគុំ ទាតុំ, ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស ឧទកសាដិកំ ទាតុ’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ, វិសាខេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា តថាគតំ អដ្ឋ វរានិ យាចសី’’តិ?

‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, ទាសិំ អាណាបេសិំ – ‘គច្ឆ, ជេ. អារាមំ គន្ត្វា កាលំ អារោចេហិ – កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’’ន្តិ. អថ ខោ សា, ភន្តេ, ទាសី អារាមំ គន្ត្វា អទ្ទស ភិក្ខូ និក្ខិត្តចីវរេ កាយំ ឱវស្សាបេន្តេ, ទិស្វាន ‘‘នត្ថិ អារាមេ ភិក្ខូ, អាជីវកា កាយំ ឱវស្សាបេន្តី’’តិ យេនាហំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មំ ឯតទវោច – ‘‘នត្ថយ្យេ, អារាមេ ភិក្ខូ, អាជីវកា កាយំ ឱវស្សាបេន្តី’’តិ. អសុចិ, ភន្តេ, នគ្គិយំ ជេគុច្ឆំ បដិកូលំ. ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ សង្ឃស្ស យាវជីវំ វស្សិកសាដិកំ ទាតុំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, អាគន្តុកោ ភិក្ខុ ន វីថិកុសលោ ន គោចរកុសលោ កិលន្តោ បិណ្ឌាយ ចរតិ. សោ មេ អាគន្តុកភត្តំ ភុញ្ជិត្វា វីថិកុសលោ គោចរកុសលោ អកិលន្តោ បិណ្ឌាយ ចរិស្សតិ. ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ សង្ឃស្ស យាវជីវំ អាគន្តុកភត្តំ ទាតុំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, គមិកោ ភិក្ខុ អត្តនោ ភត្តំ បរិយេសមានោ សត្ថា វា វិហាយិស្សតិ, យត្ថ វា វាសំ គន្តុកាមោ ភវិស្សតិ តត្ថ វិកាលេ ឧបគច្ឆិស្សតិ, កិលន្តោ អទ្ធានំ គមិស្សតិ. សោ មេ គមិកភត្តំ ភុញ្ជិត្វា សត្ថា ន វិហាយិស្សតិ, យត្ថ វាសំ គន្តុកាមោ ភវិស្សតិ តត្ថ កាលេ ឧបគច្ឆិស្សតិ, អកិលន្តោ អទ្ធានំ គមិស្សតិ. ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ សង្ឃស្ស យាវជីវំ គមិកភត្តំ ទាតុំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, គិលានស្ស ភិក្ខុនោ សប្បាយានិ ភោជនានិ អលភន្តស្ស អាពាធោ វា អភិវឌ្ឍិស្សតិ, កាលំកិរិយា វា ភវិស្សតិ. តស្ស មេ គិលានភត្តំ ភុត្តស្ស អាពាធោ ន អភិវឌ្ឍិស្សតិ, កាលំកិរិយា ន ភវិស្សតិ. ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ សង្ឃស្ស យាវជីវំ គិលានភត្តំ ទាតុំ. ‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, គិលានុបដ្ឋាកោ ភិក្ខុ អត្តនោ ភត្តំ បរិយេសមានោ គិលានស្ស ឧស្សូរេ ភត្តំ នីហរិស្សតិ, ភត្តច្ឆេទំ ករិស្សតិ. សោ មេ គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ ភុញ្ជិត្វា គិលានស្ស កាលេន ភត្តំ នីហរិស្សតិ, ភត្តច្ឆេទំ ន ករិស្សតិ. ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ សង្ឃស្ស យាវជីវំ គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ ទាតុំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, គិលានស្ស ភិក្ខុនោ សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ អលភន្តស្ស អាពាធោ វា អភិវឌ្ឍិស្សតិ, កាលំកិរិយា វា ភវិស្សតិ. តស្ស មេ គិលានភេសជ្ជំ បរិភុត្តស្ស អាពាធោ ន អភិវឌ្ឍិស្សតិ, កាលំកិរិយា ន ភវិស្សតិ. ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ សង្ឃស្ស យាវជីវំ គិលានភេសជ្ជំ ទាតុំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, ភគវតា អន្ធកវិន្ទេ ទសានិសំសេ សម្បស្សមានេន យាគុ អនុញ្ញាតា. ត្យាហំ, ភន្តេ, អានិសំសេ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ សង្ឃស្ស យាវជីវំ ធុវយាគុំ ទាតុំ.

‘‘ឥធ, ភន្តេ, ភិក្ខុនិយោ អចិរវតិយា នទិយា វេសិយាហិ សទ្ធិំ នគ្គា ឯកតិត្ថេ នហាយន្តិ. តា, ភន្តេ, វេសិយា ភិក្ខុនិយោ ឧប្បណ្ឌេសុំ – ‘កិំ នុ ខោ នាម តុម្ហាកំ, អយ្យេ, ទហរានំ [ទហរានំ ទហរានំ (សី.)] ព្រហ្មចរិយំ ចិណ្ណេន, ននុ នាម កាមា បរិភុញ្ជិតព្ពា; យទា ជិណ្ណា ភវិស្សថ តទា ព្រហ្មចរិយំ ចរិស្សថ. ឯវំ តុម្ហាកំ ឧភោ អត្ថា បរិគ្គហិតា ភវិស្សន្តី’តិ. តា, ភន្តេ, ភិក្ខុនិយោ វេសិយាហិ ឧប្បណ្ឌិយមានា មង្កូ អហេសុំ. អសុចិ, ភន្តេ, មាតុគាមស្ស នគ្គិយំ ជេគុច្ឆំ បដិកូលំ. ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានា ឥច្ឆាមិ ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស យាវជីវំ ឧទកសាដិកំ ទាតុ’’ន្តិ.

៣៥១. ‘‘កិំ បន ត្វំ, វិសាខេ, អានិសំសំ សម្បស្សមានា តថាគតំ អដ្ឋ វរានិ យាចសី’’តិ? ‘‘ឥធ, ភន្តេ, ទិសាសុ វស្សំវុដ្ឋា ភិក្ខូ សាវត្ថិំ អាគច្ឆិស្សន្តិ ភគវន្តំ ទស្សនាយ. តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សន្តិ – ‘ឥត្ថន្នាមោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ កាលង្កតោ, តស្ស កា គតិ កោ អភិសម្បរាយោ’តិ? តំ ភគវា ព្យាករិស្សតិ សោតាបត្តិផលេ វា សកទាគាមិផលេ វា អនាគាមិផលេ វា អរហត្តេ វា. ត្យាហំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាមិ – ‘អាគតបុព្ពា នុ ខោ, ភន្តេ, តេន អយ្យេន សាវត្ថី’តិ? សចេ មេ វក្ខន្តិ – ‘អាគតបុព្ពា តេន ភិក្ខុនា សាវត្ថី’តិ និដ្ឋមេត្ថ គច្ឆិស្សាមិ – និស្សំសយំ មេ បរិភុត្តំ តេន អយ្យេន វស្សិកសាដិកា វា អាគន្តុកភត្តំ វា គមិកភត្តំ វា គិលានភត្តំ វា គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ វា គិលានភេសជ្ជំ វា ធុវយាគុ វាតិ. តស្សា មេ តទនុស្សរន្តិយា បាមុជ្ជំ ជាយិស្សតិ, បមុទិតាយ បីតិ ជាយិស្សតិ, បីតិមនាយ កាយោ បស្សម្ភិស្សតិ, បស្សទ្ធកាយា សុខំ វេទិយិស្សាមិ, សុខិនិយា ចិត្តំ សមាធិយិស្សតិ. សា មេ ភវិស្សតិ ឥន្ទ្រិយភាវនា ពលភាវនា ពោជ្ឈង្គភាវនា. ឥមាហំ, ភន្តេ, អានិសំសំ សម្បស្សមានា តថាគតំ អដ្ឋ វរានិ យាចាមី’’តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, វិសាខេ; សាធុ ខោ ត្វំ, វិសាខេ, ឥមំ អានិសំសំ សម្បស្សមានា តថាគតំ អដ្ឋ វរានិ យាចសិ. អនុជានាមិ តេ, វិសាខេ, អដ្ឋ វរានី’’តិ. អថ ខោ ភគវា វិសាខំ មិគារមាតរំ ឥមាហិ គាថាហិ អនុមោទិ –

‘‘យា អន្នបានំ ទទតិប្បមោទិតា;

សីលូបបន្នា សុគតស្ស សាវិកា;

ទទាតិ ទានំ អភិភុយ្យ មច្ឆរំ;

សោវគ្គិកំ សោកនុទំ សុខាវហំ.

‘‘ទិព្ពំ សា លភតេ អាយុំ [ទិព្ពំ ពលំ សា លភតេ ច អាយុំ (សី. ស្យា.)];

អាគម្ម មគ្គំ វិរជំ អនង្គណំ;

សា បុញ្ញកាមា សុខិនី អនាមយា;

សគ្គម្ហិ កាយម្ហិ ចិរំ បមោទតី’’តិ.

៣៥២. អថ ខោ ភគវា វិសាខំ មិគារមាតរំ ឥមាហិ គាថាហិ អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សិកសាដិកំ, អាគន្តុកភត្តំ, គមិកភត្តំ, គិលានភត្តំ, គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ, គិលានភេសជ្ជំ, ធុវយាគុំ, ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស ឧទកសាដិក’’ន្តិ.

វិសាខាវត្ថុ និដ្ឋិតំ.

វិសាខាភាណវារោ និដ្ឋិតោ.

២២០. និសីទនាទិអនុជាននា

៣៥៣. តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ បណីតានិ ភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា មុដ្ឋស្សតី អសម្បជានា និទ្ទំ ឱក្កមន្តិ. តេសំ មុដ្ឋស្សតីនំ អសម្បជានានំ និទ្ទំ ឱក្កមន្តានំ សុបិនន្តេន អសុចិ មុច្ចតិ, សេនាសនំ អសុចិនា មក្ខិយតិ. អថ ខោ ភគវា អាយស្មតា អានន្ទេន បច្ឆាសមណេន សេនាសនចារិកំ អាហិណ្ឌន្តោ អទ្ទស សេនាសនំ អសុចិនា មក្ខិតំ, ទិស្វាន អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘កិំ ឯតំ, អានន្ទ, សេនាសនំ មក្ខិត’’ន្តិ? ‘‘ឯតរហិ, ភន្តេ, ភិក្ខូ បណីតានិ ភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា មុដ្ឋស្សតី អសម្បជានា និទ្ទំ ឱក្កមន្តិ. តេសំ មុដ្ឋស្សតីនំ អសម្បជានានំ និទ្ទំ ឱក្កមន្តានំ សុបិនន្តេន អសុចិ មុច្ចតិ; តយិទំ, ភគវា, សេនាសនំ អសុចិនា មក្ខិត’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេតំ, អានន្ទ, ឯវមេតំ, អានន្ទ. មុច្ចតិ ហិ, អានន្ទ, មុដ្ឋស្សតីនំ អសម្បជានានំ និទ្ទំ ឱក្កមន្តានំ សុបិនន្តេន អសុចិ. យេ តេ, អានន្ទ, ភិក្ខូ ឧបដ្ឋិតស្សតី សម្បជានា និទ្ទំ ឱក្កមន្តិ, តេសំ អសុចិ ន មុច្ចតិ. យេបិ តេ, អានន្ទ, បុថុជ្ជនា កាមេសុ វីតរាគា, តេសម្បិ អសុចិ ន មុច្ចតិ. អដ្ឋានមេតំ, អានន្ទ, អនវកាសោ យំ អរហតោ អសុចិ មុច្ចេយ្យា’’តិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, អានន្ទេន បច្ឆាសមណេន សេនាសនចារិកំ អាហិណ្ឌន្តោ អទ្ទសំ សេនាសនំ អសុចិនា មក្ខិតំ, ទិស្វាន អានន្ទំ អាមន្តេសិំ ‘កិំ ឯតំ, អានន្ទ, សេនាសនំ មក្ខិត’ន្តិ? ‘ឯតរហិ, ភន្តេ, ភិក្ខូ បណីតានិ ភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា មុដ្ឋស្សតី អសម្បជានា និទ្ទំ ឱក្កមន្តិ. តេសំ មុដ្ឋស្សតីនំ អសម្បជានានំ និទ្ទំ ឱក្កមន្តានំ សុបិនន្តេន អសុចិ មុច្ចតិ; តយិទំ, ភគវា, សេនាសនំ អសុចិនា មក្ខិត’ន្តិ. ‘ឯវមេតំ, អានន្ទ, ឯវមេតំ, អានន្ទ, មុច្ចតិ ហិ, អានន្ទ, មុដ្ឋស្សតីនំ អសម្បជានានំ និទ្ទំ ឱក្កមន្តានំ សុបិនន្តេន អសុចិ. យេ តេ, អានន្ទ, ភិក្ខូ ឧបដ្ឋិតស្សតី សម្បជានា និទ្ទំ ឱក្កមន្តិ, តេសំ អសុចិ ន មុច្ចតិ. យេបិ តេ, អានន្ទ, បុថុជ្ជនា កាមេសុ វីតរាគា តេសម្បិ អសុចិ ន មុច្ចតិ. អដ្ឋានមេតំ, អានន្ទ, អនវកាសោ យំ អរហតោ អសុចិ មុច្ចេយ្យា’’’តិ.

‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, អាទីនវា មុដ្ឋស្សតិស្ស អសម្បជានស្ស និទ្ទំ ឱក្កមតោ – ទុក្ខំ សុបតិ, ទុក្ខំ បដិពុជ្ឈតិ, បាបកំ សុបិនំ បស្សតិ, ទេវតា ន រក្ខន្តិ, អសុចិ មុច្ចតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច អាទីនវា មុដ្ឋស្សតិស្ស អសម្បជានស្ស និទ្ទំ ឱក្កមតោ.

‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, អានិសំសា ឧបដ្ឋិតស្សតិស្ស សម្បជានស្ស និទ្ទំ ឱក្កមតោ – សុខំ សុបតិ, សុខំ បដិពុជ្ឈតិ, ន បាបកំ សុបិនំ បស្សតិ, ទេវតា រក្ខន្តិ, អសុចិ ន មុច្ចតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច អានិសំសា ឧបដ្ឋិតស្សតិស្ស សម្បជានស្ស និទ្ទំ ឱក្កមតោ.

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កាយគុត្តិយា ចីវរគុត្តិយា សេនាសនគុត្តិយា និសីទន’’ន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន អតិខុទ្ទកំ និសីទនំ ន សព្ពំ សេនាសនំ សំគោបេតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យាវមហន្តំ បច្ចត្ថរណំ អាកង្ខតិ តាវមហន្តំ បច្ចត្ថរណំ កាតុន្តិ.

៣៥៤. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ឧបជ្ឈាយស្ស អាយស្មតោ ពេលដ្ឋសីសស្ស ថុល្លកច្ឆាពាធោ ហោតិ. តស្ស លសិកាយ ចីវរានិ កាយេ លគ្គន្តិ. តានិ ភិក្ខូ ឧទកេន តេមេត្វា តេមេត្វា អបកឌ្ឍន្តិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា សេនាសនចារិកំ អាហិណ្ឌន្តោ តេ ភិក្ខូ តានិ ចីវរានិ ឧទកេន តេមេត្វា តេមេត្វា អបកឌ្ឍន្តេ, ទិស្វាន យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ, ឧបង្កមិត្វា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘កិំ ឥមស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អាពាធោ’’តិ? ‘‘ឥមស្ស, ភន្តេ, អាយស្មតោ ថុល្លកច្ឆាពាធោ. លសិកាយ ចីវរានិ កាយេ លគ្គន្តិ. តានិ មយំ ឧទកេន តេមេត្វា តេមេត្វា អបកឌ្ឍាមា’’តិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យស្ស កណ្ឌុ វា បិឡកា វា អស្សាវោ វា ថុល្លកច្ឆុ វា អាពាធោ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ’’ន្តិ.

៣៥៥. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា មុខបុញ្ឆនចោឡំ [មុខបុញ្ជនចោឡំ (ក.)] អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ វិសាខា មិគារមាតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘បដិគ្គណ្ហាតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា មុខបុញ្ឆនចោឡំ, យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. បដិគ្គហេសិ ភគវា មុខបុញ្ឆនចោឡំ. អថ ខោ ភគវា វិសាខំ មិគារមាតរំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មុខបុញ្ឆនចោឡក’’ន្តិ [មុខបុញ្ឆនចោលន្តិ (ស្យា.)].

៣៥៦. តេន ខោ បន សមយេន រោជោ មល្លោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស សហាយោ ហោតិ. រោជស្ស មល្លស្ស ខោមបិលោតិកា អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ហត្ថេ និក្ខិត្តា ហោតិ. អាយស្មតោ ច អានន្ទស្ស ខោមបិលោតិកាយ អត្ថោ ហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស វិស្សាសំ គហេតុំ – សន្ទិដ្ឋោ ច ហោតិ, សម្ភត្តោ ច, អាលបិតោ ច, ជីវតិ ច, ជានាតិ ច, គហិតេ មេ អត្តមនោ ភវិស្សតីតិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឥមេហិ បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស វិស្សាសំ គហេតុន្តិ.