២៧២. ទីឃាវុវត្ថុ

៤៥៨. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, ពារាណសិយំ [វជិរពុទ្ធិដីកា ឱលោកេតព្ពា] ព្រហ្មទត្តោ នាម កាសិរាជា អហោសិ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ មហព្ពលោ មហាវាហនោ មហាវិជិតោ បរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោ. ទីឃីតិ នាម កោសលរាជា អហោសិ ទលិទ្ទោ អប្បធនោ អប្បភោគោ អប្បពលោ អប្បវាហនោ អប្បវិជិតោ អបរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ អព្ភុយ្យាសិ. អស្សោសិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិ កោសលរាជា – ‘‘ព្រហ្មទត្តោ កិរ កាសិរាជា ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា មមំ អព្ភុយ្យាតោ’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ ឯតទហោសិ – ‘‘ព្រហ្មទត្តោ ខោ កាសិរាជា អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ មហព្ពលោ មហាវាហនោ មហាវិជិតោ បរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោ, អហំ បនម្ហិ ទលិទ្ទោ អប្បធនោ អប្បភោគោ អប្បពលោ អប្បវាហនោ អប្បវិជិតោ អបរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោ, នាហំ បដិពលោ ព្រហ្មទត្តេន កាសិរញ្ញា ឯកសង្ឃាតម្បិ សហិតុំ. យំនូនាហំ បដិកច្ចេវ នគរម្ហា និប្បតេយ្យ’’ន្តិ.

អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិ កោសលរាជា មហេសិំ អាទាយ បដិកច្ចេវ នគរម្ហា និប្បតិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ ពលញ្ច វាហនញ្ច ជនបទញ្ច កោសញ្ច កោដ្ឋាគារញ្ច អភិវិជិយ អជ្ឈាវសតិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិ កោសលរាជា សបជាបតិកោ យេន វារាណសី តេន បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន យេន ពារាណសី តទវសរិ. តត្រ សុទំ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិ កោសលរាជា សបជាបតិកោ ពារាណសិយំ អញ្ញតរស្មិំ បច្ចន្តិមេ ឱកាសេ កុម្ភការនិវេសនេ អញ្ញាតកវេសេន បរិព្ពាជកច្ឆន្នេន បដិវសតិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ មហេសី នចិរស្សេវ គព្ភិនី អហោសិ. តស្សា ឯវរូបោ ទោហឡោ ឧប្បន្នោ ហោតិ – ‘‘ឥច្ឆតិ សូរិយស្ស ឧគ្គមនកាលេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នទ្ធំ វម្មិកំ សុភូមេ ឋិតំ បស្សិតុំ, ខគ្គានញ្ច ធោវនំ បាតុំ’’. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ មហេសី ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘គព្ភិនីម្ហិ, ទេវ. តស្សា មេ ឯវរូបោ ទោហឡោ ឧប្បន្នោ – ឥច្ឆាមិ សូរិយស្ស ឧគ្គមនកាលេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នទ្ធំ វម្មិកំ [វម្មិតំ (សី.)] សុភូមេ ឋិតំ បស្សិតុំ, ខគ្គានញ្ច ធោវនំ បាតុ’’ន្តិ. ‘‘កុតោ, ទេវិ, អម្ហាកំ ទុគ្គតានំ ចតុរង្គិនី សេនា សន្នទ្ធា វម្មិកា សុភូមេ ឋិតា, ខគ្គានញ្ច ធោវនំ បាតុ’’ន្តិ [ខគ្គានញ្ច ធោវនន្តិ (សី. ស្យា.)] ‘‘សចាហំ, ទេវ, ន លភិស្សាមិ, មរិស្សាមី’’តិ.

៤៥៩. តេន ខោ បន សមយេន, ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ សហាយោ ហោតិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិ កោសលរាជា យេន ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បុរោហិតំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច – ‘‘សខី តេ, សម្ម, គព្ភិនី. តស្សា ឯវរូបោ ទោហឡោ ឧប្បន្នោ – ឥច្ឆតិ សូរិយស្ស ឧគ្គមនកាលេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នទ្ធំ វម្មិកំ សុភូមេ ឋិតំ បស្សិតុំ, ខគ្គានញ្ច ធោវនំ បាតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, មយម្បិ ទេវិំ បស្សាមា’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ មហេសី យេន ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ មហេសិំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តិំ, ទិស្វាន ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ មហេសី តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា តិក្ខត្តុំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘កោសលរាជា វត ភោ កុច្ឆិគតោ, កោសលរាជា វត ភោ កុច្ឆិគតោ’’តិ. អត្តមនា [អវិមនា (សី. ស្យា. កត្ថចិ], ទេវិ, ហោហិ. លច្ឆសិ សូរិយស្ស ឧគ្គមនកាលេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នទ្ធំ វម្មិកំ សុភូមេ ឋិតំ បស្សិតុំ, ខគ្គានញ្ច ធោវនំ បាតុន្តិ.

អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ យេន ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ព្រហ្មទត្តំ កាសិរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘តថា, ទេវ, និមិត្តានិ ទិស្សន្តិ, ស្វេ សូរិយុគ្គមនកាលេ ចតុរង្គិនី សេនា សន្នទ្ធា វម្មិកា សុភូមេ តិដ្ឋតុ, ខគ្គា ច ធោវិយន្តូ’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា មនុស្សេ អាណាបេសិ – ‘‘យថា, ភណេ, បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ អាហ តថា ករោថា’’តិ. អលភិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ មហេសី សូរិយស្ស ឧគ្គមនកាលេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នទ្ធំ វម្មិកំ សុភូមេ ឋិតំ បស្សិតុំ, ខគ្គានញ្ច ធោវនំ បាតុំ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ មហេសី តស្ស គព្ភស្ស បរិបាកមន្វាយ បុត្តំ វិជាយិ. តស្ស ទីឃាវូតិ នាមំ អកំសុ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ នចិរស្សេវ វិញ្ញុតំ បាបុណិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ពហុនោ អម្ហាកំ អនត្ថស្ស ការកោ, ឥមិនា អម្ហាកំ ពលញ្ច វាហនញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច អច្ឆិន្នំ, សចាយំ អម្ហេ ជានិស្សតិ, សព្ពេវ តយោ ឃាតាបេស្សតិ, យំនូនាហំ ទីឃាវុំ កុមារំ ពហិនគរេ វាសេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ភិក្ខវេ ទីឃីតិ កោសលរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ ពហិនគរេ វាសេសិ. អថ ខោ ភិក្ខវេ ទីឃាវុ កុមារោ ពហិនគរេ បដិវសន្តោ នចិរស្សេវ សព្ពសិប្បានិ សិក្ខិ.

៤៦០. តេន ខោ បន សមយេន ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ កប្បកោ ព្រហ្មទត្តេ កាសិរញ្ញេ បដិវសតិ. អទ្ទសា ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ កប្បកោ ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ សបជាបតិកំ ពារាណសិយំ អញ្ញតរស្មិំ បច្ចន្តិមេ ឱកាសេ កុម្ភការនិវេសនេ អញ្ញាតកវេសេន បរិព្ពាជកច្ឆន្នេន បដិវសន្តំ, ទិស្វាន យេន ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ព្រហ្មទត្តំ កាសិរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘ទីឃីតិ, ទេវ, កោសលរាជា សបជាបតិកោ ពារាណសិយំ អញ្ញតរស្មិំ បច្ចន្តិមេ ឱកាសេ កុម្ភការនិវេសនេ អញ្ញាតកវេសេន បរិព្ពាជកច្ឆន្នេន បដិវសតី’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា មនុស្សេ អាណាបេសិ – ‘‘តេន ហិ, ភណេ, ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ សបជាបតិកំ អានេថា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, តេ មនុស្សា ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បដិស្សុត្វា ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ សបជាបតិកំ អានេសុំ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា មនុស្សេ អាណាបេសិ – ‘‘តេន ហិ, ភណេ, ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ សបជាបតិកំ ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា បច្ឆាពាហំ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ខុរមុណ្ឌំ ករិត្វា ខរស្សរេន បណវេន រថិកាយ រថិកំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ បរិនេត្វា ទក្ខិណេន ទ្វារេន និក្ខាមេត្វា ទក្ខិណតោ នគរស្ស ចតុធា ឆិន្ទិត្វា ចតុទ្ទិសា ពិលានិ និក្ខិបថា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, តេ មនុស្សា ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បដិស្សុត្វា ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ សបជាបតិកំ ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា បច្ឆាពាហំ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ខុរមុណ្ឌំ ករិត្វា ខរស្សរេន បណវេន រថិកាយ រថិកំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ បរិនេន្តិ.

អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ចិរំទិដ្ឋា ខោ មេ មាតាបិតរោ. យំនូនាហំ មាតាបិតរោ បស្សេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ពារាណសិំ បវិសិត្វា អទ្ទស មាតាបិតរោ ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា បច្ឆាពាហំ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ខុរមុណ្ឌំ ករិត្វា ខរស្សរេន បណវេន រថិកាយ រថិកំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ បរិនេន្តេ, ទិស្វាន យេន មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិ កោសលរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ; ទិស្វាន ទីឃាវុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘មា ខោ ត្វំ, តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ. ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, ភិក្ខវេ, តេ មនុស្សា ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឧម្មត្តកោ អយំ ទីឃីតិ កោសលរាជា វិប្បលបតិ. កោ ឥមស្ស ទីឃាវុ? កំ អយំ ឯវមាហ – ‘មា ខោ ត្វំ, តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ. ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’’តិ. ‘‘នាហំ, ភណេ, ឧម្មត្តកោ វិប្បលបាមិ, អបិ ច យោ វិញ្ញូ សោ វិភាវេស្សតី’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ…បេ… តតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិ កោសលរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘មា ខោ ត្វំ, តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ. ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’’តិ. តតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, តេ មនុស្សា ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឧម្មត្តកោ អយំ ទីឃីតិ កោសលរាជា វិប្បលបតិ. កោ ឥមស្ស ទីឃាវុ? កំ អយំ ឯវមាហ – មា ខោ ត្វំ, តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ. ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’’តិ. ‘‘នាហំ, ភណេ, ឧម្មត្តកោ វិប្បលបាមិ, អបិ ច យោ វិញ្ញូ សោ វិភាវេស្សតី’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, តេ មនុស្សា ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ សបជាបតិកំ រថិកាយ រថិកំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ បរិនេត្វា ទក្ខិណេន ទ្វារេន និក្ខាមេត្វា ទក្ខិណតោ នគរស្ស ចតុធា ឆិន្ទិត្វា ចតុទ្ទិសា ពិលានិ និក្ខិបិត្វា គុម្ពំ ឋបេត្វា បក្កមិំសុ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ពារាណសិំ បវិសិត្វា សុរំ នីហរិត្វា គុម្ពិយេ បាយេសិ. យទា តេ មត្តា អហេសុំ បតិតា, អថ កដ្ឋានិ សំកឌ្ឍិត្វា ចិតកំ ករិត្វា មាតាបិតូនំ សរីរំ ចិតកំ អារោបេត្វា អគ្គិំ ទត្វា បញ្ជលិកោ តិក្ខត្តុំ ចិតកំ បទក្ខិណំ អកាសិ.

៤៦១. តេន ខោ បន សមយេន ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ឧបរិបាសាទវរគតោ ហោតិ. អទ្ទសា ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ បញ្ជលិកំ តិក្ខត្តុំ ចិតកំ បទក្ខិណំ ករោន្តំ, ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘និស្សំសយំ ខោ សោ មនុស្សោ ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ ញាតិ វា សាលោហិតោ វា, អហោ មេ អនត្ថតោ, ន ហិ នាម មេ កោចិ អារោចេស្សតី’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ អរញ្ញំ គន្ត្វា យាវទត្ថំ កន្ទិត្វា រោទិត្វា ខប្បំ [ពប្បំ (សី. ស្យា.)] បុញ្ឆិត្វា ពារាណសិំ បវិសិត្វា អន្តេបុរស្ស សាមន្តា ហត្ថិសាលំ គន្ត្វា ហត្ថាចរិយំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, អាចរិយ, សិប្បំ សិក្ខិតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, ភណេ មាណវក, សិក្ខស្សូ’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ហត្ថិសាលាយំ មញ្ជុនា សរេន គាយិ, វីណញ្ច វាទេសិ. អស្សោសិ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ហត្ថិសាលាយំ មញ្ជុនា សរេន គីតំ វីណញ្ច វាទិតំ, សុត្វាន មនុស្សេ បុច្ឆិ – ‘‘កោ, ភណេ, រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ហត្ថិសាលាយំ មញ្ជុនា សរេន គាយិ, វីណញ្ច វាទេសី’’តិ? ‘‘អមុកស្ស, ទេវ, ហត្ថាចរិយស្ស អន្តេវាសី មាណវកោ រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ហត្ថិសាលាយំ មញ្ជុនា សរេន គាយិ, វីណញ្ច វាទេសី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភណេ, តំ មាណវកំ អានេថា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, តេ មនុស្សា ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បដិស្សុត្វា ទីឃាវុំ កុមារំ អានេសុំ. ‘‘ត្វំ ភណេ មាណវក, រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ហត្ថិសាលាយំ មញ្ជុនា សរេន គាយិ, វីណញ្ច វាទេសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ត្វំ, ភណេ មាណវក, គាយស្សុ, វីណញ្ច វាទេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បដិស្សុត្វា អារាធាបេក្ខោ មញ្ជុនា សរេន គាយិ, វីណញ្ច វាទេសិ. ‘‘ត្វំ, ភណេ មាណវក, មំ ឧបដ្ឋហា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បច្ចស្សោសិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បុព្ពុដ្ឋាយី អហោសិ បច្ឆានិបាតី កិង្ការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ នចិរស្សេវ អព្ភន្តរិមេ វិស្សាសិកដ្ឋានេ ឋបេសិ.

៤៦២. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘តេន ហិ, ភណេ មាណវក, រថំ យោជេហិ, មិគវំ គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បដិស្សុត្វា រថំ យោជេត្វា ព្រហ្មទត្តំ កាសិរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘យុត្តោ ខោ តេ, ទេវ, រថោ, យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញសី’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា រថំ អភិរុហិ. ទីឃាវុ កុមារោ រថំ បេសេសិ. តថា តថា រថំ បេសេសិ យថា យថា អញ្ញេនេវ សេនា អគមាសិ អញ្ញេនេវ រថោ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទូរំ គន្ត្វា ទីឃាវុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘តេន ហិ, ភណេ មាណវក, រថំ មុញ្ចស្សុ, កិលន្តោម្ហិ, និបជ្ជិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បដិស្សុត្វា រថំ មុញ្ចិត្វា បថវិយំ បល្លង្កេន និសីទិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឧច្ឆង្គេ សីសំ កត្វា សេយ្យំ កប្បេសិ. តស្ស កិលន្តស្ស មុហុត្តកេនេវ និទ្ទា ឱក្កមិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ពហុនោ អម្ហាកំ អនត្ថស្ស ការកោ. ឥមិនា អម្ហាកំ ពលញ្ច វាហនញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច អច្ឆិន្នំ. ឥមិនា ច មេ មាតាបិតរោ ហតា. អយំ ខ្វស្ស កាលោ យោហំ វេរំ អប្បេយ្យ’’ន្តិ កោសិយា ខគ្គំ និព្ពាហិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘បិតា ខោ មំ មរណកាលេ អវច ‘មា ខោ ត្វំ, តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ. ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’តិ. ន ខោ មេតំ បតិរូបំ, យ្វាហំ បិតុវចនំ អតិក្កមេយ្យ’’ន្តិ កោសិយា ខគ្គំ បវេសេសិ. ទុតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ពហុនោ អម្ហាកំ អនត្ថស្ស ការកោ, ឥមិនោ អម្ហាកំ ពលញ្ច វាហនញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច អច្ឆិន្នំ, ឥមិនា ច មេ មាតាបិតរោ ហតា, អយំ ខ្វស្ស កាលោ យោហំ វេរំ អប្បេយ្យ’’ន្តិ កោសិយា ខគ្គំ និព្ពាហិ. ទុតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘បិតា ខោ មំ មរណកាលេ អវច ‘មា ខោ ត្វំ តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ, ន ហិ តាត ទីឃាវុ វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’តិ. ន ខោ មេតំ បតិរូបំ, យ្វាហំ បិតុវចនំ អតិក្កមេយ្យ’’ន្តិ. បុនទេវ កោសិយា ខគ្គំ បវេសេសិ. តតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ពហុនោ អម្ហាកំ អនត្ថស្ស ការកោ. ឥមិនា អម្ហាកំ ពលញ្ច វាហនញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច អច្ឆិន្នំ. ឥមិនា ច មេ មាតាបិតរោ ហតា. អយំ ខ្វស្ស កាលោ យោហំ វេរំ អប្បេយ្យ’’ន្តិ កោសិយា ខគ្គំ និព្ពាហិ. តតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘បិតា ខោ មំ មរណកាលេ អវច ‘មា ខោ ត្វំ, តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ. ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’តិ. ន ខោ មេតំ បតិរូបំ, យ្វាហំ បិតុវចនំ អតិក្កមេយ្យ’’’ន្តិ បុនទេវ កោសិយា ខគ្គំ បវេសេសិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ សហសា វុដ្ឋាសិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ព្រហ្មទត្តំ កាសិរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘កិស្ស ត្វំ, ទេវ, ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ សហសា វុដ្ឋាសី’’តិ? ឥធ មំ, ភណេ មាណវក, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ បុត្តោ ទីឃាវុ កុមារោ សុបិនន្តេន ខគ្គេន បរិបាតេសិ. តេនាហំ ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ សហសា វុដ្ឋាសិន្តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ វាមេន ហត្ថេន ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ សីសំ បរាមសិត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន ខគ្គំ និព្ពាហេត្វា ព្រហ្មទត្តំ កាសិរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘អហំ ខោ សោ, ទេវ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ បុត្តោ ទីឃាវុ កុមារោ. ពហុនោ ត្វំ អម្ហាកំ អនត្ថស្ស ការកោ. តយា អម្ហាកំ ពលញ្ច វាហនញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច អច្ឆិន្នំ. តយា ច មេ មាតាបិតរោ ហតា. អយំ ខ្វស្ស កាលោ យ្វាហំ វេរំ អប្បេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ទីឃាវុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘ជីវិតំ មេ, តាត ទីឃាវុ, ទេហិ. ជីវិតំ មេ, តាត ទីឃាវុ, ទេហី’’តិ. ‘‘ក្យាហំ ឧស្សហាមិ ទេវស្ស ជីវិតំ ទាតុំ? ទេវោ ខោ មេ ជីវិតំ ទទេយ្យា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, ត្វញ្ចេវ មេ ជីវិតំ ទេហិ, អហញ្ច តេ ជីវិតំ ទម្មី’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ ច កាសិរាជា ទីឃាវុ ច កុមារោ អញ្ញមញ្ញស្ស ជីវិតំ អទំសុ, បាណិញ្ច អគ្គហេសុំ, សបថញ្ច អកំសុ អទ្ទូភាយ [អទ្រូភាយ, អទុព្ភាយ (ក.)].

អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘តេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, រថំ យោជេហិ, គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បដិស្សុត្វា រថំ យោជេត្វា ព្រហ្មទត្តំ កាសិរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘យុត្តោ ខោ តេ, ទេវ, រថោ, យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញសី’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា រថំ អភិរុហិ. ទីឃាវុ កុមារោ រថំ បេសេសិ. តថា តថា រថំ បេសេសិ យថា យថា នចិរស្សេវ សេនាយ សមាគញ្ឆិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ពារាណសិំ បវិសិត្វា អមច្ចេ បារិសជ្ជេ សន្និបាតាបេត្វា ឯតទវោច – ‘‘សចេ, ភណេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ បុត្តំ ទីឃាវុំ កុមារំ បស្សេយ្យាថ, កិន្តិ នំ ករេយ្យាថា’’តិ? ឯកច្ចេ ឯវមាហំសុ – ‘‘មយំ, ទេវ, ហត្ថេ ឆិន្ទេយ្យាម. មយំ, ទេវ, បាទេ ឆិន្ទេយ្យាម. មយំ, ទេវ, ហត្ថបាទេ ឆិន្ទេយ្យាម. មយំ, ទេវ, កណ្ណេ ឆិន្ទេយ្យាម. មយំ, ទេវ, នាសំ ឆិន្ទេយ្យាម. មយំ, ទេវ, កណ្ណនាសំ ឆិន្ទេយ្យាម. មយំ, ទេវ, សីសំ ឆិន្ទេយ្យាមា’’តិ. ‘‘អយំ ខោ, ភណេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ បុត្តោ ទីឃាវុ កុមារោ. នាយំ លព្ភា កិញ្ចិ កាតុំ. ឥមិនា ច មេ ជីវិតំ ទិន្នំ, មយា ច ឥមស្ស ជីវិតំ ទិន្ន’’ន្តិ.

៤៦៣. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘យំ ខោ តេ, តាត ទីឃាវុ, បិតា មរណកាលេ អវច ‘មា ខោ ត្វំ, តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ. ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’តិ, កិំ តេ បិតា សន្ធាយ អវចា’’តិ? ‘‘យំ ខោ មេ, ទេវ, បិតា មរណកាលេ អវច ‘មា ទីឃ’ន្តិ មា ចិរំ វេរំ អកាសីតិ. ឥមំ ខោ មេ, ទេវ, បិតា មរណកាលេ អវច មា ទីឃន្តិ. យំ ខោ មេ, ទេវ, បិតា មរណកាលេ អវច ‘មា រស្ស’ន្តិ មា ខិប្បំ មិត្តេហិ ភិជ្ជិត្ថា’’តិ. ឥមំ ខោ មេ, ទេវ, បិតា មរណកាលេ អវច មា រស្សន្តិ. យំ ខោ មេ, ទេវ, បិតា មរណកាលេ អវច ‘‘ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ, អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’’តិ ទេវេន មេ មាតាបិតរោ ហតាតិ. សចាហំ ទេវំ ជីវិតា វោរោបេយ្យំ, យេ ទេវស្ស អត្ថកាមា តេ មំ ជីវិតា វោរោបេយ្យុំ, យេ មេ អត្ថកាមា តេ តេ ជីវិតា វោរោបេយ្យុំ – ឯវំ តំ វេរំ វេរេន ន វូបសមេយ្យ. ឥទានិ ច បន មេ ទេវេន ជីវិតំ ទិន្នំ, មយា ច ទេវស្ស ជីវិតំ ទិន្នំ. ឯវំ តំ វេរំ អវេរេន វូបសន្តំ. ឥមំ ខោ មេ, ទេវ, បិតា មរណកាលេ អវច – ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា – ‘‘អច្ឆរិយំ វត ភោ! អព្ភុតំ វត ភោ! យាវ បណ្ឌិតោ អយំ ទីឃាវុ កុមារោ, យត្រ ហិ នាម បិតុនោ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានិស្សតី’’តិ បេត្តិកំ ពលញ្ច វាហនញ្ច ជនបទញ្ច កោសញ្ច កោដ្ឋាគារញ្ច បដិបាទេសិ, ធីតរញ្ច អទាសិ. តេសញ្ហិ នាម, ភិក្ខវេ, រាជូនំ អាទិន្នទណ្ឌានំ អាទិន្នសត្ថានំ ឯវរូបំ ខន្តិសោរច្ចំ ភវិស្សតិ. ឥធ ខោ បន តំ, ភិក្ខវេ, សោភេថ យំ តុម្ហេ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជិតា សមានា ខមា ច ភវេយ្យាថ សោរតា ចាតិ? តតិយម្បិ ខោ ភគវា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘អលំ, ភិក្ខវេ, មា ភណ្ឌនំ មា កលហំ មា វិគ្គហំ មា វិវាទ’’ន្តិ. តតិយម្បិ ខោ សោ អធម្មវាទី ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមេតុ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មស្សាមី; អប្បោស្សុក្កោ, ភន្តេ, ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារមនុយុត្តោ វិហរតុ. មយមេតេន ភណ្ឌនេន កលហេន វិគ្គហេន វិវាទេន បញ្ញាយិស្សាមា’’តិ. អថ ខោ ភគវា – បរិយាទិន្នរូបា ខោ ឥមេ មោឃបុរិសា, នយិមេ សុករា សញ្ញាបេតុន្តិ – ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ.

ទីឃាវុភាណវារោ និដ្ឋិតោ បឋមោ.

៤៦៤. [ម. និ. ៣.២៣៦] អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ កោសម្ពិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. កោសម្ពិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សង្ឃមជ្ឈេ ឋិតកោវ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘បុថុសទ្ទោ សមជនោ, ន ពាលោ កោចិ មញ្ញថ;

សង្ឃស្មិំ ភិជ្ជមានស្មិំ, នាញ្ញំ ភិយ្យោ អមញ្ញរុំ.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘បរិមុដ្ឋា បណ្ឌិតាភាសា, វាចាគោចរភាណិនោ;

យាវិច្ឆន្តិ មុខាយាមំ, យេន នីតា ន តំ វិទូ.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ មំ, អជិនិ មំ អហាសិ មេ;

យេ ច តំ ឧបនយ្ហន្តិ, វេរំ តេសំ ន សម្មតិ.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ មំ, អជិនិ មំ អហាសិ មេ;

យេ ច តំ នុបនយ្ហន្តិ, វេរំ តេសូបសម្មតិ.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘ន ហិ វេរេន វេរានិ, សម្មន្តីធ កុទាចនំ;

អវេរេន ច សម្មន្តិ, ឯសធម្មោ សនន្តនោ.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘បរេ ច ន វិជានន្តិ, មយមេត្ថ យមាមសេ;

យេ ច តត្ថ វិជានន្តិ, តតោ សម្មន្តិ មេធគា.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘អដ្ឋិច្ឆិន្នា បាណហរា, គវាស្សធនហារិនោ;

រដ្ឋំ វិលុម្បមានានំ, តេសម្បិ ហោតិ សង្គតិ.

‘‘កស្មា តុម្ហាក នោ សិយា;

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘សចេ លភេថ និបកំ សហាយំ;

សទ្ធិំចរំ សាធុវិហារិ ធីរំ;

អភិភុយ្យ សព្ពានិ បរិស្សយានិ;

ចរេយ្យ តេនត្តមនោ សតីមា.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘នោ ចេ លភេថ និបកំ សហាយំ;

សទ្ធិំ ចរំ សាធុវិហារិ ធីរំ;

រាជាវ រដ្ឋំ វិជិតំ បហាយ;

ឯកោ ចរេ មាតង្គរញ្ញេវ នាគោ.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘ឯកស្ស ចរិតំ សេយ្យោ;

នត្ថិ ពាលេ សហាយតា;

ឯកោ ចរេ ន ច បាបានិ កយិរា;

អប្បោស្សុក្កោ មាតង្គរញ្ញេវ នាគោ’’តិ.

ទីឃាវុវត្ថុ និដ្ឋិតំ.