១០. កោសម្ពកក្ខន្ធកោ

២៧១. កោសម្ពកវិវាទកថា

៤៥១. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា កោសម្ពិយំ វិហរតិ ឃោសិតារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ អាបន្នោ ហោតិ. សោ តស្សា អាបត្តិយា អាបត្តិទិដ្ឋិ [អាបត្តិទិដ្ឋី (សី.)] ហោតិ; អញ្ញេ ភិក្ខូ តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិនោ ហោន្តិ. សោ អបរេន សមយេន តស្សា អាបត្តិយា អនា បត្តិទិដ្ឋិ ហោតិ; អញ្ញេ ភិក្ខូ តស្សា អាបត្តិយា អាបត្តិទិដ្ឋិនោ ហោន្តិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អាបត្តិំ ត្វំ, អាវុសោ, អាបន្នោ, បស្សសេតំ អាបត្តិ’’ន្តិ? ‘‘នត្ថិ មេ, អាវុសោ, អាបត្តិ យមហំ បស្សេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ សាមគ្គិំ លភិត្វា តំ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិបិំសុ. សោ ច ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ ហោតិ អាគតាគមោ ធម្មធរោ វិនយធរោ មាតិកាធរោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ សន្ទិដ្ឋេ សម្ភត្តេ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច – ‘‘អនាបត្តិ ឯសា, អាវុសោ, នេសា អាបត្តិ. អនាបន្នោម្ហិ, នម្ហិ អាបន្នោ. អនុក្ខិត្តោម្ហិ, នម្ហិ ឧក្ខិត្តោ. អធម្មិកេនម្ហិ កម្មេន ឧក្ខិត្តោ កុប្បេន អដ្ឋានារហេន. ហោថ មេ អាយស្មន្តោ ធម្មតោ វិនយតោ បក្ខា’’តិ. អលភិ ខោ សោ ភិក្ខុ សន្ទិដ្ឋេ សម្ភត្តេ ភិក្ខូ បក្ខេ. ជានបទានម្បិ សន្ទិដ្ឋានំ សម្ភត្តានំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ទូតំ បាហេសិ – អនាបត្តិ ឯសា, អាវុសោ, នេសា អាបត្តិ. អនាបន្នោម្ហិ, នម្ហិ អាបន្នោ. អនុក្ខិត្តោម្ហិ, នម្ហិ ឧក្ខិត្តោ. អធម្មិកេនម្ហិ កម្មេន ឧក្ខិត្តោ កុប្បេន អដ្ឋានារហេន. ហោន្តុ មេ អាយស្មន្តោ ធម្មតោ វិនយតោ បក្ខា’’តិ. អលភិ ខោ សោ ភិក្ខុ ជានបទេបិ សន្ទិដ្ឋេ សម្ភត្តេ ភិក្ខូ បក្ខេ. អថ ខោ តេ ឧក្ខិត្តានុវត្តកា ភិក្ខូ យេន ឧក្ខេបកា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ឧក្ខេបកេ ភិក្ខូ ឯតទវោចុំ – ‘‘អនាបត្តិ ឯសា, អាវុសោ, នេសា អាបត្តិ. អនាបន្នោ ឯសោ ភិក្ខុ, នេសោ ភិក្ខុ អាបន្នោ. អនុក្ខិត្តោ ឯសោ ភិក្ខុ, នេសោ ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តោ. អធម្មិកេន កម្មេន ឧក្ខិត្តោ កុប្បេន អដ្ឋានារហេនា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ ឧក្ខេបកា ភិក្ខូ ឧក្ខិត្តានុវត្តកេ ភិក្ខូ ឯតទវោចុំ – ‘‘អាបត្តិ ឯសា អាវុសោ, នេសា អនាបត្តិ. អាបន្នោ ឯសោ ភិក្ខុ, នេសោ ភិក្ខុ អនាបន្នោ. ឧក្ខិត្តោ ឯសោ ភិក្ខុ, នេសោ ភិក្ខុ អនុក្ខិត្តោ. ធម្មិកេន កម្មេន ឧក្ខិត្តោ អកុប្បេន ឋានារហេន. មា ខោ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯតំ ឧក្ខិត្តកំ ភិក្ខុំ អនុវត្តិត្ថ អនុបរិវារេថា’’តិ. ឯវម្បិ ខោ តេ ឧក្ខិត្តានុវត្តកា ភិក្ខូ ឧក្ខេបកេហិ ភិក្ខូហិ វុច្ចមានា តថេវ តំ ឧក្ខិត្តកំ ភិក្ខុំ អនុវត្តិំសុ អនុបរិវារេសុំ.

៤៥២. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, អញ្ញតរោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ អាបន្នោ អហោសិ. សោ តស្សា អាបត្តិយា អាបត្តិទិដ្ឋិ អហោសិ, អញ្ញេ ភិក្ខូ តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិនោ អហេសុំ. សោ អបរេន សមយេន តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិ អហោសិ, អញ្ញេ ភិក្ខូ តស្សា អាបត្តិយា អាបត្តិទិដ្ឋិនោ អហេសុំ. អថ ខោ តេ, ភន្តេ, ភិក្ខូ តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចុំ – ‘អាបត្តិំ ត្វំ, អាវុសោ, អាបន្នោ, បស្សសេតំ អាបត្តិ’ន្តិ? ‘‘នត្ថិ មេ, អាវុសោ, អាបត្តិ យមហំ បស្សេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ តេ, ភន្តេ, ភិក្ខូ សាមគ្គិំ លភិត្វា តំ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិបិំសុ. សោ ច, ភន្តេ, ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ អាគតាគមោ ធម្មធរោ វិនយធរោ មាតិកាធរោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោ. អថ ខោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សន្ទិដ្ឋេ សម្ភត្តេ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច – ‘អនាបត្តិ ឯសា, អាវុសោ; នេសា អាបត្តិ. អនាបន្នោម្ហិ, នម្ហិ អាបន្នោ. អនុក្ខិត្តោម្ហិ, នម្ហិ ឧក្ខិត្តោ. អធម្មិកេនម្ហិ កម្មេន ឧក្ខិត្តោ កុប្បេន អដ្ឋានារហេន. ហោថ មេ អាយស្មន្តោ ធម្មតោ វិនយតោ បក្ខា’តិ. អលភិ ខោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សន្ទិដ្ឋេ សម្ភត្តេ ភិក្ខូ បក្ខេ. ជានបទានម្បិ សន្ទិដ្ឋានំ សម្ភត្តានំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ទូតំ បាហេសិ – ‘អនាបត្តិ ឯសា, អាវុសោ; នេសា អាបត្តិ. អនាបន្នោម្ហិ, នម្ហិ អាបន្នោ. អនុក្ខិត្តោម្ហិ, នម្ហិ ឧក្ខិត្តោ. អធម្មិកេនម្ហិ កម្មេន ឧក្ខិត្តោ កុប្បេន អដ្ឋានារហេន. ហោន្តុ មេ អាយស្មន្តោ ធម្មតោ វិនយតោ បក្ខា’តិ. អលភិ ខោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ ជានបទេបិ សន្ទិដ្ឋេ សម្ភត្តេ ភិក្ខូ បក្ខេ. អថ ខោ តេ, ភន្តេ, ឧក្ខិត្តានុវត្តកា ភិក្ខូ យេន ឧក្ខេបកា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ឧក្ខេបកេ ភិក្ខូ ឯតទវោចុំ – ‘អនាបត្តិ ឯសា, អាវុសោ; នេសា អាបត្តិ. អនាបន្នោ ឯសោ ភិក្ខុ, នេសោ ភិក្ខុ អាបន្នោ. អនុក្ខិត្តោ ឯសោ ភិក្ខុ, នេសោ ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តោ. អធម្មិកេន កម្មេន ឧក្ខិត្តោ កុប្បេន អដ្ឋានារហេនា’តិ. ឯវំ វុត្តេ តេ, ភន្តេ, ឧក្ខេបកា ភិក្ខូ ឧក្ខិត្តានុវត្តកេ ភិក្ខូ ឯតទវោចុំ – ‘អាបត្តិ ឯសា, អាវុសោ; នេសា អនាបត្តិ. អាបន្នោ ឯសោ ភិក្ខុ, នេសោ ភិក្ខុ អនាបន្នោ. ឧក្ខិត្តោ ឯសោ ភិក្ខុ, នេសោ ភិក្ខុ អនុក្ខិត្តោ. ធម្មិកេន កម្មេន ឧក្ខិត្តោ អកុប្បេន ឋានារហេន. មា ខោ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯតំ ឧក្ខិត្តកំ ភិក្ខុំ អនុវត្តិត្ថ អនុបរិវារេថា’តិ. ឯវម្បិ ខោ តេ, ភន្តេ, ឧក្ខិត្តានុវត្តកា ភិក្ខូ ឧក្ខេបកេហិ ភិក្ខូហិ វុច្ចមានា តថេវ តំ ឧក្ខិត្តកំ ភិក្ខុំ អនុវត្តន្តិ អនុបរិវារេន្តី’’តិ.

៤៥៣. អថ ខោ ភគវា ‘ភិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ, ភិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ’តិ – ឧដ្ឋាយាសនា យេន ឧក្ខេបកា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ, និសជ្ជ ខោ ភគវា ឧក្ខេបកេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘មា ខោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ‘បដិភាតិ នោ, បដិភាតិ នោ’តិ យស្មិំ វា តស្មិំ វា ភិក្ខុំ ឧក្ខិបិតព្ពំ មញ្ញិត្ថ’’.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាបត្តិំ អាបន្នោ ហោតិ. សោ តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិ ហោតិ, អញ្ញេ ភិក្ខូ តស្សា អាបត្តិយា អាបត្តិទិដ្ឋិនោ ហោន្តិ. តេ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ តំ ភិក្ខុំ ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា ពហុស្សុតោ អាគតាគមោ ធម្មធរោ វិនយធរោ មាតិកាធរោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោ. សចេ មយំ ឥមំ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិបិស្សាម, ន មយំ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ បវារេស្សាម, វិនា ឥមិនា ភិក្ខុនា បវារេស្សាម. ន មយំ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ សង្ឃកម្មំ ករិស្សាម, វិនា ឥមិនា ភិក្ខុនា សង្ឃកម្មំ ករិស្សាម. ន មយំ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ អាសនេ និសីទិស្សាម, វិនា ឥមិនា ភិក្ខុនា អាសនេ និសីទិស្សាម. ន មយំ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ យាគុបានេ និសីទិស្សាម, វិនា ឥមិនា ភិក្ខុនា យាគុបានេ និសីទិស្សាម. ន មយំ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ភត្តគ្គេ និសីទិស្សាម, វិនា ឥមិនា ភិក្ខុនា ភត្តគ្គេ និសីទិស្សាម. ន មយំ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្នេ វសិស្សាម, វិនា ឥមិនា ភិក្ខុនា ឯកច្ឆន្នេ វសិស្សាម. ន មយំ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ យថាវុឌ្ឍំ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ ករិស្សាម, វិនា ឥមិនា ភិក្ខុនា យថាវុឌ្ឍំ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ ករិស្សាម. ភវិស្សតិ សង្ឃស្ស តតោនិទានំ ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណ’ន្តិ, ភេទគរុកេហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូហិ ន សោ ភិក្ខុ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិបិតព្ពោ’’តិ.

៤៥៤. អថ ខោ ភគវា ឧក្ខេបកានំ ភិក្ខូនំ ឯតមត្ថំ ភាសិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា យេន ឧក្ខិត្តានុវត្តកា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ, និសជ្ជ ខោ ភគវា ឧក្ខិត្តានុវត្តកេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘មា ខោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា ‘នាម្ហ អាបន្នា, នាម្ហ អាបន្នា’តិ អាបត្តិំ ន បដិកាតព្ពំ មញ្ញិត្ថ’’.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាបត្តិំ អាបន្នោ ហោតិ. សោ តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិ ហោតិ, អញ្ញេ ភិក្ខូ តស្សា អាបត្តិយា អាបត្តិទិដ្ឋិនោ ហោន្តិ. សោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តេ ភិក្ខូ ឯវំ ជានាតិ – ‘ឥមេ ខោ អាយស្មន្តោ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា បណ្ឌិតា ព្យត្តា មេធាវិនោ លជ្ជិនោ កុក្កុច្ចកា សិក្ខាកាមា, នាលំ មមំ វា ការណា អញ្ញេសំ វា ការណា ឆន្ទា ទោសា មោហា ភយា អគតិំ គន្តុំ. សចេ មំ ឥមេ ភិក្ខូ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិបិស្សន្តិ, ន មយា សទ្ធិំ បវារេស្សន្តិ, វិនា មយា បវារេស្សន្តិ. ន មយា សទ្ធិំ សង្ឃកម្មំ ករិស្សន្តិ, វិនា មយា សង្ឃកម្មំ ករិស្សន្តិ. ន មយា សទ្ធិំ អាសនេ និសីទិស្សន្តិ, វិនា មយា អាសនេ និសីទិស្សន្តិ. ន មយា សទ្ធិំ យាគុបានេ និសីទិស្សន្តិ, វិនា មយា យាគុបានេ និសីទិស្សន្តិ. ន មយា សទ្ធិំ ភត្តគ្គេ និសីទិស្សន្តិ វិនា មយា ភត្តគ្គេ និសីទិស្សន្តិ. ន មយា សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្នេ វសិស្សន្តិ, វិនា មយា ឯកច្ឆន្នេ វសិស្សន្តិ. ន មយា សទ្ធិំ យថាវុឌ្ឍំ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ ករិស្សន្តិ, វិនា មយា យថាវុឌ្ឍំ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ ករិស្សន្តិ, ភវិស្សតិ សង្ឃស្ស តតោនិទានំ ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណ’ន្តិ, ភេទគរុកេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា បរេសម្បិ សទ្ធាយ សា អាបត្តិ ទេសេតព្ពា’’តិ. អថ ខោ ភគវា ឧក្ខិត្តានុវត្តកានំ ភិក្ខូនំ ឯតមត្ថំ ភាសិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ.

៤៥៥. តេន ខោ បន សមយេន ឧក្ខិត្តានុវត្តកា ភិក្ខូ តត្ថេវ អន្តោសីមាយ ឧបោសថំ ករោន្តិ, សង្ឃកម្មំ ករោន្តិ. ឧក្ខេបកា បន ភិក្ខូ និស្សីមំ គន្ត្វា ឧបោសថំ ករោន្តិ, សង្ឃកម្មំ ករោន្តិ. អថ ខោ អញ្ញតរោ ឧក្ខេបកោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘តេ, ភន្តេ, ឧក្ខិត្តានុវត្តកា ភិក្ខូ តត្ថេវ អន្តោសីមាយ ឧបោសថំ ករោន្តិ, សង្ឃកម្មំ ករោន្តិ. មយំ បន ឧក្ខេបកា ភិក្ខូ និស្សីមំ គន្ត្វា ឧបោសថំ ករោម, សង្ឃកម្មំ ករោមា’’តិ. ‘‘តេ ចេ, ភិក្ខុ, ឧក្ខិត្តានុវត្តកា ភិក្ខូ តត្ថេវ អន្តោសីមាយ ឧបោសថំ ករិស្សន្តិ, សង្ឃកម្មំ ករិស្សន្តិ, យថា មយា ញត្តិ ច អនុស្សាវនា ច បញ្ញត្តា, តេសំ តានិ កម្មានិ ធម្មិកានិ កម្មានិ ភវិស្ស’’ន្តិ អកុប្បានិ ឋានារហានិ. តុម្ហេ ចេ, ភិក្ខុ, ឧក្ខេបកា ភិក្ខូ តត្ថេវ អន្តោសីមាយ ឧបោសថំ ករិស្សថ, សង្ឃកម្មំ ករិស្សថ, យថា មយា ញត្តិ ច អនុស្សាវនា ច បញ្ញត្តា, តុម្ហាកម្បិ តានិ កម្មានិ ធម្មិកានិ កម្មានិ ភវិស្សន្តិ អកុប្បានិ ឋានារហានិ. តំ កិស្ស ហេតុ? នានាសំវាសកា ឯតេ [តេ (ស្យា.)] ភិក្ខូ [ភិក្ខុ (សី. ស្យា.)] តុម្ហេហិ, តុម្ហេ ច តេហិ នានាសំវាសកា.

‘‘ទ្វេមា, ភិក្ខុ, នានាសំវាសកភូមិយោ – អត្តនា វា អត្តានំ នានាសំវាសកំ ករោតិ, សមគ្គោ វា នំ សង្ឃោ ឧក្ខិបតិ អទស្សនេ វា អប្បដិកម្មេ វា អប្បដិនិស្សគ្គេ វា. ឥមា ខោ, ភិក្ខុ, ទ្វេ នានាសំវាសកភូមិយោ. ទ្វេមា, ភិក្ខុ, សមានសំវាសកភូមិយោ – អត្តនា វា អត្តានំ សមានសំវាសំ ករោតិ, សមគ្គោ វា នំ សង្ឃោ ឧក្ខិត្តំ ឱសារេតិ អទស្សនេ វា អប្បដិកម្មេ វា អប្បដិនិស្សគ្គេ វា. ឥមា ខោ, ភិក្ខុ, ទ្វេ សមានសំវាសកភូមិយោ’’តិ.

៤៥៦. តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ ភត្តគ្គេ អន្តរឃរេ ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ អននុលោមិកំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ ឧបទំសេន្តិ, ហត្ថបរាមាសំ ករោន្តិ. មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម សមណា សក្យបុត្តិយា ភត្តគ្គេ អន្តរឃរេ ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ អននុលោមិកំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ ឧបទំសេស្សន្តិ, ហត្ថបរាមាសំ ករិស្សន្តី’’តិ. អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តេសំ មនុស្សានំ ឧជ្ឈាយន្តានំ ខិយ្យន្តានំ វិបាចេន្តានំ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ភិក្ខូ ភត្តគ្គេ អន្តរឃរេ ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ អននុលោមិកំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ ឧបទំសេស្សន្តិ, ហត្ថបរាមាសំ ករិស្សន្តី’’តិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ… ‘‘សច្ចំ កិរ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ភត្តគ្គេ អន្តរឃរេ ភណ្ឌនជាតា…បេ… ហត្ថបរាមាសំ ករោន្តី’’តិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… វិគរហិត្វា ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិន្នេ, ភិក្ខវេ, សង្ឃេ អធម្មិយាយមានេ [អធម្មិយមានេ (សី. ស្យា. កត្ថចិ) អធម្មីយមានេ (ក.)] អសម្មោទិកាយ វត្តមានាយ [-‘‘អសម្មោទិកាវត្តមានាយ’’ ឥតិ អដ្ឋកថាយំ សំវណ្ណេតព្ពបាឋោ] ‘ឯត្តាវតា ន អញ្ញមញ្ញំ អននុលោមិកំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ ឧបទំសេស្សាម, ហត្ថបរាមាសំ ករិស្សាមា’តិ អាសនេ និសីទិតព្ពំ. ភិន្នេ, ភិក្ខវេ, សង្ឃេ ធម្មិយាយមានេ សម្មោទិកាយ វត្តមានាយ អាសនន្តរិកាយ និសីទិតព្ព’’ន្តិ.

៤៥៧. [ម. និ. ៣.២៣៦ ថោកំ វិសទិសំ] តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ សង្ឃមជ្ឈេ ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរន្តិ. តេ ន សក្កោន្តិ តំ អធិករណំ វូបសមេតុំ. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, ភិក្ខូ សង្ឃមជ្ឈេ ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរន្តិ. តេ ន សក្កោន្តិ តំ អធិករណំ វូបសមេតុំ. សាធុ, ភន្តេ, ភគវា យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ ភគវា យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ, និសជ្ជ ខោ ភគវា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘អលំ, ភិក្ខវេ, មា ភណ្ឌនំ មា កលហំ មា វិគ្គហំ មា វិវាទ’’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ អធម្មវាទី ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមេតុ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មស្សាមី; អប្បោស្សុក្កោ, ភន្តេ, ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារមនុយុត្តោ វិហរតុ. មយមេតេន ភណ្ឌនេន កលហេន វិគ្គហេន វិវាទេន បញ្ញាយិស្សាមា’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ ភគវា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘អលំ, ភិក្ខវេ, មា ភណ្ឌនំ មា កលហំ មា វិគ្គហំ មា វិវាទ’’ន្តិ. ទុតិយម្បិ ខោ សោ អធម្មវាទី ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមេតុ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មស្សាមី; អប្បោស្សុក្កោ, ភន្តេ, ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារមនុយុត្តោ វិហរតុ. មយមេតេន ភណ្ឌនេន កលហេន វិគ្គហេន វិវាទេន បញ្ញាយិស្សាមា’’តិ.

កោសម្ពកវិវាទកថា និដ្ឋិតា.

២៧២. ទីឃាវុវត្ថុ

៤៥៨. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, ពារាណសិយំ [វជិរពុទ្ធិដីកា ឱលោកេតព្ពា] ព្រហ្មទត្តោ នាម កាសិរាជា អហោសិ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ មហព្ពលោ មហាវាហនោ មហាវិជិតោ បរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោ. ទីឃីតិ នាម កោសលរាជា អហោសិ ទលិទ្ទោ អប្បធនោ អប្បភោគោ អប្បពលោ អប្បវាហនោ អប្បវិជិតោ អបរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ អព្ភុយ្យាសិ. អស្សោសិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិ កោសលរាជា – ‘‘ព្រហ្មទត្តោ កិរ កាសិរាជា ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា មមំ អព្ភុយ្យាតោ’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ ឯតទហោសិ – ‘‘ព្រហ្មទត្តោ ខោ កាសិរាជា អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ មហព្ពលោ មហាវាហនោ មហាវិជិតោ បរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោ, អហំ បនម្ហិ ទលិទ្ទោ អប្បធនោ អប្បភោគោ អប្បពលោ អប្បវាហនោ អប្បវិជិតោ អបរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោ, នាហំ បដិពលោ ព្រហ្មទត្តេន កាសិរញ្ញា ឯកសង្ឃាតម្បិ សហិតុំ. យំនូនាហំ បដិកច្ចេវ នគរម្ហា និប្បតេយ្យ’’ន្តិ.

អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិ កោសលរាជា មហេសិំ អាទាយ បដិកច្ចេវ នគរម្ហា និប្បតិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ ពលញ្ច វាហនញ្ច ជនបទញ្ច កោសញ្ច កោដ្ឋាគារញ្ច អភិវិជិយ អជ្ឈាវសតិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិ កោសលរាជា សបជាបតិកោ យេន វារាណសី តេន បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន យេន ពារាណសី តទវសរិ. តត្រ សុទំ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិ កោសលរាជា សបជាបតិកោ ពារាណសិយំ អញ្ញតរស្មិំ បច្ចន្តិមេ ឱកាសេ កុម្ភការនិវេសនេ អញ្ញាតកវេសេន បរិព្ពាជកច្ឆន្នេន បដិវសតិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ មហេសី នចិរស្សេវ គព្ភិនី អហោសិ. តស្សា ឯវរូបោ ទោហឡោ ឧប្បន្នោ ហោតិ – ‘‘ឥច្ឆតិ សូរិយស្ស ឧគ្គមនកាលេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នទ្ធំ វម្មិកំ សុភូមេ ឋិតំ បស្សិតុំ, ខគ្គានញ្ច ធោវនំ បាតុំ’’. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ មហេសី ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘គព្ភិនីម្ហិ, ទេវ. តស្សា មេ ឯវរូបោ ទោហឡោ ឧប្បន្នោ – ឥច្ឆាមិ សូរិយស្ស ឧគ្គមនកាលេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នទ្ធំ វម្មិកំ [វម្មិតំ (សី.)] សុភូមេ ឋិតំ បស្សិតុំ, ខគ្គានញ្ច ធោវនំ បាតុ’’ន្តិ. ‘‘កុតោ, ទេវិ, អម្ហាកំ ទុគ្គតានំ ចតុរង្គិនី សេនា សន្នទ្ធា វម្មិកា សុភូមេ ឋិតា, ខគ្គានញ្ច ធោវនំ បាតុ’’ន្តិ [ខគ្គានញ្ច ធោវនន្តិ (សី. ស្យា.)] ‘‘សចាហំ, ទេវ, ន លភិស្សាមិ, មរិស្សាមី’’តិ.

៤៥៩. តេន ខោ បន សមយេន, ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ សហាយោ ហោតិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិ កោសលរាជា យេន ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បុរោហិតំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច – ‘‘សខី តេ, សម្ម, គព្ភិនី. តស្សា ឯវរូបោ ទោហឡោ ឧប្បន្នោ – ឥច្ឆតិ សូរិយស្ស ឧគ្គមនកាលេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នទ្ធំ វម្មិកំ សុភូមេ ឋិតំ បស្សិតុំ, ខគ្គានញ្ច ធោវនំ បាតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, មយម្បិ ទេវិំ បស្សាមា’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ មហេសី យេន ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ មហេសិំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តិំ, ទិស្វាន ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ មហេសី តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា តិក្ខត្តុំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘កោសលរាជា វត ភោ កុច្ឆិគតោ, កោសលរាជា វត ភោ កុច្ឆិគតោ’’តិ. អត្តមនា [អវិមនា (សី. ស្យា. កត្ថចិ], ទេវិ, ហោហិ. លច្ឆសិ សូរិយស្ស ឧគ្គមនកាលេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នទ្ធំ វម្មិកំ សុភូមេ ឋិតំ បស្សិតុំ, ខគ្គានញ្ច ធោវនំ បាតុន្តិ.

អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ យេន ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ព្រហ្មទត្តំ កាសិរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘តថា, ទេវ, និមិត្តានិ ទិស្សន្តិ, ស្វេ សូរិយុគ្គមនកាលេ ចតុរង្គិនី សេនា សន្នទ្ធា វម្មិកា សុភូមេ តិដ្ឋតុ, ខគ្គា ច ធោវិយន្តូ’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា មនុស្សេ អាណាបេសិ – ‘‘យថា, ភណេ, បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ អាហ តថា ករោថា’’តិ. អលភិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ មហេសី សូរិយស្ស ឧគ្គមនកាលេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នទ្ធំ វម្មិកំ សុភូមេ ឋិតំ បស្សិតុំ, ខគ្គានញ្ច ធោវនំ បាតុំ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ មហេសី តស្ស គព្ភស្ស បរិបាកមន្វាយ បុត្តំ វិជាយិ. តស្ស ទីឃាវូតិ នាមំ អកំសុ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ នចិរស្សេវ វិញ្ញុតំ បាបុណិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ពហុនោ អម្ហាកំ អនត្ថស្ស ការកោ, ឥមិនា អម្ហាកំ ពលញ្ច វាហនញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច អច្ឆិន្នំ, សចាយំ អម្ហេ ជានិស្សតិ, សព្ពេវ តយោ ឃាតាបេស្សតិ, យំនូនាហំ ទីឃាវុំ កុមារំ ពហិនគរេ វាសេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ភិក្ខវេ ទីឃីតិ កោសលរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ ពហិនគរេ វាសេសិ. អថ ខោ ភិក្ខវេ ទីឃាវុ កុមារោ ពហិនគរេ បដិវសន្តោ នចិរស្សេវ សព្ពសិប្បានិ សិក្ខិ.

៤៦០. តេន ខោ បន សមយេន ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ កប្បកោ ព្រហ្មទត្តេ កាសិរញ្ញេ បដិវសតិ. អទ្ទសា ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ កប្បកោ ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ សបជាបតិកំ ពារាណសិយំ អញ្ញតរស្មិំ បច្ចន្តិមេ ឱកាសេ កុម្ភការនិវេសនេ អញ្ញាតកវេសេន បរិព្ពាជកច្ឆន្នេន បដិវសន្តំ, ទិស្វាន យេន ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ព្រហ្មទត្តំ កាសិរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘ទីឃីតិ, ទេវ, កោសលរាជា សបជាបតិកោ ពារាណសិយំ អញ្ញតរស្មិំ បច្ចន្តិមេ ឱកាសេ កុម្ភការនិវេសនេ អញ្ញាតកវេសេន បរិព្ពាជកច្ឆន្នេន បដិវសតី’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា មនុស្សេ អាណាបេសិ – ‘‘តេន ហិ, ភណេ, ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ សបជាបតិកំ អានេថា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, តេ មនុស្សា ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បដិស្សុត្វា ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ សបជាបតិកំ អានេសុំ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា មនុស្សេ អាណាបេសិ – ‘‘តេន ហិ, ភណេ, ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ សបជាបតិកំ ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា បច្ឆាពាហំ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ខុរមុណ្ឌំ ករិត្វា ខរស្សរេន បណវេន រថិកាយ រថិកំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ បរិនេត្វា ទក្ខិណេន ទ្វារេន និក្ខាមេត្វា ទក្ខិណតោ នគរស្ស ចតុធា ឆិន្ទិត្វា ចតុទ្ទិសា ពិលានិ និក្ខិបថា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, តេ មនុស្សា ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បដិស្សុត្វា ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ សបជាបតិកំ ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា បច្ឆាពាហំ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ខុរមុណ្ឌំ ករិត្វា ខរស្សរេន បណវេន រថិកាយ រថិកំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ បរិនេន្តិ.

អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ចិរំទិដ្ឋា ខោ មេ មាតាបិតរោ. យំនូនាហំ មាតាបិតរោ បស្សេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ពារាណសិំ បវិសិត្វា អទ្ទស មាតាបិតរោ ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា បច្ឆាពាហំ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ខុរមុណ្ឌំ ករិត្វា ខរស្សរេន បណវេន រថិកាយ រថិកំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ បរិនេន្តេ, ទិស្វាន យេន មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិ កោសលរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ; ទិស្វាន ទីឃាវុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘មា ខោ ត្វំ, តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ. ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, ភិក្ខវេ, តេ មនុស្សា ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឧម្មត្តកោ អយំ ទីឃីតិ កោសលរាជា វិប្បលបតិ. កោ ឥមស្ស ទីឃាវុ? កំ អយំ ឯវមាហ – ‘មា ខោ ត្វំ, តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ. ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’’តិ. ‘‘នាហំ, ភណេ, ឧម្មត្តកោ វិប្បលបាមិ, អបិ ច យោ វិញ្ញូ សោ វិភាវេស្សតី’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ…បេ… តតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃីតិ កោសលរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘មា ខោ ត្វំ, តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ. ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’’តិ. តតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, តេ មនុស្សា ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឧម្មត្តកោ អយំ ទីឃីតិ កោសលរាជា វិប្បលបតិ. កោ ឥមស្ស ទីឃាវុ? កំ អយំ ឯវមាហ – មា ខោ ត្វំ, តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ. ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’’តិ. ‘‘នាហំ, ភណេ, ឧម្មត្តកោ វិប្បលបាមិ, អបិ ច យោ វិញ្ញូ សោ វិភាវេស្សតី’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, តេ មនុស្សា ទីឃីតិំ កោសលរាជានំ សបជាបតិកំ រថិកាយ រថិកំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ បរិនេត្វា ទក្ខិណេន ទ្វារេន និក្ខាមេត្វា ទក្ខិណតោ នគរស្ស ចតុធា ឆិន្ទិត្វា ចតុទ្ទិសា ពិលានិ និក្ខិបិត្វា គុម្ពំ ឋបេត្វា បក្កមិំសុ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ពារាណសិំ បវិសិត្វា សុរំ នីហរិត្វា គុម្ពិយេ បាយេសិ. យទា តេ មត្តា អហេសុំ បតិតា, អថ កដ្ឋានិ សំកឌ្ឍិត្វា ចិតកំ ករិត្វា មាតាបិតូនំ សរីរំ ចិតកំ អារោបេត្វា អគ្គិំ ទត្វា បញ្ជលិកោ តិក្ខត្តុំ ចិតកំ បទក្ខិណំ អកាសិ.

៤៦១. តេន ខោ បន សមយេន ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ឧបរិបាសាទវរគតោ ហោតិ. អទ្ទសា ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ បញ្ជលិកំ តិក្ខត្តុំ ចិតកំ បទក្ខិណំ ករោន្តំ, ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘និស្សំសយំ ខោ សោ មនុស្សោ ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ ញាតិ វា សាលោហិតោ វា, អហោ មេ អនត្ថតោ, ន ហិ នាម មេ កោចិ អារោចេស្សតី’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ អរញ្ញំ គន្ត្វា យាវទត្ថំ កន្ទិត្វា រោទិត្វា ខប្បំ [ពប្បំ (សី. ស្យា.)] បុញ្ឆិត្វា ពារាណសិំ បវិសិត្វា អន្តេបុរស្ស សាមន្តា ហត្ថិសាលំ គន្ត្វា ហត្ថាចរិយំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, អាចរិយ, សិប្បំ សិក្ខិតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, ភណេ មាណវក, សិក្ខស្សូ’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ហត្ថិសាលាយំ មញ្ជុនា សរេន គាយិ, វីណញ្ច វាទេសិ. អស្សោសិ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ហត្ថិសាលាយំ មញ្ជុនា សរេន គីតំ វីណញ្ច វាទិតំ, សុត្វាន មនុស្សេ បុច្ឆិ – ‘‘កោ, ភណេ, រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ហត្ថិសាលាយំ មញ្ជុនា សរេន គាយិ, វីណញ្ច វាទេសី’’តិ? ‘‘អមុកស្ស, ទេវ, ហត្ថាចរិយស្ស អន្តេវាសី មាណវកោ រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ហត្ថិសាលាយំ មញ្ជុនា សរេន គាយិ, វីណញ្ច វាទេសី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភណេ, តំ មាណវកំ អានេថា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, តេ មនុស្សា ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បដិស្សុត្វា ទីឃាវុំ កុមារំ អានេសុំ. ‘‘ត្វំ ភណេ មាណវក, រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ហត្ថិសាលាយំ មញ្ជុនា សរេន គាយិ, វីណញ្ច វាទេសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ត្វំ, ភណេ មាណវក, គាយស្សុ, វីណញ្ច វាទេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បដិស្សុត្វា អារាធាបេក្ខោ មញ្ជុនា សរេន គាយិ, វីណញ្ច វាទេសិ. ‘‘ត្វំ, ភណេ មាណវក, មំ ឧបដ្ឋហា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បច្ចស្សោសិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បុព្ពុដ្ឋាយី អហោសិ បច្ឆានិបាតី កិង្ការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ នចិរស្សេវ អព្ភន្តរិមេ វិស្សាសិកដ្ឋានេ ឋបេសិ.

៤៦២. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘តេន ហិ, ភណេ មាណវក, រថំ យោជេហិ, មិគវំ គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បដិស្សុត្វា រថំ យោជេត្វា ព្រហ្មទត្តំ កាសិរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘យុត្តោ ខោ តេ, ទេវ, រថោ, យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញសី’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា រថំ អភិរុហិ. ទីឃាវុ កុមារោ រថំ បេសេសិ. តថា តថា រថំ បេសេសិ យថា យថា អញ្ញេនេវ សេនា អគមាសិ អញ្ញេនេវ រថោ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទូរំ គន្ត្វា ទីឃាវុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘តេន ហិ, ភណេ មាណវក, រថំ មុញ្ចស្សុ, កិលន្តោម្ហិ, និបជ្ជិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បដិស្សុត្វា រថំ មុញ្ចិត្វា បថវិយំ បល្លង្កេន និសីទិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឧច្ឆង្គេ សីសំ កត្វា សេយ្យំ កប្បេសិ. តស្ស កិលន្តស្ស មុហុត្តកេនេវ និទ្ទា ឱក្កមិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ពហុនោ អម្ហាកំ អនត្ថស្ស ការកោ. ឥមិនា អម្ហាកំ ពលញ្ច វាហនញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច អច្ឆិន្នំ. ឥមិនា ច មេ មាតាបិតរោ ហតា. អយំ ខ្វស្ស កាលោ យោហំ វេរំ អប្បេយ្យ’’ន្តិ កោសិយា ខគ្គំ និព្ពាហិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘បិតា ខោ មំ មរណកាលេ អវច ‘មា ខោ ត្វំ, តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ. ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’តិ. ន ខោ មេតំ បតិរូបំ, យ្វាហំ បិតុវចនំ អតិក្កមេយ្យ’’ន្តិ កោសិយា ខគ្គំ បវេសេសិ. ទុតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ពហុនោ អម្ហាកំ អនត្ថស្ស ការកោ, ឥមិនោ អម្ហាកំ ពលញ្ច វាហនញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច អច្ឆិន្នំ, ឥមិនា ច មេ មាតាបិតរោ ហតា, អយំ ខ្វស្ស កាលោ យោហំ វេរំ អប្បេយ្យ’’ន្តិ កោសិយា ខគ្គំ និព្ពាហិ. ទុតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘បិតា ខោ មំ មរណកាលេ អវច ‘មា ខោ ត្វំ តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ, ន ហិ តាត ទីឃាវុ វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’តិ. ន ខោ មេតំ បតិរូបំ, យ្វាហំ បិតុវចនំ អតិក្កមេយ្យ’’ន្តិ. បុនទេវ កោសិយា ខគ្គំ បវេសេសិ. តតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ពហុនោ អម្ហាកំ អនត្ថស្ស ការកោ. ឥមិនា អម្ហាកំ ពលញ្ច វាហនញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច អច្ឆិន្នំ. ឥមិនា ច មេ មាតាបិតរោ ហតា. អយំ ខ្វស្ស កាលោ យោហំ វេរំ អប្បេយ្យ’’ន្តិ កោសិយា ខគ្គំ និព្ពាហិ. តតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘បិតា ខោ មំ មរណកាលេ អវច ‘មា ខោ ត្វំ, តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ. ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’តិ. ន ខោ មេតំ បតិរូបំ, យ្វាហំ បិតុវចនំ អតិក្កមេយ្យ’’’ន្តិ បុនទេវ កោសិយា ខគ្គំ បវេសេសិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ សហសា វុដ្ឋាសិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ព្រហ្មទត្តំ កាសិរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘កិស្ស ត្វំ, ទេវ, ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ សហសា វុដ្ឋាសី’’តិ? ឥធ មំ, ភណេ មាណវក, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ បុត្តោ ទីឃាវុ កុមារោ សុបិនន្តេន ខគ្គេន បរិបាតេសិ. តេនាហំ ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ សហសា វុដ្ឋាសិន្តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ វាមេន ហត្ថេន ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ សីសំ បរាមសិត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន ខគ្គំ និព្ពាហេត្វា ព្រហ្មទត្តំ កាសិរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘អហំ ខោ សោ, ទេវ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ បុត្តោ ទីឃាវុ កុមារោ. ពហុនោ ត្វំ អម្ហាកំ អនត្ថស្ស ការកោ. តយា អម្ហាកំ ពលញ្ច វាហនញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច អច្ឆិន្នំ. តយា ច មេ មាតាបិតរោ ហតា. អយំ ខ្វស្ស កាលោ យ្វាហំ វេរំ អប្បេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃាវុស្ស កុមារស្ស បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ទីឃាវុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘ជីវិតំ មេ, តាត ទីឃាវុ, ទេហិ. ជីវិតំ មេ, តាត ទីឃាវុ, ទេហី’’តិ. ‘‘ក្យាហំ ឧស្សហាមិ ទេវស្ស ជីវិតំ ទាតុំ? ទេវោ ខោ មេ ជីវិតំ ទទេយ្យា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, ត្វញ្ចេវ មេ ជីវិតំ ទេហិ, អហញ្ច តេ ជីវិតំ ទម្មី’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ ច កាសិរាជា ទីឃាវុ ច កុមារោ អញ្ញមញ្ញស្ស ជីវិតំ អទំសុ, បាណិញ្ច អគ្គហេសុំ, សបថញ្ច អកំសុ អទ្ទូភាយ [អទ្រូភាយ, អទុព្ភាយ (ក.)].

អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘តេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, រថំ យោជេហិ, គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទីឃាវុ កុមារោ ព្រហ្មទត្តស្ស កាសិរញ្ញោ បដិស្សុត្វា រថំ យោជេត្វា ព្រហ្មទត្តំ កាសិរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘យុត្តោ ខោ តេ, ទេវ, រថោ, យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញសី’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា រថំ អភិរុហិ. ទីឃាវុ កុមារោ រថំ បេសេសិ. តថា តថា រថំ បេសេសិ យថា យថា នចិរស្សេវ សេនាយ សមាគញ្ឆិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ពារាណសិំ បវិសិត្វា អមច្ចេ បារិសជ្ជេ សន្និបាតាបេត្វា ឯតទវោច – ‘‘សចេ, ភណេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ បុត្តំ ទីឃាវុំ កុមារំ បស្សេយ្យាថ, កិន្តិ នំ ករេយ្យាថា’’តិ? ឯកច្ចេ ឯវមាហំសុ – ‘‘មយំ, ទេវ, ហត្ថេ ឆិន្ទេយ្យាម. មយំ, ទេវ, បាទេ ឆិន្ទេយ្យាម. មយំ, ទេវ, ហត្ថបាទេ ឆិន្ទេយ្យាម. មយំ, ទេវ, កណ្ណេ ឆិន្ទេយ្យាម. មយំ, ទេវ, នាសំ ឆិន្ទេយ្យាម. មយំ, ទេវ, កណ្ណនាសំ ឆិន្ទេយ្យាម. មយំ, ទេវ, សីសំ ឆិន្ទេយ្យាមា’’តិ. ‘‘អយំ ខោ, ភណេ, ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ បុត្តោ ទីឃាវុ កុមារោ. នាយំ លព្ភា កិញ្ចិ កាតុំ. ឥមិនា ច មេ ជីវិតំ ទិន្នំ, មយា ច ឥមស្ស ជីវិតំ ទិន្ន’’ន្តិ.

៤៦៣. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា ទីឃាវុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘យំ ខោ តេ, តាត ទីឃាវុ, បិតា មរណកាលេ អវច ‘មា ខោ ត្វំ, តាត ទីឃាវុ, ទីឃំ បស្ស, មា រស្សំ. ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’តិ, កិំ តេ បិតា សន្ធាយ អវចា’’តិ? ‘‘យំ ខោ មេ, ទេវ, បិតា មរណកាលេ អវច ‘មា ទីឃ’ន្តិ មា ចិរំ វេរំ អកាសីតិ. ឥមំ ខោ មេ, ទេវ, បិតា មរណកាលេ អវច មា ទីឃន្តិ. យំ ខោ មេ, ទេវ, បិតា មរណកាលេ អវច ‘មា រស្ស’ន្តិ មា ខិប្បំ មិត្តេហិ ភិជ្ជិត្ថា’’តិ. ឥមំ ខោ មេ, ទេវ, បិតា មរណកាលេ អវច មា រស្សន្តិ. យំ ខោ មេ, ទេវ, បិតា មរណកាលេ អវច ‘‘ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ, អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’’តិ ទេវេន មេ មាតាបិតរោ ហតាតិ. សចាហំ ទេវំ ជីវិតា វោរោបេយ្យំ, យេ ទេវស្ស អត្ថកាមា តេ មំ ជីវិតា វោរោបេយ្យុំ, យេ មេ អត្ថកាមា តេ តេ ជីវិតា វោរោបេយ្យុំ – ឯវំ តំ វេរំ វេរេន ន វូបសមេយ្យ. ឥទានិ ច បន មេ ទេវេន ជីវិតំ ទិន្នំ, មយា ច ទេវស្ស ជីវិតំ ទិន្នំ. ឯវំ តំ វេរំ អវេរេន វូបសន្តំ. ឥមំ ខោ មេ, ទេវ, បិតា មរណកាលេ អវច – ន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរេន វេរា សម្មន្តិ; អវេរេន ហិ, តាត ទីឃាវុ, វេរា សម្មន្តី’’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មទត្តោ កាសិរាជា – ‘‘អច្ឆរិយំ វត ភោ! អព្ភុតំ វត ភោ! យាវ បណ្ឌិតោ អយំ ទីឃាវុ កុមារោ, យត្រ ហិ នាម បិតុនោ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានិស្សតី’’តិ បេត្តិកំ ពលញ្ច វាហនញ្ច ជនបទញ្ច កោសញ្ច កោដ្ឋាគារញ្ច បដិបាទេសិ, ធីតរញ្ច អទាសិ. តេសញ្ហិ នាម, ភិក្ខវេ, រាជូនំ អាទិន្នទណ្ឌានំ អាទិន្នសត្ថានំ ឯវរូបំ ខន្តិសោរច្ចំ ភវិស្សតិ. ឥធ ខោ បន តំ, ភិក្ខវេ, សោភេថ យំ តុម្ហេ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជិតា សមានា ខមា ច ភវេយ្យាថ សោរតា ចាតិ? តតិយម្បិ ខោ ភគវា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘អលំ, ភិក្ខវេ, មា ភណ្ឌនំ មា កលហំ មា វិគ្គហំ មា វិវាទ’’ន្តិ. តតិយម្បិ ខោ សោ អធម្មវាទី ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមេតុ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មស្សាមី; អប្បោស្សុក្កោ, ភន្តេ, ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារមនុយុត្តោ វិហរតុ. មយមេតេន ភណ្ឌនេន កលហេន វិគ្គហេន វិវាទេន បញ្ញាយិស្សាមា’’តិ. អថ ខោ ភគវា – បរិយាទិន្នរូបា ខោ ឥមេ មោឃបុរិសា, នយិមេ សុករា សញ្ញាបេតុន្តិ – ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ.

ទីឃាវុភាណវារោ និដ្ឋិតោ បឋមោ.

៤៦៤. [ម. និ. ៣.២៣៦] អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ កោសម្ពិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. កោសម្ពិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សង្ឃមជ្ឈេ ឋិតកោវ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘បុថុសទ្ទោ សមជនោ, ន ពាលោ កោចិ មញ្ញថ;

សង្ឃស្មិំ ភិជ្ជមានស្មិំ, នាញ្ញំ ភិយ្យោ អមញ្ញរុំ.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘បរិមុដ្ឋា បណ្ឌិតាភាសា, វាចាគោចរភាណិនោ;

យាវិច្ឆន្តិ មុខាយាមំ, យេន នីតា ន តំ វិទូ.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ មំ, អជិនិ មំ អហាសិ មេ;

យេ ច តំ ឧបនយ្ហន្តិ, វេរំ តេសំ ន សម្មតិ.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ មំ, អជិនិ មំ អហាសិ មេ;

យេ ច តំ នុបនយ្ហន្តិ, វេរំ តេសូបសម្មតិ.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘ន ហិ វេរេន វេរានិ, សម្មន្តីធ កុទាចនំ;

អវេរេន ច សម្មន្តិ, ឯសធម្មោ សនន្តនោ.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘បរេ ច ន វិជានន្តិ, មយមេត្ថ យមាមសេ;

យេ ច តត្ថ វិជានន្តិ, តតោ សម្មន្តិ មេធគា.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘អដ្ឋិច្ឆិន្នា បាណហរា, គវាស្សធនហារិនោ;

រដ្ឋំ វិលុម្បមានានំ, តេសម្បិ ហោតិ សង្គតិ.

‘‘កស្មា តុម្ហាក នោ សិយា;

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘សចេ លភេថ និបកំ សហាយំ;

សទ្ធិំចរំ សាធុវិហារិ ធីរំ;

អភិភុយ្យ សព្ពានិ បរិស្សយានិ;

ចរេយ្យ តេនត្តមនោ សតីមា.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘នោ ចេ លភេថ និបកំ សហាយំ;

សទ្ធិំ ចរំ សាធុវិហារិ ធីរំ;

រាជាវ រដ្ឋំ វិជិតំ បហាយ;

ឯកោ ចរេ មាតង្គរញ្ញេវ នាគោ.

[ម. និ. ៣.២៣៧] ‘‘ឯកស្ស ចរិតំ សេយ្យោ;

នត្ថិ ពាលេ សហាយតា;

ឯកោ ចរេ ន ច បាបានិ កយិរា;

អប្បោស្សុក្កោ មាតង្គរញ្ញេវ នាគោ’’តិ.

ទីឃាវុវត្ថុ និដ្ឋិតំ.

២៧៣. ពាលកលោណកគមនកថា

៤៦៥. អថ ខោ ភគវា សង្ឃមជ្ឈេ ឋិតកោវ ឥមា គាថាយោ ភាសិត្វា យេន ពាលកលោណកគាមោ [ពាលកលោណការគាមោ (សី. ស្យា.)] តេនុបសង្កមិ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ភគុ ពាលកលោណកគាមេ វិហរតិ. អទ្ទសា ខោ អាយស្មា ភគុ ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ, ទិស្វាន អាសនំ បញ្ញបេសិ, បាទោទកំ បាទបីឋំ បាទកថលិកំ ឧបនិក្ខិបិ, បច្ចុគ្គន្ត្វា បត្តចីវរំ បដិគ្គហេសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ, និសជ្ជ ខោ ភគវា បាទេ បក្ខាលេសិ. អាយស្មាបិ ខោ ភគុ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ ភគុំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘កច្ចិ, ភិក្ខុ, ខមនីយំ; កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ បិណ្ឌកេន ន កិលមសី’’តិ? ‘‘ខមនីយំ, ភគវា, យាបនីយំ, ភគវា; ន ចាហំ, ភន្តេ, បិណ្ឌកេន កិលមាមី’’តិ. អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ ភគុំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា យេន បាចីនវំសទាយោ តេនុបសង្កមិ.

ពាលកលោណកគមនកថា និដ្ឋិតា.

២៧៤. បាចីនវំសទាយគមនកថា

៤៦៦. [ម. និ. ១.៣២៥ អាទយោ បស្សិតព្ពំ] តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ អាយស្មា ច នន្ទិយោ អាយស្មា ច កិមិលោ [កិម្ពិលោ (សី. ស្យា.)] បាចីនវំសទាយេ វិហរន្តិ. អទ្ទសា ខោ ទាយបាលោ ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ, ទិស្វាន ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មា, សមណ, ឯតំ ទាយំ បាវិសិ. សន្តេត្ថ តយោ កុលបុត្តា អត្តកាមរូបា វិហរន្តិ. មា តេសំ អផាសុមកាសី’’តិ. អស្សោសិ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ទាយបាលស្ស ភគវតា សទ្ធិំ មន្តយមានស្ស, សុត្វាន ទាយបាលំ ឯតទវោច – ‘‘មាវុសោ, ទាយបាល, ភគវន្តំ វារេសិ. សត្ថា នោ ភគវា អនុប្បត្តោ’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ យេនាយស្មា ច នន្ទិយោ អាយស្មា ច កិមិលោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តញ្ច នន្ទិយំ អាយស្មន្តញ្ច កិមិលំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កមថាយស្មន្តោ អភិក្កមថាយស្មន្តោ, សត្ថា នោ ភគវា អនុប្បត្តោ’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ អាយស្មា ច នន្ទិយោ អាយស្មា ច កិមិលោ ភគវន្តំ បច្ចុគ្គន្ត្វា ឯកោ ភគវតោ បត្តចីវរំ បដិគ្គហេសិ, ឯកោ អាសនំ បញ្ញបេសិ, ឯកោ បាទោទកំ បាទបីឋំ បាទកថលិកំ ឧបនិក្ខិបិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ, និសជ្ជ ខោ ភគវា បាទេ បក្ខាលេសិ. តេបិ ខោ អាយស្មន្តោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘កច្ចិ វោ, អនុរុទ្ធា, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ; កច្ចិ បិណ្ឌកេន ន កិលមថា’’តិ? ‘‘ខមនីយំ ភគវា, យាបនីយំ ភគវា; ន ច មយំ, ភន្តេ, បិណ្ឌកេន កិលមាមា’’តិ.

‘‘កច្ចិ បន វោ អនុរុទ្ធា សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរថា’’តិ? ‘‘តគ្ឃ មយំ, ភន្តេ, សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរាមា’’តិ. ‘‘យថា កថំ បន តុម្ហេ, អនុរុទ្ធា, សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរថា’’តិ? ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យោហំ ឯវរូបេហិ សព្រហ្មចារីហិ សទ្ធិំ វិហរាមី’’’តិ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឥមេសុ អាយស្មន្តេសុ មេត្តំ កាយកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច; មេត្តំ វចីកម្មំ… មេត្តំ មនោកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘‘‘យំនូនាហំ សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥមេសំយេវ អាយស្មន្តានំ ចិត្តស្ស វសេន វត្តេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, ភន្តេ, សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥមេសំយេវ អាយស្មន្តានំ ចិត្តស្ស វសេន វត្តាមិ. នានា ហិ ខោ នោ, ភន្តេ, កាយា, ឯកញ្ច បន មញ្ញេ ចិត្ត’’ន្តិ.

អាយស្មាបិ ខោ នន្ទិយោ…បេ… អាយស្មាបិ ខោ កិមិលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មយ្ហម្បិ ខោ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យោហំ ឯវរូបេហិ សព្រហ្មចារីហិ សទ្ធិំ វិហរាមី’តិ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឥមេសុ អាយស្មន្តេសុ មេត្តំ កាយកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច; មេត្តំ វចីកម្មំ មេត្តំ មនោកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ ‘យំនូនាហំ សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥមេសំយេវ អាយស្មន្តានំ ចិត្តស្ស វសេន វត្តេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, ភន្តេ, សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥមេសំយេវ អាយស្មន្តានំ ចិត្តស្ស វសេន វត្តាមិ. នានា ហិ ខោ នោ, ភន្តេ, កាយា, ឯកញ្ច បន មញ្ញេ ចិត្តន្តិ. ឯវំ ខោ មយំ, ភន្តេ, សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរាមា’’តិ.

‘‘កច្ចិ បន វោ, អនុរុទ្ធា, អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរថា’’តិ? ‘‘តគ្ឃ មយំ, ភន្តេ, អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរាមា’’តិ. ‘‘យថា កថំ បន តុម្ហេ, អនុរុទ្ធា, អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរថា’’តិ? ‘‘ឥធ, ភន្តេ, អម្ហាកំ យោ បឋមំ គាមតោ បិណ្ឌាយ បដិក្កមតិ សោ អាសនំ បញ្ញបេតិ, បាទោទកំ បាទបីឋំ បាទកថលិកំ ឧបនិក្ខិបតិ, អវក្ការបាតិំ ធោវិត្វា ឧបដ្ឋាបេតិ, បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេតិ. យោ បច្ឆា គាមតោ បិណ្ឌាយ បដិក្កមតិ, សចេ ហោតិ ភុត្តាវសេសោ, សចេ អាកង្ខតិ ភុញ្ជតិ, នោ ចេ អាកង្ខតិ អប្បហរិតេ វា ឆឌ្ឌេតិ. អប្បាណកេ វា ឧទកេ ឱបិលាបេតិ. សោ អាសនំ ឧទ្ធរតិ, បាទោទកំ បាទបីឋំ បាទកថលិកំ បដិសាមេតិ, អវក្ការបាតិំ ធោវិត្វា បដិសាមេតិ, បានីយំ បរិភោជនីយំ បដិសាមេតិ, ភត្តគ្គំ សម្មជ្ជតិ. យោ បស្សតិ បានីយឃដំ វា បរិភោជនីយឃដំ វា វច្ចឃដំ វា រិត្តំ តុច្ឆំ សោ ឧបដ្ឋាបេតិ. សចស្ស ហោតិ អវិសយ្ហំ, ហត្ថវិការេន ទុតិយំ អាមន្តេត្វា ហត្ថវិលង្ឃកេន ឧបដ្ឋាបេម, ន ត្វេវ មយំ, ភន្តេ, តប្បច្ចយា វាចំ ភិន្ទាម. បញ្ចាហិកំ ខោ បន មយំ, ភន្តេ, សព្ពរត្តិំ ធម្មិយា កថាយ សន្និសីទាម. ឯវំ ខោ មយំ, ភន្តេ, អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរាមា’’តិ.

បាចិនវំសទាយគមនកថា និដ្ឋិតា.

២៧៥. បាលិលេយ្យកគមនកថា

៤៦៧. [ឧទា. ៣៥ អាទយោ ថោកំ វិសទិសំ] អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តញ្ច អនុរុទ្ធំ អាយស្មន្តញ្ច នន្ទិយំ អាយស្មន្តញ្ច កិមិលំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា យេន បាលិលេយ្យកំ [បារិលេយ្យកំ (សី. ស្យា.)] តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន បាលិលេយ្យកំ តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា បាលិលេយ្យកេ វិហរតិ រក្ខិតវនសណ្ឌេ ភទ្ទសាលមូលេ. អថ ខោ ភគវតោ រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘អហំ ខោ បុព្ពេ អាកិណ្ណោ ន ផាសុ វិហាសិំ តេហិ កោសម្ពកេហិ [កោសព្ភិកេហិ (ស្យា.)] ភិក្ខូហិ ភណ្ឌនការកេហិ កលហការកេហិ វិវាទការកេហិ ភស្សការកេហិ សង្ឃេ អធិករណការកេហិ. សោម្ហិ ឯតរហិ ឯកោ អទុតិយោ សុខំ ផាសុ វិហរាមិ អញ្ញត្រេវ តេហិ កោសម្ពកេហិ ភិក្ខូហិ ភណ្ឌនការកេហិ កលហការកេហិ វិវាទការកេហិ ភស្សការកេហិ សង្ឃេ អធិករណការកេហី’’តិ.

អញ្ញតរោបិ ខោ ហត្ថិនាគោ អាកិណ្ណោ វិហរតិ ហត្ថីហិ ហត្ថិនីហិ ហត្ថិកឡភេហិ ហត្ថិច្ឆាបេហិ, ឆិន្នគ្គានិ ចេវ តិណានិ ខាទតិ, ឱភគ្គោភគ្គញ្ចស្ស សាខាភង្គំ ខាទន្តិ, អាវិលានិ ច បានីយានិ បិវតិ, ឱគាហា ចស្ស ឱតិណ្ណស្ស ហត្ថិនិយោ កាយំ ឧបនិឃំសន្តិយោ គច្ឆន្តិ. អថ ខោ តស្ស ហត្ថិនាគស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អហំ ខោ អាកិណ្ណោ វិហរាមិ ហត្ថីហិ ហត្ថិនីហិ ហត្ថិកឡភេហិ ហត្ថិច្ឆាបេហិ, ឆិន្នគ្គានិ ចេវ តិណានិ ខាទាមិ, ឱភគ្គោភគ្គញ្ច មេ សាខាភង្គំ ខាទន្តិ, អាវិលានិ ច បានីយានិ បិវាមិ, ឱគាហា ច មេ ឱតិណ្ណស្ស ហត្ថិនិយោ កាយំ ឧបនិឃំសន្តិយោ គច្ឆន្តិ. យំនូនាហំ ឯកោវ គណស្មា វូបកដ្ឋោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ សោ ហត្ថិនាគោ យូថា អបក្កម្ម យេន បាលិលេយ្យកំ រក្ខិតវនសណ្ឌោ ភទ្ទសាលមូលំ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា សោណ្ឌាយ ភគវតោ បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេតិ, អប្បហរិតញ្ច ករោតិ. អថ ខោ តស្ស ហត្ថិនាគស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អហំ ខោ បុព្ពេ អាកិណ្ណោ ន ផាសុ វិហាសិំ ហត្ថីហិ ហត្ថិនីហិ ហត្ថិកឡភេហិ ហត្ថិច្ឆាបេហិ, ឆិន្នគ្គានិ ចេវ តិណានិ ខាទិំ, ឱភគ្គោភគ្គញ្ច មេ សាខាភង្គំ ខាទិំសុ, អាវិលានិ ច បានីយានិ អបាយិំ ឱគាហា ច មេ ឱតិណ្ណស្ស [ឱគាហញ្ចស្ស ឱតិណ្ណស្ស (ស្យា.), ឱគាហា ចស្ស ឧត្តិណ្ណស្ស (សី.)] ហត្ថិនិយោ កាយំ ឧបនិឃំសន្តិយោ អគមំសុ. សោម្ហិ ឯតរហិ ឯកោ អទុតិយោ សុខំ ផាសុ វិហរាមិ អញ្ញត្រេវ ហត្ថីហិ ហត្ថិនីហិ ហត្ថិកឡភេហិ ហត្ថិច្ឆាបេហី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា អត្តនោ ច បវិវេកំ វិទិត្វា តស្ស ច ហត្ថិនាគស្ស ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

[ឧទា. ៣៥] ‘‘ឯតំ [ឯវំ (ក.)] នាគស្ស នាគេន, ឦសាទន្តស្ស ហត្ថិនោ;

សមេតិ ចិត្តំ ចិត្តេន, យទេកោ រមតី វនេ’’តិ.

អថ ខោ ភគវា បាលិលេយ្យកេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន សាវត្ថិ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន សាវត្ថិ តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ កោសម្ពកា ឧបាសកា – ‘‘ឥមេ ខោ អយ្យា កោសម្ពកា ភិក្ខូ ពហុនោ អម្ហាកំ អនត្ថស្ស ការកា. ឥមេហិ ឧព្ពាឡ្ហោ ភគវា បក្កន្តោ. ហន្ទ មយំ អយ្យេ កោសម្ពកេ ភិក្ខូ នេវ អភិវាទេយ្យាម, ន បច្ចុដ្ឋេយ្យាម, ន អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ ករេយ្យាម, ន សក្ករេយ្យាម, ន គរុំ ករេយ្យាម, ន មានេយ្យាម, ន ភជេយ្យាម, ន បូជេយ្យាម, ឧបគតានម្បិ បិណ្ឌកំ ន ទជ្ជេយ្យាម – ឯវំ ឥមេ អម្ហេហិ អសក្ករិយមានា អគរុករិយមានា អមានិយមានា អភជិយមានា អបូជិយមានា អសក្ការបកតា បក្កមិស្សន្តិ វា វិព្ភមិស្សន្តិ វា ភគវន្តំ វា បសាទេស្សន្តី’’តិ. អថ ខោ កោសម្ពកា ឧបាសកា កោសម្ពកេ ភិក្ខូ នេវ អភិវាទេសុំ, ន បច្ចុដ្ឋេសុំ, ន អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ អកំសុ, ន សក្ករិំសុ, ន គរុំ ករិំសុ, ន មានេសុំ, ន ភជេសុំ ន បូជេសុំ, ឧបគតានម្បិ បិណ្ឌកំ ន អទំសុ. អថ ខោ កោសម្ពកា ភិក្ខូ កោសម្ពកេហិ ឧបាសកេហិ អសក្ករិយមានា អគរុករិយមានា អមានិយមានា អភជិយមានា អបូជិយមានា អសក្ការបកតា ឯវមាហំសុ – ‘‘ហន្ទ មយំ, អាវុសោ, សាវត្ថិំ គន្ត្វា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ អធិករណំ វូបសមេយ្យាមា’’តិ.

បាលិលេយ្យកគមនកថា និដ្ឋិតា.

២៧៦. អដ្ឋារសវត្ថុកថា

៤៦៨. អថ ខោ កោសម្ពកា ភិក្ខូ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន សាវត្ថិ តេនុបសង្កមិំសុ. អស្សោសិ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ – ‘‘តេ កិរ កោសម្ពកា ភិក្ខូ ភណ្ឌនការកា កលហការកា វិវាទការកា ភស្សការកា សង្ឃេ អធិករណការកា សាវត្ថិំ អាគច្ឆន្តី’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘តេ កិរ, ភន្តេ, កោសម្ពកា ភិក្ខូ ភណ្ឌនការកា កលហការកា វិវាទការកា ភស្សការកា សង្ឃេ អធិករណការកា សាវត្ថិំ អាគច្ឆន្តិ. កថាហំ, ភន្តេ, តេសុ ភិក្ខូសុ បដិបជ្ជាមី’’តិ? ‘‘តេន ហិ ត្វំ, សារិបុត្ត, យថា ធម្មោ តថា តិដ្ឋាហី’’តិ. ‘‘កថាហំ, ភន្តេ, ជានេយ្យំ ធម្មំ វា អធម្មំ វា’’តិ?

អដ្ឋារសហិ ខោ, សារិបុត្ត, វត្ថូហិ អធម្មវាទី ជានិតព្ពោ. ឥធ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ, ធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេតិ; អវិនយំ វិនយោតិ ទីបេតិ, វិនយំ អវិនយោតិ ទីបេតិ; អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ; អនាចិណ្ណំ តថាគតេន អាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, អាចិណ្ណំ តថាគតេន អនាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ; អបញ្ញត្តំ តថាគតេន បញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, បញ្ញត្តំ តថាគតេន អបញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ; អនាបត្តិំ អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អាបត្តិំ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ; លហុកំ អាបត្តិំ គរុកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, គរុកំ អាបត្តិំ លហុកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ; សាវសេសំ អាបត្តិំ អនវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អនវសេសំ អាបត្តិំ សាវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេតិ; ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ – ឥមេហិ ខោ, សារិបុត្ត, អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ អធម្មវាទី ជានិតព្ពោ.

អដ្ឋារសហិ ច ខោ, សារិបុត្ត, វត្ថូហិ ធម្មវាទី ជានិតព្ពោ. ឥធ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ អធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេតិ, ធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ; អវិនយំ អវិនយោតិ ទីបេតិ, វិនយំ វិនយោតិ ទីបេតិ; អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ; អនាចិណ្ណំ តថាគតេន អនាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, អាចិណ្ណំ តថាគតេន អាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ; អបញ្ញត្តំ តថាគតេន អបញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, បញ្ញត្តំ តថាគតេន បញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ; អនាបត្តិំ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ, អាបត្តិំ អាបត្តីតិ ទីបេតិ; លហុកំ អាបត្តិំ លហុកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, គរុកំ អាបត្តិំ គរុកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ; សាវសេសំ អាបត្តិំ សាវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អនវសេសំ អាបត្តិំ អនវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេតិ; ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ – ឥមេហិ ខោ, សារិបុត្ត, អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ ធម្មវាទី ជានិតព្ពោតិ.

៤៦៩. អស្សោសិ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ…បេ… អស្សោសិ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ… អស្សោសិ ខោ អាយស្មា មហាកច្ចានោ… អស្សោសិ ខោ អាយស្មា មហាកោដ្ឋិកោ … អស្សោសិ ខោ អាយស្មា មហាកប្បិនោ… អស្សោសិ ខោ អាយស្មា មហាចុន្ទោ… អស្សោសិ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ… អស្សោសិ ខោ អាយស្មា រេវតោ … អស្សោសិ ខោ អាយស្មា ឧបាលិ… អស្សោសិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ… អស្សោសិ ខោ អាយស្មា រាហុលោ – ‘‘តេ កិរ កោសម្ពកា ភិក្ខូ ភណ្ឌនការកា កលហការកា វិវាទការកា ភស្សការកា សង្ឃេ អធិករណការកា សាវត្ថិំ អាគច្ឆន្តី’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា រាហុលោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា រាហុលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘តេ កិរ, ភន្តេ, កោសម្ពកា ភិក្ខូ ភណ្ឌនការកា កលហការកា វិវាទការកា ភស្សការកា សង្ឃេ អធិករណការកា សាវត្ថិំ អាគច្ឆន្តិ. កថាហំ, ភន្តេ, តេសុ ភិក្ខូសុ បដិបជ្ជាមី’’តិ? ‘‘តេន ហិ ត្វំ, រាហុល, យថា ធម្មោ តថា តិដ្ឋាហី’’តិ. ‘‘កថាហំ, ភន្តេ, ជានេយ្យំ ធម្មំ វា អធម្មំ វា’’តិ?

អដ្ឋារសហិ ខោ, រាហុល, វត្ថូហិ អធម្មវាទី ជានិតព្ពោ. ឥធ, រាហុល, ភិក្ខុ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ, ធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេតិ; អវិនយំ វិនយោតិ ទីបេតិ, វិនយំ អវិនយោតិ ទីបេតិ; អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ; អនាចិណ្ណំ តថាគតេន អាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, អាចិណ្ណំ តថាគតេន អនាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ; អបញ្ញត្តំ តថាគតេន បញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, បញ្ញត្តំ តថាគតេន អបញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ; អនាបត្តិំ អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អាបត្តិំ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ; លហុកំ អាបត្តិំ គរុកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, គរុកំ អាបត្តិំ លហុកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ; សាវសេសំ អាបត្តិំ អនវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អនវសេសំ អាបត្តិំ សាវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេតិ; ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ – ឥមេហិ ខោ, រាហុល, អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ អធម្មវាទី ជានិតព្ពោ.

អដ្ឋារសហិ ច ខោ, រាហុល, វត្ថូហិ ធម្មវាទី ជានិតព្ពោ. ឥធ, រាហុល, ភិក្ខុ អធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេតិ, ធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ; អវិនយំ អវិនយោតិ ទីបេតិ, វិនយំ វិនយោតិ ទីបេតិ; អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ; អនាចិណ្ណំ តថាគតេន អនាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, អាចិណ្ណំ តថាគតេន អាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ; អបញ្ញត្តំ តថាគតេន អបញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, បញ្ញត្តំ តថាគតេន បញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ; អនាបត្តិំ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ, អាបត្តិំ អាបត្តីតិ ទីបេតិ; លហុកំ អាបត្តិំ លហុកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, គរុកំ អាបត្តិំ គរុកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ; សាវសេសំ អាបត្តិំ សាវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អនវសេសំ អាបត្តិំ អនវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេតិ; ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ – ឥមេហិ ខោ, រាហុល, អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ ធម្មវាទី ជានិតព្ពោតិ.

៤៧០. អស្សោសិ ខោ មហាបជាបតិ [មហាបជាបតី (សី. ស្យា.)] គោតមី – ‘‘តេ កិរ កោសម្ពកា ភិក្ខូ ភណ្ឌនការកា កលហការកា វិវាទការកា ភស្សការកា សង្ឃេ អធិករណការកា សាវត្ថិំ អាគច្ឆន្តី’’តិ. អថ ខោ មហាបជាបតិ គោតមី យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ មហាបជាបតិ គោតមី ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘តេ កិរ, ភន្តេ, កោសម្ពកា ភិក្ខូ ភណ្ឌនការកា កលហការកា វិវាទការកា ភស្សការកា សង្ឃេ អធិករណការកា សាវត្ថិំ អាគច្ឆន្តិ. កថាហំ, ភន្តេ, តេសុ ភិក្ខូសុ បដិបជ្ជាមី’’តិ? ‘‘តេន ហិ ត្វំ, គោតមិ, ឧភយត្ថ ធម្មំ សុណ. ឧភយត្ថ ធម្មំ សុត្វា យេ តត្ថ ភិក្ខូ ធម្មវាទិនោ តេសំ ទិដ្ឋិញ្ច ខន្តិញ្ច រុចិញ្ច អាទាយញ្ច រោចេហិ. យញ្ច កិញ្ចិ ភិក្ខុនិសង្ឃេន ភិក្ខុសង្ឃតោ បច្ចាសីសិតព្ពំ សព្ពំ តំ ធម្មវាទិតោវ បច្ចាសីសិតព្ព’’ន្តិ.

៤៧១. អស្សោសិ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ – ‘‘តេ កិរ កោសម្ពកា ភិក្ខូ ភណ្ឌនការកា កលហការកា វិវាទការកា ភស្សការកា សង្ឃេ អធិករណការកា សាវត្ថិំ អាគច្ឆន្តី’’តិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘តេ កិរ, ភន្តេ, កោសម្ពកា ភិក្ខូ ភណ្ឌនការកា កលហការកា វិវាទការកា ភស្សការកា សង្ឃេ អធិករណការកា សាវត្ថិំ អាគច្ឆន្តិ. កថាហំ, ភន្តេ, តេសុ ភិក្ខូសុ បដិបជ្ជាមី’’តិ? ‘‘តេន ហិ ត្វំ, គហបតិ, ឧភយត្ថ ទានំ ទេហិ. ឧភយត្ថ ទានំ ទត្វា ឧភយត្ថ ធម្មំ សុណ. ឧភយត្ថ ធម្មំ សុត្វា យេ តត្ថ ភិក្ខូ ធម្មវាទិនោ តេសំ ទិដ្ឋិញ្ច ខន្តិញ្ច រុចិញ្ច អាទាយញ្ច រោចេហី’’តិ.

៤៧២. អស្សោសិ ខោ វិសាខា មិគារមាតា – ‘‘តេ កិរ កោសម្ពកា ភិក្ខូ ភណ្ឌនការកា កលហការកា វិវាទការកា ភស្សការកា សង្ឃេ អធិករណការកា សាវត្ថិំ អាគច្ឆន្តី’’តិ. អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ វិសាខា មិគារមាតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘តេ កិរ, ភន្តេ, កោសម្ពកា ភិក្ខូ ភណ្ឌនការកា កលហការកា វិវាទការកា ភស្សការកា សង្ឃេ អធិករណការកា សាវត្ថិំ អាគច្ឆន្តិ. កថាហំ, ភន្តេ, តេសុ ភិក្ខូសុ បដិបជ្ជាមី’’តិ? ‘‘តេន ហិ ត្វំ, វិសាខេ, ឧភយត្ថ ទានំ ទេហិ. ឧភយត្ថ ទានំ ទត្វា ឧភយត្ថ ធម្មំ សុណ. ឧភយត្ថ ធម្មំ សុត្វា យេ តត្ថ ភិក្ខូ ធម្មវាទិនោ តេសំ ទិដ្ឋិញ្ច ខន្តិញ្ច រុចិញ្ច អាទាយញ្ច រោចេហី’’តិ.

៤៧៣. អថ ខោ កោសម្ពកា ភិក្ខូ អនុបុព្ពេន យេន សាវត្ថិ តទវសរុំ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘តេ កិរ, ភន្តេ, កោសម្ពកា ភិក្ខូ ភណ្ឌនការកា កលហការកា វិវាទការកា ភស្សការកា សង្ឃេ អធិករណការកា សាវត្ថិំ អនុប្បត្តា. កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, តេសុ ភិក្ខូសុ សេនាសនេ [សេនាសនេសុ (ក.), សេនាសនំ (ស្យា.)] បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ? ‘‘តេន ហិ, សារិបុត្ត, វិវិត្តំ សេនាសនំ ទាតព្ព’’ន្តិ. ‘‘សចេ បន, ភន្តេ, វិវិត្តំ ន ហោតិ, កថំ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ? ‘‘តេន ហិ, សារិបុត្ត, វិវិត្តំ កត្វាបិ ទាតព្ពំ, ន ត្វេវាហំ, សារិបុត្ត, កេនចិ បរិយាយេន វុឌ្ឍតរស្ស ភិក្ខុនោ សេនាសនំ បដិពាហិតព្ពន្តិ វទាមិ. យោ បដិពាហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ.

‘‘អាមិសេ បន, ភន្តេ, កថំ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ? ‘‘អាមិសំ ខោ, សារិបុត្ត, សព្ពេសំ សមកំ ភាជេតព្ព’’ន្តិ.

អដ្ឋារសវត្ថុកថា និដ្ឋិតា.

២៧៧. ឱសារណានុជាននា

៤៧៤. អថ ខោ តស្ស ឧក្ខិត្តកស្ស ភិក្ខុនោ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អាបត្តិ ឯសា, នេសា អនាបត្តិ. អាបន្នោម្ហិ, នម្ហិ អនាបន្នោ. ឧក្ខិត្តោម្ហិ, នម្ហិ អនុក្ខិត្តោ. ធម្មិកេនម្ហិ កម្មេន ឧក្ខិត្តោ អកុប្បេន ឋានារហេនា’’តិ. អថ ខោ សោ ឧក្ខិត្តកោ ភិក្ខុ យេន ឧក្ខិត្តានុវត្តកា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ឧក្ខិត្តានុវត្តកេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘អាបត្តិ ឯសា, អាវុសោ; នេសា អនាបត្តិ. អាបន្នោម្ហិ, នម្ហិ អនាបន្នោ. ឧក្ខិត្តោម្ហិ, នម្ហិ អនុក្ខិត្តោ. ធម្មិកេនម្ហិ កម្មេន ឧក្ខិត្តោ អកុប្បេន ឋានារហេន. ឯថ មំ អាយស្មន្តោ ឱសារេថា’’តិ. អថ ខោ តេ ឧក្ខិត្តានុវត្តកា ភិក្ខូ តំ ឧក្ខិត្តកំ ភិក្ខុំ អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អយំ, ភន្តេ, ឧក្ខិត្តកោ ភិក្ខុ ឯវមាហ – ‘អាបត្តិ ឯសា, អាវុសោ; នេសា អនាបត្តិ. អាបន្នោម្ហិ, នម្ហិ អនាបន្នោ. ឧក្ខិត្តោម្ហិ, នម្ហិ អនុក្ខិត្តោ. ធម្មិកេនម្ហិ កម្មេន ឧក្ខិត្តោ អកុប្បេន ឋានារហេន. ឯថ មំ អាយស្មន្តោ ឱសារេថា’តិ. កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ? ‘‘អាបត្តិ ឯសា, ភិក្ខវេ; នេសា អនាបត្តិ. អាបន្នោ ឯសោ ភិក្ខុ, នេសោ ភិក្ខុ អនាបន្នោ. ឧក្ខិត្តោ ឯសោ ភិក្ខុ, នេសោ ភិក្ខុ អនុក្ខិត្តោ. ធម្មិកេន កម្មេន ឧក្ខិត្តោ អកុប្បេន ឋានារហេន. យតោ ច ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាបន្នោ ច ឧក្ខិត្តោ ច បស្សតិ ច, តេន ហិ, ភិក្ខវេ, តំ ភិក្ខុំ ឱសារេថា’’តិ.

ឱសារណានុជាននា និដ្ឋិតា.

២៧៨. សង្ឃសាមគ្គីកថា

៤៧៥. អថ ខោ តេ ឧក្ខិត្តានុវត្តកា ភិក្ខូ តំ ឧក្ខិត្តកំ ភិក្ខុំ ឱសារេត្វា យេន ឧក្ខេបកា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ឧក្ខេបកេ ភិក្ខូ ឯតទវោចុំ – ‘‘យស្មិំ, អាវុសោ, វត្ថុស្មិំ អហោសិ សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណំ, សោ ឯសោ ភិក្ខុ អាបន្នោ ច ឧក្ខិត្តោ ច បស្សិ [បស្សី (ឥតិបិ)] ច ឱសារិតោ ច. ហន្ទ មយំ, អាវុសោ, តស្ស វត្ថុស្ស វូបសមាយ សង្ឃសាមគ្គិំ ករោមា’’តិ.

អថ ខោ តេ ឧក្ខេបកា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘តេ, ភន្តេ, ឧក្ខិត្តានុវត្តកា ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘យស្មិំ, អាវុសោ, វត្ថុស្មិំ អហោសិ សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណំ, សោ ឯសោ ភិក្ខុ អាបន្នោ ច ឧក្ខិត្តោ ច បស្សិ ច ឱសារិតោ ច. ហន្ទ មយំ, អាវុសោ, តស្ស វត្ថុស្ស វូបសមាយ សង្ឃសាមគ្គិំ ករោមា’តិ. កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ? យតោ ច ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាបន្នោ ច ឧក្ខិត្តោ ច បស្សិ ច ឱសារិតោ ច, តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សង្ឃោ តស្ស វត្ថុស្ស វូបសមាយ សង្ឃសាមគ្គិំ ករោតុ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, កាតព្ពា. សព្ពេហេវ ឯកជ្ឈំ សន្និបតិតព្ពំ គិលានេហិ ច អគិលានេហិ ច. ន កេហិចិ ឆន្ទោ ទាតព្ពោ. សន្និបតិត្វា ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. យស្មិំ វត្ថុស្មិំ អហោសិ សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណំ, សោ ឯសោ ភិក្ខុ អាបន្នោ ច ឧក្ខិត្តោ ច បស្សិ ច ឱសារិតោ ច. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ តស្ស វត្ថុស្ស វូបសមាយ សង្ឃសាមគ្គិំ ករេយ្យ. ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. យស្មិំ វត្ថុស្មិំ អហោសិ សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណំ, សោ ឯសោ ភិក្ខុ អាបន្នោ ច ឧក្ខិត្តោ ច បស្សិ ច ឱសារិតោ ច. សង្ឃោ តស្ស វត្ថុស្ស វូបសមាយ សង្ឃសាមគ្គិំ ករោតិ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ តស្ស វត្ថុស្ស វូបសមាយ សង្ឃសាមគ្គិយា ករណំ, សោ តុណ្ហស្ស, យស្ស នក្ខមតិ សោ ភាសេយ្យ.

‘‘កតា សង្ឃេន តស្ស វត្ថុស្ស វូបសមាយ សង្ឃសាមគ្គី. និហតោ សង្ឃភេទោ, និហតា សង្ឃរាជិ, និហតំ សង្ឃវវត្ថានំ, និហតំ សង្ឃនានាករណំ. ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ.

តាវទេវ ឧបោសថោ កាតព្ពោ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ពន្តិ.

សង្ឃសាមគ្គីកថា និដ្ឋិតា.

២៧៩. ឧបាលិសង្ឃសាមគ្គីបុច្ឆា

៤៧៦. អថ ខោ អាយស្មា ឧបាលិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ឧបាលិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យស្មិំ, ភន្តេ, វត្ថុស្មិំ ហោតិ សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណំ, សង្ឃោ តំ វត្ថុំ អវិនិច្ឆិនិត្វា អមូលា មូលំ គន្ត្វា សង្ឃសាមគ្គិំ ករោតិ, ធម្មិកា នុ ខោ សា, ភន្តេ, សង្ឃសាមគ្គី’’តិ? ‘‘យស្មិំ, ឧបាលិ, វត្ថុស្មិំ ហោតិ សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណំ, សង្ឃោ តំ វត្ថុំ អវិនិច្ឆិនិត្វា អមូលា មូលំ គន្ត្វា សង្ឃសាមគ្គិំ ករោតិ, អធម្មិកា សា, ឧបាលិ, សង្ឃសាមគ្គី’’តិ.

‘‘យស្មិំ បន, ភន្តេ, វត្ថុស្មិំ ហោតិ សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណំ, សង្ឃោ តំ វត្ថុំ វិនិច្ឆិនិត្វា មូលា មូលំ គន្ត្វា សង្ឃសាមគ្គិំ ករោតិ, ធម្មិកា នុ ខោ សា, ភន្តេ, សង្ឃសាមគ្គី’’តិ? ‘‘យស្មិំ, ឧបាលិ, វត្ថុស្មិំ ហោតិ សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណំ, សង្ឃោ តំ វត្ថុំ វិនិច្ឆិនិត្វា មូលា មូលំ គន្ត្វា សង្ឃសាមគ្គិំ ករោតិ, ធម្មិកា សា, ឧបាលិ, សង្ឃសាមគ្គី’’តិ.

‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, សង្ឃសាមគ្គិយោ’’តិ? ‘‘ទ្វេមា, ឧបាលិ, សង្ឃសាមគ្គិយោ – អត្ថុបាលិ, សង្ឃសាមគ្គី អត្ថាបេតា ព្យញ្ជនុបេតា; អត្ថុបាលិ, សង្ឃសាមគ្គី អត្ថុបេតា ច ព្យញ្ជនុបេតា ច. កតមា ច, ឧបាលិ, សង្ឃសាមគ្គី អត្ថាបេតា ព្យញ្ជនុបេតា? យស្មិំ, ឧបាលិ, វត្ថុស្មិំ ហោតិ សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណំ, សង្ឃោ តំ វត្ថុំ អវិនិច្ឆិនិត្វា អមូលា មូលំ គន្ត្វា សង្ឃសាមគ្គិំ ករោតិ, អយំ វុច្ចតិ, ឧបាលិ, សង្ឃសាមគ្គី អត្ថាបេតា ព្យញ្ជនុបេតា. កតមា ច, ឧបាលិ, សង្ឃសាមគ្គី អត្ថុបេតា ច ព្យញ្ជនុបេតា ច? យស្មិំ, ឧបាលិ, វត្ថុស្មិំ ហោតិ សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ កលហោ វិគ្គហោ វិវាទោ សង្ឃភេទោ សង្ឃរាជិ សង្ឃវវត្ថានំ សង្ឃនានាករណំ, សង្ឃោ តំ វត្ថុំ វិនិច្ឆិនិត្វា មូលា មូលំ គន្ត្វា សង្ឃសាមគ្គិំ ករោតិ, អយំ វុច្ចតិ, ឧបាលិ, សង្ឃសាមគ្គី អត្ថុបេតា ច ព្យញ្ជនុបេតា ច. ឥមា ខោ, ឧបាលិ, ទ្វេ សង្ឃសាមគ្គិយោ’’តិ.

៤៧៧. អថ ខោ អាយស្មា ឧបាលិ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘សង្ឃស្ស កិច្ចេសុ ច មន្តនាសុ ច;

អត្ថេសុ ជាតេសុ វិនិច្ឆយេសុ ច;

កថំបការោធ នរោ មហត្ថិកោ;

ភិក្ខុ កថំ ហោតិធ បគ្គហារហោតិ.

‘‘អនានុវជ្ជោ បឋមេន សីលតោ;

អវេក្ខិតាចារោ សុសំវុតិន្ទ្រិយោ;

បច្ចត្ថិកា នូបវទន្តិ ធម្មតោ;

ន ហិស្ស តំ ហោតិ វទេយ្យុ យេន នំ.

‘‘សោ តាទិសោ សីលវិសុទ្ធិយា ឋិតោ;

វិសារទោ ហោតិ វិសយ្ហ ភាសតិ;

នច្ឆម្ភតិ បរិសគតោ ន វេធតិ;

អត្ថំ ន ហាបេតិ អនុយ្យុតំ ភណំ.

‘‘តថេវ បញ្ហំ បរិសាសុ បុច្ឆិតោ;

ន ចេវ បជ្ឈាយតិ ន មង្កុ ហោតិ;

សោ កាលាគតំ ព្យាករណារហំ វចោ;

រញ្ជេតិ វិញ្ញូបរិសំ វិចក្ខណោ.

‘‘សគារវោ វុឌ្ឍតរេសុ ភិក្ខុសុ;

អាចេរកម្ហិ ច សកេ វិសារទោ;

អលំ បមេតុំ បគុណោ កថេតវេ;

បច្ចត្ថិកានញ្ច វិរទ្ធិកោវិទោ.

‘‘បច្ចត្ថិកា យេន វជន្តិ និគ្គហំ;

មហាជនោ សញ្ញបនញ្ច គច្ឆតិ;

សកញ្ច អាទាយមយំ ន រិញ្ចតិ;

វិយាករំ [សោ ព្យាករំ (សី.), វេយ្យាករំ (ស្យា.)] បញ្ហមនូបឃាតិកំ.

‘‘ទូតេយ្យកម្មេសុ អលំ សមុគ្គហោ;

សង្ឃស្ស កិច្ចេសុ ច អាហុ នំ យថា;

ករំ វចោ ភិក្ខុគណេន បេសិតោ;

អហំ ករោមីតិ ន តេន មញ្ញតិ.

‘‘អាបជ្ជតិ យាវតកេសុ វត្ថុសុ;

អាបត្តិយា ហោតិ យថា ច វុដ្ឋិតិ;

ឯតេ វិភង្គា ឧភយស្ស ស្វាគតា;

អាបត្តិ វុដ្ឋានបទស្ស កោវិទោ.

‘‘និស្សារណំ គច្ឆតិ យានិ ចាចរំ;

និស្សារិតោ ហោតិ យថា ច វត្តនា [វត្ថុនា (សី. ស្យា.)];

ឱសារណំ តំវុសិតស្ស ជន្តុនោ;

ឯតម្បិ ជានាតិ វិភង្គកោវិទោ.

‘‘សគារវោ វុឌ្ឍតរេសុ ភិក្ខុសុ;

នវេសុ ថេរេសុ ច មជ្ឈិមេសុ ច;

មហាជនស្សត្ថចរោធ បណ្ឌិតោ;

សោ តាទិសោ ភិក្ខុ ឥធ បគ្គហារហោ’’តិ.

ឧបាលិសង្ឃសាមគ្គីបុច្ឆា និដ្ឋិតា.

កោសម្ពកក្ខន្ធកោ ទសមោ.

២៨០. តស្សុទ្ទានំ

កោសម្ពិយំ ជិនវរោ, វិវាទាបត្តិទស្សនេ;

នុក្ខិបេយ្យ យស្មិំ តស្មិំ, សទ្ធាយាបត្តិ ទេសយេ.

អន្តោសីមាយំ តត្ថេវ, ពាលកញ្ចេវ វំសទា;

បាលិលេយ្យា ច សាវត្ថិ, សារិបុត្តោ ច កោលិតោ.

មហាកស្សបកច្ចានា, កោដ្ឋិកោ កប្បិនេន ច;