៣. ព្រហ្មទណ្ឌកថា

៤៤៥. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ថេរេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘ភគវា មំ, ភន្តេ, បរិនិព្ពានកាលេ ឯវមាហ – ‘តេន ហានន្ទ, សង្ឃោ មមច្ចយេន ឆន្នស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មទណ្ឌំ អាណាបេតូ’’’តិ. ‘‘បុច្ឆិ បន ត្វំ, អាវុសោ អានន្ទ, ភគវន្តំ – ‘កតមោ បន, ភន្តេ, ព្រហ្មទណ្ឌោ’’’តិ? ‘‘បុច្ឆិំ ខោហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ – ‘កតមោ បន, ភន្តេ, ព្រហ្មទណ្ឌោ’’’តិ? ‘‘ឆន្នោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ យំ ឥច្ឆេយ្យ តំ វទេយ្យ. ភិក្ខូហិ ឆន្នោ ភិក្ខុ នេវ វត្តព្ពោ, ន ឱវទិតព្ពោ, នានុសាសិតព្ពោ’’តិ. ‘‘តេន ហាវុសោ អានន្ទ, ត្វំយេវ ឆន្នស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មទណ្ឌំ អាណាបេហី’’តិ. ‘‘កថាហំ, ភន្តេ, ឆន្នស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មទណ្ឌំ អាណាបេមិ, ចណ្ឌោ សោ ភិក្ខុ ផរុសោ’’តិ? ‘តេន ហាវុសោ អានន្ទ, ពហុកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ គច្ឆាហី’’តិ. ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ថេរានំ ភិក្ខូនំ បដិស្សុត្វា មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ នាវាយ ឧជ្ជវនិកាយ កោសម្ពិំ ឧជ្ជវិ, នាវាយ បច្ចោរោហិត្វា រញ្ញោ ឧទេនស្ស [ឧតេនស្ស (ក.)] ឧយ្យានស្ស អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. តេន ខោ បន សមយេន រាជា ឧទេនោ ឧយ្យានេ បរិចារេសិ សទ្ធិំ ឱរោធេន. អស្សោសិ ខោ រញ្ញោ ឧទេនស្ស ឱរោធោ – ‘‘អម្ហាកំ កិរ អាចរិយោ អយ្យោ អានន្ទោ ឧយ្យានស្ស អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នោ’’តិ. អថ ខោ រញ្ញោ ឧទេនស្ស ឱរោធោ រាជានំ ឧទេនំ ឯតទវោច – ‘‘អម្ហាកំ កិរ, ទេវ, អាចរិយោ អយ្យោ អានន្ទោ ឧយ្យានស្ស អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នោ. ឥច្ឆាម មយំ, ទេវ, អយ្យំ អានន្ទំ បស្សិតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ តុម្ហេ សមណំ អានន្ទំ បស្សថា’’តិ.

អថ ខោ រញ្ញោ ឧទេនស្ស ឱរោធោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ រញ្ញោ ឧទេនស្ស ឱរោធំ អាយស្មា អានន្ទោ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. អថ ខោ រញ្ញោ ឧទេនស្ស ឱរោធោ អាយស្មតា អានន្ទេន ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតោ សមាទបិតោ សមុត្តេជិតោ សម្បហំសិតោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បញ្ច ឧត្តរាសង្គសតានិ បាទាសិ. អថ ខោ រញ្ញោ ឧទេនស្ស ឱរោធោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន រាជា ឧទេនោ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ រាជា ឧទេនោ ឱរោធំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន ឱរោធំ ឯតទវោច – ‘‘អបិ នុ ខោ តុម្ហេ សមណំ អានន្ទំ បស្សិត្ថា’’តិ? ‘‘អបស្សិម្ហា ខោ មយំ, ទេវ, អយ្យំ អានន្ទ’’ន្តិ. ‘‘អបិ នុ តុម្ហេ សមណស្ស អានន្ទស្ស កិញ្ចិ អទត្ថា’’តិ? ‘‘អទម្ហា ខោ មយំ, ទេវ, អយ្យស្ស អានន្ទស្ស បញ្ច ឧត្តរាសង្គសតានី’’តិ. រាជា ឧទេនោ ឧជ្ឈាយតិ ខិយ្យតិ វិបាចេតិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម សមណោ អានន្ទោ តាវ ពហុំ ចីវរំ បដិគ្គហេស្សតិ! ទុស្សវាណិជ្ជំ វា សមណោ អានន្ទោ ករិស្សតិ, បគ្គាហិកសាលំ វា បសារេស្សតី’’តិ!

អថ ខោ រាជា ឧទេនោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា ឧទេនោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមា នុ ខ្វិធ, ភោ អានន្ទ, អម្ហាកំ ឱរោធោ’’តិ? ‘‘អាគមាសិ ខោ តេ ឥធ, មហារាជ, ឱរោធោ’’តិ. ‘‘អបិ បន ភោតោ អានន្ទស្ស កិញ្ចិ អទាសី’’តិ? ‘‘អទាសិ ខោ មេ, មហារាជ, បញ្ច ឧត្តរាសង្គសតានី’’តិ. ‘‘កិំ បន ភវំ អានន្ទោ តាវ ពហុំ ចីវរំ ករិស្សតី’’តិ? ‘‘យេ [យេ បន (ក.)] តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ទុព្ពលចីវរា តេហិ សទ្ធិំ សំវិភជិស្សាមី’’តិ. ‘‘យានិ ខោ បន, ភោ អានន្ទ, បោរាណកានិ ទុព្ពលចីវរានិ តានិ កថំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តានិ, មហារាជ, ឧត្តរត្ថរណំ ករិស្សាមា’’តិ. ‘‘យានិ បន, ភោ អានន្ទ, បោរាណកានិ ឧត្តរត្ថរណានិ តានិ កថំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តានិ, មហារាជ, ភិសិច្ឆវិយោ ករិស្សាមា’’តិ. ‘‘យា បន, ភោ អានន្ទ, បោរាណកា ភិសិច្ឆវិយោ តា កថំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តា, មហារាជ, ភូមត្ថរណំ ករិស្សាមា’’តិ. ‘‘យានិ បន, ភោ អានន្ទ, បោរាណកានិ ភូមត្ថរណានិ តានិ កថំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តានិ, មហារាជ, បាទបុញ្ឆនិយោ ករិស្សាមា’’តិ. ‘‘យា បន, ភោ អានន្ទ, បោរាណកា បាទបុញ្ឆនិយោ តា កថំ ករិស្សថា’’តិ?. ‘‘តា, មហារាជ, រជោហរណំ ករិស្សាមា’’តិ. ‘‘យានិ បន, ភោ អានន្ទ, បោរាណកានិ រជោហរណានិ តានិ កថំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តានិ, មហារាជ, កោដ្ដេត្វា ចិក្ខល្លេន មទ្ទិត្វា បរិភណ្ឌំ លិម្បិស្សាមា’’តិ.

អថ ខោ រាជា ឧទេនោ – សព្ពេវិមេ សមណា សក្យបុត្តិយា យោនិសោ ឧបនេន្តិ, ន កុលវំ គមេន្តីតិ – អាយស្មតោ អានន្ទស្ស អញ្ញានិបិ បញ្ច ទុស្សសតានិ បាទាសិ. អយញ្ចរហិ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បឋមំ ចីវរភិក្ខា ឧប្បជ្ជិ ចីវរសហស្សំ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ឃោសិតារាមោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ អាយស្មា ឆន្នោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ ឆន្នំ អាយស្មា អានន្ទោ ឯតទវោច – ‘‘សង្ឃេន តេ, អាវុសោ ឆន្ន, ព្រហ្មទណ្ឌោ អាណាបិតោ’’តិ.

‘‘កតមោ បន, ភន្តេ អានន្ទ, ព្រហ្មទណ្ឌោ អាណាបិតោ’’តិ? ‘‘ត្វំ, អាវុសោ ឆន្ន, ភិក្ខូ យំ ឥច្ឆេយ្យាសិ តំ វទេយ្យាសិ. ភិក្ខូហិ ត្វំ នេវ វត្តព្ពោ, ន ឱវទិតព្ពោ, នានុសាសិតព្ពោ’’តិ. ‘‘នន្វាហំ, ភន្តេ អានន្ទ, ហតោ ឯត្តាវតា, យតោហំ ភិក្ខូហិ នេវ វត្តព្ពោ, ន ឱវទិតព្ពោ, នានុសាសិតព្ពោ’’តិ តត្ថេវ មុច្ឆិតោ បបតោ. អថ ខោ អាយស្មា ឆន្នោ ព្រហ្មទណ្ឌេន អដ្ដីយមានោ ហរាយមានោ ជិគុច្ឆមានោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ, តទនុត្តរំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោ ច បនាយស្មា ឆន្នោ អរហតំ អហោសិ. អថ ខោ អាយស្មា ឆន្នោ អរហត្តំ បត្តោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘បដិប្បស្សម្ភេហិ ទានិ មេ, ភន្តេ អានន្ទ, ព្រហ្មទណ្ឌ’’ន្តិ. ‘‘យទគ្គេន តយា, អាវុសោ ឆន្ន, អរហត្តំ សច្ឆិកតំ តទគ្គេន តេ ព្រហ្មទណ្ឌោ បដិប្បស្សទ្ធោ’’តិ. ឥមាយ ខោ បន វិនយសង្គីតិយា បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អនូនានិ អនធិកានិ អហេសុំ. តស្មា អយំ វិនយសង្គីតិ ‘‘បញ្ចសតិកា’’តិ វុច្ចតីតិ.

បញ្ចសតិកក្ខន្ធកោ ឯកាទសមោ.

ឥមម្ហិ ខន្ធកេ វត្ថូ តេវីសតិ.

តស្សុទ្ទានំ –

បរិនិព្ពុតេ សម្ពុទ្ធេ, ថេរោ កស្សបសវ្ហយោ;

អាមន្តយិ ភិក្ខុគណំ, សទ្ធម្មមនុបាលកោ;

បាវាយទ្ធានមគ្គម្ហិ, សុភទ្ទេន បវេទិតំ;

សង្គាយិស្សាម សទ្ធម្មំ, អធម្មោ បុរេ ទិប្បតិ.

ឯកេនូន បញ្ចសតំ, អានន្ទម្បិ ច ឧច្ចិនិ;

ធម្មវិនយសង្គីតិំ, វសន្តោ គុហមុត្តមេ.

ឧបាលិំ វិនយំ បុច្ឆិ, សុត្តន្តានន្ទបណ្ឌិតំ;

បិដកំ តីណិ សង្គីតិំ, អកំសុ ជិនសាវកា.

ន បុច្ឆិ អក្កមិត្វាន, វន្ទាបេសិ ន យាចិ ច.

បព្ពជ្ជំ មាតុគាមស្ស, សទ្ធាយ ទុក្កដានិ មេ;

បុរាណោ ព្រហ្មទណ្ឌញ្ច, ឱរោធោ ឧទេនេន សហ.

តាវ ពហុ ទុព្ពលញ្ច, ឧត្តរត្ថរណា ភិសិ;

ភូមត្ថរណា បុញ្ឆនិយោ, រជោ ចិក្ខល្លមទ្ទនា.

សហស្សចីវរំ ឧប្បជ្ជិ, បឋមានន្ទសវ្ហយោ;

តជ្ជិតោ ព្រហ្មទណ្ឌេន, ចតុស្សច្ចំ អបាបុណិ;

វសីភូតា បញ្ចសតា, តស្មា បញ្ចសតី ឥតិ.

បញ្ចសតិកក្ខន្ធកំ និដ្ឋិតំ.