១៣. តេវិជ្ជសុត្តវណ្ណនា

៥១៨. ឯវំ លោហិច្ចសុត្តំ សំវណ្ណេត្វា ឥទានិ តេវិជ្ជសុត្តំ សំវណ្ណេន្តោ យថានុបុព្ពំ សំវណ្ណនោកាសស្ស បត្តភាវំ វិភាវេតុំ, លោហិច្ចសុត្តស្សានន្តរំ សង្គីតស្ស សុត្តស្ស តេវិជ្ជសុត្តភាវំ វា បកាសេតុំ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ…បេ… កោសលេសូតិ តេវិជ្ជសុត្ត’’ន្តិ អាហ. នាមន្តិ នាមមត្តំ. ទិសាវាចីសទ្ទតោ បយុជ្ជមានោ ឯនសទ្ទោ អទុរត្ថេ ឥច្ឆិតោ, តប្បយោគេន ច បញ្ចមិយត្ថេ សាមិវចនំ, តស្មា ‘‘ឧត្តរេនា’’តិ បទេន អទូរត្ថជោតនំ, បញ្ចមិយត្ថេ ច សាមិវចនំ ទស្សេតុំ ‘‘មនសាកដតោ អវិទូរេ ឧត្តរបស្សេ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ទិសាវាចីសទ្ទតោ បញ្ចមីវចនស្ស អទូរត្ថជោតនតោ អទូរត្ថំ ទស្សេតុំ ឯនសទ្ទេន ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ កេចិ, សត្តមិយត្ថេ ចេតំ តតិយាវចនំ ‘‘បុព្ពេន គាមំ រមណីយ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. ‘‘អក្ខរចិន្តកា បន ឯន-សទ្ទយោគេ អវធិវាចិនិ បទេ ឧបយោគវចនំ ឥច្ឆន្តិ, អត្ថោ បន សាមិវសេនេវ ឥច្ឆិតោ, តស្មា ឥធ សាមិវចនវសេនេវ វុត្ត’’ន្តិ (ទី. និ. ដី. ១.៥១៨) អយំ អាចរិយមតិ. តរុណអម្ពរុក្ខសណ្ឌេតិ តរុណម្ពរុក្ខសមូហេ. រុក្ខសមុទាយស្ស ហិ វនសមញ្ញា.

៥១៩. កុលចារិត្តាទិសម្បត្តិយាតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន មន្តជ្ឈេនាភិរូបតាទិសម្បត្តិំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ទេសេ, កុលេ វា. តេ និវាសដ្ឋានេន វិសេសេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. មន្តសជ្ឈាយករណត្ថន្តិ អាថព្ពណមន្តានំ សជ្ឈាយករណត្ថំ. តេន វុត្តំ ‘‘អញ្ញេសំ ពហូនំ បវេសនំ និវារេត្វា’’តិ. នទីតីរេតិ អចិរវតិយា នទិយា តីរេ.

មគ្គាមគ្គកថាវណ្ណនា

៥២០. ជង្ឃចារន្តិ ចង្កមេន, ឥតោ ចិតោ ច វិចរណំ. សោ ហិ ជង្ឃាសុ កិលមថវិនោទនត្ថំ ចរណតោ ‘‘ជង្ឃវិហារោ, ជង្ឃចារោ’’តិ ច វុត្តោ. តេនាហ បាឡិយំ ‘‘អនុចង្កមន្តានំ អនុវិចរន្តាន’’ន្តិ. ចុណ្ណមត្តិកាទិ ន្ហានីយសម្ភារោ. តេន វុត្តន្តិ ឧភោសុបិ អនុចង្កមនានុវិចរណានំ លព្ភនតោ ឯវំ វុត្តំ. មគ្គោ ចេត្ថ ព្រហ្មលោកគមនូបាយបដិបទាភូតោ ឧជុមគ្គោ. ឥច្ឆិតដ្ឋានំ ឧជុកំ មគ្គតិ ឧបគច្ឆតិ ឯតេនាតិ ហិ មគ្គោ, តទញ្ញោ អមគ្គោ, អ-សទ្ទោ វា វុទ្ធិអត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ ‘‘កតមំ នុ ខោ’’តិអាទិនា មគ្គមេវ ទស្សេតិ. បដិបទន្តិ ព្រហ្មលោកគាមិមគ្គស្ស បុព្ពភាគបដិបទំ.

អញ្ជសាយនោតិ ឧជុមគ្គស្ស វេវចនំ បរិយាយទ្វយស្ស អតិរេកត្ថទីបនតោ យថា ‘‘បទដ្ឋាន’’ន្តិ. ទុតិយវិកប្បេ អញ្ជសសទ្ទោ ឧជុកបរិយាយោ. និយ្យាតីតិ និយ្យានិយោ, សោ ឯវ និយ្យានិកោតិ ទស្សេតិ ‘‘និយ្យាយន្តោ’’តិ ឥមិនា. និយ្យានិកោ និយ្យាតីតិ ច ឯកន្តនិយ្យានំ វុត្តំ, គច្ឆន្តោ ហុត្វា គច្ឆតីតិ អត្ថោ. កស្មា មគ្គោ ‘‘និយ្យាតី’’តិ វុត្តោ, នន្វេស គមនេ អព្យាបារោតិ? សច្ចំ. យស្មា បនស្ស និយ្យាតុ-បុគ្គលវសេន និយ្យានភាវោ លព្ភតិ, តស្មា និយ្យាយន្តបុគ្គលស្ស យោនិសោ បដិបជ្ជនវសេន និយ្យាយន្តោ មគ្គោ ‘‘និយ្យាតី’’តិ វុត្តោ. ករោតីតិ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទេតិ. តថា ឧប្បាទេន្តោយេវ ហិ តំ បដិបជ្ជតិ នាម. សហ ព្យេតិ វត្តតីតិ សហព្យោ, សហវត្តនកោ, តស្ស ភាវោ សហព្យតាតិ វុត្តំ ‘‘សហភាវាយា’’តិ. សហភាវោតិ ច សលោកតា, សមីបតា វា វេទិតព្ពា. តថា ចាហ ‘‘ឯកដ្ឋានេ បាតុភាវាយា’’តិ. សកមេវាតិ អត្តនោ អាចរិយេន បោក្ខរសាតិនា កថិតមេវ. ថោមេត្វាតិ ‘‘អយមេវ ឧជុមគ្គោ អយមញ្ជសាយនោ’’តិអាទិនា បសំសិត្វា. តថា បគ្គណ្ហិត្វា. ភារទ្វាជោបិ សកមេវ អត្តនោ អាចរិយេន តារុក្ខេន កថិតមេវ អាចរិយវាទំ ថោមេត្វា បគ្គណ្ហិត្វា វិចរតីតិ យោជនា. តេន វុត្តន្តិ យថា តថា វា អភិនិវិដ្ឋភាវេន បាឡិយំ វុត្តំ.

៥២១-៥២២. អនិយ្យានិកាវាតិ អប្បាដិហារិកាវ, អញ្ញមញ្ញស្ស វាទេ ទោសំ ទស្សេត្វា អវិបរីតត្ថទស្សនត្ថំ ឧត្តររហិតា ឯវាតិ អត្ថោ. តុលន្តិ មានបត្ថតុលំ. អញ្ញមញ្ញវាទស្ស អាទិតោវ វិរុទ្ធគ្គហណំ វិគ្គហោ, ស្វេវ វិវទនវសេន អបរាបរំ ឧប្បន្នោ វិវាទោតិ អាហ ‘‘បុព្ពុប្បត្តិកោ’’តិអាទិ. ទុវិធោបិ ឯសោតិ វិគ្គហោ, វិវាទោតិ ទ្វិធា វុត្តោបិ ឯសោ វិរោធោ. នានាអាចរិយានំ វាទតោតិ នានារុចិកានំ អាចរិយានំ វាទភាវតោ. នានាវាទោ នានាវិធោ វាទោតិ កត្វា, អធុនា បន ‘‘នានាអាចរិយានំ វាទោ នានាវាទោ’’តិ បាឋោ.

៥២៣. ឯកស្សាបីតិ តុម្ហេសុ ទ្វីសុ ឯកស្សាបិ. ឯកស្មិន្តិ សកវាទបរវាទេសុ ឯកស្មិម្បិ. សំសយោ នត្ថីតិ ‘‘មគ្គោ នុ ខោ, ន មគ្គោ’’តិ វិចិកិច្ឆា នត្ថិ, អញ្ជសានញ្ជសាភាវេ បន សំសយោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯស កិរា’’តិអាទិ ឯវំ សតីតិ យទិ សព្ពត្ថ មគ្គសញ្ញិនោ, ឯវំ សតិ ‘‘កិស្មិំ វោ វិគ្គហោ’’តិ ភគវា បុច្ឆតិ. ឥតិសទ្ទេន ចេត្ថ អាទ្យត្ថេន វិវាទោ, នានាវាទោ ច សង្គហិតោ.

៥២៤. ‘‘ឥច្ឆិតដ្ឋានំ ឧជុកំ មគ្គតិ ឧបគច្ឆតិ ឯតេនាតិ មគ្គោ, ឧជុមគ្គោ. តទញ្ញោ អមគ្គោ, អ-សទ្ទោ វា វុទ្ធិអត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តោវាយមត្ថោ. អនុជុមគ្គេតិ ឯត្ថាបិ អ-សទ្ទោ វុទ្ធិអត្ថោ ច យុជ្ជតិ. តមេវ វត្ថុន្តិ សព្ពេសម្បិ ព្រាហ្មណានំ មគ្គស្ស មគ្គភាវសង្ខាតំ, សកមគ្គស្ស ឧជុមគ្គភាវសង្ខាតញ្ច វត្ថុំ. សព្ពេ តេតិ សព្ពេ តេ នានាអាចរិយេហិ វុត្តមគ្គា, យេ បាឡិយំ ‘‘អទ្ធរិយា ព្រាហ្មណា’’តិអាទិនា វុត្តា. អយមេត្ថ បាឡិអត្ថោ – អទ្ធរោ នាម យញ្ញវិសេសោ, តទុបយោគិភាវតោ អទ្ធរិយានិ វុច្ចន្តិ យជូនិ, តានិ សជ្ឈាយន្តីតិ អទ្ធរិយា, យជុវេទិនោ. តិត្តិរិនា នាម ឥសិនា កតា មន្តាតិ តិត្តិរា, តេ សជ្ឈាយន្តីតិ តិត្តិរិយា, យជុវេទិនោ ឯវ. យជុវេទសាខា ហេសា, យទិទំ តិត្តិរន្តិ. ឆន្ទោ វុច្ចតិ វិសេសតោ សាមវេទោ, តំ សរេន កាយន្តីតិ ឆន្ទោកា, សាមវេទិនោ. ‘‘ឆន្ទោគា’’តិបិ តតិយក្ខរេន បឋន្តិ, សោ ឯវត្ថោ. ពហវោ ឥរិយោ ថោមនា ឯត្ថាតិ ពវ្ហារិ, ឥរុវេទោ, តំ អធីយន្តីតិ ពវ្ហារិជ្ឈា.

ពហូនីតិ ឯត្ថាយំ ឧបមាសំសន្ទនា – យថា តេ នានាមគ្គា ឯកំសតោ តស្ស គាមស្ស វា និគមស្ស វា បវេសាយ ហោន្តិ, ឯវំ ព្រាហ្មណេហិ បញ្ញាបិយមានាបិ នានាមគ្គា ឯកំសតោ ព្រហ្មលោកូបគមនាយ ព្រហ្មុនា សហព្យតាយ ហោន្តីតិ.

៥២៥. បដិជានិត្វា បច្ឆា និគ្គយ្ហមានា អវជានន្តីតិ បុព្ពេ និទ្ទោសតំ សល្លក្ខមានា បដិជានិត្វា បច្ឆា សទោសភាវេន និគ្គយ្ហមានា ‘‘នេតំ មម វចន’’ន្តិ អវជានន្តិ, ន បដិជានន្តីតិ អត្ថោ.

៥២៧-៥២៩. តេ តេវិជ្ជាតិ តេវិជ្ជកា តេ ព្រាហ្មណា. ឯវសទ្ទេន ញាបិតោ អត្ថោ ឥធ នត្ថីតិ វ-ការោ គហិតោ, សោ ច អនត្ថកោវាតិ ទស្សេតិ ‘‘អាគមសន្ធិមត្ត’’ន្តិ ឥមិនា, វណ្ណាគមេន បទន្តរសន្ធិមត្តំ កតន្តិ អត្ថោ. អន្ធបវេណីតិ អន្ធបន្តិ. ‘‘បណ្ណាសសដ្ឋិ អន្ធា’’តិ ឥទំ តស្សា អន្ធបវេណិយា មហតោ គច្ឆគុម្ពស្ស អនុបរិគមនយោគ្យតាទស្សនំ. ឯវញ្ហិ តេ ‘‘សុចិរំ វេលំ មយំ មគ្គំ គច្ឆាមា’’តិ សញ្ញិនោ ហោន្តិ. អន្ធានំ បរម្បរសំសត្តវចនេន យដ្ឋិគាហកវិរហតា ទស្សិតាតិ វុត្តំ ‘‘យដ្ឋិគាហកេនា’’តិអាទិ. តទុទាហរណំ ទស្សេន្តេន ‘‘ឯកោ កិរា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អនុបរិគន្ត្វាតិ កញ្ចិ កាលំ អនុក្កមេន សមន្តតោ គន្ត្វា. កច្ឆន្តិ កច្ឆពន្ធទុស្សកណ្ណំ. ‘‘កច្ឆំ ពន្ធន្តី’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៨០; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ៣៤.៤២) វិយ ហិ កច្ឆសទ្ទោ និព្ពសនវិសេសបរិយាយោ. អបិច កច្ឆន្តិ ឧបកច្ឆកដ្ឋានំ. ‘‘សម្ពាធោ នាម ឧភោ ឧបកច្ឆកា មុត្តករណ’’ន្តិអាទីសុ (បាចិ. ៨០០) វិយ ហិ កាយេកទេសវាចកោ កច្ឆសទ្ទោ. ចក្ខុមាតិ យដ្ឋិគាហកំ វទតិ. ‘‘បុរិមោ’’តិអាទិ យថាវុត្តក្កមេន វេទិតព្ពោ. នាមកញ្ញេវាតិ អត្ថាភាវតោ នាមមត្តមេវ, តំ បន ភាសិតំ តេហិ សារសញ្ញិតម្បិ នាមមត្តតាយ អសារភាវតោ និហីនមេវាតិ អត្ថមត្តំ ទស្សេតិ ‘‘លាមកំយេវា’’តិ ឥមិនា.

៥៣០. យោតិ ព្រហ្មលោកោ. យតោតិ ភុម្មត្ថេ និស្សក្កវចនំ. សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេ អវតិដ្ឋនតោ វិសេសបរាមសនំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មិំ កាលេ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឧគ្គមនកាលេ’’តិអាទិនា បករណាធិគតមាហ. អាយាចន្តីតិ ឧគ្គមនំ បត្ថេន្តិ. កស្មា? លោកស្ស ពហុការភាវតោ. តថា ថោមនាទីសុ. សោម្មោតិ សីតលោ. អយំ កិរ ព្រាហ្មណានំ លទ្ធិ ‘‘បុព្ពេព្រាហ្មណានមាយាចនាយ ចន្ទិមសូរិយា’គន្ត្វា លោកេ ឱភាសំ ករោន្តី’’តិ.

៥៣២. ឥធ បន កិំ វត្តព្ពន្តិ ឥមស្មិំ បន អប្បច្ចក្ខភូតស្ស ព្រហ្មុនោ សហព្យតាយ មគ្គទេសនេ តេវិជ្ជានំ ព្រាហ្មណានំ កិំ វត្តព្ពំ អត្ថិ, យេ បច្ចក្ខភូតានម្បិ ចន្ទិមសូរិយានំ សហព្យតាយ មគ្គំ ទេសេតុំ ន សក្កោន្តីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យត្ថា’’តិ ឥមិនា ‘‘ឥធា’’តិ វុត្តមេវត្ថំ បច្ចាមសតិ.

អចិរវតីនទីឧបមាកថាវណ្ណនា

៥៤២. សមភរិតាតិ សម្បុណ្ណា. តតោ ឯវ កាកបេយ្យា. បារាតិ បារិមតីរ, អាលបនមេតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អម្ភោ’’តិ វុត្តំ. អបារន្តិ ឱរិមតីរំ. ឯហីតិ អាគច្ឆាហិ. វតាតិ ឯកំសេន. អថ គមិស្សសិ, ឯវំ សតិ ឯហីតិ យោជនា. ‘‘អត្ថិមេ’’តិអាទិ អវ្ហានការណំ.

៥៤៤. បញ្ចសីល…បេ… វេទិតព្ពា យមនិយមាទិព្រាហ្មណធម្មានំ តទន្តោគធភាវតោ. តព្ពិបរីតាតិ បញ្ចសីលាទិវិបរីតា បញ្ចវេរាទយោ. ឥន្ទន្តិ ឥន្ទនាមកំ ទេវបុត្តំ, សក្កំ វា. ‘‘អចិរវតិយា តីរេ និសិន្នោ’’តិ ឥមិនា យស្សា តីរេ និសិន្នោ, តទេវ ឧបមំ កត្វា អាហរតិ ធម្មរាជា ធម្មធាតុយា សុប្បដិវិទ្ធត្តាតិ ទស្សេតិ. ‘‘បុនបី’’តិ វត្វា ‘‘អបរម្បី’’តិ វចនំ ឥតរាយបិ នទីឧបមាយ សង្គណ្ហនត្ថំ.

៥៤៦. កាមយិតព្ពដ្ឋេនាតិ កាមនីយភាវេន. ពន្ធនដ្ឋេនាតិ កាមយិតព្ពតោ សត្តានំ ចិត្តស្ស អាពន្ធនភាវេន. កាមញ្ចាយំ គុណសទ្ទោ អត្ថន្តរេសុបិ ទិដ្ឋបយោគោ, តេសំ បនេត្ថ អសម្ភវតោ បារិសេសញាយេន ពន្ធនដ្ឋោយេវ យុត្តោតិ ទស្សេតុំ អយមត្ថុទ្ធារោ អារទ្ធោ. អហតានន្តិ អធោតានំ អភិនវានំ. ឯត្ថាតិ ខន្ធកបាឡិបទេ បដលដ្ឋោតិ បដលសទ្ទស្ស, បដលសង្ខាតោ វា អត្ថោ. គុណដ្ឋោតិ គុណសទ្ទស្ស អត្ថោ នាម. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អច្ចេន្តីតិ អតិក្កម្ម បវត្តន្តិ. ឯត្ថាតិ សោមនស្សជាតកបាឡិបទេ. ទក្ខិណាតិ តិរច្ឆានគតេ ទានចេតនា. ឯត្ថាតិ ទក្ខិណវិភង្គសុត្តបទេ (ម. និ. ៣.៣៧៩) មាលាគុណេតិ មាលាទាមេ. ឯត្ថាតិ សតិបដ្ឋាន- (ទី. និ. ២.៣៧៨; ម. និ. ១.១០៩) ធម្មបទបាឡិបទេសុ, (ធ. ប. ៥៣) និទស្សនមត្តញ្ចេតំ កោដ្ឋាសាបធានសីលាទិសុក្កាទិសម្បទាជិយាសុបិ បវត្តនតោ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘គុណោ បដលរាសានិសំសេ កោដ្ឋាសពន្ធនេ;

សីលសុក្កាទ្យបធានេ, សម្បទាយ ជិយាយ ចា’’តិ.

ឯសេវាតិ ពន្ធនដ្ឋោ ឯវ. ន ហិ រូបាទីនំ កាមេតព្ពភាវេ វុច្ចមានេ បដលដ្ឋោ យុជ្ជតិ តថា កាមេតព្ពតាយ អនធិប្បេតត្តា. រាសដ្ឋាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. បារិសេសតោ បន ពន្ធនដ្ឋោវ យុជ្ជតិ. យទគ្គេន ហិ នេសំ កាមេតព្ពតា, តទគ្គេន ពន្ធនភាវោតិ.

កោដ្ឋាសដ្ឋោបិ ចេត្ថ យុជ្ជតេវ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាទិកោដ្ឋាសភាវេន នេសំ កាមេតព្ពតោ. កោដ្ឋាសេ ច គុណសទ្ទោ ទិស្សតិ ‘‘ទិគុណំ វឌ្ឍេតព្ព’’ន្តិអាទីសុ វិយ.

‘‘អសង្ខ្យេយ្យានិ នាមានិ, សគុណេន មហេសិនោ;

គុណេន នាមមុទ្ធេយ្យំ, អបិ នាមសហស្សតោ’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣១៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៧៦) –

អាទីសុ បន សម្បទាដ្ឋោ គុណសទ្ទោ, សោបិ ឥធ ន យុជ្ជតីតិ អនុទ្ធដោ.

ទស្សនមេវ ឥធ វិជាននន្តិ អាហ ‘‘បស្សិតព្ពា’’តិ. ‘‘សោតវិញ្ញាណេន សោតព្ពា’’តិអាទិអត្ថំ ‘‘ឯតេនុបាយេនា’’តិ អតិទិសតិ. គវេសិតាបិ ‘‘ឥដ្ឋា’’តិ វុច្ចន្តិ, តេ ឥធ នាធិប្បេតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘បរិយិដ្ឋា វា ហោន្តុ មា វា’’តិ វុត្តំ. ឥច្ឆិតា ឯវ ហិ ឥធ ឥដ្ឋា, តេនាហ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណភូតា’’តិ, សុខារម្មណភូតាតិ អត្ថោ. កាមនីយាតិ កាមេតព្ពា. ឥដ្ឋភាវេន មនំ អប្បយន្តិ វឌ្ឍេន្តីតិ មនាបា. បិយជាតិកាតិ បិយសភាវា. អារម្មណំ កត្វាតិ អត្តានមារម្មណំ កត្វា. កម្មភូតេ អារម្មណេ សតិ រាគោ ឧប្បជ្ជតីតិ តំ ការណភាវេន និទស្សេន្តោ ‘‘រាគុប្បត្តិការណភូតា’’តិ អាហ.

គេធេនាតិ លោភេន. អភិភូតា ហុត្វា បញ្ច កាមគុណេ បរិភុញ្ជន្តីតិ យោជនា. មុច្ឆាការន្តិ មោហនាការំ. អធិឱសន្នាតិ អធិគយ្ហ អជ្ឈោសាយ អវសន្នា. តេន វុត្តំ ‘‘ឱគាឡ្ហា’’តិ. សានន្តិ អវសានំ. បរិនិដ្ឋានប្បត្តាតិ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបនវសេន បរិនិដ្ឋានំ ឧយ្យាតា. អាទីនវន្តិ កាមបរិភោគេ សម្បតិ, អាយតិញ្ច ទោសំ អបស្សន្តា. ឃាសច្ឆាទនាទិសម្ភោគនិមិត្តសំកិលេសតោ និស្សរន្តិ អបគច្ឆន្តិ ឯតេនាតិ និស្សរណំ, យោនិសោ បច្ចវេក្ខិត្វា តេសំ បរិភោគបញ្ញា. តទភាវតោ អនិស្សរណបញ្ញាតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទមេត្ថា’’តិអាទិមាហ. បច្ចវេក្ខណបរិភោគវិរហិតាតិ យថាវុត្តបច្ចវេក្ខណញាណេន បរិភោគតោ វិរហិតា.

៥៤៨-៩. អាវរន្តីតិ កុសលធម្មុប្បត្តិំ អាទិតោ វារេន្តិ. និវារេន្តីតិ និរវសេសតោ វារយន្តិ. ឱនន្ធន្តីតិ ឱគាហន្តា វិយ ឆាទេន្តិ. បរិយោនន្ធន្តីតិ សព្ពសោ ឆាទេន្តិ. អាវរណាទីនំ វសេនាតិ យថាវុត្តានំ អាវរណាទិអត្ថានំ វសេន. តេ ហិ អាសេវនពលវតាយ បុរិមបុរិមេហិ បច្ឆិមបច្ឆិមា ទឡ្ហតរតមាទិភាវប្បត្តា.

សំសន្ទនកថាវណ្ណនា

៥៥០. ឥត្ថិបរិគ្គហេ សតិ បុរិសស្ស បញ្ចកាមគុណបរិគ្គហោ បរិបុណ្ណោ ឯវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឥត្ថិបរិគ្គហេន សបរិគ្គហោ’’តិ. ‘‘ឥត្ថិបរិគ្គហេន អបរិគ្គហោ’’តិ ច ឥទំ តេវិជ្ជព្រាហ្មណេសុ ទិស្សមានបរិគ្គហានំ ទុដ្ឋុល្លតមបរិគ្គហាភាវទស្សនំ. ឯវំ ភូតានំ តេវិជ្ជានំ ព្រាហ្មណានំ កា ព្រហ្មុនា សំសន្ទនា, ព្រហ្មា បន សព្ពេន សព្ពំ អបរិគ្គហោតិ. វេរចិត្តេន អវេរោ, កុតោ ឯតស្ស វេរបយោគោតិ អធិប្បាយោ. ចិត្តគេលញ្ញសង្ខាតេនាតិ ចិត្តុប្បាទគេលញ្ញសញ្ញិតេន, ឥមិនា តស្ស រូបកាយគេលញ្ញភាវោ វុត្តោ ហោតិ. ព្យាបជ្ឈេនាតិ ទុក្ខេន. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចាទីហីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន តទេកដ្ឋា សំកិលេសធម្មា សង្គយ្ហន្តិ. អតោយេវេត្ថ ‘‘ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចាភាវតោ’’តិ តទុភយាភាវមត្តហេតុវចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. អប្បដិបត្តិហេតុភូតាយ វិចិកិច្ឆាយ សតិ ន កទាចិ ចិត្តំ បុរិសស្ស វសេ វត្តតិ, បហីនាយ បន តាយ សិយា ចិត្តស្ស បុរិសវសេ វត្តនន្តិ អាហ ‘‘វិចិកិច្ឆាយា’’តិអាទិ. ចិត្តគតិកាតិ ចិត្តវសិកា. តេន វុត្តំ ‘‘ចិត្តស្ស វសេ វត្តន្តី’’តិ. ន តាទិសោតិ ព្រាហ្មណា វិយ ន ចិត្តវសិកោ ហោតិ, អថ ខោ វសីភូតឈានាភិញ្ញតាយ ចិត្តំ អត្តនោ វសេ វត្តេតីតិ វសវត្តី.

៥៥២. ព្រហ្មលោកមគ្គេតិ ព្រហ្មលោកគាមិមគ្គេ បដិបជ្ជិតព្ពេ, បញ្ញាបេតព្ពេ វា, តំ បញ្ញបេន្តាតិ អធិប្បាយោ. ឧបគន្ត្វាតិ មិច្ឆាបដិបត្តិយា ឧបសង្កមិត្វា, បដិជានិត្វា វា. សមតលន្តិ សញ្ញាយាតិ មត្ថកេ ឯកង្គុលំ វា ឧបឌ្ឍង្គុលំ វា សុក្ខតាយ សមតលន្តិ សញ្ញាយ. បង្កំ ឱតិណ្ណា វិយាតិ អនេកបោរិសំ មហាបង្កំ ឱតិណ្ណា វិយ. អនុប្បវិសន្តីតិ អបាយមគ្គំ ព្រហ្មលោកមគ្គសញ្ញាយ ឱគាហន្តិ. តតោ ឯវ សំសីទិត្វា វិសាទំ បាបុណន្តិ. ឯវន្តិ ‘‘សមតល’’ន្តិអាទិនា វុត្តនយេន. សំសីទិត្វាតិ និមុជ្ជិត្វា. មរីចិកាយាតិ មិគតណ្ហិកាយ កត្តុភូតាយ. វញ្ចេត្វាតិ នទីសទិសំ បកាសនេន វញ្ចេត្វា. វាយមានាតិ វាយមមានា, អយមេវ វា បាឋោ. សុក្ខតរណំ មញ្ញេ តរន្តីតិ សុក្ខនទីតរណំ តរន្តិ មញ្ញេ. អភិន្នេបិ ភេទវចនមេតំ. តស្មាតិ យស្មា តេវិជ្ជា អមគ្គមេវ ‘‘មគ្គោ’’តិ ឧបគន្ត្វា សំសីទន្តិ, តស្មា. យថា តេតិ តេ ‘‘សមតល’’ន្តិ សញ្ញាយ បង្កំ ឱតិណ្ណា សត្តា ហត្ថបាទាទីនំ សំភញ្ជនំ បរិភញ្ជនំ បាបុណន្តិ យថា. ឥធេវ ចាតិ ឥមស្មិញ្ច អត្តភាវេ. សុខំ វា សាតំ វា ន លភន្តីតិ ឈានសុខំ វា វិបស្សនាសាតំ វា ន លភន្តិ, កុតោ មគ្គសុខំ វា និព្ពានសាតំ វាតិ អធិប្បាយោ. មគ្គទីបកន្តិ ‘‘មគ្គទីបក’’ មិច្ចេវ តេហិ អភិមតំ. តេវិជ្ជកន្តិ តេវិជ្ជត្ថញាបកំ. បាវចនន្តិ បកដ្ឋវចនសម្មតំ បាឋំ. តេវិជ្ជានំ ព្រាហ្មណានន្តិ សម្ពន្ធេ សាមិវចនំ. ឥរិណន្តិ អរញ្ញានិយា ឥទំ អធិវចនន្តិ អាហ ‘‘អគាមកំ មហារញ្ញ’’ន្តិ. អនុបភោគរុក្ខេហីតិ មិគរុរុអាទីនម្បិ អនុបភោគារហេហិ កិំ បក្កាទិវិសរុក្ខេហិ. យត្ថាតិ យស្មិំ វនេ. បរិវត្តិតុម្បិ ន សក្កា ហោន្តិ មហាកណ្ដកគច្ឆគហនតាយ. ញាតីនំ ព្យសនំ វិនាសោ ញាតិព្យសនំ. ឯវំ ភោគសីលព្យសនេសុបិ. រោគោ ឯវ ព្យសតិ វិពាធតីតិ រោគព្យសនំ. ឯវំ ទិដ្ឋិព្យសនេបិ.

៥៥៤. ននុ ជាតសទ្ទេនេវ អយមត្ថោ សិទ្ធោតិ ចោទនមបនេតិ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិនា. ជាតោ ហុត្វា សំវឌ្ឍិតោ ជាតសំវឌ្ឍោតិ អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.៥៥៤) វុត្តំ, ជាតោ ច សោ សំវឌ្ឍោ ចាតិ ជាតសំវឌ្ឍោតិ បន យុជ្ជតិ វិសេសនបរនិបាតត្តា. ន សព្ពសោ បច្ចក្ខា ហោន្តិ បរិចយាភាវតោ. ចិរនិក្ខន្តោតិ និក្ខន្តោ ហុត្វា ចិរកាលោ. ចិរំ និក្ខន្តស្ស អស្សាតិ ហិ ចិរនិក្ខន្តោ. ‘‘ជាតសំវឌ្ឍោ’’តិ បទទ្វយេន អត្ថស្ស បរិបុណ្ណាភាវតោ ‘‘តមេន’’ន្តិ កម្មបទំ ‘‘តាវទេវ អវសដ’’ន្តិ បុន វិសេសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទន្ធាយិតត្តន្តិ វិស្សជ្ជនេ មន្ទត្តំ សណិកវុត្តិ, តំ បន សំសយវសេន ចិរាយនំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘កង្ខាវសេន ចិរាយិតត្ត’’ន្តិ. វិត្ថាយិតត្តន្តិ សារជ្ជិតត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន វិត្ថាយិតត្តំ នាម ថម្ភិតត្តន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘ថទ្ធភាវគ្គហណ’’ន្តិ វុត្តំ. អប្បដិហតភាវំ ទស្សេតិ តស្សេវ អនាវរណញាណភាវតោ. នន្វេតម្បិ អន្តរាយបដិហតំ សិយាតិ អាសង្កំ បរិហរតិ ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិនា. មារាវដ្ដនាទិវសេនាតិ ឯត្ថ ចក្ខុមោហមុច្ឆាកាលាទិ សង្គយ្ហតិ. ន សក្កា តស្ស កេនចិ អន្តរាយោ កាតុំ ចតូសុ អនន្តរាយិកធម្មេសុ បរិយាបន្នភាវតោ.

៥៥៥. ឧឥច្ចុបសគ្គយោគេ លុម្បសទ្ទោ, លុបិសទ្ទោ វា ឧទ្ធរណត្ថោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧទ្ធរតូ’’តិ. ឧបសគ្គវិសេសេន ហិ ធាតុសទ្ទា អត្ថវិសេសវុត្តិនោ ហោន្តិ យថា ‘‘អាទាន’’ន្តិ. បជាសទ្ទោ បករណាធិគតត្តា ទារកវិសយោតិ អាហ ‘‘ព្រាហ្មណទារក’’ន្តិ.

ព្រហ្មលោកមគ្គទេសនាវណ្ណនា

៥៥៦-៧. ‘‘អបុព្ពន្តិ ឥមិនា សំវណ្ណេតព្ពតាការណំ ទីបេតិ. យស្ស អតិសយេន ពលំ អត្ថិ, សោ ពលវាតិ វុត្តំ ‘‘ពលសម្បន្នោ’’តិ. សង្ខំ ធមេតីតិ សង្ខធមកោ, សង្ខំ ធមយិត្វា តតោ សទ្ទបវត្តកោ. ‘‘ពលវា’’តិអាទិវិសេសនំ កិមត្ថិយន្តិ អាហ ‘‘ទុព្ពលោ ហី’’តិអាទិ. ពលវតោ បន សង្ខសទ្ទោតិ សម្ពន្ធោ. អប្បនាវ វដ្ដតិ បដិបក្ខតោ សម្មទេវ ចេតសោ វិមុត្តិភាវតោ, តស្មា ឯវំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

បមាណកតំ កម្មំ នាម កាមាវចរំ វុច្ចតិ បមាណករានំ សំកិលេសធម្មានំ អវិក្ខម្ភនតោ. តថា ហិ តំ ព្រហ្មវិហារបុព្ពភាគភូតំ បមាណំ អតិក្កមិត្វា ឱទិស្សកានោទិស្សកទិសាផរណវសេន វឌ្ឍេតុំ ន សក្កា. វុត្តវិបរិយាយតោ បន រូបារូបាវចរំ អប្បមាណកតំ កម្មំ នាម. តេនាហ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិ. តត្ថ អរូបាវចរេ ឱទិស្សកានោទិស្សកវសេន ផរណំ ន លព្ភតិ, តថា ទិសាផរណញ្ច. កេចិ បន ‘‘តំ អាគមនវសេន លព្ភតី’’តិ វទន្តិ, តទយុត្តំ. ន ហិ ព្រហ្មវិហារនិស្សន្ទោ អារុប្បំ, អថ ខោ កសិណនិស្សន្ទោ, តស្មា យំ សុភាវិតំ វសីភាវំ បាបិតំ អារុប្បំ, តំ អប្បមាណកតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘យំ វា សាតិសយំ ព្រហ្មវិហារភាវនាយ អភិសង្ខតេន សន្តានេន និព្ពត្តិតំ, យញ្ច ព្រហ្មវិហារសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ សមាបន្នំ អរូបាវចរជ្ឈានំ, តំ ឥមិនា បរិយាយេន ផរណបមាណវសេន អប្បមាណកត’’ន្តិ អបរេ. វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

រូបាវចរារូបាវចរកម្មេតិ រូបាវចរកម្មេ ច អរូបាវចរកម្មេ ច សតិ. ន ឱហីយតិ ន តិដ្ឋតីតិ កតូបចិតម្បិ កាមាវចរកម្មំ យថាធិគតេ មហគ្គតជ្ឈានេ អបរិហីនេ តំ អភិភវិត្វា បដិពាហិត្វា សយំ ឱហីយកំ ហុត្វា បដិសន្ធិំ ទាតុំ សមត្ថភាវេ ន តិដ្ឋតិ. ‘‘ន អវសិស្សតី’’តិ ឯតស្ស ហិ អត្ថវចនំ ‘‘ន ឱហីយតី’’តិ, តទេតំ ‘‘ន អវតិដ្ឋតី’’តិ ឯតស្ស វិសេសវចនំ, បរិយាយវចនំ វា. តេនាហ ‘‘កិំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិ. លគ្គិតុន្តិ អាវរិតុំ និសេធេតុំ. ឋាតុន្តិ បដិពលំ ហុត្វា បតិដ្ឋាតុំ. ផរិត្វាតិ បដិផរិត្វា. បរិយាទិយិត្វាតិ តស្ស សាមត្ថិយំ ខេបេត្វា. ឱកាសំ គហេត្វាតិ វិបាកទានោកាសំ គហេត្វា, ឥមិនា ‘‘លគ្គិតុំ វា ឋាតុំ វា’’តិ វចនមេវ វិត្ថារេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិ អត្ថាបត្តិទស្សនំ. កម្មស្ស បរិយាទិយនំ នាម តស្ស វិបាកុប្បាទនំ និសេធេត្វា អត្តនោ វិបាកុប្បាទនមេវាតិ អាហ ‘‘តស្សា’’តិអាទិ. តស្សាតិ កាមាវចរកម្មស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា. សយមេវាតិ រូបារូបាវចរកម្មមេវ. ព្រហ្មសហព្យតំ ឧបនេតិ អសតិ តាទិសានំ ចេតោបណិធិវិសេសេតិ អធិប្បាយោ. តិស្សព្រហ្មាទីនំ វិយ ហិ មហាបុញ្ញានំ ចេតោបណិធិវិសេសេន មហគ្គតកម្មំ បរិត្តកម្មស្ស វិបាកំ ន បដិពាហតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អថ មហគ្គតស្ស គរុកកម្មស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា បរិត្តំ លហុកកម្មំ កថមត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតីតិ? តីសុបិ កិរ វិនយគណ្ឋិបទេសុ ឯវំ វុត្តំ ‘‘និកន្តិពលេនេវ ឈានំ បរិហាយតិ, តតោ បរិហីនឈានត្តា បរិត្តកម្មំ លទ្ធោកាស’’ន្តិ. កេចិ បន វទន្តិ ‘‘អនីវរណាវត្ថាយ និកន្តិយា ឈានស្ស បរិហានិ វីមំសិត្វា គហេតព្ពា’’តិ. ឥទមេត្ថ យុត្តតរការណំ – អសតិបិ មហគ្គតកម្មុនោ វិបាកបដិពាហនសមត្ថេ បរិត្តកម្មេ ‘‘ឥជ្ឈតិ ភិក្ខវេ សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិសុទ្ធត្តា សីលស្សា’’តិ (ទី. និ. ១.៥០៤; សំ. និ. ៤.៣៥២; អ. និ. ៨.៣៥) វចនតោ កាមភវេ ចេតោបណិធិ មហគ្គតកម្មស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា បរិត្តកម្មុនោ វិបាកោកាសំ ករោតីតិ. ឯវំ មេត្តាទិវិហារីតិ វុត្តនយេន អប្បនាបត្តានំ មេត្តាទីនំ ព្រហ្មវិហារានំ វសេន វិហារី.

៥៥៩. បឋមមុបនិធាយ ទុតិយំ, កិមេតំ, យមុបនិធីយតីតិ វុត្តំ ‘‘បឋមមេវា’’តិអាទិ. មជ្ឈិមបណ្ណាសកេ សង្គីតន្តិ អជ្ឈាហរិត្វា សម្ពន្ធោ. បុនប្បុនំ សរណគមនំ ទឡ្ហតរំ, មហប្ផលតរញ្ច, តស្មា ទុតិយម្បិ សរណគមនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. កតិបាហច្ចយេនាតិ ទ្វីហតីហច្ចយេន. បព្ពជិត្វាតិ សាមណេរបព្ពជ្ជំ គហេត្វា. អគ្គញ្ញសុត្តម្បិ (ទី. និ. ៣.១១២) អមុំយេវ វាសេដ្ឋមារព្ភ កថេសិ, នាញ្ញន្តិ ញាបេតុំ ‘‘អគ្គញ្ញសុត្តេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាគតនយេន ឧបសម្បទញ្ចេវ អរហត្តញ្ច អលត្ថុំ បដិលភិំសូតិ អត្ថោ. យមេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តទេតំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឥតិ សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ បរមសុខុមគម្ភីរទុរនុពោធត្ថបរិទីបនាយ សុវិមលវិបុលបញ្ញាវេយ្យត្តិយជននាយ អជ្ជវមទ្ទវសោរច្ចសទ្ធាសតិធិតិពុទ្ធិខន្តិវីរិយាទិធម្មសមង្គិនា សាដ្ឋកថេ បិដកត្តយេ អសង្គាសំហីរវិសារទញាណចារិនា អនេកប្បភេទសកសមយសមយន្តរគហនជ្ឈោគាហិនា មហាគណិនា មហាវេយ្យាករណេន ញាណាភិវំសធម្មសេនាបតិនាមថេរេន មហាធម្មរាជាធិរាជគរុនា កតាយ សាធុវិលាសិនិយា នាម លីនត្ថបកាសនិយា តេវិជ្ជសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថបកាសនា.

តេវិជ្ជសុត្តសំវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តត្រិទំ សាធុវិលាសិនិយា សាធុវិលាសិនិត្តស្មិំ ហោតិ –

ព្យញ្ជនញ្ចេវ អត្ថោ ច, វិនិច្ឆយោ ច សព្ពថា;

សាធកេន វិនា វុត្តោ, នត្ថិ ចេត្ថ យតោ តតោ.

សម្បស្សតំ សុធីមតំ, សាធូនំ ចិត្តតោសនំ;

ករោតិ វិវិធំ សាយំ, តេន សាធុវិលាសិនីតិ.

និគមនកថា

ឯត្តាវតា ច –

សទ្ធម្មេ បាដវត្ថាយ, សាសនស្ស ច វុទ្ធិយា;

វណ្ណនា យា សមារទ្ធា, សីលក្ខន្ធកថាយ សា.

សាធុវិលាសិនី នាម, សព្ពសោ បរិនិដ្ឋិតា;

បណ្ណាសាយ សាធិកាយ, ភាណវារប្បមាណតោ.

អនេកសេតិភិន្ទោ យោ, អនន្តពលវាហនោ;

សិរីបវរាទិនាមោ, រាជា នានារដ្ឋិស្សរោ.

ជម្ពុទីបតលេ រម្មេ, មរម្មវិសយេ អកា;

តម្ពទីបរដ្ឋេ បុរំ, អមរបុរនាមកំ.

មណ្ឌលាចលសាមន្តំ, ឯរាវតីនទិស្សិតំ;

នានាជនានមាវាសំ, ហេមបាសាទលង្កតំ.

តត្រាភិសេកបត្តោ សោ, រជ្ជំ ការេសិ ធម្មតោ;

រាជាគារមហាថូបំ, អកាសិ សម្បសាទនំ.

ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយញ្ច, បហាយ ជិនសាសនំ;

វិសោធេសិ យថាភូតំ, សតតំ ទឡ្ហមានសោ.

តេនេវ ការិតេ រម្មេ, ឆាយូទកសមប្បិតេ;

ទ្វិបាការបរិក្ខិត្តេ, ភាវនាភិរតារហេ.

មហាមុនិសមញ្ញា យា, សម្ពុទ្ធសម្មុខា កតា;

បដិមា តំបាសាទម្ហា, ឧជុអាសន្នទក្ខិណេ.

អសោការាមអារាមេ, បញ្ចភូមិមហាលយេ;

រតនភូមិកិត្តិ វ្ហយេ, ធម្មបាសាទលង្កតេ.

តថា ទក្ខិណទេវិយា, នគរសមីបេ កតេ;

បុព្ពុត្តរេ ជយភូមិ-កិត្តាភិធានកេបិ ច.

តថេវុត្តរទេវិយា, នគរព្ភន្តរេ កតេ;

សោណ្ណគុហថូបន្តិកេ, បរិមាណកនាមកេ.

តថា ច ឧបរាជេន, កតេ នគរបច្ឆិមេ;

មហាគុហថូបន្តិកេ, មង្គលាវាសនាមកេ.

ឥតិ សោណ្ណវិហារេសុ, វសំនេកេសុ វារតោ;

សក្កតោ សព្ពរាជូនំ, តិក្ខត្តុំ លទ្ធលញ្ឆនោ.

ញាណាភិវំសធម្មសេនាបតីតិ សុវិខ្យាតោ;

ទ្វេវិភង្គាទិធារណា, ឧបជ្ឈាចរិយតំ បត្តោ.

លង្កាទីបាគតានម្បិ, បរទីបនិវាសិនំ;

ភិក្ខូនំ វាចកោ ធម្មំ, បដិបត្តិំ និយោជកោ.

យំ និស្សាយ វិសោធេសិ, សាសនំ ឯស ភូបតិ;

អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នំ, សោ’កាសិ វណ្ណនំ ឥមំ.

សម្ពុទ្ធបរិនិព្ពានា, បញ្ចតាលីសកេ’ទ្ធកេ;

តិសតេ ទ្វិសហស្សេ ច, សម្បត្តេ សា សុនិដ្ឋិតា.

បេដកាលង្ការវ្ហយំ, នេត្តិសំវណ្ណនំ សុភំ;

ឥមញ្ច សង្ខរោន្តេន, យំ បុញ្ញំ បសុតំ មយា.

អញ្ញម្បិ តេន បុញ្ញេន, បត្វាន ពោធិមុត្តមំ;

តារយិត្វា ពហូ សត្តេ, មោចេយ្យំ ភវពន្ធនា.

សទា រក្ខន្តុ រាជានោ, ធម្មេនេវ បជំ ឥមំ;

និរតា បុញ្ញកម្មេសុ, ជោតេន្តុ ជិនសាសនំ.

ឥមេ ច បាណិនោ សព្ពេ, សព្ពទា និរុបទ្ទវា;

និច្ចំ កល្យាណសង្កប្បា, បប្បោន្តុ អមតំ បទន្តិ.

ឥតិ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ សីលក្ខន្ធវគ្គសំវណ្ណនាយ

សាធុវិលាសិនី នាម អភិនវដីកា សមត្តា.

សីលក្ខន្ធវគ្គអភិនវដីកា និដ្ឋិតា.