១. នសុត្តសាធនកថាវណ្ណនា

២៩៧. ‘‘អតីតំ អនាគតំ បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិ អយំ កាលវិភាគបរិច្ឆិន្នោ វោហារោ ធម្មានំ តំ តំ អវត្ថាវិសេសំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តោ. ធម្មោ ហិ សកិច្ចក្ខណេ បច្ចុប្បន្នោ, តតោ បុព្ពេ អនាគតោ, បច្ឆា អតីតោតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. តត្ថ យទិបិ ធម្មា អនិច្ចតាយ អនវដ្ឋិតា, អវត្ថា បន តេសំ យថាវុត្តា វវត្ថិតាតិ តទុបាទានា កាលបញ្ញត្តិបិ វវត្ថិតា ឯវ. ន ហិ អតីតាទិ អនាគតាទិភាវេន វោហរីយតិ, ខន្ធាទិបញ្ញត្តិ បន អនបេក្ខិតកាលវិសេសា. តីសុបិ ហិ កាលេសុ រូបក្ខន្ធោ រូបក្ខន្ធោវ, តថា សេសា ខន្ធា អាយតនធាតុយោ ច. ឯវមវដ្ឋិតេ យស្មា បរវាទី ‘‘អត្ថី’’តិ ឥមំ បច្ចុប្បន្ននិយតំ វោហារំ អតីតានាគតេសុបិ អារោបេតិ, តស្មា សោ អទ្ធសង្ករំ ករោតិ. បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានេ វិជ្ជមានេ កត្វា វោហរតីតិ តតោ វិវេចេតុំ ‘‘អតីតំ ខន្ធា’’តិអាទិកា អយំ កថា អារទ្ធា.

យស្មា បន រុប្បនាទិសភាវេ អតីតាទិភេទភិន្នេ ធម្មេ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា តត្ថ រាសដ្ឋំ ឧបាទាយ ខន្ធបញ្ញត្តិ, ចក្ខុរូបាទីសុ ការណាទិអត្ថំ សុញ្ញតដ្ឋញ្ច ឧបាទាយ អាយតនបញ្ញត្តិ ធាតុបញ្ញត្តិ ច, តស្មា សា អទ្ធត្តយសាធារណា, ន អតីតាទិបញ្ញត្តិ វិយ អទ្ធវិសេសាធិដ្ឋានាតិ អាហ ‘‘ខន្ធាទិភាវាវិជហនតោ អតីតានាគតាន’’ន្តិ. តេ បនេតេ អតីតាទិកេ ខន្ធាទិកេ វិយ សភាវធម្មតោ សញ្ជានន្តោ បរវាទី ‘‘អត្ថី’’តិ បដិជានាតីតិ អាហ ‘‘អតីតានាគតានំ អត្ថិតំ ឥច្ឆន្តស្សា’’តិ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, និរុត្តិបថា’’តិ សុត្តំ និរុត្តិបថសុត្តំ. តត្ថ ហិ បច្ចុប្បន្នស្សេវ អត្ថិភាវោ វុត្តោ, ន អតីតានាគតានំ. តេន វុត្តំ ‘‘អត្ថិតាយ វារិតត្តា’’តិ. យទិ ឯវំ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, និព្ពាន’’ន្តិ ឥទំ កថន្តិ? តំ សព្ពទា ឧបលទ្ធិតោ វុត្តំ និច្ចសភាវញាបនត្ថំ អសង្ខតធម្មស្ស, ឥធ បន សង្ខតធម្មានំ ខណត្តយសមង្គិតាយ អត្ថិភាវោ ន តតោ បុព្ពេ បច្ឆា ចាតិ បញ្ញាបនត្ថំ ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, រូបំ…បេ… ន តស្ស សង្ខា ភវិស្សតី’’តិ វុត្តំ. ឯតេន ‘‘អត្ថី’’តិ សមញ្ញាយ អនុបាទានតោ អតីតំ អនាគតំ បរមត្ថតោ នត្ថីតិ ទស្សិតំ ហោតិ. ឥមិនាវូបាយេនាតិ ‘‘ខន្ធាទិភាវាវិជហនតោ’’តិ ឯវំ វុត្តេន ហេតុនា. ឧបបត្តិសាធនយុត្តិ ហិ ឥធ ‘‘ឧបាយោ’’តិ វុត្តា.

នសុត្តសាធនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.