២. កាលសំសន្ទនកថាវណ្ណនា

២៨៥. អតីតា …បេ… ករិត្វាតិ ឯត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ – អតីតំ អនាគតន្តិ រូបស្ស ឥមំ វិសេសំ, ឯវំ វិសេសំ វា រូបំ អគ្គហេត្វា បច្ចុប្បន្នតាវិសេសវិសិដ្ឋរូបមេវ អប្បិយំ បច្ចុប្បន្នរូបភាវានំ សមានាធិករណត្តា ឯតស្មិំយេវ វិសយេ អប្បេតព្ពំ, វចីគោចរំ បាបេតព្ពំ សតិបិ នេសំ វិសេសនវិសេសិតព្ពតាសង្ខាតេ វិភាគេ តថាបិ អវិភជិតព្ពំ កត្វាតិ. យស្មា បន បាឡិយំ ‘‘បច្ចុប្បន្នន្តិ វា រូបន្តិ វា’’តិ បច្ចុប្បន្នរូបសទ្ទេហិ តទត្ថស្ស វត្តព្ពាការោ ឥតិសទ្ទេហិ ទស្សិតោ, តស្មា ‘‘បច្ចុប្បន្នសទ្ទេន…បេ… វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ. រូបបញ្ញត្តីតិ រូបាយតនបញ្ញត្តិ. សា ហិ សភាវធម្មុបាទានា តជ្ជាបញ្ញត្តិ. តេនេវាហ ‘‘សភាវបរិច្ឆិន្នេ បវត្តា វិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. រូបសមូហំ ឧបាទាយាតិ តំតំអត្តបញ្ញត្តិយា ឧបាទានភូតានំ អភាវវិភាវនាការេន បវត្តមានានំ រូបធម្មានំ សមូហំ ឧបាទាយ. ឧបាទានុបាទានម្បិ ហិ ឧបាទានមេវាតិ. តស្មាតិ សមូហុបាទាយាធីនតាយ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវតោ. វិគមាវត្តព្ពតាតិ វិគមស្ស វត្ថភាវាបគមស្ស អវត្តព្ពតា. ន ហិ ឱទាតតាវិគមេន អវត្ថំ ហោតិ. ន បន យុត្តា រូបភាវស្ស វិគមាវត្តព្ពតាតិ យោជនា. រូបភាវោតិ ច រូបាយតនសភាវោ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស គោចរភាវោ. ន ហិ តស្ស បច្ចុប្បន្នភាវវិគមេ វិគមាវត្តព្ពតា យុត្តា.

កាលសំសន្ទនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វចនសោធនវណ្ណនា

២៨៨. អនាគតំ វា បច្ចុប្បន្នំ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ យថា ‘‘ខទិរេ វា ពន្ធិតព្ពំ បលាសេ វា’’តិ. តស្មា ‘‘ហុត្វា ហោតី’’តិ ឯត្ថ ហោតិ-សទ្ទោ អនាគតបច្ចុប្បន្នេសុ យំ កិញ្ចិ បធានំ កត្វា សម្ពន្ធំ លភតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនាគតំ…បេ… ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ អាហ. តត្ថ បច្ចុប្បន្នំ ហោន្តន្តិ បច្ចុប្បន្នំ ជាយមានំ បច្ចុប្បន្នភាវំ លភន្តំ. តេនាហ ‘‘តញ្ញេវ អនាគតំ តំ បច្ចុប្បន្នន្តិ លទ្ធិវសេនា’’តិ. តម្បិ ហុត្វា ហោតីតិ យំ អនាគតំ ហុត្វា បច្ចុប្បន្នភាវប្បត្តិយា ‘‘ហុត្វា ហោតី’’តិ វុត្តំ, កិំ តទបិ បុន ហុត្វា ហោតីតិ បុច្ឆតិ. តព្ភាវាវិគមតោតិ បច្ចុប្បន្នភាវតោ ហុត្វាហោតិភាវានុបគមតោ. បច្ចុប្បន្នាភាវតោតិ បច្ចុប្បន្នតាយ អភាវតោ.

វចនំ អរហតីតិ ឥមិនា វចនមត្តេ ន កោចិ ទោសោតិ ទស្សេតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យទិបិ តស្ស បុន ហុត្វា ភូតស្ស បុន ហុត្វាហោតិភាវោ នត្ថិ, បុនប្បុនំ ញាបេតព្ពតាយ បន ទុតិយំ តតោ បរម្បិ តថា វត្តព្ពតំ អរហតីតិ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិជានាតីតិ. ធម្មេតិ សភាវធម្មេ. តប្បដិក្ខេបតោ អធម្មេ អភាវធម្មេ. តេនាហ ‘‘សសវិសាណេ’’តិ.

បដិក្ខិត្តនយេនាតិ ‘‘ហុត្វា ហោតិ, ហុត្វា ហោតី’’តិ ឯត្ថ បុព្ពេ យទេតំ តយា ‘‘អនាគតំ ហុត្វា បច្ចុប្បន្នំ ហោតី’’តិ វទតា ‘‘តំយេវ អនាគតំ តំ បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិ លទ្ធិវសេន ‘‘អនាគតំ វា បច្ចុប្បន្នំ វា ហុត្វា ហោតី’’តិ វុត្តំ, ‘‘កិំ តេ តម្បិ ហុត្វា ហោតី’’តិ បុច្ឆិតេ យោ បរវាទិនា ហុត្វា ភូតស្ស បុន ហុត្វាអភាវតោ ‘‘ន ហេវា’’តិ បដិក្ខេបោ កតោ, តេន បដិក្ខិត្តនយេន. ស្វាយំ យទេវ រូបាទិ អនាគតំ, តទេវ បច្ចុប្បន្នន្តិ សតិបិ អត្ថាភេទេ អនាគតបច្ចុប្បន្នន្តិ បន អត្ថេវ កាលភេទោតិ តំកាលភេទវិរោធាយ បដិក្ខេបោ បវត្តោតិ អាហ ‘‘បដិក្ខិត្តនយេនាតិ កាលនានត្តេនា’’តិ. តេន ហិ សោ អយញ្ច បដិក្ខេបោ នីតោ បវត្តិតោតិ. បដិញ្ញាតនយេនាតិ ឥទម្បិ យថាវុត្តបដិក្ខេបានន្តរំ យំ បដិញ្ញាតំ, តំ សន្ធាយាហ. យថា ហិ សា បដិញ្ញា អត្ថាភេទេន នីតា បវត្តិតា, តថាយម្បិ. តេនេវាហ ‘‘អត្ថានានត្តេនា’’តិ, អនាគតាទិប្បភេទាយ កាលបញ្ញត្តិយា ឧបាទានភូតស្ស អត្ថស្ស អភេទេនាតិ អត្ថោ. យថា ឧបាទានភូតរូបាទិអត្ថាភេទេបិ តេសំ ខណត្តយានាវត្តិ តំសមង្គិតា អនាគតបច្ចុប្បន្នភាវាវត្តិតា, តថា តត្ថ វុច្ចមានា ហុត្វាហោតិភាវា យថាក្កមំ បុរិមបច្ឆិមេសុ បវត្តិតា បុរិមបច្ឆិមកិរិយាតិ កត្វាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អត្ថានានត្តំ…បេ… បដិជានាតី’’តិ វត្វា បុន ‘‘អត្ថានានត្តមេវ ហី’’តិអាទិនា តមេវ អត្ថំ សមត្ថេតិ. យថា បន ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិ បដិជានន្តស្ស ជីវោវ សរីរំ, សរីរមេវ ជីវោតិ ជីវសរីរានំ អនញ្ញត្តំ អាបជ្ជតិ, ឯវំ ‘‘តញ្ញេវ អនាគតំ តំ បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិ ច បដិជានន្តស្ស អនាគតបច្ចុប្បន្នានំ អនញ្ញត្តំ អាបន្នន្តិ បច្ចុប្បន្នានាគតេសុ វុត្តា ហោតិភាវហុត្វាភាវា អនាគតបច្ចុប្បន្នេសុបិ អាបជ្ជេយ្យុន្តិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯវំ សន្តេ អនាគតម្បិ ហុត្វាហោតិ នាម, បច្ចុប្បន្នម្បិ ហុត្វាហោតិយេវ នាមា’’តិ.

អនុញ្ញាតបញ្ហស្សាតិ ‘‘តញ្ញេវ អនាគតំ តំ បច្ចុប្បន្នន្តិ? អាមន្តា’’តិ ឯវំ អត្ថានានត្តំ សន្ធាយ អនុញ្ញាតស្ស អត្ថស្ស. ញាតុំ ឥច្ឆិតោ ហិ អត្ថោ បញ្ហោ. ទោសោ វុត្តោតិ អនាគតំ ហុត្វា បច្ចុប្បន្នភូតស្ស បុន អនាគតំ ហុត្វា បច្ចុប្បន្នភាវាបត្តិសង្ខាតោ ទោសោ វុត្តោ បុរិមនយេ. បច្ឆិមនយេ បន អនាគតបច្ចុប្បន្នេសុ ឯកេកស្ស ហុត្វាហោតិភាវាបត្តិសង្ខាតោ ទោសោ វុត្តោតិ អត្ថោ. បដិក្ខិត្តបញ្ហន្តិ ‘‘តំយេវ អនាគតំ តំ បច្ចុប្បន្នន្តិ? ន ហេវំ វត្តព្ពេ’’តិ ឯវំ កាលនានត្តំ សន្ធាយ បដិក្ខិត្តបញ្ហំ. តេនាតិ អនាគតបច្ចុប្បន្នានំ ហោតិហុត្វាភាវបដិក្ខេបេន. ចោទេតីតិ អនាគតំ តេន ហោតិ នាម, បច្ចុប្បន្នំ តេន ហុត្វា នាម, ឧភយម្បិ អនញ្ញត្តា ឧភយសភាវន្តិ ចោទេតិ. ឯត្ថាតិ ‘‘ហុត្វា ហោតី’’តិ ឯតស្មិំ បញ្ហេ កថំ ហោតិ ទោសោតិ ចោទេតីតិ. ‘‘តស្សេវា’’តិ បរិហរតិ. កថំ កត្វា ចោទនា, កថញ្ច កត្វា បរិហារោ? អនុជាននបដិក្ខេបានំ ភិន្នវិសយតាយ ចោទនា, អត្ថាភេទកាលភេទវិសយត្តា អភិន្នាធារតាយ តេសំ បរិហារោ. តស្សេវាតិ ហិ បរវាទិនោ ឯវាតិ អត្ថោ.

តទុភយំ គហេត្វាតិ ‘‘តំ អនាគតំ តំ បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិ ឧភយំ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា. ឯកេកន្តិ តេសុ ឯកេកំ. ឯកេកមេវាតិ ឧភយំ ឯកជ្ឈំ អគ្គហេត្វា ឯកេកមេវ វិសុំ វិសុំ ឥមស្មិំ បក្ខេ តថា ន យុត្តន្តិ អត្ថោ. ឯស នយោតិ អតិទេសំ កត្វា សំខិត្តត្តា តំ ទុព្ពិញ្ញេយ្យន្តិ ‘‘អនាគតស្ស ហី’’តិអាទិនា វិវរតិ. បដិជានិតព្ពំ សិយា អនាគតបច្ចុប្បន្នានំ យថាក្កមំ ហោតិហុត្វាភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យទេតំ តយា’’តិអាទិនា បវត្តោ សំវណ្ណនានយោ បុរិមនយោ, តត្ថ ហិ ‘‘យទិ តេ អនាគតំ ហុត្វា’’តិអាទិនា ហុត្វាហោតិភាវោ ចោទិតោ. ‘‘អបរោ នយោ’’តិអាទិកោ ទុតិយនយោ. តត្ថ ហិ ‘‘អនាគតស្ស…បេ… ហុត្វាហោតិយេវ នាមា’’តិ អនាគតាទីសុ ឯកេកស្ស ហុត្វាហោតិនាមតា ចោទិតា.

វចនសោធនវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អតីតញាណាទិកថាវណ្ណនា

២៩០. កថំ វុច្ចតីតិ កស្មា វុត្តំ. តេនាតិ ហិ ឥមិនា ទុតិយបុច្ឆាយ ‘‘អតីតំ ញាណ’’ន្តិ ឥទំ បច្ចាមដ្ឋំ, តញ្ច បច្ចុប្បន្នំ ញាណំ, អតីតធម្មារម្មណតាយ អតីតន្តិ វុត្តំ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុន បុដ្ឋោ អតីតារម្មណំ បច្ចុប្បន្នំ ញាណ’’ន្តិអាទិ.

អតីតញាណាទិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អរហន្តាទិកថាវណ្ណនា

២៩១. ‘‘អរហំ ខីណាសវោ’’តិអាទិនា សុត្តវិរោធោ បាកដោតិ ឥទមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘យុត្តិវិរោធោ…បេ… ទដ្ឋព្ពោ’’តិ អាហ. តត្ថ អនានត្តន្តិ អវិសេសោ. ឯវមាទិកោតិ អាទិ-សទ្ទេន កតកិច្ចតាភាវោ អនោហិតភារតាតិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

អរហន្តាទិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បទសោធនកថាវណ្ណនា

២៩៥. យោ អតីតសទ្ទាភិធេយ្យោ អត្ថោ, សោ អត្ថិសទ្ទាភិធេយ្យោតិ ទ្វេបិ សមានាធិករណត្ថាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អតីតអត្ថិសទ្ទានំ ឯកត្ថត្តា’’តិ, ន, អតីតសទ្ទាភិធេយ្យស្សេវ អត្ថិសទ្ទាភិធេយ្យត្តា. តេនាហ ‘‘អត្ថិសទ្ទត្ថស្ស ច ន្វាតីតភាវតោ’’តិ. តេន កិំ សិទ្ធន្តិ អាហ ‘‘អតីតំ ន្វាតីតំ, ន្វាតីតញ្ច អតីតំ ហោតី’’តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យទិ តវ មតេន អតីតំ អត្ថិ, អត្ថិ ច ន្វាតីតន្តិ អតីតញ្ច នោ អតីតំ សិយា, តថា អត្ថិ នោ អតីតំ អតីតញ្ច នោ អតីតំ អតីតំ សិយាតិ, យថា ‘‘អតីតំ អត្ថី’’តិ ឯត្ថ អតីតមេវ អត្ថីតិ នាយំ និយមោ គហេតព្ពោ អនតីតស្សបិ អត្ថិភាវស្ស ឥច្ឆិតត្តា. តេនេវាហ ‘‘អត្ថិ សិយា អតីតំ, សិយា ន្វាតីត’’ន្តិ. យេន ហិ អាការេន អតីតស្ស អត្ថិភាវោ បរវាទិនា ឥច្ឆិតោ, តេនាការេន អនតីតស្ស អនាគតស្ស បច្ចុប្បន្នស្ស ច សោ ឥច្ឆិតោ. កេន បន អាការេន ឥច្ឆិតោតិ? សង្ខតាការេន. តេន វុត្តំ ‘‘តេនាតីតំ ន្វាតីតំ, ន្វាតីតំ អតីត’’ន្តិ. តស្មា អតីតំ អត្ថិយេវាតិ ឯវមេត្ថ និយមោ គហេតព្ពោ. អត្ថិភាវេ ហិ អតីតំ និយមិតំ, ន អតីតេ អត្ថិភាវោ និយមិតោ, ‘‘ន បន និព្ពានំ អត្ថី’’តិ ឯត្ថ បន និព្ពានមេវ អត្ថីតិ អយម្បិ និយមោ សម្ភវតីតិ សោ ឯវ គហេតព្ពោ. យទិបិ ហិ និព្ពានំ បរមត្ថតោ អត្ថិភាវំ ឧបាទាយ ឧត្តរបទាវធារណំ លព្ភតិ តទញ្ញស្សបិ អភាវតោ, តថាបិ អសង្ខតាការេន អញ្ញស្ស អនុបលព្ភនតោ តថា និព្ពានមេវ អត្ថីតិ បុរិមបទាវធារណេ អត្ថេ គយ្ហមានេ ‘‘អត្ថិ សិយា និព្ពានំ, សិយា នោ និព្ពាន’’ន្តិ ចោទនា អនោកាសា. អតីតាទីសុ បន បុរិមបទាវធារណំ បរវាទិនា ន គហិតន្តិ នត្ថេត្ថ អតិប្បសង្គោ. អគ្គហណញ្ចស្ស បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយតិ. ឯវមេត្ថ អតីតាទីនំ អត្ថិតំ វទន្តស្ស បរវាទិស្សេវាយំ ឥដ្ឋវិឃាតទោសាបត្តិ, ន បន និព្ពានស្ស អត្ថិតំ វទន្តស្ស សកវាទិស្សាតិ. បដិបាទនា បតិដ្ឋាបនា វេទិតព្ពា.

ឯត្ថាហ ‘‘អតីតំ អត្ថី’’តិអាទិនា កិំ បនាយំ អតីតានាគតានំ បរមត្ថតោ អត្ថិភាវោ អធិប្បេតោ, ឧទាហុ ន បរមត្ថតោ. កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ បរមត្ថតោ, សព្ពកាលំ អត្ថិភាវតោ សង្ខារានំ សស្សតភាវោ អាបជ្ជតិ, ន ច តំ យុត្តំ អាគមវិរោធតោ យុត្តិវិរោធតោ ច. អថ ន បរមត្ថតោ, ‘‘សព្ពមត្ថី’’តិអាទិកា ចោទនា និរត្ថិកា សិយា, ន និរត្ថិកា. សោ ហិ បរវាទី ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគត’’ន្តិអាទិនា អតីតានាគតានម្បិ ខន្ធភាវស្ស វុត្តត្តា អសតិ ច អតីតេ កុសលាកុសលស្ស កម្មស្ស អាយតិំ ផលំ កថំ ភវេយ្យ, តត្ថ ច បុព្ពេនិវាសញាណាទិ អនាគតេ ច អនាគតំសញាណាទិ កថំ បវត្តេយ្យ, តស្មា អត្ថេវ បរមត្ថតោ អតីតានាគតន្តិ យំ បដិជានាតិ, តំ សន្ធាយ អយំ កតាតិ. ឯកន្តេន ចេតំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. យេបិ ‘‘សព្ពំ អត្ថី’’តិ វទន្តិ អតីតំ អនាគតំ បច្ចុប្បន្នញ្ច, តេ សព្ពត្ថិវាទាតិ.

ចតុព្ពិធា ចេតេ តេ សព្ពត្ថិវាទា. តត្ថ កេចិ ភាវញ្ញត្តិកា. តេ ហិ ‘‘យថា សុវណ្ណភាជនស្ស ភិន្ទិត្វា អញ្ញថា ករិយមានស្ស សណ្ឋានស្សេវ អញ្ញថត្តំ, ន វណ្ណាទីនំ, យថា ច ខីរំ ទធិភាវេន បរិណមន្តំ រសវីរិយវិបាកេ បរិច្ចជតិ, ន វណ្ណំ, ឯវំ ធម្មាបិ អនាគតទ្ធុនោ បច្ចុប្បន្នទ្ធំ សង្កមន្តា អនាគតភាវមេវ ជហន្តិ, ន អត្តនោ សភាវំ. តថា បច្ចុប្បន្នទ្ធុនោ អតីតទ្ធំ សង្កមេ’’តិ វទន្តិ. កេចិ លក្ខណញ្ញត្តិកា, តេ បន ‘‘តីសុ អទ្ធាសុ បវត្តមានោ ធម្មោ អតីតោ អតីតលក្ខណយុត្តោ, ឥតរលក្ខណេហិ អយុត្តោ. តថា អនាគតោ បច្ចុប្បន្នោ ច. យថា បុរិសោ ឯកិស្សា ឥត្ថិយា រត្តោ អញ្ញាសុ អរត្តោ’’តិ វទន្តិ. អញ្ញេ អវត្ថញ្ញត្តិកា, តេ ‘‘តីសុ អទ្ធាសុ បវត្តមានោ ធម្មោ តំ តំ អវត្ថំ បត្វា អញ្ញោ អញ្ញំ និទ្ទិសីយតិ អវត្ថន្តរតោ, ន សភាវតោ. យថា ឯកំ អក្ខំ ឯកង្គេ និក្ខិត្តំ ឯកន្តិ វុច្ចតិ, សតង្គេ សតន្តិ, សហស្សង្គេ សហស្សន្តិ, ឯវំសម្បទមិទ’’ន្តិ. អបរេ អញ្ញថញ្ញត្តិកា, តេ បន ‘‘តីសុ អទ្ធាសុ បវត្តមានោ ធម្មោ តំ តំ អបេក្ខិត្វា តទញ្ញសភាវេន វុច្ចតិ. យថា តំ ឯកា ឥត្ថី មាតាតិ ច វុច្ចតិ ធីតា’’តិ ច. ឯវមេតេ ចត្តារោ សព្ពត្ថិវាទា.

តេសុ បឋមោ បរិណាមវាទិតាយ កាបិលបក្ខិកេសុ បក្ខិបិតព្ពោតិ. ទុតិយស្សបិ កាលសង្ករោ អាបជ្ជតិ សព្ពស្ស សព្ពលក្ខណយោគតោ. ចតុត្ថស្សបិ សង្ករោវ. ឯកស្សេវ ធម្មស្ស បវត្តិក្ខណេ តយោបិ កាលា សមោធានំ គច្ឆន្តិ. បុរិមបច្ឆិមក្ខណា ហិ អតីតានាគតា, មជ្ឈិមោ បច្ចុប្បន្នោតិ. តតិយស្ស បន អវត្ថញ្ញត្តិកស្ស នត្ថិ សង្ករោ ធម្មកិច្ចេន កាលវវត្ថានតោ. ធម្មោ ហិ សកិច្ចក្ខណេ បច្ចុប្បន្នោ, តតោ បុព្ពេ អនាគតោ, បច្ឆា អតីតោតិ.

តត្ថ យទិ អតីតម្បិ ធរមានសភាវតាយ អត្ថិ អនាគតម្បិ, កស្មា តំ អតីតន្តិ វុច្ចតិ អនាគតន្តិ វា, ននុ វុត្តំ ‘‘ធម្មកិច្ចេន កាលវវត្ថានតោ’’តិ. យទិ ឯវំ បច្ចុប្បន្នស្ស ចក្ខុស្ស កិំ កិច្ចំ, អនវសេសបច្ចយសមវាយេ ផលុប្បាទនំ. ឯវំ សតិ អនាគតស្សបិ ចស្ស តេន ភវិតព្ពំ អត្ថិភាវតោតិ លក្ខណសង្ករោ សិយា. ឥទញ្ចេត្ថ វត្តព្ពំ, តេនេវ សភាវេន សតោ ធម្មស្ស កិច្ចំ, កិច្ចករណេ កោ វិពន្ធោ, យេន កទាចិ ករោតិ កទាចិ ន ករោតិ បច្ចយសមវាយភាវតោ, កិច្ចស្ស សមវាយាភាវតោតិ ចេ? តំ ន, និច្ចំ អត្ថិភាវស្ស ឥច្ឆិតត្តា. តតោ ឯវ ច អទ្ធុនំ អវវត្ថានំ. ធម្មោ ហិ តេនេវ សភាវេន វិជ្ជមានោ កស្មា កទាចិ អតីតោតិ វុច្ចតិ កទាចិ អនាគតោតិ កាលស្ស វវត្ថានំ ន សិយា. យោ ហិ ធម្មោ អជាតោ, សោ អនាគតោ. យោ ជាតោ ន ច និរុទ្ធោ, សោ បច្ចុប្បន្នោ. យោ និរុទ្ធោ, សោ អតីតោ. ឥទមេវេត្ថ វត្តព្ពំ. យទិ យថា វត្តមានំ អត្ថិ, តថា អតីតំ អនាគតញ្ច អត្ថិ, តស្ស តថា សតោ អជាតតា និរុទ្ធតា ច កេន ហោតីតិ. តេនេវ ហិ សភាវេន សតោ ធម្មស្ស កថមិទំ សិជ្ឈតិ អជាតោតិ វា និរុទ្ធោតិ វា. កិំ តស្ស បុព្ពេ នាហោសិ, យស្ស អភាវតោ អជាតោតិ វុច្ចតិ, កិញ្ច បច្ឆា នត្ថិ, យស្ស អភាវតោ និរុទ្ធោតិ វុច្ចតិ. តស្មា សព្ពថាបិ អទ្ធត្តយំ ន សិជ្ឈតិ, យទិ អហុត្វា សង្គតិ ហុត្វា ច វិនស្សតីតិ ន សម្បដិច្ឆន្តិ. យំ បន វុត្តំ ‘‘សង្ខតលក្ខណយោគតោ ន សស្សតភាវប្បសង្គោ’’តិ, តយិទំ កេវលំ វាចាវត្ថុមត្តំ ឧទយវយាសម្ភវតោ, អត្ថិ ច នាម សព្ពទា សោ ធម្មោ, ន ច និច្ចោតិ កុតោយំ វាចាយុត្តិ.

សភាវោ សព្ពទា អត្ថិ, និច្ចោ ធម្មោ ន វុច្ចតិ;

ធម្មោ សភាវតោ នាញ្ញោ, អហោ ធម្មេសុ កោសលំ.

យញ្ច វុត្តំ ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគត’’ន្តិអាទិនា អតីតានាគតានំ ខន្ធភាវស្ស វុត្តត្តា អត្ថេវាតិ, វទាម. អតីតំ ភូតបុព្ពំ, អនាគតំ យំ សតិ បច្ចយេ ភវិស្សតិ, តទុភយស្សបិ រុប្បនាទិសភាវានាតិវត្តនតោ រូបក្ខន្ធាទិភាវោ វុត្តោ. យថាធម្មសភាវានាតិវត្តនតោ អតីតា ធម្មា អនាគតា ធម្មាតិ, ន ធរមានសភាវតាយ. កោ ច ឯវមាហ ‘‘បច្ចុប្បន្នំ វិយ តំ អត្ថី’’តិ. កថំ បនេតំ អត្ថីតិ? អតីតានាគតសភាវេន. ឥទំ បន តវេវ ឧបដ្ឋិតំ, កថំ តំ អតីតំ អនាគតញ្ច វុច្ចតិ, យទិ និច្ចកាលំ អត្ថីតិ.

យំ បន ‘‘ន តាវ កាលំ ករោតិ, យាវ ន តំ បាបំ ព្យន្តី ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.២៥០) សុត្តេ វុត្តំ, តំ យស្មិញ្ច សន្តានេ កម្មំ កតូបចិតំ, តត្ថ តេនាហិតំ តំផលុប្បាទនសមត្ថតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន អតីតស្ស កម្មស្ស ធរមានសភាវត្តា. តថា សតិ សកេន ភាវេន វិជ្ជមានំ កថំ តំ អតីតំ នាម សិយា. ឥត្ថញ្ចេតំ ឯវំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, យំ សង្ខារា អហុត្វា សម្ភវន្តិ, ហុត្វា បតិវេន្តិ តេសំ ឧទយតោ បុព្ពេ វយតោ ច បច្ឆា ន កាចិ ឋិតិ នាម អត្ថិ, យតោ អតីតានាគតំ អត្ថីតិ វុច្ចេយ្យ. តេន វុត្តំ –

‘‘អនិធានគតា ភគ្គា, បុញ្ជោ នត្ថិ អនាគតេ;

ឧប្បន្នា យេបិ តិដ្ឋន្តិ, អារគ្គេ សាសបូបមា’’តិ. (មហានិ. ១០, ៣៩);

យទិ ចានាគតំ បរមត្ថតោ សិយា, អហុត្វា សម្ភវន្តីតិ វត្តុំ ន សក្កា. បច្ចុប្បន្នកាលេ អហុត្វា សម្ភវន្តីតិ ចេ? ន, ធម្មប្បវត្តិមត្តត្តា កាលស្ស. អថ អត្តនោ សភាវេន អហុត្វា សម្ភវន្តីតិ, សិទ្ធមេតំ អនាគតំ បរមត្ថតោ នត្ថីតិ. យញ្ច វុត្តំ ‘‘អសតិ អតីតេ កុសលាកុសលស្ស កម្មស្ស អាយតិំ ផលំ កថំ ភវេយ្យា’’តិ, ន ខោ បនេត្ថ អតីតកម្មតោ ផលុប្បត្តិ ឥច្ឆិតា, អថ ខោ តស្ស កតត្តា តទាហិតវិសេសតោ សន្តានតោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘កាមាវចរស្ស កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា វិបាកំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិ (ធ. ស. ៤៣១). យស្ស បន អតីតានាគតំ បរមត្ថតោ អត្ថិ, តស្ស ផលំ និច្ចមេវ អត្ថីតិ កិំ តត្ថ កម្មស្ស សាមត្ថិយំ. ឧប្បាទនេ ចេ, សិទ្ធមិទំ អហុត្វា ភវតីតិ. យំ បន វុត្តំ ‘‘អសតិ អតីតានាគតេ កថំ តត្ថ ញាណំ បវត្តេយ្យា’’តិ, យថា តំ អាលម្ពណំ, តំ តថា អត្ថិ, កថញ្ច តំ អាលម្ពណំ, អហោសិ ភវិស្សតិ ចាតិ. ន ហិ កោចិ អតីតំ អនុស្សរន្តោ អត្ថីតិ អនុស្សរតិ, អថ ខោ អហោសីតិ. យថា បន វត្តមានំ អារម្មណំ អនុភូតំ, តថា តំ អតីតំ អនុស្សរតិ. យថា ច វត្តមានំ ភវិស្សតិ, តថា ពុទ្ធាទីហិ គយ្ហតិ. យទិ ច តំ តថេវ អត្ថិ, វត្តមានមេវ តំ សិយា. អថ នត្ថិ, សិទ្ធំ ‘‘អសន្តំ ញាណស្ស អារម្មណំ ហោតី’’តិ. វិជ្ជមានំ វា ហិ ចិត្តសញ្ញាតំ អវិជ្ជមានំ វា អារម្មណំ ឯតេសំ អត្ថីតិ អារម្មណា, ចិត្តចេតសិកា, ន វិជ្ជមានំយេវ អារព្ភ បវត្តនតោ, តស្មា បច្ចុប្បន្នមេវ ធរមានសភាវំ ន អតីតានាគតន្តិ ន តិដ្ឋតិ សព្ពត្ថិវាទោ. កេចិ បន ‘‘ន អតីតាទីនំ អត្ថិតាបដិញ្ញាយ សព្ពត្ថិវាទា, អថ ខោ អាយតនសព្ពស្ស អត្ថិតាបដិញ្ញាយា’’តិ វទន្តិ, តេសំ មតេន សព្ពេវ សាសនិកា សព្ពត្ថិវាទា សិយុន្តិ.

បទសោធនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សព្ពមត្ថីតិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.