បុគ្គលបញ្ញត្តិបករណ-អនុដីកា

១. មាតិកាវណ្ណនា

១. ‘‘ធាតុកថំ ទេសយិត្វា អនន្តរំ តស្ស អាហ បុគ្គលបញ្ញត្តិ’’ន្តិ វុត្តេ តត្ថ ការណំ សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ វិភាវេន្តោ ‘‘ធម្មសង្គហេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យទិបិ ធម្មសង្គហេ ផស្សាទីនំ បថវីអាទីនញ្ច ធម្មានំ នានានយវិចិត្តោ អនុបទវិភាគោបិ កតោ, ន សង្គហោ ឯវ, សោ បន តេសំ កុសលត្តិកាទិហេតុទុកាទិតិកទុកេហិ សង្គហសន្ទស្សនត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘ធម្មសង្គហេ តិកទុកាទិវសេន សង្គហិតានំ ធម្មាន’’ន្តិ. តេនេវ ហិ តំ បករណំ ‘‘ធម្មសង្គហោ’’តិ សមញ្ញំ លភិ. កាមញ្ច ធម្មសង្គហេបិ ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ចត្តារោ ខន្ធា ហោន្តី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៥៨) ខន្ធាទិវិភាគោ ទស្សិតោ, សោ បន ន តថា សាតិសយោ, យថា វិភង្គបករណេតិ សាតិសយំ តំ គហេត្វា អាហ ‘‘វិភង្គេ ខន្ធាទិវិភាគំ ទស្សេត្វា’’តិ, យតោ តំ ‘‘វិភង្គោ’’ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. ធាតុកថាយាតិ អាធារេ ភុម្មំ, តថា ‘‘ធម្មសង្គហេ វិភង្គេ’’តិ ឯត្ថាបិ. អាធារោ ហិ សង្គហណវិភជនប្បភេទវចនសង្ខាតានំ អវយវកិរិយានំ តំសមុទាយភូតានិ បករណានិ យថា ‘‘រុក្ខេ សាខា’’តិ. ករណវចនំ វា ឯតំ, ធាតុកថាយ ករណភូតាយាតិ អត្ថោ.

ឯត្ថ ច អភិញ្ញេយ្យធម្មេ ទេសេន្តោ ទេសនាកុសលោ ភគវា តិកទុកវសេន តាវ នេសំ សង្គហំ ទស្សេន្តោ ធម្មសង្គណិំ ទេសេត្វា សង្គហបុព្ពកត្តា វិភាគស្ស តទនន្តរំ ខន្ធាទិវសេន វិភាគំ ទស្សេន្តោ វិភង្គំ ទេសេសិ. បុន យថាវុត្តវិភាគសង្គហយុត្តេ ធម្មេ សង្គហាសង្គហាទិនយប្បភេទតោ ទស្សេន្តោ ធាតុកថំ ទេសេសិ តស្សា អព្ភន្តរពាហិរមាតិកាសរីរកត្តា. ន ហិ សក្កា ខន្ធាទិកេ កុសលាទិកេ ច វិនា សង្គហាសង្គហាទិនយំ នេតុន្តិ. តេនាហ ‘‘តថាសង្គហិតវិភត្តាន’’ន្តិ. ឯវំ សង្គហតោ វិភាគតោ បភេទតោ ច ធម្មានំ ទេសនា យស្សា បញ្ញត្តិយា វសេន ហោតិ, យោ ចាយំ យថាវុត្តធម្មុបាទានោ បុគ្គលវោហារោ, តស្ស ច សមយវិមុត្តាទិវសេន វិភាគោ, តំ សព្ពំ វិភាវេតុំ បុគ្គលបញ្ញត្តិ ទេសិតាតិ ឥទមេតេសំ ចតុន្នំ បករណានំ ទេសនានុក្កមការណំ ទដ្ឋព្ពំ.

តេសន្តិ ធម្មានំ. សភាវតោតិ ‘‘ផស្សោ វេទនា’’តិអាទិសភាវតោ. ឧបាទាយាតិ ‘‘បុគ្គលោ សត្តោ បោសោ’’តិអាទិនា ខន្ធេ ឧបាទាយ. បញ្ញាបនំ យាយ តជ្ជាឧបាទាទិភេទាយ បញ្ញត្តិយា ហោតិ, តំ បញ្ញត្តិំ. បភេទតោតិ ខន្ធាទិសមយវិមុត្តាទិវិភាគតោ. យាយ បញ្ញត្តិយា សភាវតោ ឧបាទាយ ច បញ្ញាបនន្តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘តត្ថ យេ ធម្មេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អសភាវបញ្ញត្តិយាបិ មូលភូតំ ឧបាទានំ សភាវធម្មោ ឯវ, កេវលំ បន តេសំ បវត្តិអាការភេទសន្និស្សយតោ វិសេសោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ ធម្មេ…បេ… ហោតី’’តិ អាហ. តត្ថ បុព្ពាបរិយភាវេន បវត្តមានេតិ ឥមិនា បពន្ធសន្និស្សយតំ ទស្សេន្តោ សន្តានបញ្ញត្តិំ វទតិ, អសភាវសមូហវសេនាតិ ឥមិនា សេសបញ្ញត្តិំ. តិស្សោ ហិ បញ្ញត្តិយោ សន្តានបញ្ញត្តិ សមូហបញ្ញត្តិ អវត្ថាវិសេសបញ្ញត្តីតិ. តត្ថ បពន្ធោ សន្តានោ. សមុទាយោ សមូហោ. ឧប្បាទាទិកោ ទហរភាវាទិកោ ច អវត្ថាវិសេសោ. តេសុ អសភាវគ្គហណេន វិនា បពន្ធសមូហានំ អសភាវត្តេ សិទ្ធេ អសភាវសមូហវសេនាតិ អសភាវគ្គហណំ បពន្ធសមូហវិនិមុត្តបញ្ញត្តិសន្ទស្សនត្ថន្តិ តេន អវត្ថាវិសេសបញ្ញត្តិយា បរិគ្គហោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

តេសន្តិ បុព្ពេ យំ-សទ្ទេន បរាមដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយពទ្ធធម្មានំ. តេនេវាហ ‘‘អញ្ញេសញ្ច ពាហិររូបនិព្ពានាន’’ន្តិ. សសភាវសមូហសសភាវប្បភេទវសេនាតិ រូបក្ខន្ធាទិសសភាវសមូហវសេន ចក្ខាយតនាទិសសភាវវិសេសវសេន ច. ‘‘សសភាវសមូហសភាវភេទវសេនា’’តិ ច បាឋោ. តត្ថ សមូហសភាវោតិ សភាវសន្តានំ អវត្ថាវិសេសវិធុរំ សមូហវសេន លក្ខណមេវាហ. តថា ហិ ខន្ធបញ្ញត្តិយាបិ សភាវបញ្ញត្តិតា វុត្តា. តាយាតិ អាយតនបញ្ញត្តិអាទិប្បភេទាយ សភាវបញ្ញត្តិយា. វិភត្តា សភាវបញ្ញត្តីតិ ‘‘ផស្សោ ផុសនា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ២) វិភត្តា ផស្សាទិសភាវបញ្ញត្តិ. សព្ពាបីតិ បិ-សទ្ទេន សភាវធម្មេសុ សាមញ្ញវសេន បវត្តំ កុសលាទិបញ្ញត្តិំ សង្គណ្ហាតិ. រូបាទិធម្មានំ សមូហោ សន្តានេន បវត្តមានោ អវត្ថាវិសេសសហិតោ ឯកត្តគ្គហណនិពន្ធនោ សត្តោតិ វោហរីយតីតិ សោ សភាវធម្មោ នាម បន ន ហោតីតិ អាហ ‘‘បុគ្គលបញ្ញត្តិ បន អសភាវបញ្ញត្តី’’តិ. តាយាតិ បុគ្គលបញ្ញត្តិយា. យស្មា បន ធម្មានំ បពន្ធោ សមូហោ ច ធម្មសន្និស្សិតោតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, តស្មា ‘‘បរិញ្ញេយ្យាទិសភាវធម្មេ ឧបាទាយ បវត្តិតោ’’តិ វុត្តំ.

វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ បន ‘‘សភាវបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តា, អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ ‘‘អសភាវបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តា. សព្ពា បញ្ញត្តិយោតិ ឧបាទាយបញ្ញត្តិកិច្ចបញ្ញត្តិអាទយោ សព្ពា បញ្ញត្តិយោ. យទិ សព្ពា បញ្ញត្តិយោ ឥធ ទស្សិតា ហោន្តិ, កថំ ‘‘បុគ្គលបញ្ញត្តី’’តិ នាមំ ជាតន្តិ អាហ ‘‘ខន្ធាទិបញ្ញត្តីសូ’’តិអាទិ. អញ្ញត្ថាតិ ធម្មសង្គហាទីសុ. យេ ធម្មេតិ យេ ខន្ធាទិធម្មេ. បញ្ញត្តិយា វត្ថុភាវេនាតិ បញ្ញាបនស្ស អធិដ្ឋានភាវេន. អធិដ្ឋានញ្ហិ បញ្ញាបេតព្ពធម្មា បញ្ញាបនស្ស. ឯវញ្ច កត្វា ខន្ធាទីហិ សទ្ធិំ បុគ្គលោ គហិតោ. យេ ធម្មេតិ វា យេ បញ្ញត្តិធម្មេ. បញ្ញាបេតុកាមោតិ និក្ខិបិតុកាមោ វត្ថុភេទតោ អសង្ករតោ ឋបេតុកាមោ. បញ្ញត្តិបរិច្ឆេទន្តិ ច វត្ថុភេទភិន្នំ បញ្ញត្តិភូតំ បរិច្ឆេទំ. ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

សាមញ្ញប្បភេទបញ្ញាបនាតិ សាមញ្ញភូតានំ វិសេសភូតានញ្ច អត្ថានំ បញ្ញាបនា. តេសន្តិ អត្ថ-សទ្ទាបេក្ខាយ បុល្លិង្គនិទ្ទេសោ. តត្ថាតិ បញ្ញាបនាយ អត្ថទស្សនភូតេសុ ទស្សនាទីសុ. ឥទមេវំនាមកន្តិ ឥទំ រុប្បនាទិអត្ថជាតំ ឥត្ថន្នាមកំ រូបក្ខន្ធវេទនាក្ខន្ធាទិសមញ្ញំ. តំតំកោដ្ឋាសិកករណន្តិ រូបវេទនាទិតំតំអត្ថវិភាគបរិយាបន្នតាបាទនំ. តថា សញ្ញុប្បាទានមេវាតិ អាហ ‘‘ពោធនមេវ និក្ខិបនា’’តិ. ពោធនញ្ហិ ពោធនេយ្យសន្តានេ ពោធេតព្ពស្ស អត្ថស្ស ឋបនន្តិ កត្វា ‘‘និក្ខិបនា’’តិ វុត្តំ. ‘‘បញ្ញាបនា’’តិអាទិនា ភាវសាធនេន វត្វា សាធនន្តរាមសនេន អត្ថន្តរបរិកប្បាសង្កា សិយាតិ តំ និវារេតុំ ‘‘យោ បនាយំ…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ អាហ. តេសំ តេសំ ធម្មានន្តិ តំតំបញ្ញាបេតព្ពធម្មានំ. ទស្សនភូតាយ នាមបញ្ញត្តិយា ទិដ្ឋតាយ, ឋបនភូតាយ ឋបិតតាយ. តំនិមិត្តតន្តិ តស្ស ទស្សនស្ស ឋបនស្ស ច និមិត្តការណតំ. និមិត្តញ្ហិ កត្តុភាវេន វោហរីយតិ យថា ‘‘ភិក្ខា វាសេតី’’តិ, ‘‘អរិយភាវករានិ សច្ចានិ អរិយសច្ចានី’’តិ ច.

បាឡិយំ អនាគតតន្តិ វិជ្ជមានតាទិវិសេសវចនេន សហ បាឋានារុឡ្ហតំ. វិជ្ជមានស្ស សតោតិ វិជ្ជមានស្ស សមានស្សាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិជ្ជមានភូតស្សាតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. តថាតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន អវិជ្ជមានស្ស អនុបលព្ភមានស្ស. តំ បន អនុបលព្ភមានតំ តថា-សទ្ទេន ព្យតិរេកវសេន ទីបិតំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘យថា កុសលាទីនី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិនិវត្តសភាវានីតិ វិភត្តសភាវានិ. ឧបលទ្ធីតិ គហណំ. តេនាការេនាតិ តេន រូបវេទនាទិអាការេន អវិជ្ជមានស្ស. អញ្ញេនាការេនាតិ តតោ រូបវេទនាទិតោ អញ្ញេន តព្ពិនិមុត្តេន បញ្ញាបេតព្ពបញ្ញាបនាការេន វិជ្ជមានស្ស. បញ្ញត្តិទុកេ វុត្តមេវ ‘‘អយញ្ច វាទោ សេវត្ថិកថាយ បដិសិទ្ធោ’’តិអាទិនា. លោកនិរុត្តិមត្តសិទ្ធស្សាតិ ឯត្ថ មត្តគ្គហណំ តស្ស បញ្ញត្តិវត្ថុស្ស ន កេវលំ វិជ្ជមានសភាវតានិវត្តនត្ថមេវ, អថ ខោ វិបរីតគ្គាហនិវត្តនត្ថម្បីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនភិនិវេសេន ចិត្តេនា’’តិ អាហ. ចតុសច្ចបញ្ចក្ខន្ធាទិវិនិមុត្តំ សច្ចន្តរខន្ធន្តរាទិកំ បញ្ចមសច្ចាទិកំ. សចេ តំ កោចិ អត្ថីតិ បដិជានេយ្យ, អយាថាវគហិតស្ស តំ វាចាវត្ថុមត្តមេវស្សាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សាភិនិវេសេន…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. ឧទ្ទេសេ និទ្ទេសេ ច សត្តវន្តំ បធានភាវេន អាគមនំ សន្ធាយាហ ‘‘សរូបតោ តិស្សន្នំ អាគតត’’ន្តិ. គុណភាវេន បន ឧទ្ធំសោតបញ្ញាវិមុត្តបាសាណលេខាទិគ្គហណេសុ ឥតរាបិ តិស្សោ បញ្ញត្តិយោ ឥមស្មិំ បករណេ អាគតា ឯវ.

យថាវុត្តស្ស…បេ… អវិរោធេនាតិ ‘‘វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ ឯវំ វុត្តប្បការស្ស អវិលោមនេន. អាចរិយវាទាតិ ចេត្ថ អត្តនោមតិយោ វេទិតព្ពា, អញ្ញត្ថ បន អដ្ឋកថា ច. យថា ច អវិរោធោ ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្មា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អវិជ្ជមានត្តា បញ្ញាបេតព្ពមត្តត្ថេន បញ្ញត្តីតិ ឯតេន ‘‘អវិជ្ជមានា បញ្ញត្តិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ ឥមំ សមាសវិកប្បមាហ. អវិជ្ជមានបញ្ញត្តីតិ ឯត្ថ ហិ ទ្វេ សមាសា អវិជ្ជមានស្ស, អវិជ្ជមានា វា បញ្ញត្តីតិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. តេសុ បុរិមេន នាមបញ្ញត្តិ វុត្តា, ទុតិយេន ឧបាទាបញ្ញត្តិអាទិភេទា ឥតរាបិ. សសភាវំ វេទនាទិកំ. តជ្ជបរមត្ថនាមលាភតោតិ តជ្ជស្ស តទនុរូបស្ស បរមត្ថស្ស អន្វត្ថស្ស នាមស្ស លភនតោ, អនុភវនាទិសភាវានំ ធម្មានំ បរមត្ថិកស្ស វេទនាទិនាមស្ស លភនត្តាតិ អត្ថោ. ឯតេន វិសេសនិវត្តិអត្ថោ មត្ត-សទ្ទោ, តេន ចាយំ វិសេសោ និវត្តិតោតិ ទស្សេតិ. បរតោ លភិតព្ពន្តិ បរំ ឧបាទាយ លទ្ធព្ពំ យថា រូបាទិកេ ឧបាទាយ សត្តោតិ និស្សភាវសមូហសន្តានាទិ បញ្ញត្តិវត្ថុ. ឯកត្តេនាតិ អនញ្ញត្តេន. អនុបលព្ភសភាវតា ញាណេន អគ្គហេតព្ពសភាវតា, យតោ តេ នវត្តព្ពាតិ វុច្ចន្តិ.

សសូកសាលិរាសិអាទិអាការេន សំកុចិតគ្គោ វាសវវាសុទេវាទីនំ វិយ មោលិវិសេសោ កិរីដំ, សោ បន មកុដវិសេសោបិ ហោតិយេវាតិ អាហ ‘‘កិរីដំ មកុដ’’ន្តិ. សព្ពសមោរោធោតិ សព្ពាសំ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិអាទីនំ ឆន្នំ បញ្ញត្តីនំ អន្តោករណំ. សង្ខាតព្ពប្បធានត្តាតិ ឥទំ លក្ខណវចនំ. ន ហិ សព្ពាបិ ឧបនិធាបញ្ញត្តិសង្ខាវសេន បវត្តា, នាបិ សព្ពា សង្ខាតព្ពប្បធានា. ទុតិយំ តតិយន្តិអាទិកំ បន ឧបនិធាបញ្ញត្តិយា, ទ្វេ តីណីតិអាទិកំ ឧបនិក្ខិត្តបញ្ញត្តិយា ឯកទេសំ ឧបលក្ខណវសេន ទស្សេន្តោ តស្ស ច សង្ខ្យេយ្យប្បធានតាយាហ ‘‘សង្ខាតព្ពប្បធានត្តា’’តិ. បូរណត្ថោ ហិ សទ្ទោ តទត្ថទីបនមុខេន បូរេតព្ពមត្ថំ ទីបេតិ. សោ ច សង្ខាវិសយោ បធានោវាតិ ទុតិយាទីនំ បញ្ញត្តីនំ សង្ខាតព្ពប្បធានតា វុត្តា. យាវ ហិ ទសសង្ខា សង្ខ្យេយ្យប្បធានាតិ. តថា ទ្វេ តីណីតិអាទីនម្បិ បញ្ញត្តីនំ. សង្ខាតព្ពោ បន អត្ថោ កោចិ វិជ្ជមានោ, កោចិ អវិជ្ជមានោ, កោចិ សហ វិសុញ្ច តទុភយំ មិស្សោតិ ឆបិ បញ្ញត្តិយោ ភជតីតិ.

ឥតរាតិ ឧបាទាសមោធានតជ្ជាសន្តតិបញ្ញត្តិយោ វុត្តាវសេសា ឧបនិធាបញ្ញត្តិឧបនិក្ខិត្តបញ្ញត្តិយោ ច. សត្តរថាទិភេទា ឧបាទាបញ្ញត្តិ, ទីឃរស្សាទិភេទា ឧបនិធាបញ្ញត្តិ ច អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. ហត្ថគតាទិវិសិដ្ឋា ឧបនិធាបញ្ញត្តិ, សមោធានបញ្ញត្តិ ច អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. តថេវ ‘‘សុវណ្ណវណ្ណោ ព្រហ្មស្សរោ’’តិអាទិកា វិជ្ជមានគព្ភា វិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិំ ភជន្តីតិ អាហ ‘‘យថាយោគំ តំ តំ បញ្ញត្តិ’’ន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទុតិយំ តតិយំ…បេ… ភជន្តី’’តិ. យញ្ហីតិអាទិ យថាវុត្តឧបនិធាឧបនិក្ខិត្តបញ្ញត្តីនំ អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវសមត្ថនំ. តត្ថ តញ្ច សង្ខានន្តិ យំ ‘‘បឋមំ ឯក’’ន្តិអាទិកំ សង្ខានំ, តញ្ច សង្ខាមុខេន គហេតព្ពរូបំ. ច-សទ្ទេន សង្ខ្យេយ្យំ សង្គណ្ហាតិ. តម្បិ ហិ បញ្ញាបេតព្ពំ បញ្ញត្តីតិ. តស្សា បន បរមត្ថតោ អភាវោ វុត្តោយេវ. កិញ្ចិ នត្ថីតិ បរមត្ថតោ កិញ្ចិ នត្ថិ. តថាតិ ឥមិនា អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានភាវន្តិ ឯតំ អាកឌ្ឍតិ. តេនាហ ‘‘ន ហិ…បេ… វិជ្ជមានោ’’តិ.

ឱកាសេតិ អវីចិបរនិម្មិតវសវត្តីបរិច្ឆិន្នេ បទេសេ. សោ ហិ កាមាធិដ្ឋានតោ ‘‘កាមោ’’តិ វុច្ចតិ. កម្មនិព្ពត្តក្ខន្ធេសូតិ ឥមិនា ឧត្តរបទលោបេន កាមភវំ ‘‘កាមោ’’តិ វទតិ. ភណនំ សទ្ទោ ចេតនា វា, តំសមង្គិតាយ តព្ពិសិដ្ឋេ បុគ្គលេ ភាណកោតិ បញ្ញត្តីតិ អាហ ‘‘វិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិបក្ខំ ភជតី’’តិ. យេភុយ្យេន រូបាយតនគ្គហណមុខេន រូបសង្ខាតេន សណ្ឋានំ គយ្ហតីតិ តស្ស តេន អភេទោបចារំ កត្វា វុត្តំ ‘‘រូបាយតនសង្ខាតេន សណ្ឋានេនា’’តិ. យំ អភេទោបចារំ ភិន្ទិតុំ អជានន្តា និកាយន្តរិយា រូបាយតនំ សណ្ឋានសភាវំ បដិជានន្តិ. ‘‘កិសោ បុគ្គលោ, ថូលោ បុគ្គលោ, កិសោ ទណ្ឌោ, ថូលោ ទណ្ឌោ’’តិអាទិនា បុគ្គលាទីនំ បញ្ញាបនា តថាតថាសន្និវិដ្ឋេ រូបសង្ខាតេ កិសាទិសណ្ឋានបញ្ញត្តិ, ន រូបាយតនមត្តេតិ អាហ ‘‘សណ្ឋានន្តិ វា រូបាយតនេ អគ្គហិតេ’’តិ. បច្ចត្តធម្មនាមវសេនាតិ ‘‘បថវី ផស្សោ’’តិអាទិនា ធម្មានំ តំតំនាមវសេន. កិច្ចបញ្ញត្តិអាទិវិភាគេន បវត្តោ អយម្បិ អាចរិយវាទោ ‘‘កិច្ចបញ្ញត្តិ ឯកច្ចា ភូមិបញ្ញត្តិ បច្ចត្តបញ្ញត្តិ អសង្ខតបញ្ញត្តិ ច វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, លិង្គបញ្ញត្តិ ឯកច្ចា បច្ចត្តបញ្ញត្តិ ច អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, ឯកច្ចា កិច្ចបញ្ញត្តិ វិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, ឯកច្ចា ភូមិសណ្ឋានបញ្ញត្តិ វិជ្ជមានេន វា អវិជ្ជមានេន វា អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ ទស្សិតត្តា ‘‘ធម្មកថា ឥត្ថិលិង្គ’’ន្តិអាទីនំ វិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោ, អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោ ច ទស្សិតនយោតិ អាហ ‘‘សព្ពសង្គាហកោតិ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. ឧបាទាបញ្ញត្តិអាទិភាវោ ចេត្ថ កិច្ចបញ្ញត្តិអាទីនំ កិច្ចបញ្ញត្តិអាទិភាវោ ច តាសំ យថារហំ វិភាវេតព្ពោ.

២. សង្ខេបប្បភេទវសេនាតិ ‘‘យាវតា បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ សព្ពេបិ ខន្ធេ ខន្ធភាវសាមញ្ញេន សំខិបនវសេន, ‘‘យាវតា រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា ខន្ធានំ តតោ សាមញ្ញតោ បការេហិ ភិន្ទនវសេន ច. អយំ អត្ថោតិ អយំ បញ្ញត្តិសង្ខាតោ អត្ថោ. សាមញ្ញតោ វា ហិ ធម្មានំ បញ្ញាបនំ ហោតិ វិសេសតោ វា. វិសេសោ ចេត្ថ អត្តនោ សាមញ្ញាបេក្ខាយ វេទិតព្ពោ, វិសេសាបេក្ខាយ បន សោបិ សាមញ្ញំ សម្បជ្ជតីតិ ‘‘កិត្តាវតា ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តី’’តិ បុច្ឆាយ សង្ខេបតោ វិស្សជ្ជនវសេន ‘‘យាវតា បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ វុត្តន្តិ តត្ថាបិ ‘‘ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តី’’តិ អានេត្វា យោជេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘យាវតា…បេ… បញ្ញត្តី’’តិ. ‘‘យាវតា បញ្ចក្ខន្ធា, ឯត្តាវតា ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តិ. យាវតា រូបក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, ឯត្តាវតា ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តី’’តិ ឯវមេត្ថ បាឡិយោជនា កាតព្ពា. ឯវញ្ហិ សង្ខេបតោ បភេទតោ ច ខន្ធបញ្ញត្តិ វិស្សជ្ជិតា ហោតិ. តថា ហិ ឥមស្សេវ អត្ថស្ស អដ្ឋកថាយំ វុត្តភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘យត្តកេន…បេ… អាទិកេនា’’តិ អាហ. តត្ថាតិ តស្មិំ វិស្សជ្ជនស្ស អត្ថវចនេ, តស្មិំ វា វិស្សជ្ជនបាឋេ តទត្ថវចនេ ច. បភេទនិទស្សនមត្តន្តិ បភេទស្ស ឧទាហរណមត្តំ. អវុត្តោបិ សព្ពោ ភូតុបាទិកោ, សុខាទិកោ ច បភេទោ. តំ បន ភូមិមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘រូបក្ខន្ធោ កាមាវចរោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ អដ្ឋកថាយំ អាគតនយេន បាឡិយា អត្ថយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តំ បការន្តរេន ទស្សេតុំ ‘‘អយំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អយំ វាតិ វុច្ចមានំ សន្ធាយាហ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ខន្ធបញ្ញត្តិវិស្សជ្ជនេ. ឥទន្តិ ឥទំ បទំ. យត្តកោ…បេ… ខន្ធបញ្ញត្តិយា បភេទោតិ ឥមិនា សង្ខេបតោ វិត្ថារតោ ច ខន្ធានំ បភេទំ បតិ បញ្ញត្តិវិភាគោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘វត្ថុភេទេន…បេ… ទស្សេតី’’តិ. បករណន្តរេតិ វិភង្គបករណេ. តត្ថ ហិ សាតិសយំ ខន្ធានំ វិភាគបញ្ញត្តិ វុត្តា. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ…បេ… កថិតា’’តិ. ឯត្ថ ច បឋមនយេ សមុខេន, ទុតិយេ វត្ថុមុខេន បញ្ញត្តិយា វិភាគា ទស្សិតាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

ឯស នយោតិ ឥមិនា ខន្ធបញ្ញត្តិយា វុត្តមត្ថំ អាយតនបញ្ញត្តិយាទីសុ អតិទិសតិ. តត្ថ ‘‘យាវតា បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ, ‘‘ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តី’’តិ ឥទំ បញ្ញត្តិនិទ្ទេសបាឡិយា អាទិបរិយោសានគ្គហណមុខេន ទស្សនំ. ‘‘យាវតា ទ្វាទសាយតនានី’’តិ, ‘‘អាយតនានំ អាយតនបញ្ញត្តី’’តិ ឥមស្ស អត្ថោ ‘‘យត្តកេន បញ្ញាបនេន សង្ខេបតោ ទ្វាទសាយតនានី’’តិ ឯតេន ទស្សិតោ, ‘‘យាវតា ចក្ខាយតន’’ន្តិអាទិកស្ស បន ‘‘បភេទតោ ចក្ខាយតន’’ន្តិអាទិកេនាតិ. តត្ថ ‘‘ចក្ខាយតនំ…បេ… ធម្មាយតន’’ន្តិ បភេទនិទស្សនមត្តមេតំ. ឯតេន អវុត្តោបិ សព្ពោ សង្គហិតោ ហោតីតិ ‘‘តត្រាបិ ទសាយតនា កាមាវចរា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយំ វា ឯត្ថ បាឡិយា អត្ថយោជនា – ‘‘យាវតា’’តិ ឥទំ សព្ពេហិ បទេហិ យោជេត្វា ‘‘យត្តកានិ ទ្វាទសាយតនានិ…បេ… យត្តកោ ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ, តប្បភេទានញ្ច ចក្ខាយតនាទីនំ បភេទោ, តត្តកោ អាយតនានំ អាយតនបញ្ញត្តិយា បភេទោ’’តិ បករណន្តរេ វុត្តេន វត្ថុបភេទេន អាយតនបញ្ញត្តិយា បភេទំ ទស្សេតីតិអាទិនា ឥតរបញ្ញត្តីសុបិ នយោ យោជេតព្ពោ.

៧. ‘‘ឆ បញ្ញត្តិយោ…បេ… បុគ្គលបញ្ញត្តី’’តិ ឥមំ អបេក្ខិត្វា ‘‘កិត្តាវតា…បេ… ឯត្តាវតា ឥន្ទ្រិយានំ ឥន្ទ្រិយបញ្ញត្តី’’តិ អយំ បាឡិបទេសោ និទ្ទេសោបិ សមានោ បករណន្តរេ វត្ថុភេទេន វុត្តំ ខន្ធាទិបញ្ញត្តិប្បភេទំ ឧបាទាយ ឧទ្ទេសោយេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧទ្ទេសមត្តេនេវាតិ អត្ថោ’’តិ.

មាតិកាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. និទ្ទេសវណ្ណនា

១. ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១. បច្ចនីកធម្មានំ ឈាបនដ្ឋេន ឈានំ, តតោ សុដ្ឋុ វិមុច្ចនដ្ឋេន វិមោក្ខោតិ និប្បរិយាយេន ឈានង្គានេវ វិមោក្ខោតិ អដ្ឋកថាអធិប្បាយោ. ដីកាការេន បន ‘‘អភិភាយតនំ វិយ សសម្បយុត្តំ ឈានំ វិមោក្ខោ’’តិ មញ្ញមានេន ‘‘អធិប្បាយេនាហា’’តិ វុត្តំ. ឈានធម្មា ហិ សម្បយុត្តធម្មេហិ សទ្ធិំយេវ បដិបក្ខតោ វិមុច្ចន្តិ, ន វិនា, តថា អភិរតិវសេន អារម្មណេ និរាសង្កប្បវត្តិបីតិ អធិប្បាយោ. យថា វា ឈានង្គានំ ឈានបច្ចយេន បច្ចយភាវតោ សវិសេសោ ឈានបរិយាយោ, ឯវំ វិមោក្ខកិច្ចយោគតោ តេសំ សវិសេសោ វិមោក្ខបរិយាយោ, តទុបចារេន សម្បយុត្តានំ វេទិតព្ពោ. បឋមំ សមង្គិភាវត្ថន្តិ បដិលាភំ សន្ធាយាហ. ‘‘ផុសិត្វា វិហរតីតិ បដិលភិត្វា ឥរិយតី’’តិ ហិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ ‘‘យេន ហិ សទ្ធិំ…បេ… បដិលទ្ធា នាម ហោន្តី’’តិ តេហិ សាធេតព្ពសហជាតាទិបច្ចយលាភោយេវេត្ថ បដិលាភោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា ផស្សោ យត្ថ ឧប្បន្នោ, តំ អារម្មណំ ផុសតីតិ វុច្ចតិ, ឯវំ សម្បយុត្តធម្មេបិ តំសភាវត្តាតិ អាហ ‘‘សម្ផស្សេន ផុសនត្ថ’’ន្តិ. តស្ស ‘‘វិវរតី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ឥតរេហីតិ ឧបចារម្បីតិអាទិនា ឧបចារបុរិមប្បនាបរប្បនានំ បដិលាភការណន្តិ វចនេហិ. ឥតរេ ការណត្ថេតិ ‘‘ឧបចារេន…បេ… ផុសតិយេវា’’តិ វុត្តេ ការណត្ថទីបកេ អត្ថេ. ផុសតិ ផលំ អធិគច្ឆតិ ឯតាយាតិ ការណភាវស្ស ផុសនាបរិយាយោ វេទិតព្ពោ.

បឋមត្ថមេវាតិ សមង្គិភាវត្ថមេវ. តានិ អង្គានីតិ ឥមិនា ឈានកោដ្ឋាសភាវេន វុត្តធម្មាយេវ គហិតា, ន ផស្សបញ្ចមកឥន្ទ្រិយដ្ឋកាទិភាវេនាតិ វុត្តំ ‘‘សេសា…បេ… សង្គហិតានី’’តិ. ឯវំ សតីតិ សុខសង្ខាតឈានង្គតោ វេទនាសោមនស្សិន្ទ្រិយានំ សេសិតព្ពភាវេ សតិ. ឯវញ្ហិ នេសំ ផស្សកតា ឥតរស្ស ផស្សិតព្ពតាវ សិយា. តេនាហ ‘‘សុខស្ស ផុសិតព្ពត្តា’’តិ. វេទយិតាធិបតេយ្យដ្ឋេហីតិ អារម្មណានុភវនសង្ខាតេន វេទយិតសភាវេន, តស្សេវ សាតវិសេសសង្ខាតេន សម្បយុត្តេហិ អនុវត្តនីយភាវេន ច. ឧបនិជ្ឈាយនភាវោបិ យថាវុត្តវេទយិតាធិបតេយ្យដ្ឋវិសិដ្ឋោ ឱឡារិកស្ស អារម្មណស្ស និជ្ឈាយនភាវោ. អភិន្នសភាវោបិ ហិ ធម្មោ បុរិមវិសិដ្ឋបច្ចយវិសេសសម្ភវេន វិសេសេន ភិន្នាការោ ហុត្វា វិសិដ្ឋផលភាវំ អាបជ្ជតិ. យថេកំយេវ កម្មំ ចក្ខាទិនិព្ពត្តិហេតុភូតំ កម្មំ. តេន វុត្តំ ‘‘វេទយិតា…បេ… វុត្តត្តា’’តិ. អង្គានីតិ នាយំ តប្បរភាវេន ពហុវចននិទ្ទេសោ អនន្តភាវតោ, កេវលញ្ច អង្គានំ ពហុត្តា ពហុវចនំ, តេន កិំ សិទ្ធំ? បច្ចេកម្បិ យោជនា សិទ្ធា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បច្ចេកម្បិ យោជនា កាតព្ពា’’តិ. យទិ ‘‘សុខំ ឋបេត្វា’’តិ យោជនាយំ សេសា តយោ ខន្ធា ហោន្តិ, សេសា តយោ, ចត្តារោ ច ខន្ធា ហោន្តីតិ វត្តព្ពំ សិយាតិ? ន, ចតូសុ តិណ្ណំ អន្តោគធត្តា. តេនាហ ‘‘សព្ពយោជនា…បេ… វុត្ត’’ន្តិ.

២. អសមយវិមោក្ខេនាតិ ហេដ្ឋាមគ្គវិមោក្ខេន. សោ ហិ លោកិយវិមោក្ខោ វិយ អធិគមវឡញ្ជនត្ថំ បកប្បេតព្ពសមយវិសេសាភាវតោ ឯវំ វុត្តោ. អគ្គមគ្គវិមោក្ខោ បន ឯកច្ចាសវវិមុត្តិវចនតោ ឥធ នាធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិ. ឯកច្ចេហិ អាសវេហិ វិមុត្តោតិ ទិដ្ឋាសវាទីហិ សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា វិមុត្តោ. អសមយ…បេ… លាភេនាតិ យថាវុត្តអសមយវិមោក្ខស្ស ឧបនិស្សយភូតស្ស អធិគមេន. តតោ ឯវ សាតិសយេន, ឯកច្ចេហិ កាមាសវេហិ វិមុត្តោ វិក្ខម្ភនវសេនាតិ អត្ថោ. សោ ឯវ ឯកច្ចសមយវិមោក្ខលាភី យថាវុត្តោ សមយវិមុត្តោ អសមយវិមោក្ខវិសេសស្ស វសេន សមយវិមោក្ខបញ្ញត្តិយា អធិប្បេតត្តា. សោតិ អសមយវិមោក្ខូបនិស្សយសមយវិមោក្ខលាភី. តេន សាតិសយេន សមយវិមោក្ខេន. តថាវិមុត្តោវ ហោតីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា តថាវិមុត្តោ ហោតិ, តស្មា សមយវិមុត្តបញ្ញត្តិំ លទ្ធុំ អរហតីតិ បរិញ្ញាតត្ថំ ហេតុនា បតិដ្ឋាបេតិ. ព្យតិរេកមុខេនបិ តមត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘បុថុជ្ជនោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សមុទាចារភាវតោតិ សមុទាចារស្ស សម្ភវតោ. សោតិ ឈានលាភី បុថុជ្ជនោ.

យទិ បុនរាវត្តកធម្មតាយ បុថុជ្ជនោ សមយវិមុត្តោតិ ន វុត្តោ, តទភាវតោ កស្មា អរហា តថា ន វុត្តោតិ អាហ ‘‘អរហតោ បនា’’តិអាទិ. តទការណភាវន្តិ តេសំ វិមោក្ខានំ, តស្ស វា សមយវិមុត្តិភាវស្ស អការណភាវំ. សព្ពោតិ សុក្ខវិបស្សកោបិ សមថយានិកោបិ អដ្ឋវិមោក្ខលាភីបិ. ពហិអព្ភន្តរភាវា អបេក្ខាសិទ្ធា, វត្តុ អធិប្បាយវសេន គហេតព្ពរូបា ចាតិ អាហ ‘‘ពាហិរានន្តិ លោកុត្តរតោ ពហិភូតាន’’ន្តិ.

៣. រូបតោ អញ្ញំ ន រូបន្តិ តត្ថ រូបបដិភាគំ កសិណរូបាទិ រូប-សទ្ទេន គហិតន្តិ តទញ្ញំ បឋមតតិយារុប្បវិសយមត្តំ អរូបក្ខន្ធនិព្ពានវិនិមុត្តំ អរូប-សទ្ទេន គហិតំ ទដ្ឋព្ពំ. បដិបក្ខភូតេហិ កិលេសចោរេហិ អមូសិតព្ពំ ឈានមេវ ចិត្តមញ្ជូសំ. សមាធិន្តិ វា សមាធិសីសេន ឈានមេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៤. អត្តនោ អនុរូបេន បមាទេនាតិ ឯត្ថ អនាគាមិនោ អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ អសក្កច្ចអសាតច្ចកិរិយាទិនា. ខីណាសវស្ស បន តាទិសេន បមាទបតិរូបកេន, តាទិសាយ វា អសក្កច្ចកិរិយាយ. សា ចស្ស ឧស្សុក្កាភាវតោ វេទិតព្ពា. បដិប្បស្សទ្ធសព្ពុស្សុក្កា ហិ តេ ឧត្តមបុរិសា. សមយេន សមយន្តិ សមយេ សមយេ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឯតំ ករណវចនំ ឧបយោគវចនញ្ច. អនិប្ផត្តិតោតិ សមាបជ្ជិតុំ អសក្កុណេយ្យតោ. អស្សាតិ ‘‘តេសញ្ហី’’តិអាទិនា វុត្តស្ស ឥមស្ស អដ្ឋកថាវចនស្ស. តេនាតិ យថាភតេន សុត្តេន.

៥. យេនាធិប្បាយេន ‘‘ធម្មេហី’’តិ វត្តព្ពន្តិ វុត្តំ, តំ វិវរន្តោ ‘‘ឥធា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥធាតិ ‘‘បរិហានធម្មោ អបរិហានធម្មោ’’តិ ឯតស្មិំ បទទ្វយេ. តត្ថាតិ ‘‘កុប្បធម្មោ អកុប្បធម្មោ’’តិ បទទ្វយេ. សតិ វចននានត្តេ អត្ថេវ វចនត្ថនានត្តន្តិ អាហ ‘‘វចនត្ថនានត្តមត្តេន វា’’តិ. វចនត្ថគ្គហណមុខេន គហេតព្ពស្ស បន វិភាវនត្ថស្ស នត្ថេត្ថ នានត្តំ, យតោ តេសំ បរិយាយន្តរតាសិទ្ធិ.

៧-៨. សមាបត្តិចេតនាតិ យាយ ចេតនាយ សមាបត្តិំ និព្ពត្តេតិ សមាបជ្ជតិ ច. តេនាហ ‘‘តទាយូហនា’’តិ. អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា សតីតិ កត្វា អាហ ‘‘អនុរក្ខណា…បេ… សតី’’តិ. តេនាហ ‘‘ឯការក្ខោ សតារក្ខេន ចេតសា វិហរតី’’តិ. តថា ហិ សា ‘‘កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្នេសតី’’តិ វុត្តា.

១១. អគ្គមគ្គដ្ឋោបិ ឥតរមគ្គដ្ឋា វិយ អនុបច្ឆិន្នភយត្តា ភយូបរតវោហារំ លភតីតិ អាហ ‘‘អរហត្តមគ្គដ្ឋោ ច…បេ… ភយូបរតោ’’តិ.

១២. កេចីតិ តិហេតុកបដិសន្ធិកេ មន្ទពុទ្ធិកេ សន្ធាយាហ. តេន វុត្តំ ‘‘ទុប្បញ្ញាតិ ឥមិនា គយ្ហន្តី’’តិ. ទុព្ពលា បញ្ញា យេសំ តេ ទុប្បញ្ញាតិ.

១៤. អនិយតធម្មសមន្នាគតស្សេវ បច្ចយវិសេសេន និយតធម្មបដិលាភោតិ អាហ ‘‘យត្ថ…បេ… ហោន្តី’’តិ. តទភាវាតិ និយតានិយតវោមិស្សាយ បវត្តិយា អភាវា.

១៦. បរិយាទិយិតព្ពានីតិ បរិយាទកេន មគ្គេន ខេបេតព្ពានិ. តណ្ហាទីនំ បលិពុធនាទិកិរិយាយ មត្ថកប្បត្តិយា សីសភាវោ វេទិតព្ពោ, និព្ពានស្ស បន វិសង្ខារភាវតោ សង្ខារសីសតា. តេនាហ ‘‘សង្ខារវិវេកភូតោ និរោធោ’’តិ. កេចិ បន ‘‘សង្ខារសីសំ និរោធសមាបត្តី’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ បញ្ញត្តិមត្តស្ស សីសភាវានុបបត្តិតោ តទុទ្ធញ្ច សង្ខារប្បវត្តិសព្ភាវតោ. សហ វិយាតិ ឯកជ្ឈំ វិយ. ឯតេន សម-សទ្ទស្ស អត្ថមាហ. សហត្ថោ ហេស សម-សទ្ទោ. សំសិទ្ធិទស្សនេនាតិ សំសិទ្ធិយា និដ្ឋានស្ស ឧបរមស្ស ទស្សនេន.

ឥធាតិ ឥមិស្សា បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិយា, ឥមិស្សា វា តទដ្ឋកថាយ. កិលេសបវត្តសីសានន្តិ កិលេសសីសបវត្តសីសានំ. តេសុ ហិ គហិតេសុ ឥតរម្បិ បរិយាទិយិតព្ពំ កិលេសភាវេន បរិយាទិយិតព្ពតាសាមញ្ញេន ច គហិតមេវ ហោតីតិ កិលេសវដ្ដបរិយាទានេន មគ្គស្ស ឥតរវដ្ដានម្បិ បរិយាទិយនំ. វដ្ដុបច្ឆេទកេន មគ្គេនេវ ហិ ជីវិតិន្ទ្រិយម្បិ អនវសេសតោ និរុជ្ឈតីតិ. កស្មា បនេត្ថ បវត្តសីសំ វិសុំ គហិតន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘បវត្តសីសម្បី’’តិអាទិ. ឱធិសោ ច អនោធិសោ ច កិលេសបរិយាទានេ សតិ សិជ្ឈមានា បច្ចវេក្ខណវារា តេន និប្ផាទេតព្ពាតិ វុត្តា. តេនេវាហ ‘‘កិលេសបរិយាទានស្សេវ វារា’’តិ. ឥទានិ តមត្ថំ អាគមេន សាធេន្តោ ‘‘វិមុត្តស្មិ’’ន្តិអាទិមាហ. ចុតិចិត្តេន ហោតីតិ ឥទំ យថាវុត្តស្ស កិលេសបរិយាទានសមាបនភូតស្ស បច្ចវេក្ខណវារស្ស ចុតិចិត្តេន បរិច្ឆិន្នត្តា វុត្តំ, តស្មា ចុតិចិត្តេន បរិច្ឆេទកេន បរិច្ឆិន្នំ ហោតីតិ អត្ថោ.

១៧. តិដ្ឋេយ្យាតិ ន ឧបគច្ឆេយ្យ. ឋានញ្ហិ គតិនិវត្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘នប្បវត្តេយ្យា’’តិ.

១៨. បយិរុបាសនាយ ពហូបការត្តា បយិរុបាសិតព្ពត្តា.

២០. អគ្គវិជ្ជា យស្ស អនធិគតវិជ្ជាទ្វយស្ស ហោតិ, សោ ចេ បច្ឆា វិជ្ជាទ្វយំ អធិគច្ឆតិ, តស្ស បឋមំ អធិគតវិជ្ជាទ្វយស្ស វិយ អតេវិជ្ជតាភាវា យទិបិ និប្បរិយាយតា តេវិជ្ជតា, បឋមំ អធិគតវិជ្ជាទ្វយស្ស បន សា សវិសេសាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យាយ កតកិច្ចតា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អគ្គវិជ្ជាតិ អាសវក្ខយញាណំ, អគ្គមគ្គញាណមេវ វា វេទិតព្ពំ. សា ច តេវិជ្ជតាតិ យោជនា.

២២. តត្ថេវាតិ សច្ចាភិសម្ពោធេ ឯវ.

២៤. តន្តិ និរោធសមាបត្តិលាភិនោ ឧភតោភាគវិមុត្តតាវចនំ. វុត្តលក្ខណូបបត្តិកោតិ ទ្វីហិ ភាគេហិ ទ្វេ វារេ វិមុត្តោតិ ឯវំ វុត្តលក្ខណេន ឧបបត្តិតោ យុត្តិតោ សមន្នាគតោ. ឯសេវ នយោតិ យថា ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនំ ឯកេកតោ និរោធតោ ច វុដ្ឋាយ អរហត្តំ បត្តានំ វសេន បញ្ច ឧភតោភាគវិមុត្តា វុត្តា, តថា សេក្ខភាវំ បត្តានំ វសេន បញ្ច កាយសក្ខិនោ ហោន្តីតិ កត្វា វុត្តំ.

ទស្សនការណាតិ ឥមិនា ‘‘ទិស្វា’’តិ ឯត្ថ ត្វា-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោតិ ទស្សេតិ យថា ‘‘សីហំ ទិស្វា ភយំ ហោតី’’តិអាទីសុ. ទស្សនេ សតិ បរិក្ខយោ, នាសតីតិ អាហ ‘‘ទស្សនាយត្តបរិក្ខយត្តា’’តិ. បុរិមកិរិយាតិ អាសវានំ ខយកិរិយាយ បុរិមកិរិយា. សមានកាលត្តេបិ ហិ ការណកិរិយា ផលកិរិយាយ បុរិមសិទ្ធា វិយ វោហរីយតិ. តតោ នាមកាយតោ មុច្ចនតោ. យតោ ហិ យេន មុច្ចិតព្ពំ, តំ និស្សិតោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘នាមនិស្សិតកោ’’តិ. តស្សាតិ កាយទ្វយវិមុត្តិយា ឧភតោភាគវិមុត្តភាវស្ស. អរូបលោកេ ហិ ឋិតារហន្តវសេនាយមត្ថោ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘សុត្តេ ហី’’តិអាទិ.

ទ្វីហិ ភាគេហីតិ វិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទភាគេហិ. ទ្វេ វារេតិ កិលេសានំ វិក្ខម្ភនសមុច្ឆិន្ទនវសេន ទ្វិក្ខត្តុំ. កិលេសេហិ វិមុត្តោតិ ឥទំ បឋមតតិយវាទានំ វសេន វុត្តំ, ឥតរំ ទុតិយវាទស្ស. អរូបជ្ឈានំ យទិបិ រូបសញ្ញាទីហិ វិមុត្តំ តំសមតិក្កមាទិនា បត្តព្ពត្តា, បវត្តិនិវារកេហិ បន កាមច្ឆន្ទាទីហិយេវស្ស វិមុត្តិ សាតិសយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘នីវរណសង្ខាតនាមកាយតោ វិមុត្ត’’ន្តិ អាហ. យញ្ចាបិ អរូបជ្ឈានំ រូបលោកេ វិវេកដ្ឋតាវសេនបិ រូបកាយតោ វិមុត្តំ, តំ បន រូបបដិពន្ធឆន្ទរាគវិក្ខម្ភនេនេវ ហោតីតិ វិក្ខម្ភនមេវ បធានន្តិ វុត្តំ ‘‘រូបតណ្ហាវិក្ខម្ភនេន រូបកាយតោ ច វិមុត្តត្តា’’តិ. ឯកទេសេន ឧភតោភាគវិមុត្តំ នាម ហោតិ សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា អភាវា.

២៥. ‘‘សត្តិសយោ’’តិ វិយ សមុទាយេ បវត្តោ វោហារោ អវយវេបិ ទិស្សតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អដ្ឋវិមោក្ខេកទេសេន…បេ… វុច្ចតី’’តិ.

២៦. ផុដ្ឋានន្តិ ផស្សិតានំ, អធិគតានន្តិ អត្ថោ. អន្តោតិ អន្តសទិសោ ផស្សនាយ បរកាលោ. តទនន្តរោ ហិ តប្បរិយោសានោ វិយ ហោតីតិ. កាលវិសយោ ចាយំ អន្ត-សទ្ទោ, ន បន កាលត្ថោ. តេនាហ ‘‘អធិប្បាយោ’’តិ. នាមកាយេកទេសតោតិ នីវរណសង្ខាតនាមកាយេកទេសតោ. អាលោចិតោ បកាសិតោ វិយ ហោតិ វិពន្ធវិក្ខម្ភនេន អាលោចនេ បកាសនេ សមត្ថស្ស ញាណចក្ខុនោ អធិដ្ឋានសមុប្បាទនតោ. ន តុ វិមុត្តោតិ វិមុត្តោតិ ន វុច្ចតេវ.

២៨. ឥមំ បន នយន្តិ ‘‘អបិច តេស’’ន្តិអាទិនា អាគតវិធិំ. យេន វិសេសេនាតិ យេន ការណវិសេសេន. សោតិ ទិដ្ឋិប្បត្តសទ្ធាវិមុត្តានំ យថាវុត្តោ បញ្ញាយ វិសេសោ. បដិក្ខេបោ កតោ ការណស្ស អវិភាវិតត្តា. ឧភតោភាគវិមុត្តោ វិយ, បញ្ញាវិមុត្តោ វិយ វា សព្ពថា អវិមុត្តស្ស សាវសេសវិមុត្តិយម្បិ ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស វិយ បញ្ញាយ សាតិសយាយ អភាវតោ សទ្ធាមត្តេន វិមុត្តភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. សទ្ធាយ អធិមុត្តោតិ ឥទំ អាគមនវសេន សទ្ធាយ អធិកភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, មគ្គាធិគមតោ បនស្ស បច្ចក្ខមេវ ញាណទស្សនំ.

៣១. ‘‘សោតោតិ អរិយមគ្គស្ស នាម’’ន្តិ និប្បរិយាយេន តំសមង្គី សោតាបន្នោតិ អធិប្បាយេន ចោទកោ ‘‘អបិ-សទ្ទោ កស្មា វុត្តោ’’តិ ចោទនំ ឧដ្ឋាបេត្វា ‘‘ននូ’’តិអាទិនា អត្តនោ អធិប្បាយំ វិវរតិ. ឥតរោ ‘‘នាបន្ន’’ន្តិអាទិនា បរិហរតិ. សមន្នាគតោ ឯវ នាម លោកុត្តរធម្មានំ អកុប្បសភាវត្តា. ឥតរេហីតិ ទុតិយមគ្គដ្ឋាទីហិ. សោ ឯវាតិ បឋមផលដ្ឋោ ឯវ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សត្តក្ខត្តុបរមនិទ្ទេសេ. សោតំ វា អរិយមគ្គំ អាទិតោ បន្នោ អធិគតោតិ សោតាបន្នោតិ វុច្ចមានេ ទុតិយមគ្គដ្ឋាទីនំ នត្ថេវ សោតាបន្នភាវាបត្តិ. សុត្តេ បន សោតំ អរិយមគ្គំ អាទិតោ មរិយាទំ អមុញ្ចិត្វាវ បន្នោ បដិបជ្ជតីតិ កត្វា មគ្គសមង្គី ‘‘សោតាបន្នោ’’តិ វុត្តោ. បរិយាយេន ឥតរោបិ តស្ស អបរិហានធម្មត្តា សោតាបន្នោតិ វេទិតព្ពំ. បហីនាវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណាយ សមុទយសច្ចំ វិយ ទុក្ខសច្ចម្បិ បច្ចវេក្ខិតំ ហោតិ សច្ចទ្វយបរិយាបន្នត្តា កិលេសានន្តិ អាហ ‘‘ចតុសច្ចបច្ចវេក្ខណាទីន’’ន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន ផលបច្ចវេក្ខណឧបរិមគ្គផលធម្មេ ច សង្គណ្ហាតិ.

៣២. មហាកុលមេវាតិ ឧឡារកុលមេវ វុច្ចតិ ‘‘កុលីនោ កុលបុត្តោ’’តិអាទីសុ វិយ.

៣៣. សជ្ឈានកោ អបរិហីនជ្ឈានោ កាលកតោ ព្រហ្មលោកូបគោ ហុត្វា វដ្ដជ្ឈាសយោ ចេ, ឧបរូបរិ និព្ពត្តិត្វា និព្ពាយតីតិ អាហ ‘‘អនាគាមិសភាគោ’’តិ. យតោ សោ ឈានានាគាមីតិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘អនាវត្តិធម្មោ’’តិ.

៣៦. បរយោគេ ត្វា-សទ្ទោ តទន្តោ ហុត្វា ‘‘បរសទ្ទយោគេ’’តិ វុត្តោ, អប្បត្វាតិ វុត្តំ ហោតីតិ ‘‘អប្បត្តំ ហុត្វា’’តិ ឥមិនា វុច្ចតិ.

៣៧. តេនាតិ ‘‘ឧបហច្ចា’’តិ បទេន. ននុ ច វេមជ្ឈាតិក្កមោ ‘‘អតិក្កមិត្វា វេមជ្ឈ’’ន្តិ ឥមិនា បកាសិតោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

៤០. តណ្ហាវដ្ដសោតា តណ្ហាវដ្ដពន្ធា. តស្សាតិ សោតស្ស. សម្ពន្ធេ ចេតំ សាមិវចនំ. ឧទ្ធំសោតស្ស ឧបរិភវូបគតា ឯកំសិកាតិ អាហ ‘‘យត្ថ វា តត្ថ វា គន្ត្វា’’តិ. តស្សាតិ ឧទ្ធំសោតស្ស. តត្ថាតិ អវិហេសុ. លហុសាលហុសគតិកាតិ លហុកាលហុកាយុគតិកា, លហុកាលហុកញាណគតិកា វា. ឧប្បជ្ជិត្វាវ និព្ពាយនកាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អាកាសំ លង្ឃិត្វា និព្ពាយតី’’តិអាទិនា វុត្តា តិស្សោ ឧបមា សង្គណ្ហាតិ. អន្តរាឧបហច្ចបរិនិព្ពាយីហិ អធិមត្តតា, ឧទ្ធំសោតតោ អនធិមត្តតា ច អសង្ខារសសង្ខារបរិនិព្ពាយីនំ ន វេទិតព្ពាតិ យោជនា. តេ ឯវាតិ អន្តរាឧបហច្ចបរិនិព្ពាយិឧទ្ធំសោតា ឯវ. យទិ ឯវំ អសង្ខារសសង្ខារបរិនិព្ពាយីនំ ឧបមាវចនេន តតោ មហន្តតរេហិ កស្មា វុត្តន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តតោ មហន្ត…បេ… ទស្សនត្ថ’’ន្តិ.

តេនាតិ ‘‘នោ ចស្ស, នោ ច មេ សិយា’’តិ វចនេន. តេនាតិ វា យថាវុត្តេន តស្ស អត្ថវចនេន. ឥមស្ស ទុក្ខស្សាតិ ឥមស្ស សម្បតិ វត្តមានស្ស វិញ្ញាណាទិទុក្ខស្ស. ឧទយទស្សនំ ញាណំ. ចតូហិបីតិ ‘‘នោ ចស្សា’’តិ ចតូហិ បទេហិ. យំ អត្ថីតិ យំ បរមត្ថតោ វិជ្ជតិ. តេនាហ ‘‘ភូតន្តិ សសភាវ’’ន្តិ, ភូតន្តិ ខន្ធបញ្ចកន្តិ អត្ថោ. យថាហ ‘‘ភូតមិទន្តិ, ភិក្ខវេ, សមនុបស្សថា’’តិ. វិវដ្ដមានសោ វិវិច្ចមានហទយោ តណ្ហាទិសោតតោ និវត្តជ្ឈាសយោ. ឧបេក្ខកោ ហោតីតិ ចត្តភរិយោ វិយ បុរិសោ ភយំ នន្ទិញ្ច បហាយ ឧទាសិនោ ហោតិ.

អវិសិដ្ឋេតិ ហីនេ. វិសិដ្ឋេតិ ឧត្តមេ. ‘‘ភវេ’’តិ វត្វា ‘‘សម្ភវេ’’តិ វុច្ចមានំ អវុត្តវាចកំ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ចុប្បន្នោ’’តិអាទិមាហ. ភូតមេវ វុច្ចតីតិ យំ ភូតន្តិ វុច្ចតិ, តទេវ ភវោតិ ច វុច្ចតិ, ភវតិ អហោសីតិ វា. សម្ភវតិ ឯតស្មាតិ សម្ភវោ. តទាហារោ តស្ស ភវស្ស បច្ចយោ. អនុក្កមេន មគ្គបញ្ញាយាតិ វិបស្សនានុក្កមេន លទ្ធាយ អរិយមគ្គបញ្ញាយ. តេនាតិ សេក្ខេន.

ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦៣. កស្សចីតិ កស្សចិបិ. កថញ្ចីតិ កេនចិ បការេន, វិក្ខម្ភនមត្តេនាបីតិ វុត្តំ ហោតិ. អជ្ឈត្តគ្គហណស្សាតិ អត្តានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តគ្គាហស្ស.

៨៣. បុរិមគ្គហិតន្តិ ‘‘ករិស្សតិ មេ’’តិអាទិនា ចិត្តេន បឋមំ គហិតំ. តំ កតន្តិ តំ តាទិសំ ឧបការំ. បុញ្ញផលំ ឧបជីវន្តោ កតញ្ញុបក្ខេ តិដ្ឋតីតិ វុត្តំ ‘‘បុញ្ញផលំ អនុបជីវន្តោ’’តិ.

៩០. គុណបារិបូរិយា បរិបុណ្ណោ យាវទត្ថោ ឥធ តិត្តោតិ អាហ ‘‘និដ្ឋិតកិច្ចតាយ និរុស្សុក្កោ’’តិ.

ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩១. សេសសំវរភេទេនាតិ កាយិកវាចសិកវីតិក្កមតោ សេសេន សំវរវិនាសេន. សោ បន ទ្វារវសេន វុច្ចមានោ មនោទ្វារិកោ ហោតីតិ អាហ ‘‘មនោសំវរភេទេនា’’តិ. ឥទានិ តំ បការភេទេន ទស្សេន្តោ ‘‘សតិសំវរាទិភេទេន វា’’តិ អាហ, មុដ្ឋសច្ចាទិប្បវត្តិយាតិ អត្ថោ. យំ កិញ្ចិ សភាវភូតំ ចរិតម្បិ ‘‘សីល’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អកុសលស្សបិ សីលបរិយាយោ វុត្តោ.

៩៤. សមានវិសយានន្តិ បឋមផលាទិកោ សមានោ ឯវរូបោ វិសយោ ឯតេសន្តិ សមានវិសយា, តេសំ.

១០៧. តទត្ថោ តប្បយោជនោ លោកុត្តរសាធកោតិ អត្ថោ. តស្ស បរមត្ថសាសនស្ស. មូលេកទេសត្តាតិ មូលភាវេន ឯកទេសត្តា.

១១៨. ឧន្នឡោ ឧគ្គតតុច្ឆមានោ.

១២៣. សីលស្ស អនុគ្គណ្ហនំ អបរិសុទ្ធិយំ សោធនំ អបារិបូរិយំ បូរណញ្ចាតិ អាហ ‘‘សោធេតព្ពេ ច វឌ្ឍេតព្ពេ ចា’’តិ. អធិសីលំ និស្សាយាតិ អធិសីលំ និស្សយំ កត្វា ឧប្បន្នបញ្ញាយ.

១២៤. គូថសទិសត្តមេវ ទស្សេតិ, ន គូថកូបសទិសត្តន្តិ អធិប្បាយោ. គូថវសេនេវ ហិ កូបស្សបិ ជិគុច្ឆនីយតាតិ. អយញ្ច អត្ថោ គូថរាសិយេវ គូថកូបោតិ ឥមស្មិំ បក្ខេ នវត្តព្ពោ សិយា.

១៣០. សរភង្គសត្ថារាទយោ រូបភវាទិកាមាទិបរិញ្ញំ កត្វា បញ្ញបេន្តោ លោកិយំ បរិញ្ញំ សម្មទេវ បញ្ញបេន្តីតិ អាហ ‘‘យេភុយ្យេន ន សក្កោន្តី’’តិ. អសមត្ថភាវំ វា សន្ធាយ នោ ច បញ្ញាបេតុំ សក្កោន្តីតិ វុត្តន្តិ យោជនា.

តិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៣៣. បរេនាតិ អញ្ញេន, អាណត្តេនាតិ អត្ថោ. អាណត្តិយា អត្តនា ចាតិ អាណាបកស្ស អាណត្តិយា, អត្តនា ច អាណត្តេន កតំ តញ្ច តស្ស អាណាបកស្ស យំ វចីបយោគេន កតន្តិ យោជនា. អាណត្តិយា បាបស្សាតិ អាណាបនវសេន បសុតបាបស្ស.

១៤៨. ទេសនាយ ករណភូតាយ. ធម្មានន្តិ ទេសនាយ យថាពោធេតព្ពានំ សីលាទិធម្មានំ.

១៥២. អនន្តរន្តិ ញាណស្ស ឧបដ្ឋិតន្តិ អនន្តរំ វុត្តំ. កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘វចន’’ន្តិ. លុជ្ជតីតិ ឥទំ យេន ការណេន លោក-សទ្ទោ តទត្ថេ បវត្តោ, តំ ទស្សេតីតិ អាហ ‘‘ការណយុត្ត’’ន្តិ.

១៥៦. សហិតាសហិតស្សាតិ កុសលសទ្ទយោគេន សាមិវចនំ ភុម្មត្ថេតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សហិតាសហិតេតិ អត្ថោ’’តិ. សហិតភាសនេន ទេសកសម្បត្តិ, សហិតាសហិតកោសល្លេន សាវកសម្បត្តិ វេទិតព្ពា. បរិសសម្បត្តិបិ ញាណសម្បន្នស្ស ធម្មកថិកស្ស បដិភានសម្បទាយ ការណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សាវកសម្បត្តិយា ពោធេតុំ សមត្ថតាយា’’តិ.

១៥៧. កុសលធម្មេហីតិ សមថវិបស្សនាធម្មេហិ. ចតុត្ថោ វុត្តោ, យោ នេវ សង្ឃំ និមន្តេតិ, ន ទានំ ទេតិ.

១៦៦. យមិទំ ‘‘កាលេនា’’តិ វុត្តន្តិ ‘‘យោ តត្ថ អវណ្ណោ, តម្បិ ភណតិ កាលេន. យោបិ តត្ថ វណ្ណោ, តម្បិ ភណតិ កាលេនា’’តិ យំ ឥទំ បាឡិយំ វុត្តំ, តត្រ តស្មិំ វចនេ វាក្យេ យោ បុគ្គលោ ‘‘កាលេន ភណតី’’តិ វុត្តោ, សោ កីទិសោតិ វិចារណាយ តស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘កាលញ្ញូ ហោតី’’តិអាទិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ សង្គហេ អាហាតិ យោជនា.

១៦៨. បុព្ពុប្បន្នបច្ចយវិបត្តីតិ តស្មិំ អត្តភាវេ បឋមុប្បន្នបច្ចយវិបត្តិ. តេសំ វិបត្តិ បវត្តប្បច្ចយវិបត្តីតិ យោជនា.

១៧៣. តេសន្តិ បហីនាវសិដ្ឋកិលេសានំ. វិមុត្តិទស្សនមេវ ហោតិ វិមុត្តិអត្ថត្តា តំទស្សនស្ស.

១៧៤. តន្តាវុតានំ វត្ថានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ.

១៧៨. នាមកាយោតិ នាមសមូហោ. ឥទមេវ ច ទ្វយន្តិ សីលសំវរបូរណំ, សាជីវាវីតិក្កមនញ្ចាតិ ឥទមេវ ទ្វយំ. តតោតិ សាជីវាវីតិក្កមនតោ. កថាយ ហលិទ្ទរាគាទិសទិសតាតិ យោជនា. តេនាហ ‘‘ន បុគ្គលស្សា’’តិ.

១៧៩. ឥតិ-សទ្ទេនាតិ ‘‘ទារុមាសកោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តឥតិ-សទ្ទេន. ឯវំបការេតិ ឥមិនាបិ សលាកាទិកេ សង្គណ្ហាតិ.

១៨១. អវិសដសុខន្តិ អវិក្ខេបសុខំ.

១៨៧. ខន្ធធម្មេសូតិ សង្ខតធម្មេសុ. តទលាភេនាតិ មគ្គផលាលាភេន. អត្ថេនាតិ សីលាទិអត្ថេន.

ចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បញ្ចកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩១. យថា តេសុ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ តេសុ បញ្ចសុ បុគ្គលេសុ យថារហំ ឧបមេយ្យោបមាទស្សនមុខេន ហិតូបទេសបដិបត្តិយា យថា អញ្ញេហិ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ អត្ថោ. កិរិយាវាចី អារម្ភ-សទ្ទោ អធិប្បេតោ, ន ‘‘អារម្ភកត្តុស្ស កសាវបុច្ឆា’’តិអាទីសុ វិយ ធម្មវាចីតិ អាហ ‘‘អារម្ភកិរិយាវាចកោ សទ្ទោ’’តិ. ‘‘និរុជ្ឈន្តី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘មគ្គកិច្ចវសេនា’’តិ វុត្តំ.

១៩២. គហណំ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ សម្បដិច្ឆនំ.

១៩៩. ន ឯវំ សម្ពន្ធោ អសមានជាតិកត្តា.

បញ្ចកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឆក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០២. ឥទំ សច្ចាភិសម្ពោធាទិកំ សង្គហិតំ ហោតិ ផលស្ស ហេតុនា អវិនាភាវតោ. តេនាហ ‘‘សាម’’ន្តិអាទិ. អនាចរិយកេន អត្តនា ឧប្បាទិតេនាតិ ឥទំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេ វិជ្ជមានគុណកថនំ, ន តព្ពិធុរធម្មន្តរនិវត្តនំ តថារូបស្ស អញ្ញស្ស អភាវតោ. តេនស្ស សាចរិយកតា, បរតោ ច ឧប្បត្តិ បដិក្ខិត្តាតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិនា. តត្ថ សាចរិយកត្តំ បរូបទេសហេតុកតា, បរតោ ឧប្បត្តិ ឧបទេសេន វិនាបិ សន្និស្សាយ និព្ពត្តីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

ឆក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សត្តកនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០៣. កុសលេសុ ធម្មេសូតិ អាធារេ ភុម្មំ, ន វិសយេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កុសលេសុ ធម្មេសុ អន្តោគធា’’តិ អាហ. ឥទានិ វិសយលក្ខណំ ឯតំ ភុម្មន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ពោធិបក្ខិយធម្មេសុ វា’’តិអាទិមាហ. ‘‘តទុបការតាយា’’តិ ឥទំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សាធេតព្ពេសូតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧម្មុជ្ជនបញ្ញាយាតិ ឧម្មុជ្ជាបនបញ្ញាយ, ឧម្មុជ្ជនាការេន វា បវត្តបញ្ញាយ. តេនេវាតិ ឧម្មុជ្ជនមត្តត្តា ឯវ. យថា ហិ ញាណុប្បាទោ សំកិលេសបក្ខតោ ឧម្មុជ្ជនំ, ឯវំ សទ្ធុប្បាទោបីតិ អាហ ‘‘សទ្ធាសង្ខាតមេវ ឧម្មុជ្ជន’’ន្តិ. ចិត្តវារោតិ ចិត្តប្បពន្ធវារោ. បច្ចេកំ ឋានវិបស្សនាបតរណបតិគាធប្បត្តិនិដ្ឋត្តា តេសំ បុគ្គលានំ ‘‘អនេកេ បុគ្គលា’’តិ វុត្តំ. កស្មា? តេនត្តភាវេន អរហត្តស្ស អគ្គហណតោ. តតិយបុគ្គលាទិភាវន្តិ ឧម្មុជ្ជិត្វា ឋិតបុគ្គលាទិភាវំ.

សត្តកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទសកនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០៩. សោតាបន្នាទយោតិ វុត្តវិសេសយុត្តា សោតាបន្នសកទាគាមិឈានានាគាមិនោ. អសា…បេ… បនាតិ ឯត្ថ បន-សទ្ទោ វិសេសត្ថទីបនោ. តេន ‘‘អជ្ឈត្តសំយោជនានំ សមុច្ឆិន្នត្តា’’តិ ឥទំ វិសេសំ ទីបេតីតិ វេទិតព្ពំ.

ទសកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុគ្គលបញ្ញត្តិបករណ-អនុដីកា សមត្តា.