៥. ពាហិរមាតិកាវណ្ណនា

៥. ឯតេន ឋបនាការេនាតិ សរូបេន អគ្គហេត្វា យថាវុត្តេន បករណន្តរមាតិកាយ ឥធ មាតិកាភាវកិត្តនសង្ខាតេន ឋបនាការេន. បករណន្តរឋបិតាយ មាតិកាយ អវិភាគេន បច្ឆតោ គហណំ ពហិ ឋបនន្តិ អាហ ‘‘ពហិ បិដ្ឋិតោ ឋបិតត្តា’’តិ. ឥធ អដ្ឋបេត្វាតិ ឥមិស្សា ធាតុកថាយ សរូបេន អវត្វា. តថា បកាសិតត្តាតិ មាតិកាភាវេន ជោតិតត្តា. ធម្មសង្គណីសីសេន ហិ ធម្មសង្គណិយំ អាគតមាតិកាវ គហិតាតិ. យេហិ នយេហិ ធាតុកថាយ និទ្ទេសោ, តេសុ នយេសុ, តេហិ វិភជិតព្ពេសុ ខន្ធាទីសុ, តេសំ នយានំ បវត្តិទ្វារលក្ខណេសុ ច ឧទ្ទិដ្ឋេសុ ធាតុកថាយ ឧទ្ទេសវសេន វត្តព្ពំ វុត្តមេវ ហោតីតិ យំ ឧទ្ទេសវសេន វត្តព្ពំ, តំ វត្វា បុន យថាវុត្តានំ ខន្ធាទីនំ កុសលាទិវិភាគទស្សនត្ថំ ‘‘សព្ពាបិ ធម្មសង្គណី ធាតុកថាយ មាតិកា’’តិ វុត្តន្តិ ឯវមេត្ថ មាតិកាយ និក្ខេបវិធិ វេទិតព្ពោ.

‘‘គាវីតិ អយមាហា’’តិ ឯត្ថ គាវី-សទ្ទោ វិយ ‘‘សង្គហោ អសង្គហោ’’តិ ឯត្ថ បទត្ថវិបល្លាសការិនា ឥតិ-សទ្ទេន អត្ថបទត្ថកោ សង្គហាសង្គហ-សទ្ទោ សទ្ទបទត្ថកោ ជាយតីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘អនិទ្ធារិតត្ថស្ស សទ្ទស្សេវ វុត្តត្តា’’តិ. តេន អត្ថុទ្ធារតោ សង្គហសទ្ទំ សំវណ្ណេតីតិ ទស្សេតិ. អនិទ្ធារិតវិសេសោតិ អសង្គហិតជាតិសញ្ជាតិអាទិវិសេសោ. សាមញ្ញេន គហេតព្ពតន្តិ សង្គហសទ្ទាភិធេយ្យតាសាមញ្ញេន វិញ្ញាយមានោ វុច្ចមានោ វា. ន ចេត្ថ សាមញ្ញញ្ច ឯករូបមេវាតិ ចោទនា កាតព្ពា ភេទាបេក្ខត្តា តស្ស. យត្តកា ហិ តស្ស វិសេសា, តទបេក្ខមេវ តន្តិ. ‘‘អត្តនោ ជាតិយា’’តិ វិញ្ញាយតិ យថា ‘‘មត្តេយ្យា’’តិ វុត្តេ អត្តនោ មាតុ ហិតាតិ.

ធម្មវិសេសំ អនិទ្ធារេត្វាតិ សង្គហិតតាទិនា បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជេតព្ពធម្មានំ វិសេសនំ អកត្វា. សាមញ្ញេនាតិ អវិសេសេន. ធម្មានន្តិ ខន្ធាទិធម្មានំ. អវសេសា និទ្ធារេត្វាតិ ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិត’’ន្តិអាទិកា អវសេសា ទ្វាទសបិ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជេតព្ពធម្មវិសេសំ និទ្ធារេត្វា ធម្មានំ បុច្ឆនវិស្សជ្ជននយឧទ្ទេសាតិ យោជនា. ននុ ច ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិត’’ន្តិអាទយោបិ យថាវុត្តវិសេសំ អនិទ្ធារេត្វា សាមញ្ញេន ធម្មានំ បុច្ឆនវិស្សជ្ជននយុទ្ទេសាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិត’’ន្តិអាទិ. យស្ស អត្ថោ ញាយតិ, សទ្ទោ ច ន បយុជ្ជតិ, សោ លោបោតិ វេទិតព្ពោ, អាវុត្តិអាទិវសេន វា អយមត្ថោ ទីបេតព្ពោ. តេនាតិ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋេន អសង្គហិត-សទ្ទេន. សង្គហិតវិសេសវិសិដ្ឋោតិ ចក្ខាយតនេន ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតតាវិសេសវិសិដ្ឋោ, តេន សោតាយតនាទិភាវេន អសង្គហិតោ សោតបសាទាទិកោ យោ រុប្បនសភាវោ ធម្មវិសេសោ. តន្និស្សិតោ តំ ធម្មវិសេសំ និស្សាយ លព្ភមានោ. ‘‘តេ ធម្មា កតិហិ ខន្ធេហិ…បេ… ចតូហិ ខន្ធេហិ អសង្គហិតា’’តិអាទិនា អសង្គហិតតាសង្ខាតោ បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយោ បរតោ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជិយមានោ ឥធ ឧទ្ទិដ្ឋោ ហោតិ. វិសេសនេ ករណវចនន្តិ ឥមិនា តស្ស ធម្មស្ស យថាវុត្តសង្គហិតតាវិសេសវិសិដ្ឋតំយេវ វិភាវេតិ. ឯវមេតេ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជេតព្ពធម្មវិសេសំ និទ្ធារេត្វា បុច្ឆនវិស្សជ្ជននយុទ្ទេសា បវត្តាតិ វេទិតព្ពា.

ននុ ច ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិត’’ន្តិ ឯត្តាវតាបិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ? ន លព្ភតិ តស្ស ធម្មមត្តទីបនតោ. នយុទ្ទេសោ ហេសោ, ន ធម្មុទ្ទេសោ. តថា ហិ បាឡិយំ សង្គហិតេនអសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, អាយតន…បេ… ធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិ វត្វា ‘‘តេ ធម្មា កតិហិ ខន្ធេហិ…បេ… អសង្គហិតា’’តិ (ធាតុ. ១៧១) បុច្ឆិត្វា ‘‘តេ ធម្មា ចតូហិ ខន្ធេហិ ទ្វីហាយតនេហិ អដ្ឋហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា’’តិ ទុតិយំ អសង្គហិតបទំ គហិតំ. អញ្ញថា ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, តេ ធម្មា អាយតនសង្គហេន អសង្គហិតា, ធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា. តេ កតមេ’’ឥច្ចេវ និទ្ទិសិតព្ពំ សិយា.

ឯស នយោតិ អតិទេសេន ទស្សិតមត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘តេសុបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តតិយបទេនាតិ លុត្តនិទ្ទេសេន គហេតព្ពន្តិ វុត្តបទំ សន្ធាយាហ. កត្តុអត្ថេ ករណនិទ្ទេសោ សង្គហិតាសង្គហិតេហិ តេហិ ធម្មេហិ ធម្មានំ សង្គហិតតាសង្គហិតតាយ វុត្តត្តា. តថា ហិ តត្ថ បាឡិយំ ‘‘តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា’’តិ ធម្មមុខេនេវ សង្គហិតតាសង្គហិតតា វុត្តា. ទុតិយតតិយេសុ បន សង្គហិតតាសង្គហិតតាសង្ខាតវិសេសនទ្វារេន ធម្មានំ អសង្គហិតតាសង្គហិតតា វុត្តាតិ តត្ថ ‘‘វិសេសនេ ករណវចន’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តត្ថ ហិ…បេ… ធម្មន្តរស្សា’’តិ. តត្ថ សភាវន្តរេនាតិ សង្គហិតតាសង្គហិតតាសង្ខាតេន សភាវន្តរេន បការន្តរេន. សភាវន្តរស្សាតិ អសង្គហិតតាសង្គហិតតាសង្ខាតស្ស សភាវន្តរស្ស. ឯតេសូតិ ចតុត្ថបញ្ចមេសុ. ធម្មន្តរេនាតិ អញ្ញធម្មេន. ធម្មន្តរស្សាតិ តតោ អញ្ញស្ស ធម្មស្ស វិសេសនំ កតំ. តត្ថ ហិ អន្តរេន បការវិសេសាមសនំ ធម្មេនេវ ធម្មោ វិសេសិតោតិ. អាទិបទេនេវាតិ ‘‘សង្គហិតេនា’’តិអាទិនា វុត្តេន បឋមបទេនេវ. ឥតរេហីតិ ‘‘សម្បយុត្តំ វិប្បយុត្ត’’ន្តិអាទិនា វុត្តេហិ ទុតិយតតិយបទេហិ. ឯត្ថាតិ ឯកាទសមាទីសុ ចតូសុ. ទុតិយតតិយេសុ វិយ វិសេសនេ ឯវ ករណវចនំ ទដ្ឋព្ពំ, ន ចតុត្ថបញ្ចមេសុ វិយ កត្តុអត្ថេតិ អធិប្បាយោ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានន្តិអាទិនា តមេវត្ថំ វិភាវេតិ.

វិវិធកប្បនតោតិ វិវិធំ ពហុធា កប្បនតោ, សង្គហាសង្គហានំ វិសុំ សហ ច វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវកប្បនតោតិ អត្ថោ. តំ បន វិកប្បនំ វុត្តាការេន វិភជនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិភាគតោតិ អត្ថោ’’តិ. សន្និដ្ឋានលក្ខណេន អធិមោក្ខេន សម្បយុត្តធម្មា អារម្មណេ និច្ឆយនាការេន បវត្តិយា សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តធម្មា. តេ ច តេហិ សទ្ធិំ តទវសិដ្ឋេ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវិចិកិច្ឆាសហគតធម្មេ ច សង្គហេត្វា អាហ ‘‘សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តា ច សព្ពេ ច ចិត្តុប្បាទា សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តសព្ពចិត្តុប្បាទា’’តិ. ឥតរេតិ ផស្សាទយោ. សព្ពេសន្តិ ឯកូននវុតិយា ចិត្តុប្បាទានំ. បរិគ្គហេតព្ពាតិ សង្គហាទិវសេន បរិគ្គណ្ហិតព្ពា. មហាវិសយេន អធិមោក្ខេន. អញ្ញេសន្តិ វិតក្កាទីនំ. វចនំ សន្ធាយាតិ ‘‘អធិមុច្ចនំ អធិមោក្ខោ, សោ សន្និដ្ឋានលក្ខណោ’’តិ ធម្មសង្គហវណ្ណនាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. យេវាបនកវណ្ណនា) ‘‘តណ្ហាបច្ចយា អធិមោក្ខោ, អធិមោក្ខបច្ចយា ភវោ’’តិ បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គេ ច អាគតំ វចនំ សន្ធាយ. អត្ថេ សតីតិ ‘‘សន្និដ្ឋាន…បេ… សាធារណតោ’’តិ ឯវមត្ថេ វុច្ចមានេ. វត្តព្ពេសូតិ សង្គហាទិបរិគ្គហត្ថំ វត្តព្ពេសុ. វុត្តា ផស្សាទយោ មនសិការបរិយោសានា. តាទិសស្សាតិ ផស្សាទិសទិសស្ស សាធារណស្ស អធិមោក្ខសទិសស្ស អសាធារណស្ស អញ្ញស្ស ធម្មស្ស អភាវា.

ននុ ជីវិតិន្ទ្រិយចិត្តដ្ឋិតិយោបិ សាធារណាតិ? សច្ចំ សាធារណា, អត្ថិ បន វិសេសោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយំ បនា’’តិអាទិ. អសមាធិសភាវា ពលភាវំ អប្បត្តា សាមញ្ញសទ្ទេនេវ វត្តព្ពាតិ យោជនា. សាមញ្ញវិសេសសទ្ទេហិ ចាតិ សាមញ្ញវិសេសសទ្ទេហិ វត្តព្ពា ច សមាធិសភាវា ចិត្តេកគ្គតា. វិសេសសទ្ទវចនីយំ អញ្ញន្តិ ពលប្បត្តសមាធិតោ អញ្ញំ សាមញ្ញសទ្ទេន ព្យាបេតព្ពំ, វិសេសសទ្ទេន ច និវត្តេតព្ពំ នត្ថិ សមាធិសភាវាយ ឯវ ចិត្តេកគ្គតាយ គហិតត្តា. ន អញ្ញព្យាបកនិវត្តកោ សាមញ្ញវិសេសោ អនញ្ញ…បេ… វិសេសោ, តស្ស ទីបនតោ. តស្សេវ ធម្មស្សាតិ តស្សេវ ពលប្បត្តសមាធិធម្មស្ស. ភេទទីបកេហីតិ វិសេសទីបកេហិ សមាធិពលាទិវចនេហិ វត្តព្ពា. វុត្តលក្ខណា អនញ្ញព្យាបកនិវត្តកសាមញ្ញវិសេសទីបនា សទ្ទា. តតោ វិបរីតេហិ អញ្ញំ ព្យាបេតព្ពំ និវត្តេតព្ពញ្ច គហេត្វា បវត្តេហិ សាមញ្ញវិសេសសទ្ទេហេវ ន សុខាទិសភាវា វេទនា វិយ វត្តព្ពា. តស្មាតិ យស្មា អសមាធិសភាវា សមាធិសភាវាតិ ទ្វេធា ភិន្ទិត្វា គហិតា ចិត្តេកគ្គតា, តស្មា. អសមាធិសភាវមេវ បកាសេយ្យ វិសេសសទ្ទនិរបេក្ខំ បវត្តមានត្តា. ឥតរោតិ សមាធិពលាទិកោ វិសេសសទ្ទោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ អព្ភន្តរមាតិកុទ្ទេសេ, សាធារណេ ផស្សាទិកេ, មហាវិសយេ វា អធិមោក្ខេ ឧទ្ទិសិយមានេ. ននុ ច អភិន្ទិត្វា គយ្ហមានា ចិត្តេកគ្គតា វេទនា វិយ សាធារណា ហោតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អភិន្នាបិ វា’’តិអាទិ. ‘‘ចិត្តស្ស ឋិតិ ចិត្តេកគ្គតា អវិសាហដមានសតា (ធ. ស. ១១, ១៥). អរូបីនំ ធម្មានំ អាយុ ឋិតី’’តិ (ធ. ស. ១៩) វចនតោ សមាធិជីវិតិន្ទ្រិយានំ អញ្ញធម្មនិស្សយេន វត្តព្ពតា វេទិតព្ពា. ន អរហតីតិ ឥធ ឧទ្ទេសំ ន អរហតិ សមុខេនេវ វត្តព្ពេសុ ផស្សាទីសុ ឧទ្ទិសិយមានេសូតិ អត្ថោ.

មាតិកាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.