៣. នយមុខមាតិកាវណ្ណនា

៣. នយានំ សង្គហាទិប្បការវិសេសានំ បវត្តិ ទេសនា, តស្សា វិនិគ្គមដ្ឋានតាយ ទ្វារំ. យថាវុត្តធម្មា យថារហំ ខន្ធាយតនធាតុយោ អរូបិនោ ច ខន្ធាតិ តេសំ ឧទ្ទេសោ នយមុខមាតិកា. តេនាហ ‘‘នយាន’’ន្តិអាទិ. វិយុជ្ជនសីលា, វិយោគោ វា ឯតេសំ អត្ថីតិ វិយោគិនោ, តថា សហយោគិនោ, សង្គហាសង្គហធម្មា ច វិយោគីសហយោគីធម្មា ច សង្គហា…បេ… ធម្មា, សង្គណ្ហនាសង្គណ្ហនវសេន វិយុជ្ជនសំយុជ្ជនវសេន ច បវត្តនកសភាវាតិ អត្ថោ. ចុទ្ទសបីតិអាទិនា តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. យេហីតិ យេហិ ខន្ធាទីហិ អរូបក្ខន្ធេហិ ច. តេ ចត្តារោតិ តេ សង្គហាទយោ ចត្តារោ. សច្ចាទីហិបីតិ សច្ចឥន្ទ្រិយបដិច្ចសមុប្បាទាទីហិបិ សហ. យថាសម្ភវន្តិ សម្ភវានុរូបំ, យំ យំ បទំ សង្គហិតោ អសង្គហិតោតិ ច វត្តុំ យុត្តំ, តំ តន្តិ អត្ថោ.

សោ បនាតិ សង្គហាសង្គហោ. សង្គាហកភូតេហីតិ សង្គហណកិរិយាយ កត្តុភូតេហិ. តេហីតិ សច្ចាទីហិ. ន សង្គហភូតេហីតិ សង្គហណកិរិយាយ ករណភូតេហិ សច្ចាទីហិ សង្គហាសង្គហោ ន វុត្តោ. តត្ថាបិ ហិ ខន្ធាយតនធាតុយោ ឯវ ករណភូតាតិ ទស្សេតិ. ខន្ធាទីហេវ សង្គហេហីតិ ខន្ធាទីហិយេវ សង្គណ្ហនកិរិយាយ ករណភូតេហិ, ‘‘ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, អាយតនសង្គហេន អសង្គហិតា, ធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា, តេ ធម្មា ចតូហិ ខន្ធេហិ, ទ្វីហាយតនេហិ, អដ្ឋហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា’’តិ សង្គហាសង្គហោ និយមេត្វា វុត្តោ. តស្មាតិ យស្មា សច្ចាទីនិ សង្គាហកភាវេន វុត្តានិ, ន សង្គហភាវេន, ខន្ធាទីនិយេវ ច សង្គហភាវេន វុត្តានិ, តស្មា.

កស្មា បនេត្ថ សច្ចាទយោ សង្គហវសេន ន វុត្តាតិ? តថាទេសនាយ អសម្ភវតោ. ន ហិ សក្កា រូបក្ខន្ធាទីនំ សមុទយសច្ចាទីហិ, សញ្ញាទីនំ វា ឥន្ទ្រិយាទីហិ សង្គហនយេន បុច្ឆិតុំ វិស្សជ្ជិតុំ វាតិ. តថា អរិយផលាទីសុ ឧប្បន្នវេទនាទីនំ សច្ចវិនិមុត្តតាយ ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ កតិហិ សច្ចេហិ សង្គហិតោ’’តិ បុច្ឆិត្វាបិ ‘‘ឯកេន សច្ចេន សង្គហិតោ’’តិអាទិនា និយមេត្វា សង្គហំ ទស្សេតុំ ន សក្កាតិ. យថាសម្ភវន្តិ យេហិ សម្បយោគោ, យេហិ ច វិប្បយោគោ, តទនុរូបំ.

រូបំ រូបេន និព្ពានេន វា វិប្បយុត្តំ ន ហោតិ, និព្ពានំ វា រូបេន. កស្មា? សម្បយុត្តន្តិ អនាសង្កនីយសភាវត្តា. ចតុន្នញ្ហិ ខន្ធានំ អញ្ញមញ្ញំ សម្បយោគីភាវតោ ‘‘រូបនិព្ពានេហិបិ សោ អត្ថិ នត្ថី’’តិ សិយា អាសង្កា, តស្មា តេសំ ឥតរេហិ, ឥតរេសញ្ច តេហិ វិប្បយោគោ វុច្ចតិ, ន បន រូបស្ស រូបេន, និព្ពានេន វា, និព្ពានស្ស វា រូបេន កត្ថចិ សម្បយោគោ អត្ថីតិ តទាសង្កាភាវតោ វិប្បយោគោបិ រូបស្ស រូបនិព្ពានេហិ, និព្ពានស្ស វា តេន ន វុច្ចតិ, អរូបក្ខន្ធេហិយេវ បន វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ចតូហេវា’’តិអាទិ. អនារម្មណស្ស ចក្ខាយតនាទិកស្ស. អនារម្មណអនារម្មណមិស្សកេហីតិ អនារម្មណេន សោតាយតនាទិនា អនារម្មណមិស្សកេន ច ធម្មាយតនាទិនា. មិស្សកស្ស ធម្មាយតនាទិកស្ស. អនារម្មណអនារម្មណមិស្សកេហិ ន ហោតីតិ យោជេតព្ពំ. យេសំ បន យេហិ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អនារម្មណស្ស បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា ហិ សារម្មណស្ស អនារម្មណេន អនារម្មណមិស្សកេន ច វិប្បយោគោ ហោតិ, ឯវំ សារម្មណេនបិ សោ ហោតិយេវ. តេន វិយ អនារម្មណស្ស អនារម្មណមិស្សកស្ស ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ.