៣. និក្ខេបកណ្ឌំ

តិកនិក្ខេបកថាវណ្ណនា

៩៨៥. យថាវុត្តផស្សបញ្ចមកាទិរាសិកិច្ចរហិតត្តា កេចិ ធម្មេ វិសុំ ឋបេត្វា សោវចស្សតាទិអវុត្តវិសេសសង្គណ្ហនត្ថញ្ច, វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន វា ឆន្ទាទយោ ‘‘យេវាបនា’’តិ វុត្តាតិ យេវាបនកានំ បទុទ្ធារេន និទ្ទេសានរហតាយ ការណំ វុត្តន្តិ ហទយវត្ថុស្ស តថា និទ្ទេសានរហតាយ ការណំ វទន្តោ ‘‘សុខុមុបា…បេ… ហិតស្សា’’តិ អាហ. សុខុមភាវេបិ ឥន្ទ្រិយាទិសភាវានិ ឧបាទាយរូបានិ អាធិបច្ចាទិវសេន បាកដានិ ហោន្តិ, ន អតំសភាវំ សុខុមុបាទាយរូបន្តិ ហទយវត្ថុស្ស បទុទ្ធារេន កុសលត្តិកបទភាជនេ និទ្ទេសានរហតា វុត្តា. សុខុមភាវតោយេវ ហិ តំ មហាបករណេបិ ‘‘យំ រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ ច មនោវិញ្ញាណធាតុ ច វត្តន្តី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៨) និស្សិតធម្មមុខេន ទស្សិតន្តិ. វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន វា ហទយវត្ថុ បទុទ្ធារេន ន ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យេន បន អធិប្បាយេន រូបកណ្ឌេ ហទយវត្ថុ ទុវិធេន រូបសង្គហាទីសុ ន វុត្តំ, សោ រូបកណ្ឌវណ្ណនាយ វិភាវិតោ ឯវាតិ. និក្ខិបិត្វាតិ បទស្ស បក្ខិបិត្វាតិ អត្ថោតិ អធិប្បាយេន ‘‘វិត្ថារទេសនំ អន្តោគធំ កត្វា’’តិ វុត្តំ. មូលាទិវសេន ហិ ទេសិតា កុសលាទិធម្មា តំតំចិត្តុប្បាទាទិវសេនបិ ទេសិតា ឯវ នាម ហោន្តិ តំសភាវានតិវត្តនតោតិ.

មូលវសេនាតិ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនវសេន. ឯតានិ ហេតុបទាទីនិ ហិនោតិ ផលំ ឯតស្មា បវត្តតីតិ ហេតុ, បដិច្ច ឯតស្មា ឯតីតិ បច្ចយោ, ជនេតីតិ ជនកោ, និព្ពត្តេតីតិ និព្ពត្តកោតិ សេសានំ វចនត្ថោ. ‘‘មូលដ្ឋស្ស…បេ… វុត្ត’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ‘‘បីឡនដ្ឋោ’’តិអាទីសុ វិយ មូលភាវោ មូលដ្ឋោ, តីណិ កុសលមូលានីតិ អយញ្ច មូលតោ និក្ខេបោតិ? ន, មូលស្ស អត្ថោ មូលដ្ឋោ, សោ ឯវ មូលដ្ឋោតិ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនដ្ឋេន មូលសភាវានំ អលោភាទិធម្មានំ កុសលធម្មេសុ កិច្ចវិសេសស្ស អធិប្បេតត្តា. តេនេវាហ ‘‘អត្ថោតិ ធម្មកិច្ច’’ន្តិ. អថ វា អត្ថវសេនាតិ ‘‘តីណិ កុសលមូលានី’’តិ វុត្តានំ តេសំ មូលានំ សភាវសង្ខាតអត្ថវសេន, ន គាថាយ វុត្តអត្ថវសេន. យស្មា បន សោ មូលដ្ឋោយេវ ច ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អលោភាទីន’’ន្តិអាទិ. អលោភាទយោ វិយ វេទនាក្ខន្ធាទយោបិ អធិកតត្តា តំ-សទ្ទេន បដិនិទ្ទិសិតព្ពាតិ វុត្តំ ‘‘តេ កុសលមូលា តំសម្បយុត្តា’’តិ. តេហិ អលោភាទីហីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន វា វេទនាក្ខន្ធាទយោបិ សង្គហិតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តេ កុសលមូលា តំសម្បយុត្តា’’តិ វុត្តំ.

‘‘កតមេ ធម្មា កុសលា’’តិ បុច្ឆិត្វា ផស្សាទិភេទតោ ចត្តារោ ខន្ធេ ទស្សេត្វា ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា’’តិ (ធ. ស. ១) វុត្តតា ខន្ធា ច កុសលន្តិ វុត្តំ ‘‘ខន្ធេហិ សភាវតោ កុសលេ បរិយាទិយតី’’តិ. វេទនាក្ខន្ធោ វាតិ កុសលំ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ វាតិ. អញ្ញស្ស អត្តនោ ផលស្ស. មូលេហិ កុសលានំ អនវជ្ជតាយ ហេតុំ ទស្សេតីតិ ឥទំ ន មូលានំ កុសលស្ស អនវជ្ជភាវសាធកត្តា វុត្តំ, អថ ខោ តស្ស អនវជ្ជតាយ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធកត្តា. យទិ ហិ មូលេហិ កតោ កុសលានំ អនវជ្ជភាវោ ភវេយ្យ, តំសមុដ្ឋានរូបស្សបិ សោ ភវេយ្យ, មូលានំ វា តេសំ បច្ចយភាវោ ន សិយា, ហោតិ ច សោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ហេតូ ហេតុ…បេ… បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១.). កិញ្ច ភិយ្យោ កុសលានំ វិយ អកុសលាព្យាកតានម្បិ តព្ភាវោ មូលបដិពទ្ធោ ភវេយ្យ, តថា សតិ អហេតុកានំ អកុសលាព្យាកតានំ តព្ភាវោ ន សិយា, តស្មា កុសលាទីនំ យោនិសោមនសិការាទិបដិពទ្ធោ កុសលាទិភាវោ, ន មូលបដិពទ្ធោ, មូលានិ បន កុសលាទីនំ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនានីតិ វេទិតព្ពំ. សហេតុកា ហិ ធម្មា វិរុឡ្ហមូលា វិយ បាទបា សុប្បតិដ្ឋិតា ថិរា ហោន្តិ, ន តថា អហេតុកាតិ. តំសម្បយោគកតំ អនវជ្ជសភាវន្តិ ឥទម្បិ ន អនវជ្ជសភាវស្ស តំសម្បយោគេន និប្ផាទិតត្តា វុត្តំ, អនវជ្ជសភាវំ បន វិសេសេត្វា ទស្សេតុំ វុត្តំ. អលោភាទិសម្បយោគតោ ហិ កុសលាទីនំ ខន្ធានំ អនវជ្ជភាវោ សុប្បតិដ្ឋិតោ ជាយតិ, ន អហេតុកាព្យាកតានំ វិយ ន សុប្បតិដ្ឋិតោតិ. យទិ ឯវំ ន តេសំ ខន្ធានំ កុសលាទិភាវោ ទស្សិតោ សិយា? ន, អធិការតោ កុសលភាវស្ស វិញ្ញាយមានត្តា. កម្ម-សទ្ទោ វិយ វិបាកធម្មតាវាចិនោ ន មូលក្ខន្ធសទ្ទា, សោ ច ឥធ អវិសេសតោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘កម្មេហិ សុខវិបាកតំ ទស្សេតី’’តិ. អាទិកល្យាណតំ កុសលានំ ទស្សេតីតិ យោជនា. អនវជ្ជហេតុសភាវសុខវិបាកភាវនិទានាទិសម្បត្តិយោ ទដ្ឋព្ពា, យោនិសោមនសិការអវជ្ជបដិបក្ខតាឥដ្ឋវិបាកតាវសេនបិ និទានាទិសម្បត្តិយោ យោជេតព្ពា. យោនិសោមនសិការតោ ហិ កុសលា អលោភាទិមូលកា, អលោភាទិសម្បយោគតោ ច លោភាទិបដិបក្ខសុខវិបាកាវ ជាតាតិ.

៩៨៦. ‘‘កស្មា វុត្ត’’ន្តិ អនុយុញ្ជិត្វា ចោទកោ ‘‘ននូ’’តិអាទិនា អត្តនោ អធិប្បាយំ វិវរតិ. ឥតរោ យថាវុត្តមោហស្ស ឥធ សម្បយុត្ត-សទ្ទេន អវុច្ចមានតំ ‘‘សច្ចមេត’’ន្តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘តេនា’’តិអាទិនា បរិហារមាហ. តស្សត្ថោ – ‘‘តំសម្បយុត្តា’’តិបទេន កិញ្ចាបិ យថាវុត្តមោហោ បធានភាវេន ន គហិតោ, នានន្តរិយកតាយ បន គុណភាវេន គហិតោតិ. អញ្ញត្ថ អភាវាតិ យថាវុត្តសម្បយុត្តតោ អញ្ញត្ថ អភាវា. ន ហិ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតោ មោហោ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចាទិធម្មេហិ វិនា ហោតីតិ.

៩៨៧. ឧប្បាទាទិសង្ខតលក្ខណវិនិវត្តនត្ថំ ‘‘អនិច្ចទុក្ខអនត្តតា’’តិ វុត្តំ. ឧប្បាទាទយោ បន តទវត្ថធម្មវិការភាវតោ តំតំធម្មគ្គហណេន គហិតាយេវ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ជរាមរណំ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិត’’ន្តិ (ធាតុ. ៧១), ‘‘រូបស្ស ឧបចយោ’’តិ ច អាទិ. កេសកុម្ភាទិ សព្ពំ នាមំ នាមបញ្ញត្តិ, រូបវេទនាទិឧបាទានា ព្រហ្មវិហារាទិគោចរា ឧបាទាបញ្ញត្តិ សត្តបញ្ញត្តិ, តំតំភូតនិមិត្តំ ភាវនាវិសេសញ្ច ឧបាទាយ គហេតព្ពោ ឈានគោចរវិសេសោ កសិណបញ្ញត្តិ. បរមត្ថេ អមុញ្ចិត្វា វោហរិយមានាតិ ឥមិនា វិហារមញ្ចាទិបញ្ញត្តីនំ សត្តបញ្ញត្តិសទិសតំ ទស្សេតិ, យតោ តា សត្តបញ្ញត្តិគ្គហណេន គយ្ហន្តិ. ហុត្វា អភាវបដិបីឡនអវសវត្តនាការភាវតោ សង្ខតធម្មានំ អាការភាវតោ សង្ខតធម្មានំ អាការវិសេសភូតានិ លក្ខណានិ វិញ្ញត្តិអាទយោ វិយ វត្តព្ពានិ សិយុំ, តានិ បន និស្សយានបេក្ខំ ន លព្ភន្តីតិ បញ្ញត្តិសភាវានេវ តជ្ជាបញ្ញត្តិភាវតោតិ ន វុត្តានិ, សត្តឃដាទិតោ វិសេសទស្សនត្ថំ បន អដ្ឋកថាយំ វិសុំ វុត្តានីតិ. ន ហិ កោ…បេ… វត្តុំ យុត្តំ កុសលត្តិកស្ស និប្បទេសត្តា.

៩៨៨. ភវតិ ឯត្ថាតិ ភូមិ, និស្សយបច្ចយភាវតោ សុខស្ស ភូមិ សុខភូមិ. សុខវេទនាសហិតំ ចិត្តំ. តស្ស ភូមិភេទេន និទ្ធារណត្ថំ តំនិស្សយភូតា សម្បយុត្តធម្មា ‘‘កាមាវចរេ’’តិ វុត្តា. តស្ស វា ឯកទេសភូតស្ស សមុទាយភាវតោ អាធារណភាវេន អបេក្ខិត្វា តំសមានភូមិ ‘‘កាមាវចរេ’’តិ វុត្តា. តត្ថ ‘‘សុខភូមិយំ កាមាវចរេ’’តិ ទ្វេបិ ភុម្មវចនានិ ភិន្នាធិករណភាវេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តានីតិ ឧភយេសម្បិ សមានាធិករណភាវេន អត្ថយោគំ ទស្សេតុំ ‘‘សុខភូមីតិ កាមាវចរាទយោបិ យុជ្ជន្តី’’តិ វុត្តំ. យថេវ ហិ ចិត្តំ, ឯវំ សព្ពេបិ បរិត្តសុខេន សម្បយុត្តា ធម្មា តស្ស និស្សយភាវតោ ភូមិ កាមាវចរាតិ. អដ្ឋកថាយម្បិ វា អយមត្ថោ វុត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ចិត្ត’’ន្តិ ហិ ចិត្តុប្បាទោបិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ចិត្តំ ឧប្បន្នន្តិ ឯត្ថ ចិត្តមេវ អគ្គហេត្វា បរោបណ្ណាសកុសលធម្មេហិ សទ្ធិំយេវ ចិត្តំ គហិត’’ន្តិ. ឯវញ្ច កត្វាតិ សុខភូមិយន្តិ ចិត្តុប្បាទស្ស វិញ្ញាយមានត្តា. វិភាគទស្សនំ វិសេសទស្សនំ. ភាសិតព្ពំ ភាសិតំ, តទេវ អត្ថោតិ ភាសិតត្ថោ. អភិធេយ្យត្ថោ. តទត្ថវិញ្ញាបនេនាតិ តិកទុកានំ កុច្ឆិតានំ សលនាទិអត្ថទីបកេន.

៩៩៤. កោ បន វាទោ ខន្ធារម្មណស្សាតិ បុព្ពាបរភាវេន វត្តមានេ អរហតោ ខន្ធេ ឯកត្តនយវសេន សន្តានតោ ‘‘អម្ហាកំ មាតុលត្ថេរោ’’តិអាទិនា អាលម្ពិត្វា បវត្តមានំ ឧបាទានំ តស្ស ឧបាទានក្ខន្ធេយេវ គណ្ហាតិ. សតិបិ តំសន្តតិបរិយាបន្នេ លោកុត្តរក្ខន្ធេ តត្ថ បវត្តិតុំ អសមត្ថភាវតោ កា បន កថា ខន្ធេ អារព្ភ បវត្តមានេ. ឯតេន នត្ថិ មគ្គោ វិសុទ្ធិយា, នត្ថិ និព្ពានន្តិ ឯវមាទិវសេន បវត្តា មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ ន មគ្គាទិវិសយា តំតំបញ្ញត្តិវិសយាតិ ទីបិតំ ហោតិ.

៩៩៨. ឯវំ សំ…បេ… លេសិកាតិ អនុបាទានិយេហិ អសំកិលេសិកានំ ភេទាភាវមាហ.

១០០៦. អវិជ្ជមានោ ច សោ និច្ចាទិវិបរិយាសាការោ ចាតិ អវិ…បេ… សាការោតិ បទច្ឆេទោ. ទិដ្ឋិយា និច្ចាទិអវិជ្ជមានាការេន គយ្ហមានត្តេបិ ន តទាការោ វិយ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោ, អថ ខោ វិជ្ជមានោ កាយោ សក្កាយោតិ អវិជ្ជមាននិច្ចាទិវិបរិយាសាការតោ វិសេសនន្តិ លោកុត្តរា ន ឥទំ វិសេសនំ អរហន្តិ ‘‘សន្តោ វិជ្ជមានោ កាយោ សក្កាយោ’’តិ. វត្ថុ អវិសេសិតំ ហោតីតិ ឥទំ ‘‘សតី កាយេ’’តិ ឯត្ថ កាយ-សទ្ទោ សមូហត្ថតាយ អនាមសិតវិសេសំ ខន្ធបញ្ចកំ វទតីតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ. បសាទកាយោ វិយ កុច្ឆិតានំ រាគាទីនំ ឧប្បត្តិដ្ឋានតាយ កាយោតិ វុច្ចតីតិ ឯវំ បន អត្ថេ សតិ ទិដ្ឋិយា វត្ថុ វិសេសិតមេវ ហោតីតិ លោកុត្តរាបិ អបនីតា. ន ហិ លោកុត្តរា ខន្ធា ឧប្បត្តិដ្ឋានតាយ ‘‘កាយោ’’តិ វុច្ចន្តីតិ. សុទ្ធិយា អហេតុភូតេនាតិ គោសីលាទិនា, លោកិយសីលេន វា លោកុត្តរសីលស្ស អបទដ្ឋានេន. ‘‘អវីតិក្កមនីយតាសតតំចរិតព្ពតាហិ វា សីលំ, តបោចរណភាវេន សមាទិន្នតាយ វតំ. អត្តនោ គវាទិភាវាធិដ្ឋានំ សីលំ, គច្ឆន្តោយេវ ភក្ខនាទិគវាទិកិរិយាករណំ វតំ. អកត្តព្ពាភិមតតោ និវត្តនំ វា សីលំ, តំសមាទានវតោ វេសភោជនកិច្ចចរណាទិវិសេសបដិបត្តិ វត’’ន្តិ ច សីលព្ពតានំ វិសេសំ វទន្តិ.

១០០៧. ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឧប្បាទោតិ ន ជននមត្តំ អធិប្បេតំ, អថ ខោ អនិរោធោបីតិ ‘‘អវិឃាតំ ជនសទ្ទោ វទតី’’តិ អាហ. តត្ថាយំ ជន-សទ្ទេ នយោ, ជនិតាតិ ជនា, អវិហតាតិ អត្ថោ. បុថូ ជនា ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនាតិ បុថុសត្ថុមានិនោ សត្តា. អភិសង្ខរណាទិអត្ថោ វា ជន-សទ្ទោ អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ. ខន្ធាយតនាទីនំ សវនាធីនត្តា បញ្ញាចក្ខុបដិលាភស្ស តេសំ សវនាភាវទីបកំ ‘‘អស្សុតវា’’តិ ឥទំ បទំ អន្ធតំ វទតិ.

កតំ ជានន្តីតិ អត្តនា បរេហិ ច កតំ កុសលាកុសលំ តេហិ និប្ផាទិតំ សុខទុក្ខំ យាថាវតោ ជានន្តិ. បរេសំ អត្តនា, អត្តនោ ច បរេហិ កតំ ឧបការំ យថាវុត្តាការេន បាកដំ ករោន្តិ. ព្យាធិអាទីហិ ទុក្ខិតស្ស ឧបដ្ឋានាទិកាតព្ពំ, សំសារទុក្ខទុក្ខិតស្សេវ វា យថាវុត្តាការេន កាតព្ពំ ករោន្តិ. អរិយករធម្មា អរិយសច្ចានីតិ បុរិមសច្ចទ្វយវសេន វុត្តំ ‘‘វិបស្សិយមានា អនិច្ចាទយោ’’តិ. បរិញ្ញាទិវិសេសេន វា បស្សិយមានាតិ អត្ថេ សតិ អនិច្ចាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន និច្ចម្បិ និព្ពានំ គហិតន្តិ ចតុសច្ចវសេនបិ យោជេតព្ពំ, អនិច្ចត្តាទយោ វា ‘‘អនិច្ចាទយោ’’តិ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អវសេសកិលេសា កិលេសសោតំ. ញាណន្តិ យាថាវតោ ជាននំ. យថាភូតាវពោធេន ហិ តស្ស តានិ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតតាយ សន្តានេ អប្បវេសារហានិ ‘‘សំវុតានិ បិហិតានី’’តិ ច វុច្ចន្តិ. តថាតិ សព្ពសង្ខារានំ វិប្បការស្ស ខមនាការេន. អវិបរីតធម្មា ឯតាយ និជ្ឈាយំ ខមន្តីតិ បញ្ញា ខន្តីតិ. អទុដ្ឋស្សេវ តិតិក្ខាភាវតោ តថាបវត្តា ខន្ធាតិ អទោសប្បធានា ខន្ធា វុត្តាតិ ‘‘អទោសោ ឯវ វា’’តិ តតិយោ វិកប្បោ វុត្តោ. សតិបដិបក្ខត្តា អភិជ្ឈាទោមនស្សានំ ‘‘មុដ្ឋស្សច្ច’’ន្តិ វុត្តា. អក្ខន្តិ ទោសោ. សស្សតាទិអន្តវិនិមុត្តា ធម្មដ្ឋិតីតិ សស្សតុច្ឆេទាទិគាហោ តប្បដិលោមភាវោ វុត្តោ. ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទោ និព្ពានេ បដិលោមភាវោ. ចរិមានុលោមញាណវជ្ឈតណ្ហាទិកោ កិលេសោតិ វុត្តោ, បដិបទាញាណទស្សនញាណទស្សនានិ វិយ គោត្រភុញាណំ កិលេសានំ អប្បវត្តិករណភាវេន វត្តតិ, កិលេសវិសយាតិលង្ឃនភាវេន បន បវត្តតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘សង្ខារ…បេ… បហាន’’ន្តិ.

ទិដ្ឋិយាទីនំ សមុទយសភាគតា កម្មស្ស វិកុប្បាទនេ សហការីការណភាវោ, ទស្សនាទិព្យាបារំ វា អត្តានញ្ច ទស្សនាទិកិច្ចំ ចក្ខាទីនន្តិ ឯវញ្ហិ យថាតក្កិតំ អត្តានំ រូបន្តិ គណ្ហាតិ. យថាទិដ្ឋន្តិ តក្កទស្សនេន យថោបលទ្ធន្តិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ទិដ្ឋិគតិកោ រូបាយតនមេវ អត្តាតិ គណ្ហាតីតិ. ឥមិស្សាបវត្តិយាតិ សាមញ្ញេន រូបំ អត្តាតិ សព្ពសង្គាហកភូតាយ បវត្តិយា. រូបេ…បេ… មានន្តិ ចក្ខាទីសុ តំសភាវោ អត្តាតិ បវត្តមានំ អត្តគ្គហណំ. អនញ្ញត្តាទិគ្គហណន្តិ អនញ្ញត្តំ អត្តនិយអត្តនិស្សិតអត្តាធារតាគហណំ. វណ្ណាទីនន្តិ វណ្ណរុក្ខបុប្ផមណីនំ. ននុ ច រុក្ខបុប្ផមណិយោ បរមត្ថតោ ន វិជ្ជន្តិ? សច្ចំ ន វិជ្ជន្តិ, តទុបាទានំ បន វិជ្ជតីតិ តំ សមុទិតាទិប្បការំ ឥធ រុក្ខាទិបរិយាយេន វុត្តន្តិ រុក្ខាទិនិទស្សនេបិ ន ទោសោ ឆាយារុក្ខាទីនំ វិយ រូបស្ស អត្តនោ ច សំសាមិភាវាទិមត្តស្ស អធិប្បេតត្តា.

១០០៨. ជាតិអាទិសភាវន្តិ ជាតិភវាទីនំ និព្ពត្តិនិព្ពត្តនាទិសភាវំ, ឧប្បាទនសមត្ថតា បច្ចយភាវោ.

១០០៩. សាមញ្ញេន ‘‘តទេកដ្ឋា កិលេសា’’តិ (ធ. ស. ១០១០), បរតោ ‘‘អវសេសោ លោភោ’’តិអាទិវចនតោ (ធ. ស. ១០១១) បារិសេសតោ សាមត្ថិយតោ វា លព្ភមានតាយ សតិបិ អាគតត្តេ សរូបេន បភេទេន វា ទិដ្ឋិអាទយោ វិយ អនាគតត្តា លោភាទយោ ‘‘អនាគតា’’តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ឥធ …បេ… ស្សេតុ’’ន្តិ. អត្ថតោ វិញ្ញាយតិ លោភាទីហិ សហជាតា ហុត្វា ទិដ្ឋិយា ឯវ បាឡិយំ វុត្តកិលេសភាវតោ. ឥតិបិ អត្ថោ យុជ្ជតិ សំយោជនកិលេសានម្បិ បដិនិទ្ទេសារហត្តា សម្បយុត្តសមុដ្ឋានភាវតោ ច. សំយោជនរហិតេហីតិ សំយោជនភាវរហិតេហិ ថិនឧទ្ធច្ចអហិរិកានោត្តប្បេហិ, ថិនអហិរិកានោត្តប្បេហិ វា.

១០១៣. ឯកទេ…បេ… វទតិ អវយវេនបិ សមុទាយោ វុច្ចតីតិ. ហេតុ ឯតេសំ អត្ថីតិ វា ហេតុកា. អនិយតោតិ ន អវធារិតោ. បុរិមបទាវធារណវសេន គហេតព្ពត្ថត្តា វិវរណីយត្ថវា. អត្ថតោ និក្ខិបិតុន្តិ ‘‘តយោ កុសលហេតូ អលោភោ អទោសោ អមោហោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១០៦០) វិយ បុរិមនយេន ទស្សិតធម្មេយេវ ហេតុបហាតព្ពហេតុកភេទតោ អត្ថទស្សនវសេន និទ្ទិសិតុន្តិ អត្ថោ.

១០២៩. អភិញ្ញាយុត្តវជ្ជានំ មហគ្គតានំ បរិត្តារម្មណត្តាភាវា ‘‘មហគ្គតា វា ឥទ្ធិវិធាទយោ’’តិ វុត្តំ. អតីតំសញាណស្ស កាមាវចរត្តា ‘‘ចេតោ…បេ… ញាណសម្បយុត្តា’’តិ អាហ.

១០៣៥. អនន្តរេ និយុត្តានីតិ ចុតិអនន្តរំ ផលំ អនន្តរំ, តស្មិំ និយុត្តានិ តំ ឯកន្តេន និប្ផាទនតោ អនតិក្កមនកានីតិ អត្ថោ. វុត្តប្បការស្ស អនន្តរស្ស ករណំ អនន្តរំ, តំ សីលានីតិ យោជេតព្ពំ. អនេកេសុ អានន្តរិយេសុ កតេសុ កិញ្ចាបិ ពលវតោយេវ បដិសន្ធិទានំ, ន ឥតរេសំ, អត្តនា បន កាតព្ពកិច្ចស្ស តេនេវ កតត្តា តស្ស វិបាកស្ស ឧបត្ថម្ភនវសេន បវត្តនតោ ន ឥតរានិ តេន និវារិតផលានិ នាម ហោន្តិ, កោ បន វាទោ បដិបក្ខេសុ កុសលេសូតិ វុត្តំ ‘‘បដិបក្ខេន អនិវារណីយផលត្តា’’តិ. ‘‘អនេកស្មិម្បិ…បេ… នត្ថី’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ អនេកេសុ អានន្តរិយេសុ កតេសុ ពលវំយេវ បដិសន្ធិទាយកន្តិ តេន ឥតរេសំ វិបាកោ បដិពាហិតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ន ច តេស’’ន្តិអាទិ. តញ្ច តេសំ អញ្ញមញ្ញំ អប្បដិពាហកត្តំ មាតិកាវណ្ណនាយំ វិត្ថារេន វិចារិតមេវ.

អត្ថតោ អាបន្នំ អគ្គហេត្វា យថារុតវសេនេវ បាឡិយា អត្ថំ គហេត្វា តេសំ វាទានំ តប្បរភាវេន បវត្តិំ សន្ធាយ អហេតុកវាទាទីនំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘បុរិមវាទោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អនិយ្យានិកនិយ្យានិកភេទំ បន សម្ភារកម្មំ ពន្ធមោក្ខហេតូតិ ពន្ធមោក្ខហេតុំ បដិសេធេន្តោបិ កម្មំ បដិសេធេតិ. សុមង្គលវិលាសិនិយំ បន វិបាកស្ស កម្មកិលេសសមាធិបញ្ញានំ ហេតុភាវតោ វិបាកោបិ ពន្ធមោក្ខហេតូតិ ‘‘នត្ថិ ហេតូតិ វទន្តោ ឧភយំ បដិពាហតី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៧០-១៧២) វុត្តំ. តត្ថ កម្មំ បដិសេធេន្តេនបិ វិបាកោ បដិសេធិតោ ហោតិ, វិបាកំ បដិសេធេន្តេនបិ កម្មន្តិ តយោបិ ឯតេ វាទា អត្ថតោ ឧភយបដិសេធកាតិ វេទិតព្ពា. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិន្តិ អហេតុកវាទាទិបដិសំយុត្តេ អសទ្ធម្មេ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវិនិច្ឆយបសុតស្ស ‘‘នត្ថិ ហេតូ’’តិអាទិនា រហោ និសីទិត្វា ចិន្តេន្តស្ស តស្មិំ អារម្មណេ មិច្ឆាសតិ សន្តិដ្ឋតិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, ជវនានិ ជវន្តិ. បឋមជវនេ សតេកិច្ឆោ ហោតិ, តថា ទុតិយាទីសុ. សត្តមេ អតេកិច្ឆភាវំ បត្តោ នាម ហោតិ. យា ឯវំ បវត្តា ទិដ្ឋិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ’’ន្តិ. តតោ បុរិមភាវា អនិយតា.

១០៣៩. សហជាត អញ្ញមញ្ញ និស្សយ អត្ថិ អវិគតាទិវិសិដ្ឋភាវេបិ មគ្គបច្ចយស្ស សម្បយោគវិសិដ្ឋតាទីបនេនេវ សហជាតាទិវិសិដ្ឋតាបិ វិញ្ញាយតីតិ បាឡិយំ ‘‘សម្បយុត្តោ’’តិ វុត្តន្តិ ‘‘សម្បយោគវិសិដ្ឋេនា’’តិ វុត្តំ. មគ្គ…បេ… ទស្សេតុំ, ន បន មគ្គង្គានំ អញ្ញមញ្ញំ មគ្គបច្ចយភាវាភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ សតីតិ យទិ មគ្គង្គានំ មគ្គបច្ចយលាភិតាយ បកាសនោ បឋមនយោ, ឯវំ សន្តេ. មគ្គង្គានិបិ វេទនាទយោ វិយ មគ្គហេតុកភាវេន វត្តព្ពត្តា អមគ្គសភាវានំ អលោភាទីនំ តទញ្ញេសំ តទុភយសភាវានំ ធម្មានំ បច្ចយភាវទីបនេ តតិយនយេ វិយ ន ឋបេតព្ពានីតិ អាហ ‘‘ឋបេត្វាតិ ន វត្តព្ពំ សិយា’’តិ. បុព្ពេតិ បុរិមនយេ.

ទុតិយនយេបីតិ បិ-សទ្ទេន បឋមនយំ សម្បិណ្ឌេតិ. តេន សម្មាទិដ្ឋិយា បុរិមស្មិំ នយទ្វយេ ឋបិតត្តា តស្ស សហេតុកភាវទស្សនោ តតិយនយោ អារទ្ធោតិ ទស្សេតិ. តតិយនយេ សម្មាទិដ្ឋិយា សហេតុកភាវទស្សនំ អនិច្ឆន្តោ ចោទកោ ‘‘កថំ ទស្សិតោ’’តិ ចោទេត្វា ‘‘ននូ’’តិអាទិនា អត្តនោ អធិប្បាយំ វិវរតិ. ឥតរោ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិនា ទស្សនេន បហាតព្ពហេតុភាវេន វុត្តានម្បិ លោភាទីនំ អញ្ញមញ្ញំ សហជេកដ្ឋសម្បយុត្តសង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នតោ ទស្សនេន បហាតព្ពហេតុកសង្គហោ វិយ មគ្គហេតុភាវេន វុត្តាយបិ សម្មាទិដ្ឋិយា មគ្គហេតុកភាវោបិ យុជ្ជតិ មគ្គហេតុសម្បយុត្តសង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នភាវតោតិ ទស្សេតិ.

តតោ អញ្ញស្សេវាតិ តតោ សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតហេតុតោ អញ្ញស្ស អលោភាទោសស្សេវ. អញ្ញេនាតិ ‘‘មគ្គោ ហេតូ’’តិ ឥតោ អញ្ញេន. អលោភាទោសានំយេវ អធិប្បេតត្តា តេសំយេវ អាវេណិកេន មគ្គហេតូតិ ឥមិនា បរិយាយេន. សាធារណេន បរិយាយេនាតិ តិណ្ណម្បិ ហេតូនំ អធិប្បេតត្តា មគ្គាមគ្គសភាវានំ សាធារណេន មគ្គហេតុមគ្គហេតូតិ ឥមិនា បរិយាយេន. តេសន្តិ ហេតូនំ. អញ្ញេសន្តិ ហេតុសម្បយុត្តានំ. អត្ថវិសេសវសេនាតិ ‘‘មគ្គហេតុកា’’តិ បាឡិយា អត្ថវិសេសវសេន. អមោហេន អលោភាទោសាមោហេហិ ច សេសធម្មានំ សហេតុកភាវទស្សនវសេន បវត្តា ទុតិយតតិយនយា ‘‘សរូបតោ ហេតុហេតុមន្តទស្សន’’ន្តិ វុត្តា. តថាអទស្សនតោតិ សរូបេន អទស្សនតោ. អត្ថេន…បេ… គមនតោតិ ‘‘មគ្គង្គានិ ឋបេត្វា តំសម្បយុត្តោ’’តិ (ធ. ស. ១០៣៩) វចនតោ មគ្គសភាវានំ ធម្មានំ មគ្គបច្ចយតាសង្ខាតោ សម្បយុត្តានំ ហេតុភាវោ សរូបតោ ទស្សិតោ. មគ្គហេតុភូតាយ បន សម្មាទិដ្ឋិយា សម្បយុត្តានំ ហេតុហេតុភាវោ អត្ថតោ ញាបិតោ ហោតីតិ អត្ថោ.

១០៤០. អសភាវធម្មោ គរុកាតព្ពោ ន ហោតីតិ ‘‘សភាវធម្មោ’’តិ វុត្តំ. តេនេវ បដ្ឋានវណ្ណនាយំ (បដ្ឋា. អដ្ឋ. ១.៣) ‘‘អារម្មណាធិបតិ ជាតិភេទតោ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយរូបនិព្ពានវសេន ឆព្ពិធោ’’តិ វក្ខតិ. មគ្គាទីនិ ឋបេត្វាតិ មគ្គាទីនិ បហាយ. អញ្ញេសន្តិ មគ្គាទិតោ អញ្ញេសំ. អធិ…បេ… វស្សាតិ អារម្មណាធិបតិបច្ចយភាវស្ស. បញ្ញុត្តរត្តា កុសលានំ លោកុត្តរកថាយ ច បញ្ញាធុរត្តា វីមំសាធិបតិស្ស សេសាធិបតីនំ បធានតា វេទិតព្ពា.

១០៤១. បទេសសត្តវិសយត្តា បឋមវិកប្បស្ស សកលសត្តវសេន ទស្សេតុំ ‘‘កប្បសហស្សាតិក្កមេបិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. លទ្ធោកាសំ យំ ភវិស្សតីតិ លទ្ធោកាសំ យំ កម្មំ បាបុណិស្សតិ. កប្បសហស្សាតិក្កមេ អវស្សំ ឧប្បជ្ជនវិបាកត្តា តទបិ…បេ… វុច្ចតីតិ. អលទ្ធត្តលាភតាយ ឧប្បាទាទិក្ខណំ អប្បត្តស្ស វិបាកស្ស អនុប្បន្នភាវោ នត្ថិភាវោ បាកដភាវាភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘នត្ថិ នាម ន ហោតីតិ អនុប្បន្នោ នាម ន ហោតី’’តិ. តត្ថាតិ អរូបភវង្គេ.

អវិបក្កវិបាកំ កម្មំ សហការីការណសមវាយាលាភេន អកតោកាសំ វិបាកាភិមុខភាវាភាវតោ វិបក្កវិបាកកម្មសរិក្ខកន្តិ វុត្តំ ‘‘អលទ្ធោ…បេ… ទេយ្យា’’តិ. កិច្ចនិប្ផត្តិយា អសតិ ឧប្បន្នម្បិ កម្មំ អនុប្បន្នសមានន្តិ ‘‘ឱកាសោ ន ភវេយ្យា’’តិ ឯតស្ស សមត្ថតា ន សិយាតិ អត្ថមាហ. តេន អបចយគាមិកម្មកិច្ចស្ស ឱកាសាភាវោ ទស្សិតោ. បុព្ពេ និរត្ថកត្តា ឧប្បត្តិយា ឱកាសោ ន ភវេយ្យាតិ បយោជនាភាវតោ កម្មុប្បត្តិយា ឱកាសាភាវោ វុត្តោ. ‘‘វិបាកតោ អញ្ញស្ស បវត្តិឱកាសោ ន ភវេយ្យា’’តិ ឥមិនា អសម្ភវតោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ធុវវិបាកស្ស កម្មស្ស វិបាកេន និទស្សនមត្តភូតេនាតិ អធិប្បាយោ. អរិយមគ្គអានន្តរិយកម្មានំ វិយ មហគ្គតកម្មានំ និយតសភាវតាភាវា អដ្ឋសមាបត្តីនំ ‘‘ពលវវិរហេ’’តិអាទិនា សវិសេសនធុវវិបាកតា វុត្តា. ឯត្ថ ច ‘‘បញ្ច អានន្តរិយកម្មានី’’តិ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិយាបិ ធុវវិបាកត្តា. យស្ស កម្មស្ស កតត្តា យោ វិបាកោ និយោគតោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, សោ តស្ស អនាគតកាលេបិ ឧប្បាទិវោហារំ លភតិ. សោ ច ឧប្បាទិវោហារោ អាយូហិតកម្មវសេន វុច្ចមានោ ភាវិនា អាយូហិតភាវេន មគ្គោ អនុប្បន្នោតិ ឯត្ថ វុត្តោតិ ទស្សេតុំ ‘‘យំ អាយូហិតំ ភវិស្សតី’’តិអាទិ វុត្តំ.

១០៥០. ឧបាទានេហិ អាទិន្នាតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញេតិ ឧបាទានារម្មណេហិ អញ្ញេ អនុបាទានិយាតិ អត្ថោ. អាទិកេន គហណេនាតិ ‘‘អហំ ផលំ សច្ឆាកាសិ’’ន្តិ ឯវំ បច្ចវេក្ខណញាណសង្ខាតេន គហណេន. ឥទានិ ឧបេតត្ថទីបកស្ស ឧប-សទ្ទស្ស វសេន ឧបាទិន្ន-សទ្ទស្ស អត្ថំ វត្តុំ ‘‘ឧបាទិន្នសទ្ទេន វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ និព្ពានស្ស អនជ្ឈត្តភាវតោ ‘‘អមគ្គផលធម្មាយេវ វុត្តា’’តិ អាហ. ឥតរេហីតិ អជ្ឈត្តបទាទីហិ.

តិកនិក្ខេបកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកនិក្ខេបកថាវណ្ណនា

១០៦២. មេត្តាយ អយនំ ឧបគមនំ មេត្តាយនំ, តញ្ច អត្តនោ សន្តានេ មេត្តាយ លាភោ ឧប្បាទនំ សត្តានំ អនុបគមោ អត្ថតោ មជ្ជនមេវាតិ ‘‘មេត្តា, មេទន’’ន្តិ វត្វា ‘‘សិនេហន’’ន្តិ អាហ.

១០៦៥. តស្មិំ តស្មិំ វិសយេ ចិត្តំ សំរញ្ជតីតិ ចិត្តស្ស សំរញ្ជនំ. តណ្ហាវិចរិតាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ឯសនាទយោ សង្គហិតា. តណ្ហាយ វិបុលតា វិសយវសេន បវត្តិវសេន វា វេទិតព្ពា. អនិច្ចាទិសភាវស្ស រូបាទិកស្ស និច្ចាទិតោ គហណំ អភិនិវេសោ វិសេសតោ តណ្ហាវសេន ហោតិ តណ្ហារហិតាយ ទិដ្ឋិយា អភាវាតិ ឧបចារវសេន និមិត្តស្ស កត្តុភាវមាហ ‘‘និច្ចាទិតោ គណ្ហន្តី វិសំវាទិកា ហោតី’’តិ. បាកដេន សទ្ទេន លព្ភមានត្តា យថារុតវិញ្ញាយមានត្តា ច វិសត្តិកាសទ្ទស្ស វិសតសភាវោ ‘‘បធានោ អត្ថោ’’តិ វុត្តោ. ‘‘អន្តលិក្ខចរោ បាសោ, យ្វាយំ ចរតិ មានសោ. តេន តំ ពាធយិស្សាមី’’តិអាទិវសេន (សំ. និ. ១.១៥១; មហាវ. ៣៣) មារេន គហិតតាយ.

១០៦៦. អនត្ថចរណាទិអនភិសន្ធានកតាយ អដ្ឋានភូតេសុ ច វស្សវាតាទិសង្ខារេសុ ឧប្បន្នកោបោ វិយ សត្តេសុ អត្ថាចរណាទិនា អារោបនាធិប្បាយេសុយេវ តទជ្ឈារោបនវសេន បវត្តោ យទិបិ អនាយតនុប្បត្តិយា អដ្ឋានាឃាតោយេវ ហោតិ, សត្តវិសយត្តា បន សតិ ចិត្តស្ស ឯកន្តព្យាបត្តិយំ កម្មបថភេទោ ហោតិយេវាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ, អដ្ឋានុប្បត្តិយំ បនស្ស ន សិយា កម្មបថភេទោតិ អាហ ‘‘សត្តេសុ ឧប្បន្នោ អដ្ឋានកោបោ ករោតី’’តិ. បដិឃាទិបទានំ ឃដ្ដនាបុរិមយាមវិការុប្បត្តិសមញ្ញាទីសុបិ ទស្សនតោ ‘‘បដិវិរោធាទិបទានិ តេសំ វិសេសនត្ថានី’’តិ វុត្តំ.

១០៩១. ទ្វេ ធម្មា តយោ ធម្មាតិ សទ្ទន្តរសន្និធានេន បរិច្ឆេទវតោ ពហុវចនស្ស ទស្សនតោ ‘‘អបរិច្ឆេទេន ពហុវចនេនា’’តិ វុត្តំ. ឧទ្ទេសោ កតោតិ ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. តេន ពហុវចនេន ឧទ្ទេសករណំ ពហុវចនេន បុច្ឆាយ ការណន្តិ ទីបេតិ. ឧទ្ទេសានុវិធាយិនី ហិ បុច្ឆាតិ. តថា ហិ សង្ខាបរិច្ឆិន្នេ ឧទ្ទេសេ ‘‘កតមេ វា តយោ’’តិ សង្ខាបរិច្ឆិន្នាវ បុច្ឆា ករីយតីតិ. ឧទ្ទេសេន ធម្មានំ អត្ថិតាមត្តវចនិច្ឆាយំ សភាវភូមិការណផលាទិបរិច្ឆេទោ វិយ សង្ខាបរិច្ឆេទោបិ ន កាតព្ពោតិ អធិប្បាយេន ‘‘អនិទ្ធារិតបរិច្ឆេទេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អបច្ចយា ធម្មា’’តិ បទតោ បន ហេដ្ឋា អនេកភេទភិន្នា ធម្មា អបរិច្ឆេទេន ពហុវចនេនេវ ឧទ្ទិដ្ឋា, ឧទ្ធញ្ច តថា ឧទ្ទិសីយន្តីតិ តំ សោតបតិតតាយ ភេទាភាវេបិ បរមត្ថតោ អប្បច្ចយធម្មស្ស អសង្ខតធម្មស្ស ច សោបាទិសេសនិរុបាទិសេសរាគក្ខយាទិអសង្ខតាទិវចនវចនីយភាវេន ឧបចរិតភេទេគហិតេ បទទ្វយេន អត្ថិ កាចិ ភេទមត្តាតិ អបរិច្ឆេទេន ពហុវចនេន ឧទ្ទេសោ កតោតិ យុត្តំ សិយា. ឧទ្ទេសានុសារីនិ បុច្ឆានិគមនានីតិ តានិបិ តថា បវត្តានិ. និទ្ទេសោ បន យថាធិប្បេតសភាវាទិបរិច្ឆេទវិភាវនវសេនេវ កាតព្ពោតិ អសង្ខតា ធាតុ ឥច្ចេវ កតោ បរមត្ថតោ ភេទាភាវទីបនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កថេតុកាមតាវសេន បុច្ឆន្តោ យស្ស កថេតិ, តេន កាតព្ពបុច្ឆាយ ករណតោ តគ្គតំ អជាននំ សំសយំ វា អនុវិធាយយេវ បុច្ឆតីតិ ‘‘សភាវ…បេ… អជានន្តស្ស វសេន បុច្ឆា ករីយតី’’តិ វុត្តំ. និទ្ទេសតោ បុព្ពេតិអាទិនា អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ បុច្ឆានុសន្ធិំយេវ វិភាវេតិ.

១១០១. ភិន្ទិត្វាតិ វិភជិត្វា. រូបាវ…បេ… វិញ្ញេយ្យាតិ កាមាវចរកុសលមហាកិរិយវិញ្ញាណេន មហគ្គតធម្មានំ សម្មសនវសេន យថាយោគំ មហគ្គតប្បមាណធម្មានំ បច្ចវេក្ខណាទិវសេន រូបរាគារូបរាគសម្បយុត្តេន អកុសលមនោវិញ្ញាណេន មហគ្គតធម្មានំ អភិនិវេសនអស្សាទនវសេន តំតំបញ្ញត្តិយញ្ច តំតំវោហារវសេន បវត្តេន អាវជ្ជនេន ច យថាវុត្តវិញ្ញាណានំ បុរេចារិកេន កាមាវចរធម្មា ន វិញ្ញេយ្យា. ឥតរេនាតិ បរិត្តារម្មណេន. កាមាវចរានមេវ អារម្មណានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. រូបារម្មណាទីហិ វិញ្ញាណេហិ តត្ថ រូបារម្មណេន វិញ្ញាណេនបិ សទ្ទាទីនំ អវិញ្ញេយ្យតា រូបស្ស ច វិញ្ញេយ្យតា. ឯវំ សេសេសុបិ យោជនា ទដ្ឋព្ពា. ចក្ខុទ្វារិកេន សទ្ទាទីនំ អវិញ្ញេយ្យតា រូបស្ស វិញ្ញេយ្យតាតិអាទិនា ទ្វារភេទវសេន យោជេតព្ពំ. ឥតរន្តិ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តំ អនិដ្ឋមនិដ្ឋមជ្ឈត្តញ្ច. រូបាវចរាទយោ កាមាវចរវិបាកាទីហីតិ រូបាវចរារូបាវចរលោកុត្តរបញ្ញត្តិយោ កាមាវចរវិបាកេហិ លោកុត្តរា កាមាវចរតោ ញាណវិប្បយុត្តកុសលកិរិយេហិ អកុសលេហិ ច អវិញ្ញេយ្យាតិ យោជេតព្ពំ. និព្ពានស្ស អវិជាននសភាវោ ឯវ អត្តសម្ភវោ.

១១០២. រូបារូបាវចរកម្មូបបត្តិភវេ ទិដ្ឋិរហិតោ លោភោ ភវាសវោតិ យថាវុត្តវិសយោ ទិដ្ឋិសហិតោ សព្ពកាមាវចរធម្មវិសយោ ច លោភោ កាមាសវោ ភវិតុំ យុត្តោតិ វុត្តំ ‘‘ភវាសវំ…បេ… សិយា’’តិ. កាមាសវភវាសវវិនិមុត្តស្ស ហិ លោភស្ស អភាវំ សយមេវ វក្ខតីតិ. បាឡិយន្តិ អដ្ឋកថាកណ្ឌបាឡិយំ. តត្ថ យថា ‘‘កាមាសវោ អដ្ឋសុ លោភសហគតចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘ភវាសវោ អដ្ឋសុ លោភសហគតចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជតី’’តិ អវត្វា ‘‘ចតូសុទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តលោភសហគតចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ធ. ស. ១៤៦៥) វុត្តត្តា ‘‘ភវាសវោ…បេ… យុត្តេសុ ឯវ ឧប្បជ្ជតី’’តិ បាឡិយំ វុត្តោតិ សាវធារណំ វុត្តំ. តថា ច វក្ខតិ ‘‘ភវាសវោ ចតូសុ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តេសុ អវិជ្ជាសវេន សទ្ធិំ ឯកធាវ ឯកតោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៤៧៣). សោបិ រាគោតិ សស្សតទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ. កាមភវបត្ថនា វិយ កាមាសវោតិ យុត្តំ វត្តុំ. សស្សតទិដ្ឋិសហគតរាគកាមភវបត្ថនានម្បិ ហិ ភវាសវោតិ វត្តព្ពបរិយាយោ អត្ថីតិ ‘‘សស្សតទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ ភវរាគវសេន បត្ថនា ភវាសវោ នាមា’’តិ វុត្តំ, ន តេសំ ឥធ អធិប្បេតភវាសវភាវទស្សនត្ថន្តិ អដ្ឋកថាយំ អធិប្បាយោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ ‘‘រូបារូបសង្ខាតេ កម្មតោ ច ឧបបត្តិតោ ច ទុវិធេបិ ភវេ អាសវោ ភវាសវោ’’តិ វុត្តន្តិ. តត្ថ កាមភវបត្ថនាយ តាវ កាមាសវភាវោ ហោតុ, រូបារូបភវេសុ សស្សតាភិនិវេសសហគតរាគស្ស កថន្តិ? សោបិ យថាវុត្តវិសយេ កាមនវសេន បវត្តិតោ កាមាសវោយេវ នាម. សព្ពេបិ ហិ តេភូមកា ធម្មា កមនីយដ្ឋេន កាមាតិ. ន ចេត្ថ អនិដ្ឋប្បសង្គោ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តលោភស្ស ភវាសវភាវេន វិសុំ ឧទ្ធដត្តា. អវស្សញ្ចេតមេវំ វិញ្ញាតព្ពំ, ឥតរថា រូបារូបភវេសុ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតស្សបិ លោភស្ស ភវាសវភាវោ អាបជ្ជេយ្យាតិ. កាមាសវាទយោ ឯវ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកាសវភាវេន ទ្វិធា វុត្តា.

១១០៣. ឥធ បាឡិយាបិ ភវាសវវិនិមុត្តលោភស្ស កាមាសវភាវោ ន ន សក្កា យោជេតុន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘កាមាសវនិទ្ទេសេ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ធម្មច្ឆន្ទោ សទ្ធា’’តិ កេចិ.

១១០៥. ឧបាទានក្ខន្ធេស្វេវ បវត្តតិ តព្ពិនិមុត្តស្ស ធម្មស្ស ជីវគ្គហណវិសយស្ស បរមត្ថតោ អភាវា. រូបេ…បេ… វិញ្ញាណេ វា បន ន បតិដ្ឋាតិ រូបាទីនំ អវិបរីតសភាវមត្តេ អដ្ឋត្វា សយំ សមារោបិតស្ស តេសុ បរិកប្បនាមត្តសិទ្ធស្ស កស្សចិ អាការស្ស អភិនិវេសនតោ. តេនេវាហ ‘‘តតោ អញ្ញំ កត្វា’’តិ. តតោ ឧបាទានក្ខន្ធតោ. វេទនាទយោបិ ហិ កេចិ ទិដ្ឋិគតិកា អនិច្ចាតិ បស្សន្តីតិ. តតោតិ វា សរីរសង្ខាតរូបក្ខន្ធតោ. ‘‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. ហោតីតិ ភវតិ សស្សតំ អត្តាតិ អត្ថោ. អញ្ញន្តិ ព្រហ្មឥស្សរាទិតោ អញ្ញំ.

អរូបភវោ វិយ រូបរាគប្បហានេន រូបភវោ កាមរាគប្បហានេន បត្តព្ពោ. រូបីព្រហ្មានញ្ច បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ បហីយតិ, ន វិមានាទីសុ រាគោតិ សោ អកាមរាគោតិ កត្វា កាមាសវោ ន ហោតីតិ អដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិត្តំ. ដីកាការេហិ បន កាមាសវភវាសវវិនិមុត្តលោភាភាវទស្សនេន រូបីព្រហ្មានំ វិមានាទិរាគស្សបិ កាមច្ឆន្ទាទិភាវតោ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តរូបារូបភវរាគវិនិមុត្តោ សព្ពោ លោភោ កាមាសវោតិ ទស្សិតោ. តត្ថ យុត្តំ វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. សិយា អាសវសម្បយុត្តោ កាមរាគេន ភវរាគេន វា សហុប្បត្តិយំ, សិយា អាសវវិប្បយុត្តោ តទញ្ញរាគេន សហុប្បត្តិយំ, ‘‘ចតូសុ ទិដ្ឋិគតា’’តិអាទិបាឡិយា អភាវទស្សនេន កាមាសវភវាសវវិនិមុត្តលោភាភាវំ ទស្សេត្វា ‘‘កាមាសវោ’’តិអាទិបាឡិទស្សនេន ទិដ្ឋិរាគស្ស កាមាសវភាវំ សាធេតិ. បហាតព្ពទស្សនត្ថន្តិ បហាតព្ពតាទស្សនត្ថំ. បហានេតិ បហាននិមិត្តំ.

១១២១. ជាតិយាតិ ខត្តិយសភាវាទិជាតិសម្បត្តិយា. គោត្តេនាតិ គោតមគោត្តាទិឧក្កដ្ឋគោត្តេន. កោលបុត្តិយេនាតិ មហាកុលភាវេន. វណ្ណបោក្ខរតាយាតិ វណ្ណសម្បន្នសរីរតាយ. ‘‘បោក្ខរ’’ន្តិ ហិ សរីរំ វុច្ចតីតិ. មានំ ជប្បេតីតិ មានំ បវត្តេតិ ករោតិ. បវត្តោ មានោ បវត្តមានោ. បុគ្គលវិសេសន្តិ សេយ្យស្ស សេយ្យោតិអាទិភេទំ បុគ្គលវិសេសំ. សេយ្យំ ភិន្ទិត្វា បវត្តមានោ សេយ្យមានោ. តិណ្ណន្តិ សេយ្យស្ស សេយ្យាទីនំ តិណ្ណំ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា អញ្ញំ បុគ្គលំ អនិស្សាយ វុត្តានំ. សេយ្យាទិវសេន អត្តនោ មននំ បគ្គហោ មានោ, តស្ស ករណំ សេយ្យោហមស្មីតិអាទិបវត្តិយេវាតិ វុត្តំ ‘‘សេយ្យោតិ អាទិកិច្ចករណ’’ន្តិ.

១១៤០. សព្ពោបិ លោភោ អភិជ្ឈាសភាវោតិ អភិជ្ឈា អាសវទ្វយសភាវា, កាមរាគោ កាមាសវសភាវោ ឯវាតិ អាសវទ្វយឯកាសវភាវោ អភិជ្ឈាកាមរាគានំ វិសេសោ វុត្តោ. ន អភិជ្ឈា ច ធម្មា ឋបេត្វា ទិដ្ឋិំ អវិជ្ជញ្ច នោអាសវសភាវា. អភិជ្ឈា ច អាសវទ្វយសភាវា ឯវ, នអភិជ្ឈាសភាវោ ច លោភោ នត្ថីតិ អធិប្បាយេន ‘‘នោអាសវលោភស្ស សព្ភាវោ វិចារេតព្ពោ’’តិ អាហ. គណនាយ ហេតុយា សត្តាតិ វុត្តន្តិ បញ្ហាវារបាឋំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ ហិ ‘‘អាសវោ ធម្មោ អាសវស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ. អាសវោ ធម្មោ នោអាសវស្ស ធម្មស្ស. អាសវោ ធម្មោ អាសវស្ស ច នោអាសវស្ស ច. នោអាសវោ ធម្មោ នោអាសវស្ស. នោអាសវោ ធម្មោ អាសវស្ស. នោអាសវោ ធម្មោ អាសវស្ស ច នោអាសវស្ស ច. អាសវោ ច នោអាសវោ ច ធម្មា នោអាសវស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ៣.៣.១៦) ឥមេសំ វារានំ វសេន ‘‘គណនាយ សត្តា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ យទិ នោអាសវសភាវោបិ លោភោ សិយា, ទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្តស្ស វសេន ‘‘អាសវោ ច នោអាសវោ ច ធម្មា មោហយថាវុត្តលោភា អាសវស្ស ធម្មស្ស ទិដ្ឋិយា ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ សត្តមោ, បាឡិយំ អាគតំ សត្តមំ អដ្ឋមំ កត្វា ‘‘អាសវោ ច នោអាសវោ ច ធម្មា អាសវស្ស ច នោអាសវស្ស ច ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ នវមោ បញ្ហោ វុច្ចេយ្យ, ន បន វុត្តោតិ. ឯវំ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តលោភស្ស នោអាសវភាវាភាវំ ទស្សេត្វា ឥតរស្សបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

១១៦២. យថារូបេ រូបប្បពន្ធេ វត្តមានេ បុគ្គលោ គច្ឆតិ តិដ្ឋតិ និសីទតីតិ វុច្ចតិ, តថា វិសទរូបស្ស ឧប្បាទកំ ចិត្តំ ឥរិយាបថូបត្ថម្ភកំ. តំ បន កុសលតោ កិរិយតោ ច បញ្ចមជ្ឈានចិត្តំ អភិញ្ញាប្បត្តំ អប្បត្តញ្ច ភិន្ទិត្វា សត្តបញ្ញាស ជវនានិ វោដ្ឋព្ពនញ្ចាតិ អដ្ឋបញ្ញាសវិធំ. សហជាតធម្មានំ អកម្មញ្ញភាវករត្តា ថិនមិទ្ធសហគតចិត្តំ វិសទានិ រូបានិ ន សមុដ្ឋបេតិ ន ឧបត្ថម្ភេតិ ចាតិ វុត្តំ ‘‘ឥរិយាបថំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្ត’’ន្តិ.

១១៦៣. វិបក្ខេបិ ភាវតោ អនេកន្តិកត្តា រូបត្តាសាធកត្តំ. គរុភាវប្បត្តិ លហុតាវិរហោ ទដ្ឋព្ពោ. សតិបិ អញ្ញេសម្បិ អកុសលាទីនំ លហុតាវិរហេ ថិនមិទ្ធានំ ឯកន្តតោ លហុតាបដិបក្ខត្តា ការណានុរូបត្តា ច ផលស្ស ‘‘ថិនមិទ្ធសមុដ្ឋិតរូបេហី’’តិ វុត្តំ. ន ជាគរ…បេ… សន្តតិន្តិ ឯតេន នាមកាយេ សុបនស្ស អសិទ្ធតំ ទស្សេតិ. មិទ្ធស្ស ផលត្តាតិ ឯត្ថ មិទ្ធំយេវ និទ្ទាការណន្តិ នាយំ និយមោ ឥច្ឆិតោ, និទ្ទាការណមេវ បន មិទ្ធន្តិ និយមោ ឥច្ឆិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ ខីណាសវានំ និទ្ទាយ មិទ្ធតោ អញ្ញំ ការណំ ករជកាយស្ស ទុព្ពលភាវោ អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតោតិ.

ឆាទនំ, អវត្ថរណំ វា ឱនាហោ, សោ រូបស្សេវ សភាវោតិ បរស្ស អាសង្កំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘តេន សហ វុត្តា ឱនាហបរិយោនាហា ចា’’តិ. អសង្កោចវសេន វិសទា បវត្តិ វិប្ផារិកភាវោ. អាវរណភាវោ វិយាតិ ឯតេន អាវរណសភាវត្តេបិ មិទ្ធស្ស តព្ពិធុរោ អនញ្ញសាធារណត្តា ឱនហនាទិភាវោតិ ទស្សេតិ. សាមញ្ញញ្ហិ បញ្ចន្នម្បិ កាមច្ឆន្ទាទីនំ អាវរណសភាវោតិ អាវរណភាវសទិសស្ស ឱនហនាទិភាវស្ស នាមកាយេ លព្ភមានស្ស គហិតតាតិ ឯត្ថាធិប្បាយោ.

បានន្តិ អនុយោគោតិ ច តំកិរិយាសាធិកា ចេតនា អធិប្បេតាតិ សុរាបានស្ស សុរា…បេ… យោគស្ស ច អកុសលភាវេន ឧបក្កិលេសទុព្ពលីករណភាវោ យុត្តោតិ វុត្តោ. ‘‘សុរាមេរយស្ស អជ្ឈោហរណំ បានំ បមាទដ្ឋានានុយោគោ ចា’’តិ បរស្ស អធិប្បាយោ. នីវរណំ ហុត្វា វាតិអាទិនា ឥទំ ទស្សេតិ ‘‘នីវរណសភាវានំ នីវរណសម្បយុត្តភាវទស្សនបរាយ ចោទនាយ នីវរណន្តិ កត្ថចិ អទិដ្ឋបយោគស្ស អសម្បយុត្តស្ស រូបស្ស យថាលាភតោ គហណំ ញាយោយេវ ន ហោតិ, សិទ្ធនីវរណភាវសម្បយុត្តសភាវានំយេវ បន គហណន្តិ តំសភាវា អរូបធម្មាយេវ ទស្សិតា, ន រូបន្តិ ថិនំ វិយ មិទ្ធម្បិ អរូបមេវាតិ វិញ្ញាយតី’’តិ. យន្តិ យេន វចនេន. អសម្ភវវចនតោតិ អសម្ភវវចនភាវតោ.

តេនាតិ តេន រូបារម្មណស្ស ឆន្ទរាគស្ស បហានវចនេន. រូបប្បហានតោ អញ្ញោតិ កត្វា រូបេ ឆន្ទរាគប្បហានំ ‘‘អញ្ញោ ការោ’’តិ វុត្តំ. យំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អញ្ញថា’’តិ វុត្តំ. ឥទន្តិអាទិនា ‘‘តំ បជហថា’’តិ បាឡិយា ន និប្បរិយាយប្បហានំ អធិប្បេតន្តិ ទស្សេតិ. អរូបស្សេវ យុជ្ជតីតិ សុទុទ្ទសំ ទូរង្គមាទិប្បវត្តកំ ចិត្តំ តំសម្បយុត្តោ អរូបធម្មោយេវ វិពន្ធិតុំ សមត្ថោតិ ទស្សេតិ. ចេតសោ បរិយុដ្ឋានន្តិ កុសលចិត្តស្ស គហណំ. នីវរណានិ ហិ ឧប្បជ្ជមានានិ ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានេន កុសលវារំ គណ្ហន្តីតិ វុច្ចន្តិ. គហណញ្ចេត្ថ បរិយុដ្ឋានំ ‘‘ចោរា មគ្គេ បរិយុដ្ឋិំសូ’’តិអាទីសុ វិយ.

១១៧៦. ឧទ្ធច្ចំ កុក្កុច្ចញ្ច សហ វុត្តន្តិ ឧទ្ទេសបុច្ឆានិគមនេ សន្ធាយ វុត្តំ. យំ បន អដ្ឋកថាយំ ឧទ្ធច្ចស្ស កុក្កុច្ចេន វិនាភាវការណំ វត្វា ‘‘ភិន្ទិត្វា វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ‘‘នីវរណា ចេវ នីវរណសម្បយុត្តា ចា’’តិ បទស្ស និទ្ទេសេ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចានំ វិសុំ និទ្ទិដ្ឋតំ សន្ធាយ វុត្តំ. កាមច្ឆន្ទស្ស ឧក្កដ្ឋនីវរណតា ឱរម្ភាគិយភាវោ. សោ ហិ រូបរាគារូបរាគប្បការកាមច្ឆន្ទំ ឧបាទាយ តតោ តិព្ពកិច្ចតាយ ‘‘ឧក្កដ្ឋនីវរណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. កាមច្ឆន្ទនីវរណន្ត្វេវ លោភោ វុត្តោ, ន ភិន្ទិត្វា. កាមច្ឆន្ទនីវរណស្ស ច អនវសេសតោ អនាគាមិមគ្គេន បហានេ វុច្ចមានេ ចតុត្ថមគ្គវជ្ឈោ លោភោ អនីវរណសភាវោ អាបជ្ជតីតិ អាហ ‘‘យទិ…បេ… សិយា’’តិ. នោនីវរណោ រូបរាគារូបរាគប្បការោ លោភធម្មោ នីវរណស្ស អវិជ្ជាទិកស្ស. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘នោនីវរណោ ធម្មោ នីវរណស្ស ច នោនីវរណស្ស ច ធម្មស្ស. នីវរណោ ច នោនីវរណោ ច ធម្មា នីវរណស្ស ធម្មស្ស. នីវរណោ ច នោនីវរណោ ច ធម្មា នោនីវរណស្ស ធម្មស្ស. នីវរណោ ច នោនីវរណោ ច ធម្មា នីវរណស្ស ច នោនីវរណស្ស ច ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ៣.៨.២៥) ឥមេ បញ្ហេ សង្គណ្ហាតិ. ចត្តារីតិ វុត្តំ នីវរណបទមូលកានំ តិណ្ណំ នោនីវរណមូលកស្ស ឯកស្ស វសេន. នីវរណនោនីវរណតទុភយមូលកានំ បន តិណ្ណំ តិណ្ណំ វសេន នវាតិ វុត្តំ. តស្មាតិ យថាទស្សិតនយាយ បាឡិយា អភាវា នោនីវរណលោភាភាវា.

១២១៩. តេនេវាតិ បុរិមទិដ្ឋិអាការេនេវ ឧប្បជ្ជមានេន. ទិដ្ឋិគតិកេហិ វុច្ចមានានំ ‘‘និច្ចំ សុភ’’ន្តិ ឯវមាទិវចនានំ, ទិដ្ឋិរហិតេហិ វុច្ចមានានំ គគនកុសុមាទិលោកវោហារវចនានញ្ច វត្ថូនិ វាចាវត្ថុមត្តានីតិ អាហ ‘‘វាចា…បេ… វា’’តិ.

១២២១. ចិត្តេន បរលោកេ ឋិតោតិ យស្មិំ លោកេ និព្ពត្តិវសេន សយំ ឋិតោ, តតោ អញ្ញំ លោកំ បរលោកោតិ ចិត្តេន គហេត្វា ឋិតោ.

១២៣៦. ន ហិ បុរិមេហីតិអាទិនា បឋមមគ្គាទីហិ សមុគ្ឃាដិតអបាយគមនីយភាវាទិកា ឯវ រាគាទយោ ទុតិយមគ្គាទីហិ បហីយន្តីតិ ទស្សេតិ.

១២៨៧. ឧបដ្ឋិតេបិ ទុគ្គតិនិមិត្តាទិកេ ន តថា តិព្ពោ លោភោ ឧប្បជ្ជតិ, យថា សុគតិនិមិត្តាទិកេតិ អាហ ‘‘ពលវនិកន្តិវិរហេនា’’តិ.

១៣០១. ឯកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ ឧប្បន្នានំ វិយ ឯកស្មិំ សន្តានេ ឧប្បន្នានម្បិ សហបវត្តិបរិយាយោ អត្ថីតិ បហានេកដ្ឋេន រាគរណេន វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតមោហស្ស សរណតា វុត្តា. ឧទ្ធច្ចវិចិកិច្ឆាហិ យោ មោហោ សហជាតោ ភវេ, សោបិ រាគេន សរណោ បហានេកដ្ឋភាវតោតិ. លោភទោសមោហតទេកដ្ឋកិលេសតំសម្បយុត្តក្ខន្ធតំសមុដ្ឋានកម្មភេទតោ សព្ពស្សបិ អកុសលស្ស សង្គហណវសេន បវត្តោ សរណបទនិទ្ទេសោ អរណវិភង្គសុត្តេនបិ អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អរណវិភង្គសុត្តេ’’តិអាទិមាហ. យំ បន អដ្ឋកថាយំ សម្បយោគប្បហានេកដ្ឋភាវទីបនេន រាគាទីនំ សព្ពេសំ វា អកុសលធម្មានំ សរណភាវទស្សនំ, តំ បាឡិយា យថាទស្សិតធម្មានំ អញ្ញមញ្ញសរណភាវទស្សនបរំ, តទញ្ញធម្មានំ សរណភាវបដិសេធនបរន្តិ អរណវិភង្គសុត្តវិរោធោតិ ទដ្ឋព្ពំ. សុត្តន្តទេសនាយ វា បរិយាយកថាភាវតោ និប្បរិយាយតោ សរណភាវោ វិយ អរណភាវោបិ អកុសលធម្មានំយេវាតិ តថាបវត្តាយ អដ្ឋកថាយ ន កោចិ សុត្តវិរោធោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សុត្តន្តិកទុកនិក្ខេបកថាវណ្ណនា

១៣១៣. អហំ-សទ្ទេន ហេតុភូតេន យោ អត្ថោតិ ឯត្ថ អហំ-សទ្ទោ អត្ថោតិ អធិប្បេតោ. អត្ថាវពោធនត្ថោ ហិ សទ្ទប្បយោគោ. អត្ថបរាធីនោ កេវលោ អត្ថបទត្ថកោ, សោ បទត្ថវិបរិយេសការិនា បន ឥតិ-សទ្ទេន បរតោ បយុត្តេន សទ្ទបទត្ថកោ ជាយតិ យថា គាវីតិ អយមាហាតិ គោ-សទ្ទំ អាហាតិ វិញ្ញាយតិ. តេន វិញ្ញត្តិវិការសហិតោ សទ្ទោ បញ្ញត្តីតិ ទស្សេតិ. តថា ហិ ‘‘ពុទ្ធស្ស ភគវតោ វោហារោ លោកិយសោតេ បដិហញ្ញតី’’តិអាទិនា (កថា. ៣៤៧) បញ្ញត្តិយា វចនភាវំ សាធយតិ. អញ្ញថាតិអាទិនា បញ្ញត្តិយា អសទ្ទសភាវត្តេ ទោសមាហ. អធិវចនាទិតា សិយា, តថា ច អធិវចនាទីនំ អធិវចនបថាទិតោ វិសេសោ ន សិយាតិ ទុកោយេវ ន សម្ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. អដ្ឋកថាយំ បន សកសន្តតិបរិយាបន្នេ រូបាទយោ ធម្មេ សមូហតោ សន្តានតោ ច ឯកត្តវសេន គហេត្វា អហន្តិ វោហរិយមានា ឧបាទាបញ្ញត្តិ សង្ខាយតិ វោហរីយតីតិ សង្ខាតិ អធិប្បេតា. តថា សេសេសុ យថាសម្ភវំ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘ទត្តោតិ ឯត្តាវតា សត្តបញ្ញត្តិំ ទស្សេត្វា អញ្ញម្បិ ឧបាទាបញ្ញត្តិំ ទស្សេតុ’’ន្តិអាទិ. បទត្ថស្សាតិ អហំ-សទ្ទាទិបទាភិធេយ្យស្ស, បរមត្ថស្ស វា. អធិវចនំ សទ្ទោតិ អធិប្បាយេន ‘‘វទន្តេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សោ ហិ អត្តនា ញាបេតព្ពមត្ថំ សយំ ញាតោ ឯវ ញាបេតីតិ អគ្គហិតសម្ពន្ធស្ស ន សទ្ទោ អត្ថប្បកាសនសមត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘បុព្ពេ គហិតសញ្ញេនា’’តិ. វិសេសេន ញាយតីតិ សមញ្ញាតិ សំ-សទ្ទស្ស វិសេសត្ថតំ អាហ.

ករីយតីតិ ឥទំ ឥមស្សត្ថស្ស អធិវចនន្តិ ឯវំ និក្ខិបីយតិ. នាមភូតំ វចនមេវ តំ តំ អត្ថំ និទ្ធារេត្វា សហេតុកំ កត្វា វទតិ ព្យញ្ជយតិ ចាតិ អាហ ‘‘នាមមិច្ចេវ វុត្តំ ហោតី’’តិ. តេនេវាហ ‘‘ន ហិ បថវី’’តិអាទិ. បថវីសង្ខាតន្តិ បថវី-សទ្ទាភិធេយ្យំ.

អាចរិយាតិ អដ្ឋកថាយ សំវណ្ណនកា អាចរិយា, ន អដ្ឋកថាចរិយាតិ អធិប្បាយេន វទតិ. មាតិកាយន្តិ មាតិកាវណ្ណនាយំ. តេនាតិ មាតិកាវណ្ណនាវចនេន. ឥមិស្សា បាឡិយា អដ្ឋកថាយ ច អត្ថទស្សនស្ស ឯតស្ស យថាវុត្តស្ស អាចរិយវាទស្ស វិរោធោ សិយា, តមេវ វិរោធំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា វិវរតិ. តត្ថ អធិវចនបថាទិភាវេន វុត្តានំ ធម្មានំ បកាសកស្ស សភាវស្ស វិញ្ញត្តិវិការសហិតសទ្ទស្សេវ វចនមត្តំ អធិការំ កត្វា បវត្តិអាទិ យុជ្ជតិ, ន អសភាវស្សាតិ អធិប្បាយេន ‘‘ឧប្បាទវយកិច្ចរហិតស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អនិទ្ធារិតសភាវស្សាតិ បរមត្ថតោ អនុបលទ្ធសភាវស្ស.

ទុវិធាតិ បញ្ញាបនបញ្ញាបិតព្ពភេទតោ ទុវិធា. យថាវុត្តប្បការាតិ ឧប្បាទវយកិច្ចរហិតាតិអាទិប្បការា. អដ្ឋកថាយំ បុគ្គលបញ្ញត្តិវណ្ណនាយំ. ននុ ច តត្ថ ឧបនិធាបញ្ញត្តិអាទយោ អបរាបិ បញ្ញត្តិយោ វុត្តា, អថ កស្មា ‘‘ឆ បញ្ញត្តិយោវ វុត្តា’’តិ វុត្តំ? សច្ចំ វុត្តា, តា បន វិជ្ជមានបញ្ញត្តិអាទីសុ ឆសុ ឯវ អន្តោគធាតិ ‘‘អដ្ឋកថាយំ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិអាទយោ ឆ បញ្ញត្តិយោវ វុត្តា’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ រូបាទិ វិយ អវិជ្ជមានត្តា បញ្ញាបិតព្ពត្តា ច អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, អវិជ្ជមានស្ស ច សត្តរថាទិអត្ថស្ស បញ្ញាបនតោ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តីតិ ឯវំ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិវចនេន យថាវុត្តា ទុវិធាបិ បញ្ញត្តិ សង្គហិតាតិ អាហ ‘‘អវិជ្ជមាន…បេ… វុត្តា’’តិ. ឥតរេហីតិ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិអាទីហិ អវសេសេហិ បញ្ចហិ, រូបវេទនាទីនំ សត្តរថាទីនញ្ច អត្ថានំ បការេហិ ញាបនតោ តំតំវាចកោ សទ្ទោយេវ វិសយភេទតោ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិអាទិភេទា បញ្ញត្តិ សង្ខាទីហិ ទសហិ បទេហិ វុត្តាតិ អយំ បុរិមោ អត្ថោ, សោ ច យថារុតវសេនេវ បាឡិយា វិញ្ញាយមានត្តា ‘‘បាឡិអនុគតោ ឧជុកោ’’តិ ច វុត្តោ. យទិ ចាតិអាទីសុ សត្តាទិកា យថាវុត្តប្បការា ឧបាទាបញ្ញត្តិ យទិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, សា អត្ថីតិ ន វត្តព្ពា. អវិជ្ជមានា ច សា បញ្ញាបិតព្ពតោ បញ្ញត្តិ ចាតិ តេសំ អាចរិយានំ លទ្ធីតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តស្សា លទ្ធិយា វសេន បញ្ញត្តិបថាតិ វុត្តធម្មានម្បិ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវាបត្តិចោទនេន តត្ថ ទោសំ ទស្សេតិ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិនា. តតោតិ យស្មា អវិជ្ជមានត្តា បញ្ញាបិតព្ពត្តា ច សត្តរថាទីនំ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោ វិយ វិជ្ជមានត្តា បញ្ញាបិតព្ពត្តា ច សព្ពេសំ សភាវធម្មានំ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោ អាបជ្ជតិ, តស្មាតិ អត្ថោ.

‘‘អថា’’តិអាទិនា បញ្ញត្តិបថនិទ្ទេសតោ វិសិដ្ឋស្ស បញ្ញត្តិធម្មនិទ្ទេសស្ស សយមេវ ការណមាសង្កតិ. ‘‘នាបី’’តិអាទិនា តស្ស ការណស្ស អសិទ្ធតំ ទស្សេតិ. ‘‘បុរិសោតិ សង្ខា’’តិអាទីសុ សង្ខាទយោបិ នាមាទីហិ អត្ថតោ អវិសិដ្ឋា វុត្តាតិ អាហ ‘‘សង្ខាទិសទ្ទានំ សមានត្ថត្តា’’តិ. វចនគ្គហណំ វចនុច្ចារណំ. អញ្ញស្សាតិ នាមបញ្ញត្តិំ សន្ធាយាហ. តេសន្តិ សង្កេតគ្គហណវចនគ្គហណានំ. អសមត្ថតា ន សម្ភវតីតិ យោជនា. តមេវ អសម្ភវំ ‘‘យទិ ហី’’តិអាទិនា វិវរតិ. បញ្ញត្តិយាតិ នាមបញ្ញត្តិយា. បញ្ញត្តិបញ្ញាបនេតិ យាយ នាមបញ្ញត្តិយា ឧបាទាយបញ្ញត្តិ រូបាទយោ ច បញ្ញាបីយន្តិ, យា ច សោតទ្វារវិញ្ញាណសន្តានានន្តរមុប្បន្នេន គហិតបុព្ពសង្កេតេន មនោទ្វារវិញ្ញាណសន្តានេន គយ្ហតិ, សា អយំ នាមាតិ តស្សា បញ្ញាបនេ អសង្ករតោ ឋបនេ. អថ វា សោតទ្វារវិញ្ញាណសន្តានានន្តរមុប្បន្នេន មនោទ្វារវិញ្ញាណសន្តានេន បញ្ញត្តិយា គាហាបនេ បរិច្ឆិន្ទនេ. តស្សា អញ្ញា បញ្ញត្តិ វត្តព្ពា សិយាតិ តស្សា នាមបញ្ញត្តិយា ញាបនេ សង្កេតគ្គហណវចនគ្គហណានំ សហការីការណភូតា អញ្ញា នាមបញ្ញត្តិ អត្ថីតិ វត្តព្ពា អនុញ្ញាតព្ពា សិយា. តតោ អត្ថវិជាននមេវ ន សិយាតិ កេវលានិ សង្កេតគ្គហណវចនគ្គហណានិ អត្ថបញ្ញាបនេ វិយ បញ្ញត្តិញាបនេបិ អសមត្ថានិ, បញ្ញត្តិ ច ញាតាយេវ តេសំ សហការីការណំ តំជាននត្ថំ បញ្ញត្តិអនន្តរបរិកប្បនេ ច អនវត្ថានាបត្តីតិ អត្ថាធិគមស្ស សម្ភវោ ឯវ ន ភវេយ្យ.

សង្កេតោ រូបាទីសុ ន កិញ្ចិ ហោតិ, ភូតាទិនិមិត្តំ ភាវនាវិសេសញ្ច ឧបាទាយ វោហរិយមានា កសិណាទិបញ្ញត្តិ វិយ តំ តំ សង្កេតិតព្ពំ សង្កេតករណញ្ច ឧបាទាយ វោហារមត្តោ, តស្ស ច បញ្ញាបិកា នាមបញ្ញត្តីតិ យថាវុត្តទោសាបត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘នាបិ សង្កេតគ្គហណ’’ន្តិ អវោច. ននុ ច អត្ថវិជាននាសម្ភវចោទនេនេវ សង្កេតគ្គហណាភវោបិ ទស្សិតោតិ? សច្ចមេតំ, សង្កេតេ បន អាចរិយានំ មតិភេទោ វិជ្ជតិ. តត្ថ ឯកបក្ខិកោ អយំ ទោសោតិ ទស្សនត្ថំ តស្ស វិសុំ វចនំ វុច្ចមានា រូបាទយោ ធម្មាវចនត្ថា បញ្ញាបិតព្ពា ច, តទភិធាយកោ សទ្ទោ បញ្ញត្តីតិ. ឯត្តាវតា សព្ពវោហារោ សិជ្ឈតីតិ អធិប្បាយេន ‘‘វចន…បេ… ជនំ នត្ថី’’តិ អាហ. បញ្ញត្តិយា វចនភាវោ សិទ្ធោ បដិហននសោតព្ពតាទីបកត្តា តេសំ បាឋានន្តិ អធិប្បាយោ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អត្ថិ កេចិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ វោហារំ សុណន្តិ, និរុត្តិបដិសម្ភិទា បច្ចុប្បន្នារម្មណា’’តិ ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តស្មាតិ យស្មា ‘‘បញ្ញត្តិធម្មា’’តិ បទស្ស យថាវុត្តបញ្ញត្តិយោ អត្ថោតិ ឯតស្មិំ បក្ខេ មាតិកាវណ្ណនាយ វិរោធោ, អដ្ឋកថាយំ អវុត្តតា, ឥមិស្សា បាឡិយា អននុគមោ, សព្ពេ ធម្មា បញ្ញត្តីតិ និទ្ទិសិតព្ពតា, បញ្ញត្តិបថបទស្ស នវត្តព្ពតា, អនវត្ថានាបត្តិតោ អត្ថវិជាននាសម្ភវោតិ អនេកេ ទោសា, វិញ្ញត្តិវិការសហិតស្ស បន សទ្ទស្ស បញ្ញត្តិភាវេ យថាវុត្តទោសាភាវោ អនេកេសំ បាឋប្បទេសានញ្ច អនុលោមនំ, តស្មា. តត្ថ យុត្តំ គហេតព្ពន្តិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘បាឡិ…បេ… តព្ពោ’’តិ.

យទិ សត្តាតិអាទិនា សទ្ទស្ស បញ្ញត្តិភាវេ អដ្ឋកថាយ វិរោធមាហ. ឯវំ បញ្ញត្តិភាវេ យទិ សទ្ទស្ស បញ្ញត្តិភាវោ, តស្ស បរមត្ថតោ វិជ្ជមានត្តា រូបាទិអត្ថស្ស ច បញ្ញាបនតោ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោ ឯវ សិយា, ន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោ. ន ហិ តេ សត្តាទយោ បញ្ញត្តីតិ. ឯវញ្ច អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិយា អភាវោ ឯវ សិយា. វុត្តា ច អដ្ឋកថាយំ (ប. ប. អដ្ឋ. ១ មាតិកាវណ្ណនា) ‘‘អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. ឥតរោ វិសយស្ស អវិជ្ជមានត្តា តស្ស អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោតិ យថាវុត្តវិរោធាភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘អវិជ្ជមានាន’’ន្តិអាទិមាហ. ឥទានិ សត្តាទិវិសយស្ស កេនចិបិ បរិយាយេន អត្ថិតាយ អភាវទស្សនេន តព្ពិសយាយ បញ្ញត្តិយា អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវំយេវ វវត្ថបេតិ ‘‘អយញ្ច វាទោ’’តិ. វិជ្ជមានា ឯវ សត្តាទយោ រូបាទិសភាវាភាវវសេន ‘‘អវិជ្ជមានា’’តិ វុច្ចន្តិ, ន សព្ពថា អភាវតោ. តថា ហិ តថា តថា បញ្ញាបិយមានភាវេន វិញ្ញាយន្តីតិ យថាវុត្តរូបោ វាទោ ‘‘រូបំ អត្ថីតិ? ហេវត្ថិ ហេវ នត្ថីតិ. សេវត្ថិ សេវ នត្ថីតិ. ន ហេវំ វត្តព្ពេ. សេវត្ថិ សេវ នត្ថីតិ. អាមន្តា. អត្ថដ្ឋោ នត្ថដ្ឋោ’’តិ (កថា. ៣០៦) ឯវំ បវត្តាយ ហេវត្ថិកថាយ. តត្ថ ហិ រូបាទយោ ធម្មា រូបាទិសភាវេន អត្ថិ, វេទនាទិសភាវេន នត្ថិ, តស្មា សព្ពមេវិទំ ឯវំ អត្ថិ ឯវំ នត្ថីតិ ឯវំលទ្ធិកេ សន្ធាយ ‘‘រូបំ អត្ថី’’តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស. ‘‘ហេវត្ថិ ហេវ នត្ថី’’តិ វិស្សជ្ជនំ បរវាទិស្ស. អថ នំ សកវាទី យទិ រូបមេវ ឯវំ អត្ថិ ឯវំ នត្ថីតិ លទ្ធិ, ឯវំ សន្តេ សោ ឯវ អត្ថិ សោ ឯវ នត្ថិ នាមាតិ បុច្ឆន្តោ ‘‘សេវត្ថី’’តិ អាហ. ឥតរោ តេនេវ សភាវេន អត្ថិតំ, តេនេវ នត្ថិតំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ សកភាវេន អត្ថិតំ, បរភាវេន នត្ថិតំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. តតោ សកវាទី ‘‘អត្ថដ្ឋោ នត្ថដ្ឋោ’’តិអាទិនា អត្ថិតា វា នត្ថិតា វា អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធា ឯកស្មិំ ធម្មេ វិនា កាលភេទេន អសម្ភវត្តាតិ កិំ ឯកត្តំ អាបជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ បរវាទិំ និគ្គណ្ហាតីតិ. បដិសិទ្ធោតិ ច ‘‘រូបំ ‘រូប’ន្តិ ហេវត្ថិ, រូបំ ‘វេទនា’តិ ហេវ នត្ថី’’តិអាទិនា (កថា. ៣០៦) វុត្តាយ រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណានំ សកភាវេន អត្ថិតាយ បរភាវេន នត្ថិតាយ ច បដិសេធនេន សត្តាទីនម្បិ តថាភាវោ បដិសេធិតោ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ.

រូបាទយោ ន ហោន្តីតិ រូបាទិសភាវា ន ហោន្តិ. តថា តថាតិ សមូហសន្តានាទិវសេន. វិចិត្តសញ្ញា បរិកប្បវសេន ឧប្បជ្ជតិ. យទិ សត្តរថាទិសញ្ញាវលម្ពិតោ វចនត្ថោ វិជ្ជមានោ ន ហោតិ, ននុ សត្តរថាទិអភិលាបា អនរិយវោហារា ជាយន្តីតិ អាហ ‘‘ន ច តេ អភិលាបា’’តិអាទិ. អត្តនោ វសេន កិញ្ចិ អហោន្តំ បញ្ញាបកស្ស វចនស្សេវ វសេន បញ្ញាបិតព្ពត្តា បញ្ញត្តិវោហារំ លភតិ. ឥមិនាវ អធិប្បាយេនាតិអាទិ ‘‘សយំ អវិជ្ជមានោ’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ សន្ធាយាហ. តន្តិ សត្តាទិគ្គហណំ. ‘‘ព្រហ្មវិហារចតុក្កំ សត្តបញ្ញត្តិំ អារព្ភ បវត្តត្តា នវត្តព្ពារម្មណំ នាម ហោតី’’តិអាទិនា អដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៤២១) តត្ថ តត្ថ ន វត្តព្ពន្តិ វុត្តំ. យទិ បរិត្តាទិភាវេន ន វត្តព្ពំ, កថំ អវិជ្ជមានស្ស សត្តាទិកស្ស បច្ចយភាវោតិ អាហ ‘‘ខន្ធសមូហសន្តាន’’ន្តិអាទិ. តន្តិ ខន្ធសមូហសន្តានំ. តទុបាទានភូតន្តិ បុគ្គលោតិ គហណបញ្ញត្តីនំ ការណភូតំ. យទិ បុគ្គលសញ្ញាយ សេវមានស្ស កុសលាទិឧប្បត្តិ ហោតិ, កថំ បុគ្គលទស្សនំ មិច្ឆាទស្សនន្តិ បដិសិទ្ធន្តិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. បថវីធាតុ ឧបលព្ភតីតិ បុគ្គលាភាវេ វិបក្ខវសេន និទស្សនមាហ. ឥទញ្ហេត្ថ អនុមានំ. ន រូបាទយោ វិវេចេត្វា បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ តេសំ អគ្គហណេ តថារូបាយ ពុទ្ធិយា អភាវតោ សេវនាទយោ វិយាតិ. បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ឆិកដ្ឋបរមត្ថេន យោ ឆវិញ្ញាណវិញ្ញេយ្យោតិ សំសរតិ មុច្ចតិ ចាតិ ឯវំ ទិដ្ឋិយា បរិកប្បិតបុគ្គលោវ បដិសេធិតោ, ន វោហារបុគ្គលោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បដិសេ…បេ… ទិដ្ឋី’’តិ អាហ.

គាថាយ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ រូបំ វេទនា សញ្ញា ចេតនា វិញ្ញាណន្តិ ឯតេសុ កំ នាម ធម្មំ សត្តោតិ ជានាសិ នុ, ឯតេសុ ឯកម្បិ សត្តោតិ គណ្ហិតុំ នារហតីតិ ទស្សេតិ. អថ ឯតេហិ អញ្ញោ ឯកោ សត្តោ អត្ថីតិ បច្ចេសិ. ឯវម្បិ មារ ទិដ្ឋិគតំ នុ តេ. នុ-សទ្ទោ ទិដ្ឋិគតមេវេតិ អវធារណត្ថោ. កស្មា? យស្មា សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជោយំ. តមេវត្ថំ វិវរតិ ‘‘នយិធ សត្តូបលព្ភតី’’តិ. យស្មា បច្ចក្ខតោ វា អនុមានតោ វា អនុបលទ្ធិតោ នត្ថិ ឯត្ថ កោចិ សត្តោ នាមាតិ អធិប្បាយោ. យទិ សត្តោ នត្ថិ, កថំ សត្តោ សំសារមាបាទីតិអាទិ នីយតីតិ. កិមេត្ថ នេតព្ពំ, សត្តោតិ វោហារសត្តោ អធិប្បេតោ, យស្មា សត្ត-សទ្ទោ វោហារេ បវត្តតីតិ. ទុតិយគាថាយ សម្ពន្ធំ ទស្សេន្តោ ‘‘សត្តោ បនា’’តិអាទិមាហ. អង្គសម្ភារាតិ អង្គសម្ភារតោ អក្ខចក្កឦសាទិអង្គសម្ភារមុបាទាយាតិ អត្ថោ. សត្តោតិ វោហារោ.

អវិជ្ជមានស្សាតិ អច្ចន្តំ អវិជ្ជមានស្ស សសវិសាណាទិកស្ស. យទិ អច្ចន្តំ អវិជ្ជមានំ, កថំ តំ គយ្ហតីតិ អាហ ‘‘បរិកប្បិត’’ន្តិ. លោកសញ្ញាតំ ឃដាទិ. ឯត្ថ បន យថា អត្តានំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជមានកធម្មានំ តំសន្តតិបតិតានញ្ច កិលេសុបតាបាភាវេន អស្សត្ថភាវបច្ចយតាយ ឧប្បាទាទិរហិតម្បិ និព្ពានំ ‘‘អស្សាសនករស’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ អត្តានំ អារព្ភ បវត្តនកធម្មវសេន ឧប្បាទាទិរហិតាបិ បញ្ញត្តិ បវត្តាតិ វុត្តា. ហេតុអត្ថោ វា អន្តោនីតោតិ បវត្តិតា វោហារិតាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា នាមបញ្ញត្តិ បញ្ញបេតព្ពមត្ថំ គហិតាយេវ បញ្ញាបេតិ, វិញ្ញត្តិ វិយ អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតីតិ សា គហេតព្ពាភាវតោ វុច្ចមានត្ថទ្វារេន វុច្ចមានាតិ វុត្តា. បញ្ញាបិតព្ពបញ្ញត្តិយា បន វុច្ចមានភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តថា បការតោ ញាបនភាវេន ញាបេតព្ពញាបនន្តិ កត្វា គហេតព្ពត្តាយេវ ច តស្សា អនិទ្ធារិតសភាវតា បដិក្ខិត្តា ទដ្ឋព្ពា. ន ហិ សភាវធម្មានំ កក្ខឡផុសនាទិ សរូបតោ សទ្ទេន វចនីយភាវំ ភជតិ, អបិច ខោ នេសំ កាលទេសាទិភេទភិន្នានំ វិនិវត្តអញ្ញជាតិយកោ សជាតិយសាធារណោ បុព្ពសង្កេតានុរូបំ អជ្ឈារោបសិទ្ធោ សាមញ្ញាការោ វចនីយោ. តត្ថាបិ ន វិនា កេនចិ បវត្តិនិមិត្តេន សទ្ទោ បវត្តតីតិ តស្ស បវត្តិនិមិត្តភូតោ លោកសង្កេតសិទ្ធោ តំតំវចនត្ថនិយតោ សាមញ្ញាការវិសេសោ នាម បញ្ញត្តីតិ បុព្ពាចរិយា. សោ ហិ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ សទ្ទំ នាមេតិ, តស្ស តស្ស វា អត្ថស្ស នាមសញ្ញំ ករោតីតិ នាមំ, បការេហិ ញាបនតោ បញ្ញត្តិ ចាតិ.

កស្ស បន សោ អាការវិសេសោតិ? បញ្ញាបេតព្ពត្ថស្សាតិ វេទិតព្ពំ. អនេកាការា ហិ អត្ថាតិ. ឯវញ្ច កត្វា តស្សា បញ្ញត្តិយា គហេតព្ពតាវចនញ្ច សមត្ថិតំ ភវតិ, អវស្សញ្ច ឯតមេវំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. អញ្ញថា វចនវចនីយភេទានំ សង្ករោ សិយា, សព្ពោបិ អត្ថោ សព្ពស្ស សទ្ទស្ស វចនីយោ, សព្ពោ ច សទ្ទោ សព្ពស្ស អត្ថស្ស វាចកោតិ ន ចេត្ថ សង្កេតគ្គហណេនេវ តេសំ បវត្តាតិ សក្កា វត្តុំ វវត្ថិតេសុ ឯវ តេសុ សង្កេតគ្គហណស្ស បវត្តិតោ.

អបរេ បន ‘‘យថា ធូមតោ អគ្គិអនុមានេ ន កេវលេន ធូមេនេវ អគ្គិ វិញ្ញាយតិ, ធូមស្ស បន អគ្គិនា អវិនាភាវសង្ខាតោ សម្ពន្ធោ វិញ្ញាយមានោ ធូមេន អគ្គិ វិញ្ញាយតិ, ឯវំ សទ្ទេន អត្ថវិជាននេ ន កេវលេន សទ្ទេន តទត្ថោ វិញ្ញាយតិ. តំតំសទ្ទស្ស បន តេន តេន អត្ថេន អវិនាភាវសង្ខាតោ សម្ពន្ធោ វិញ្ញាយមានោ តេន តេន សទ្ទេន អត្ថំ ញាបេតីតិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញថា អគ្គហិតសម្ពន្ធេនបិ សទ្ទសវនមត្តេន តទត្ថោ វិញ្ញាយេយ្យាតិ. យោ យមេត្ថ យថាវុត្តរូបោ សម្ពន្ធោ, សោ តស្ស តស្ស អត្ថស្ស សញ្ញាបនភាវេន នាមន្តិ បរមត្ថតោ អភាវា លោកសង្កេតវសេន លោកសង្កេតោតិ វា សិទ្ធោ ញាតោតិ លោកសង្កេតសិទ្ធោតិ, សទ្ទេន បកាសិយមានានំ អត្ថប្បការានំ អធិគមហេតុតាយ បការតោ ញាបនតោ បញ្ញត្តីតិ ច វុត្តោ’’តិ វណ្ណយន្តិ.

សង្ខតាសង្ខតវិនិមុត្តស្សបិ ញេយ្យវិសេសស្ស អភាវេ ឃដាទិសទ្ទាភិធេយ្យា វិយ បថវីផស្សាទិសទ្ទវចនីយោបិ ន លព្ភតិយេវាតិ សព្ពវោហារលោបោ សិយា. យស្មា ច រូបារូបធម្មា បពន្ធសង្ខាតតំតំវិសេសាការវសេនេវ បវត្តន្តិ, ន កេវលា, តស្មា តេសំ តេ សណ្ឋានសមូហអវត្ថាវិសេសាការា យទិបិ បរមត្ថតោ កិញ្ចិ ន ហោន្តិ, បរមត្ថតោ បន វិជ្ជមានានំ រូបាទីនំ ឧបាទានានំ វសេន វិជ្ជមានភាវំ លភិត្វា តំតំគហណានុរូបំ តំតំអភិលាបាធិករណំ ភវតិ. ឧបាទាយបញ្ញត្តិ ហិ ឧបាទានតោ យថា អញ្ញា អនញ្ញាតិ ច ន វត្តព្ពា, ឯវំ សព្ពថា អត្ថិ នត្ថីតិ ច ន វត្តព្ពា. តយោបិ ហិ ឯតេ សន្តាយេវាតិ ឯវំ តាវ មាតិកាវណ្ណនាយ ន កោចិ វិរោធោ. សង្ខាយតិ សំកថីយតីតិ សង្ខាតិ អយមត្ថោ កថេតព្ពភាវេន វចនត្ថេយេវ និរុឡ្ហោ, ន វចនស្មិន្តិ វចនបក្ខស្ស ឧជុកតា សម្ភវតិ. វចនបក្ខោយេវ បាឡិអនុគតោ, ន បរម្បរាគតោ យថាវុត្តោ អត្ថោតិ កុតោ បនេតំ លព្ភា. ន ហិ អនីតោ អត្ថោ បាឡិអននុគតោ, នាបិ សព្ពា បាឡិនីតត្ថា ឯវាតិ យថាវុត្តា ទុវិធា បញ្ញត្តិយោ អដ្ឋកថាយំ ឆហិ បញ្ញត្តីហិ យថាសម្ភវំ វុត្តាយេវាតិ សិទ្ធមេតំ អត្ថីតិ ន វត្តព្ពាតិ.

យទិ បរមត្ថតោ អត្ថិតាបដិសេធោ, ឥដ្ឋមេតំ. អថ វោហារតោ, សត្តរថឃដាទីហិ សត្តរថាទិវចនប្បយោគោយេវ ន សម្ភវេយ្យាតិ. ន ហិ វចនីយរហិតោ វចនប្បយោគោ អត្ថីតិ. បរមត្ថធម្មានំ អសភាវធម្មភូតាយ បញ្ញត្តិយា វិភាគទស្សនត្ថា អធិវចនាទិទុកត្តយទេសនាតិ ន បរមត្ថធម្មានំ រូបាទីនំ បញ្ញត្តិភាវាបត្តីតិ. ន ច បញ្ញត្តិបថបញ្ញត្តិធម្មនិទ្ទេសានំ អវិសេសវចនំ យុត្តំ, សទ្ទស្សេវ បន បញ្ញត្តិភាវេ សិយា កាចិ តេសំ វិសេសមត្តា. បញ្ញាបិតព្ពស្ស អបរមត្ថសភាវស្សេវ បញ្ញត្តិភាវោ អធិប្បេតោតិ ន សព្ពោ បញ្ញត្តិបថោ បញ្ញត្តិសទ្ទេន វុត្តោ, បញ្ញត្តិ ច បញ្ញាបេតព្ពភាវេន វុត្តាតិ បញ្ញត្តិបថបទំ វត្តព្ពមេវ. ឯវញ្ចេតំ ឥច្ឆិតព្ពំ. ឥតរថា សទ្ទស្ស ច បញ្ញាបិតព្ពតាយ បញ្ញត្តិបថភាវោតិ បញ្ញត្តិបទំ ន វត្តព្ពំ សិយាតិ ច សក្កា វត្តុំ, និក្ខេបកណ្ឌេ វិភត្តាយេវ បញ្ញត្តិ ‘‘បុរិសោ មាគណ្ឌិយោ’’តិ ឯត្ថាបិ ទស្សិតាតិ ន ន សក្កា វត្តុំ. តថាបិ ហិ យថាវុត្តឧបាទាយបញ្ញត្តិនាមបញ្ញត្តីនំ សភាវសម្ភវតោតិ សង្ខាទិសទ្ទានំ សមានត្ថតាបិ តេសំ មតិមត្តមេវ, វិញ្ញត្តិ វិយ អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេន្តា សយំ ញាតាយេវ នាមបញ្ញត្តិ បញ្ញាបេតព្ពមត្ថំ បញ្ញាបេតិ គហិតសរូបតាយ បទីបោ វិយ រូបគតវិធំសនេតិ ន បញ្ញត្តិអន្តរបរិកប្បនេន បយោជនំ អត្ថិ បញ្ញាបេតព្ពត្ថបញ្ញាបនេ, នាមបញ្ញត្តិបញ្ញាបនេ បន ឧបាទានភេទភិន្នា ឧបាទាយបញ្ញត្តិ វិយ តំតំវចនវចនត្ថភេទភិន្នា នាមបញ្ញត្តីតិ អញ្ញា បញ្ញត្តិ ឥច្ឆិតា ឯវ. ន ច អនវត្ថានទោសោ តំតំវចនស្ស តទត្ថវិភាវនេ សហការីការណភាវេន បដិនិយតសរូបត្តា. ឯតេន សង្កេតគ្គហណាភាវោបិ បដិសិទ្ធោ ទដ្ឋព្ពោ, តថា នាមបញ្ញត្តិយា បយោជនាភាវោ. ទស្សិតប្បយោជនា ហិ សា បុព្ពេតិ.

‘‘វោហារោ លោកិយសោតេ បដិហញ្ញតី’’តិអាទីសុ សោតព្ពស្ស សទ្ទស្ស វសេន តព្ពិសយភូតា វោហារាទយោ បដិហននសោតព្ពតាបរិយាយេន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. សទ្ទោយេវ វា តត្ថ វោហារាទិសហចារិតាយ តថា វុត្តោ. ន ហិ សក្កា សព្ពត្ថ ឯករសា ទេសនា បវត្តីតិ វត្តុំ. តថា ហិ កត្ថចិ សុខា ទុក្ខា, សុខាបិ វេទនា ទុក្ខាតិ វុច្ចន្តិ, ទុក្ខា សុខា, ទុក្ខាបិ សុខាតិ, ឯវំ យថាវុត្តា ទុវិធាបិ បញ្ញត្តិ អធិវចនាទិបាឋស្ស អត្ថភាវេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តាយេវាតិ. អយំ សង្ខតាសង្ខតវិនិមុត្តំ ញេយ្យវិសេសំ ឥច្ឆន្តានំ វសេន វិនិច្ឆយោ.

១៣១៦. សតិបិ បរេសំ សាមញ្ញាទិនាមការកានំ នាមករណភាវេ បរានបេក្ខតាយ តតោ អតិវិយ យុត្តោ ឥធ នាមករណសភាវោ ឧក្កំសបរិច្ឆេទេន នាមករណត្ថោតិ អធិប្បេតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អញ្ញំ អនបេក្ខិត្វា’’តិអាទិមាហ. នាមករណសភាវតា ន ហោតិ អសភាវិកតាយ កទាចិទេវ បវត្តិតោ ចាតិ អធិប្បាយោ. សភាវសិទ្ធត្តាតិ វេទនាទីនំ វេទនាទិនាមករណធម្មតំ អាហ. យទិ វេទនាទីនំ កេនចិ អកតំ សកនាមំ អាទាយយេវ បវត្តនតោ ឱបបាតិកនាមានំ នាមករណដ្ឋេន នាមភាវោ, ឯវំ សតិ បថវីអាទីនម្បិ នាមភាវោ អាបជ្ជតិ, អញ្ញថា បថវីអាទិនិទស្សនមេវ ន សិយាតិ អនុយោគំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘បថវីអាទិនិទស្សនេនា’’តិអាទិ. ឯកទេសសាមញ្ញេន ហិ យថាធិប្បេតេន ឧបមា ហោតិ, ន សព្ពសាមញ្ញេនាតិ. ឯវម្បិ យទិ សភាវសិទ្ធនាមត្តា វេទនាទយោ នាមំ, បថវីអាទីនម្បិ អនិវត្តនីយោ នាមភាវោតិ អាហ ‘‘និរុឡ្ហត្តា’’តិអាទិ. តេន យំនិមិត្តំ វេទនាទីសុ នាមសទ្ទប្បវត្តិ, សតិបិ តទញ្ញេសំ តំនិមិត្តយោគេ គោ-សទ្ទោ វិយ កុក្កុដាទិសត្តបិណ្ឌេ និរុឡ្ហតោ វេទនាទីសុ នាម-សទ្ទោ បវត្តោតិ ទស្សេតិ. តថា ហិ អនេកេសុ សុត្តបទេសេសុ តេសំយេវ នាមវោហារោ ទិស្សតិ. នាមតានាបត្តិ វុត្តា កេសកុម្ភាទិនាមន្តរាបជ្ជនតោ. ឯតមេវត្ថំ និទស្សនភាវេន ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា វិវរតិ. យទិបិ សមូហាទិឃនវិនិព្ភោគាភាវតោ វេទនាទិអរូបធម្មេសុបិ បិណ្ឌាការេន គហណំ បវត្តតិ, តំ បន យេភុយ្យេន អត្ថាតិបរិកប្បមុខេន ឯកធម្មវសេនេវ, ន សមូហវសេនាតិ វុត្តំ ‘‘អញ្ញេន…បេ… នត្ថី’’តិ.

បកាសកបកាសិតព្ពភាវោ វិសយិវិសយភាវោ ឯវ. អធិវចនសម្ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ. សោ នាមមន្តរេន គហេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ បាកដោតិ និទស្សនភាវេន វុត្តោ. ‘‘អធិវចនសម្ផស្សោ វិយា’’តិ វចនេន មនោសម្ផស្សតប្បការានមេវ នាមភាវោ សិយា, ន បដិឃសម្ផស្សតប្បការានន្តិ អាសង្កាយ និវត្តនត្ថំ ‘‘បដិឃសម្ផស្សោបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បញ្ចវិញ្ញាណសហគតោ ផស្សោ បដិឃសម្ផស្សោ. បិ-សទ្ទោ សម្ភាវនេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – វិសយីវិសយសង្ឃដ្ដនសមុប្បត្តិយា អញ្ញផស្សតោ ឱឡារិកោបិ បដិឃសម្ផស្សោ ន រូបធម្មា វិយ វិភូតាការោ, តតោ នាមាយត្តគហណិយភាវោ នាមស្សេវាតិ. អរូបតាយ វាតិអាទិនា សាមញ្ញតោ វិសេសតោ ច បដិឃសម្ផស្សស្ស ឧបចារវសេន នាមភាវមាហ. បច្ឆិមបុរិមានន្តិ ‘‘នាមញ្ច រូបញ្ចា’’តិ ឥមំ អនុបុព្ពិំ សន្ធាយ វុត្តំ. សតិបិ រូបស្សាតិអាទិនា នាមវោហារហេតុំ អនញ្ញសាធារណំ និព្ពានស្ស អធិបតិបច្ចយភាវំ ឯវ វិភាវេតិ, យតោ អរិយានំ អញ្ញវិសយវិនិស្សដំ និន្នបោណបព្ភារភាវេន អសង្ខតធាតុយំ ឯវ ចិត្តំ បវត្តតីតិ.

១៣១៨. វដ្ដស្មិំ អាទីនវបដិច្ឆាទនតោ តទស្សាទនាភិនន្ទនតោ ច វដ្ដស្ស មូលំ បធានការណន្តិ វដ្ដមូលំ.

១៣២០. ឯកេកស្មិំ រូបាទិកេ យថាភិនិវិដ្ឋេ វត្ថុស្មិំ អហំមានាធារនិមិត្តតំ កុសលាកុសលតព្ពិបាកលោកាធារតញ្ច សមារោបេត្វា បវត្តគ្គហណវិសេសោ. យា កាចិ ទិដ្ឋិ និវិសមានា ធម្មសភាវំ អតិច្ចបរាមសនាការេនេវ និវិសតីតិ វុត្តំ ‘‘បរាមសន្តីតិ អត្ថោ’’តិ.

១៣៣២. ចេតនាប្បធានោ សង្ខារក្ខន្ធោតិ កត្វា ‘‘យាយ ចេតនាយា’’តិអាទិ វុត្តំ.

១៣៣៣. ទុន្នាមំ គារយ្ហនាមំ. អនុបសង្កមន្តស្សាតិអាទិនា សេវនភជនានំ វិសេសមាហ.

១៣៣៦. អាបត្តិអាបត្តិវុដ្ឋានបរិច្ឆេទជាននូបាយទស្សនំ សហ វត្ថុនា សហ កម្មវាចាយាទិវចនន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘វត្ថុវីតិក្កមតោ’’តិអាទិមាហ. ‘‘អាបត្តិកុសលតា អាបត្តិវុដ្ឋានកុសលតា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១១៩) ហិ វុត្តន្តិ. ការណជាននេន ផលំ សុដ្ឋុ ញាតំ ហោតីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អាបត្តិយា វា’’តិអាទិមាហ.

១៣៤២. តស្សាតិ មនសិការកុសលតាយ.

១៣៤៤. អនុប្បជ្ជមានានេវ អនុប្បជ្ជន្តានេវ.

១៣៤៨. អករណេន អនាទរវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

១៣៥០. ផេគ្គុរុក្ខស្ស សិគ្គុអាទិកស្ស.

១៣៥២. ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្សាតិ ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរណស្ស. អសំវុតចក្ខុន្ទ្រិយស្សេវ ហេតូតិ ចក្ខុទ្វារិកស្ស អភិជ្ឈាទិអន្វាស្សវនស្ស តំទ្វារិកវិញ្ញាណស្ស វិយ ចក្ខុន្ទ្រិយំ បធានការណំ. សតិ ហិ អសំវុតត្តេ ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស តេ តេ អន្វាស្សវន្តីតិ អសំវរិយមានចក្ខុន្ទ្រិយហេតុកោ សោ អសំវរោ តថាវុត្តោតិ អដ្ឋកថាយ អធិប្បាយំ ទស្សេតិ. ឥទានិ យថាវុត្តេ អធិប្បាយេ ឋត្វា ‘‘យត្វាធិករណន្តិ ហី’’តិអាទិនា បាឡិយា យោជនំ ទស្សេតិ. កស្ស ចាតិ បការំ បុច្ឆតិ, កថំវិធស្ស កថំសណ្ឋិតស្សាតិ អត្ថោ. ន ហិ សរូបេ វុត្តេ បុន សរូបបុច្ឆាយ បយោជនំ អត្ថិ. អន្វាស្សវន្តិ អភិជ្ឈាទយោ. តទុបលក្ខិតន្តិ អន្វាស្សវូបលក្ខិតំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតន្តិ យោជនា.

យថាសម្ភវន្តិ ទុស្សីល្យាសំវរោ មនោទ្វារវសេន, សេសាសំវរោ ឆទ្វារវសេន យោជេតព្ពោ. មុដ្ឋស្សច្ចាទីនំ សតិបដិបក្ខាកុសលធម្មាទិភាវតោ សិយា បញ្ចទ្វារេ ឧប្បត្តិ, ន ត្វេវ កាយិកវាចសិកវីតិក្កមភូតស្ស ទុស្សីល្យស្ស តត្ថ ឧប្បត្តិ បញ្ចទ្វារិកជវនានំ អវិញ្ញត្តិជនកត្តាតិ តមេវ យថាសម្ភវំ ‘‘ន ហិ បញ្ចទ្វារេ’’តិអាទិនា វិវរតិ.

យថា កិន្តិ យេន បការេន ជវនេ ឧប្បជ្ជមានោ អសំវរោ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយេ អសំវរោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ និទស្សនំ កិន្តិ អត្ថោ. តត្ថាយំ បវត្តិក្កមោ – បញ្ចទ្វារេ រូបាទិអារម្មណេ អាបាថគតេ និយមិតាទិវសេន កុសលាកុសលជវនេ ឧប្បជ្ជិត្វា ភវង្គំ ឱតិណ្ណេ មនោទ្វារិកជវនំ តំយេវារម្មណំ កត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ, បុន តស្មិំយេវ ទ្វារេ ‘‘ឥត្ថិបុរិសោ’’តិអាទិនា វវត្ថបេត្វា ជវនំ ភវង្គំ ឱតរតិ. បុន វារេ បសាទរជ្ជនាទិវសេន ជវនំ ជវតិ. បុន យទិ តំ អារម្មណំ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, តំសទិសមេវ បញ្ចទ្វារាទីសុ ជវនំ តទា ឧប្បជ្ជមានកំ សន្ធាយ ‘‘ឯវមេវ ជវនេ ទុស្សីល្យាទីសុ ឧប្បន្នេសុ តស្មិំ អសំវរេ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អយំ បន ឧក្កដ្ឋនយោ បរិចិតារម្មណំ សន្ធាយ វុត្តោ, អបរិចិតេ អន្តរន្តរា បញ្ចទ្វារេ ឧប្បជ្ជិត្វា តទនុរូបំ មនោទ្វារេបិ ឧប្បជ្ជតីតិ. ទ្វារភវង្គាទីនំ ជវនេន សម្ពន្ធោ ឯកសន្តតិបរិយាបន្នតោ ទដ្ឋព្ពោ.

សតិ ទ្វារភវង្គាទិកេតិ បច្ចយភាវេន បុរិមនិប្ផន្នំ ជវនកាលេ អសន្តម្បិ ភវង្គាទិ ចក្ខាទិ វិយ ផលនិប្ផត្តិយា សន្តញ្ញេវ នាមាតិ វុត្តំ. ន ហិ ធរមានំយេវ សន្តន្តិ វុច្ចតីតិ. ពាហិរំ វិយ កត្វាតិ បរមត្ថតោ ជវនស្ស ពាហិរភាវេ ឥតរស្ស ច អព្ភន្តរភាវេ អសតិបិ ‘‘បភស្សរមិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តញ្ច ខោ អាគន្តុកេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋ’’ន្តិអាទិវចនតោ (អ. និ. ១.៤៩) អាគន្តុកភូតស្ស កទាចិ កទាចិ ឧប្បជ្ជមានស្ស ជវនស្ស ពាហិរភាវោ តព្ពិធុរសភាវស្ស ឥតរស្ស អព្ភន្តរភាវោ បរិយាយតោ វុត្តោតិ ទស្សេតិ. អសំវរហេតុភាវាបត្តិតោតិ ទ្វារាទីនំ អសំវរហេតុភាវាបជ្ជនស្ស បាកដភាវំ សន្ធាយាហ. ឧប្បន្នេ ហិ អសំវរេ ទ្វារាទីនំ តស្ស ហេតុភាវោ បញ្ញាយតីតិ. ទ្វារភវង្គាទិមូសនន្តិ ទ្វារភវង្គាទីសុ មូសនំ. យស្មិញ្ហិ ទ្វារេ អសំវរោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តត្ថ ទ្វារាទីនំ សំវរូបនិស្សយភាវំ ឧបច្ឆិន្ទន្តោយេវ បវត្តតីតិ. តេនេវាហ ‘‘កុសលភណ្ឌវិនាសន’’ន្តិ.

ឯត្ថ ច ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា’’តិអាទិបាឡិយំ សំវរោ, សំវរិតព្ពំ, សំវរណុបាយោ, យតោ ច សោ សំវរោ, យត្ថ ច សោ សំវរោតិ ឥមំ បភេទំ ទស្សេត្វា យោជេតព្ពា. កថំ? ‘‘រក្ខតិ…បេ… សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ ឯតេន សំវរោ វុត្តោ. សតិំ បច្ចុដ្ឋបេតីតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោតិ. ចក្ខាទិ សំវរិតព្ពំ. ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហីតិ សំវរណុបាយោ. ‘‘យត្វាធិករណ’’ន្តិអាទិនា សំវរណាវធិ. រូបាទយោ សំវរវិសយោតិ. កិញ្ច បដិសង្ខាភាវនាពលសង្គហិតភាវេន ទុវិធោបិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ? តត្ថ បុរិមេន វិសយេសុ អាទីនវទស្សនំ, ឥតរេន អាទីនវប្បហានំ. តថា បុរិមេន បរិយុដ្ឋានប្បហានំ, ឥតរេន អនុសយប្បហានំ. តថា បុរិមោ លោកិយមគ្គសង្គហិតោ, ទុតិយោ លោកុត្តរមគ្គសង្គហិតោតិ អយម្បិ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

១៣៥៣. ទវត្ថាទិអភិលាសោតិ ទវោ ឯវ អត្ថោ បយោជនន្តិ ទវត្ថោ, សោ អាទិ យេសំ តេ ទវត្ថាទយោ. តេសុ, តេសំ វា អភិលាសោ, ទវោ វា អត្ថោ ឯតស្សាតិ ទវត្ថោ, តទាទិកោ ទវត្ថាទិ, កោ បន សោតិ អាហ ‘‘អភិលាសោ’’តិ. អាហារបរិភោគេ អសន្តុស្សនាតិ អាហារបរិភោគេ អតិត្តិ. ពហុនោ ឧឡារស្ស ច បត្ថនាវសេន បវត្តា ភិយ្យោកម្យតា អសន្តុស្សនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ យុជ្ជតិ.

១៣៥៥. មជ្ជនាការេន បវត្តិ មានស្សេវាតិ កត្វា ‘‘មានោវ មានមទោ’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ ជាតិមទាទយោ ‘‘មានោ មញ្ញនា’’តិអាទិនា មានភាវេនេវ វិភត្តាតិ. ខុទា នាម កម្មជតេជោ. តំ បន អភុត្តេ ភុត្តេ ច ឧប្បជ្ជតីតិ យំ តត្ថ អាមាសយសង្ខាតស្ស សរីរទេសស្ស បីឡនតោ វិហិំសាសទ្ទវចនីយំ, តទេវ ទស្សេតព្ពំ, ឥតរញ្ច និវត្តេតព្ពន្តិ អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកត្តេន ខុទា វិសេសិតាតិ អាហ ‘‘ខុទាយ វិសេសន’’ន្តិ. យេ បន ‘‘កម្មជតេជបច្ចយា ទុក្ខា វេទនា ខុទា’’តិ វទន្តិ, តេសំ អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកាតិ វិសេសនមេវ ន យុជ្ជតិ. សតិបិ តស្មិំ ភូតត្ថកថនេ វិហិំសូបរតិបុរាណវេទនាបដិហននានំ វិសេសាភាវោ អាបជ្ជតីតិ បុរិមោយេវេត្ថ អត្ថោ. ឯតាសំ កោ វិសេសោតិ អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកវេទនា, ភុត្តបច្ចយា ន ឧប្បជ្ជនកវេទនាតិ ទ្វេបិ ចេតា វេទនា យាវតា អនាគតាយេវាតិ អធិប្បាយោ. សតិបិ អនាគតត្តេ បុរិមា ឧប្បន្នសទិសី, ឥតរា បន អតំសទិសី អច្ចន្តំ អនុប្បន្នាវាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. តេនេវ ‘‘យថាបវត្តា’’តិ បុរិមាយំ វុត្តំ, ឥតរត្ថ ច ‘‘អប្បវត្តា’’តិ. អថ វា អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកវេទនា បុព្ពេ កតកម្មស្ស វិបាកត្តា បុរាណវេទនា នាម. អប្បច្ចវេក្ខណាទិអយុត្តបរិភោគបច្ចយា បច្ចវេក្ខណាទិយុត្តបរិភោគតោ អាយតិំ ន ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ ភុត្តបច្ចយា ន ឧប្បជ្ជនកវេទនា នវវេទនា នាម. វិហិំសានិមិត្តតា វិហិំសានិព្ពត្តតា.

យាបេន្តិ ឯតេនាតិ យាបនាតិ វុត្តស្ស សរីរយាបនការណស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្សបិយាបនការណន្តិ ឥមស្ស វិសេសស្សទស្សនត្ថំ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយយាបនត្ថាយា’’តិ វត្វា ន កេវលំ ជីវិតិន្ទ្រិយស្សេវ យាបនការណមាហារោ, អថ ខោ ឋានាទិបវត្តិអាការវិសេសយុត្តស្ស សកលសរីរស្សបិ យាបនការណន្តិ តំទីបនត្ថំ យាត្រាតិ វចនន្តិ យាបនា មេ ភវិស្សតីតិ អវិសេសេន វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ អវិច្ឆេទសង្ខាតា យាបនា យាត្រា’’តិ អាហ. អដ្ឋានយោជនអបរិភោគទុប្បរិភោគាទិវសេន សទ្ធាទេយ្យស្ស វិនាសនំ សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនំ. យេនាតិ គណភោជនលក្ខណប្បត្តស្ស ថូបីកតាទិកស្ស វា បដិគ្គហណេន. សាវជ្ជំ សនិន្ទំ បរិភោគំ ករោតីតិ វា អត្ថោ.

ឥរិយា…បេ… វុត្តន្តិ សុខំ បវត្តមានេហិ ឥរិយាបថេហិ តេសំ តថាបវត្តិយា ការណន្តិ គហិតត្តា វិទិតត្តា យថាវុត្តភុញ្ជនបិវនានិ បុព្ពកាលកិរិយាភាវេន វុច្ចមានានិ ឥរិយាបថកត្តុកានិ វិយ វុត្តានីតិ អត្ថោ. យថា ហិ ‘‘បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិ (ម. និ. ១.២៧១; ២.១៨២) ទស្សនស្ស ខយហេតុតា, ‘‘ឃតំ បិវិត្វា ពលំ ភវតិ, សីហំ ទិស្វា ភយំ ភវតី’’តិ ច បានទស្សនានំ ពលភយហេតុតា វុច្ចតិ, ឯវំ ភុញ្ជនបិវនានំ ឥរិយាបថសុខប្បវត្តិហេតុភាវោ វុត្តោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សុលភានវជ្ជភាវោ វិយ អប្បភាវោបិ បច្ចយានំ បរមសល្លេខវុត្តីនំ សុខវិហារាយ បរិយត្តោតិ ចីវរសេនាសនានំ អប្បភាវុក្កំសានុជាននវសេន បវត្តាហិ អនន្តរគាថាហិ ឥធាបិ ធម្មសេនាបតិនា សុខវិហារាយ បរិយត្តោ អប្បភាវុក្កំសោ អនុញ្ញាតោតិ វិញ្ញាយតីតិ ‘‘បុនបី’’តិអាទិនា ‘‘ភុត្វានា’’តិ បាឋំ សមត្ថយតិ.

១៣៦៨. សតិអាទិធម្មាតិ សតិបញ្ញាសមាធិវីរិយសម្មាវាចាទិធម្មា, យេ ឆហិ ទុកេហិ បរិគ្គហិតា.

១៣៧៣. បដិវិជ្ឈិតព្ពេហិ បដិវេធោ វុត្តោ. វិសយេនបិ ហិ វិសយី វុច្ចតិ សហចរភាវតោ. យថា –

‘‘ឧប្បាទេត្វាន សំវេគំ, ទុក្ខេនស្ស ច ហេតុនា;

វឌ្ឍយិត្វា សម្មសិត្វា, មុត្តិយា មគ្គមព្រវី’’តិ

‘‘សច្ចបរិយោសានេ’’តិ ច.

យថា ទុក្ខាទីនំ បរិញ្ញាទិវសេន បវត្តមានំ បដិវេធញាណំ អសម្មោហតោ តេ អវិលោមេត្វា អវិរោធេត្វា បវត្តតិ នាម, ឯវំ តទុបនិស្សយភាវំ វិបស្សនាញាណម្បិ យថាពលំ តេ អវិលោមេត្វា បវត្តតីតិ ចតុន្នំ សច្ចានំ អនុលោមន្តិ វុត្តន្តិ ទុតិយោ អត្ថវិកប្បោ វុត្តោ. ឯត្ថ ច ‘‘ចតុន្នំ សច្ចាន’’ន្តិ បទំ វិនា ឧបចារេន វុត្តំ, បុរិមស្មិំ ឧបចារេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សម្មាទិដ្ឋិប្បធានត្តា វា សេសមគ្គង្គានំ មគ្គសច្ចេកទេសស្ស បដិវេធស្ស អនុលោមំ សមុទាយានុលោមំ វុត្តំ, ចតុសច្ចេកទេសស្ស មគ្គស្ស វា.

១៣៨០. ខយសមយេតិ ខយសមូហេ. ‘‘កិលេសានំ ខយវសេន បវត្តធម្មបុញ្ជេ’’តិ ច វទន្តិ.

១៣៨១. អបរិពន្ធភាវេន និរាសង្កា, អារម្មណេ អភិរតិភាវេន ច បវត្តិ អធិមុច្ចនដ្ឋោតិ អាហ ‘‘អនិ…បេ… ត្តនដ្ឋេនា’’តិ.

១៣៨២. អរិយមគ្គប្បវត្តិយា ឧត្តរកាលំ បវត្តមានំ ផលញាណំ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសានំ ខយបរិយោសានេ បវត្តត្តា ‘‘ខីណន្តេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. យស្មា បន តំ មគ្គានន្តរំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា មគ្គេន ឋានសោ ខីណេសុ កិលេសេសុ តេសំ ខីណភាវានន្តរំ បវត្តមានំ ខីណភាវានំ បឋមកាលេ បវត្តន្តិបិ វុច្ចតីតិ ទុតិយោ វិកប្បោ វុត្តោ.

ទុកនិក្ខេបកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និក្ខេបកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.