ឧទ្ទេសវណ្ណនា

កេនចីតិ រូបេន វា អរូបេន វា. ចិត្តុប្បាទេន តាវ រូបស្ស សមយវវត្ថានំ ន សក្កា កាតុំ អព្យាបិតាយ អនេកន្តិកតាយ ចាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អចិត្តសមុដ្ឋានសព្ភាវតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ ចិត្តស្ស តីសុ ខណេសុ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមស្មិំ តាវ វាទេ ចិត្តុប្បត្តិសមយេន រូបូបបត្តិសមយស្ស វវត្ថានំ មា ហោតុ, ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ សព្ពម្បិ រូបំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមស្មិំ បន វាទេ កថន្តិ? ឯត្ថាបិ អចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ ចិត្តេន សហុប្បាទេបិ អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបំ វិយ អចិត្តបដិ ពន្ធុប្បាទតាយ ន ចិត្តេន វវត្ថាបេតព្ពសមយន្តិ វុត្តំ ‘‘អចិត្តសមុដ្ឋានសព្ភាវតោ’’តិ. តេន ចិត្តុប្បាទេន រូបស្ស សមយវវត្ថានំ ន ព្យាបីតិ ទស្សេតិ. អនេកចិត្តសមុដ្ឋានតាយ វវត្ថានាភាវតោតិ សម្ពន្ធោ. និយតេ ហិ សមុដ្ឋាបកចិត្តេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស សិយា វវត្ថានន្តិ.

កេសញ្ចីតិ កាមាវចរកុសលាទីនំ. កត្ថចីតិ អារុប្បេ. កេសញ្ចីតិ វា កេសញ្ចិ បញ្ចវោការវិបាកានំ. កត្ថចីតិ បដិសន្ធិក្ខណេ ចរិមក្ខណេ ច. ‘‘តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១) ចិត្តសហភាវិនំ ឯវ ចិត្តេន សមយវវត្ថានំ កតន្តិ វុត្តំ ‘‘អចិត្តសហភុភាវតោ’’តិ. តេសន្តិ ឧបាទារូបានំ. យោ យស្ស សហភាវេន ឧបការកោ, សោ ឯវ តស្ស សមយវវត្ថាបកភាវេន វុត្តោតិ អាហ ‘‘សហជាត…បេ… ត្តនតោ’’តិ. នាបិ មហាភូតេហីតិអាទិនា វវត្ថានាភាវមេវ ទស្សេតិ. កេសញ្ចីតិ អកម្មជាទីនំ. កេហិចីតិ កម្មជាទីហិ. បវត្តិតោតិ បវត្តនតោ. សហាតិ ឯកស្មិំ កាលេ. អភាវាតិ និយោគតោ អភាវា.

វិញ្ញត្តិ …បេ… ន សក្កា វត្តុំ មហាភូតេហិ សមយវវត្ថានេ ករិយមានេ តេហិ អយាវភាវិតតាយាតិ អធិប្បាយោ. ឯកស្មិំ កាលេតិអាទិនាបិ មហាភូតេហិ សមយនិយមនេ វវត្ថានាភាវមេវ វិភាវេតិ. ‘‘តថា វិភជនត្ថ’’ន្តិ, ‘‘អវិភត្តំ អព្យាកតំ អត្ថីតិ ទស្សេតុ’’ន្តិ ច ឥមេសំ បទានំ ‘‘វិភត្តំ អវិភត្តញ្ច សព្ពំ សង្គណ្ហន្តោ អាហា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. សមយវវត្ថានំ កត្វា និទ្ទិសិយមានស្ស និប្បទេសតាយ អសម្ភវតោ ឯកទេសំ និទ្ទិសិត្វា សាមញ្ញេន និគមនំ យុត្តំ, អកត្វា បន សមយវវត្ថានំ សរូបតោ និទ្ទិសនេន តថាតិ ឥមមត្ថំ អាហ ‘‘សមយវវត្ថានេនា’’តិអាទិនា. អវិភត្តេតិ វិបាកកិរិយាព្យាកតំ វិយ ន បុព្ពេ វិភត្តេ. វិភជិតព្ពេតិ ភេទវន្តតាយ វិភជនារហេ. ទស្សិតេតិ ឧទ្ទិសនវសេន ទស្សិតេ. វុត្តមេវត្ថំ វិត្ថារតរេន ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ បនា’’តិអាទិមាហ.

វិបាកាទិធម្មានំ នយនំ នយោ, សោវ ទស្សនន្តិ នយទស្សនំ. ‘‘ទេសនា’’តិ វុត្តំ ហេដ្ឋា គហណមេវ នយទស្សនន្តិ. ទុតិយវិកប្បេ បន កាមាវចរាទិភាវេន នីយតីតិ នយោ, កិរិយាព្យាកតំ. តស្ស ទស្សនំ នយទស្សនន្តិ យោជេតព្ពំ. ទុកាទីសុ និទ្ទេសវារេ ច ហទយវត្ថុនោ អនាគតត្តា តំ អគ្គហេត្វា បឋមវិកប្បោ វុត្តោ, ឯកកេ បន វត្ថុបិ គហិតន្តិ ‘‘ហទយវត្ថុញ្ចា’’តិ ទុតិយវិកប្បេ វុត្តំ. កិំ បន ការណំ ទុកាទីសុ និទ្ទេសវារេ ច ហទយវត្ថុ ន គហិតន្តិ? ឥតរវត្ថូហិ អសមានគតិកត្តា ទេសនាភេទតោ ច. យថា ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ឯកន្តតោ ចក្ខាទិនិស្សយានិ, ន ឯវំ មនោវិញ្ញាណំ ឯកន្តតោ ហទយវត្ថុនិស្សយំ, និស្សិតមុខេន ច វត្ថុទុកាទិទេសនា បវត្តា. យម្បិ ឯកន្តតោ ហទយវត្ថុនិស្សយំ, តស្ស វសេន ‘‘អត្ថិ រូបំ មនោវិញ្ញាណស្ស វត្ថូ’’តិអាទិនា ទុកាទីសុ វុច្ចមានេសុបិ តទនុកូលអារម្មណទុកាទយោ ន សម្ភវន្តិ. ន ហិ ‘‘អត្ថិ រូបំ មនោវិញ្ញាណស្ស អារម្មណំ, អត្ថិ រូបំ ន មនោវិញ្ញាណស្ស អារម្មណ’’ន្តិអាទិនា សក្កា វត្តុន្តិ វត្ថារម្មណទុកទេសនា ភិន្នគតិកា សិយុំ, សមានគតិកា ច តា ទេសេតុំ ភគវតោ អជ្ឈាសយោ. ឯសា ហិ ភគវតោ ទេសនា បកតិ. តេនេវ ហិ និក្ខេបកណ្ឌេ ចិត្តុប្បាទវិភាគេន អវុច្ចមានត្តា អវិតក្កាវិចារបទវិស្សជ្ជនេ វិចារោតិ វត្តុំ ន សក្កាតិ អវិតក្កវិចារមត្តបទវិស្សជ្ជនេ លព្ភមានោបិ វិតក្កោ ន ឧទ្ធដោ, អញ្ញថា វិតក្កោ ចាតិ វត្តព្ពំ សិយាតិ. ឯវំ ឥតរវត្ថូហិ អសមានគតិកត្តា ទេសនាភេទតោ ច ទុកាទីសុ ឧទ្ទេសេ ន គហិតំ. ឧទ្ទិដ្ឋស្សេវ ហិ និទ្ទិសនតោ និទ្ទេសេបិ ន គហិតំ ហទយវត្ថូតិ វទន្តិ.

ចក្ខាទិទសកា សត្តាតិ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយឥត្ថិភាវបុរិសភាវទសកា សត្ត, ឯកសន្តានវសេន វា ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយភាវវត្ថុទសកា សត្ត. និព្ពានស្ស អសតិបិ បរមត្ថតោ ភេទេ បរិកប្បិតភេទោបិ ភេទោយេវ វោហារវិសយេតិ កត្វា សោបាទិសេសាទិភេទោ វុត្តោ.

៥៨៤. កិញ្ចាបិ អញ្ញត្ថ កុក្កុដណ្ឌសណ្ឋានេ បរិមណ្ឌល-សទ្ទោ ទិស្សតិ, ចក្កសណ្ឋានតា បន វដ្ដសណ្ឋានេ ចក្កវាឡេ វុច្ចមានោ បរិមណ្ឌល-សទ្ទោ វដ្ដបរិយាយោ សិយា. អនេកត្ថា ហិ សទ្ទាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘វដ្ដំ បរិមណ្ឌល’’ន្តិ. ឯត្ថ ច សិនេរុយុគន្ធរាទីនំ សមុទ្ទតោ ឧបរិអធោភាគានំ វសេន ឧព្ពេធោ វុត្តោ, អាយាមវិត្ថារេហិបិ សិនេរុ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សបរិមាណោវ. យថាហ ‘‘សិនេរុ, ភិក្ខវេ, បព្ពតរាជា ចតុរាសីតិ យោជនសហស្សានិ អាយាមេន, ចតុរាសីតិ យោជនសហស្សានិ វិត្ថារេនា’’តិ (អ. និ. ៧.៦៦). សិនេរុំ បាការបរិក្ខេបវសេន បរិក្ខិបិត្វា ឋិតា យុគន្ធរាទយោ, សិនេរុយុគន្ធរាទីនំ អន្តរេបិ សីតសមុទ្ទា នាម. ‘‘តេ វិសាលតោ យថាក្កមំ សិនេរុអាទីនំ អច្ចុគ្គមនសមានបរិមាណា’’តិ វទន្តិ.

កោដិសតសហស្សចក្កវាឡស្សេវ អាណាខេត្តភាវោ ទសសហស្សចក្កវាឡស្ស ជាតិខេត្តភាវោ វិយ ធម្មតាវសេនេវ វេទិតព្ពោ. វិកប្បសមានសមុច្ចយវិភាវនេសុ វិយ អវធារណេ អនិយមេ ច វា-សទ្ទោ វត្តតីតិ តថា យោជនា កតា. អនេកត្ថា ហិ និបាតាតិ. តត្ថ អនេកន្តិកត្ថោ អនិយមត្ថោ.

សីលាទិវិសុទ្ធិសម្បាទនេន, ចតុធាតុវវត្ថានវសេនេវ វា មហាកិច្ចតាយ មហន្តេន វាយាមេន. សតិបិ លក្ខណាទិភេទេ ឯកស្មិំ ឯវ កាលេ ឯកស្មិំ សន្តានេ អនេកសតសហស្សកលាបវុត្តិតោ មហន្តានិ ពហូនិ ភូតានិ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានានីតិ វា មហាភូតានិ យថា ‘‘មហាជនោ’’តិ. ឯវន្តិ ‘‘ឧបាទាយ បវត្ត’’ន្តិ អត្ថេ សតិ បដិច្ចសមុប្បន្នតា វុត្តា ហោតិ បច្ចយសម្ភូតតាទីបនតោ. ឧបាទាយតីតិ ឧបាទាយតិ ឯវាតិ អធិប្បាយោ. តេនេវាហ ‘‘ឯកន្តនិស្សិតស្សា’’តិ. ‘‘ភវតិ ហិ និស្សយរូបានំ សាមិភាវោ’’តិ អាធារាធេយ្យសម្ពន្ធវចនិច្ឆាយ អភាវេ អាធារភូតោបិ អត្ថោ សំសាមិសម្ពន្ធវចនិច្ឆាយ សាមិភាវេន វុច្ចតិ យថា ‘‘រុក្ខស្ស សាខា’’តិ អធិប្បាយោ.

តិវិធរូបសង្គហវណ្ណនា

៥៨៥. វិញ្ញត្តិទុកោ ចាតិ ច-សទ្ទេន ចិត្តសហភុចិត្តានុបរិវត្តិទុកាបិ សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា. សក្កា ហិ ឯតេន នយេន…បេ… វិញ្ញាតុន្តិ ឯត្ថ បញ្ចវីសាយ តាវ វត្ថុទុកេសុ បឋមទុកបញ្ចកាទយោ ចុទ្ទសហិបិ បកិណ្ណកទុកេហិ អវសិដ្ឋេហិ វត្ថុទុកេហិ បញ្ចវីសាយ អារម្មណទុកេហិ បញ្ចហិ ពាហិរាយតនទុកេហិ រូបធាតុទុកាទីហិ បញ្ចហិ ធាតុទុកេហិ បច្ឆិមកេហិ តីហិ ឥន្ទ្រិយទុកេហិ ទ្វាទសហិបិ សុខុមរូបទុកេហិ បឋមាទិវជ្ជេហិ អវសិដ្ឋេហិ អាយតនធាតុឥន្ទ្រិយទុកេហិ ច យោជនំ គច្ឆន្តិ. បញ្ចវីសាយ បន អារម្មណទុកេសុ បុរិមកោ ទុកបញ្ចកោ ឧបាទិន្នឧបាទិន្នុបាទានិយសនិទស្សនចិត្តសមុដ្ឋានចិត្តសហភុចិត្តានុបរិវត្តិទុកវជ្ជេហិ បកិណ្ណកទុកេហិ សព្ពេហិបិ វត្ថុទុកេហិ រូបាយតនរូបធាតុទុកវជ្ជេហិ អាយតនធាតុទុកេហិ សព្ពេហិបិ ឥន្ទ្រិយទុកសុខុមរូបទុកេហិ យោជនំ គច្ឆតិ. ទុតិយទុកបញ្ចកាទីសុ យថាក្កមំ សទ្ទាយតនសទ្ទធាតុទុកាទយោ យោជនំ ន គច្ឆន្តិ, រូបាយតនរូបធាតុទុកាទយោ គច្ឆន្តិ. បកិណ្ណកទុកេសុ សនិទស្សនទុកញ្ចាតិ អយមេវ វិសេសោ. យថា ច វត្ថុទុកេសុ, ឯវំ ចក្ខាយតនចក្ខុធាតុចក្ខុន្ទ្រិយាទិទុកបញ្ចកេសុ. យថា ច អារម្មណទុកេសុ, ឯវំ រូបាយតនរូបធាតុអាទិទុកបញ្ចកេសុ តិកយោជនា. ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយជីវិតិន្ទ្រិយទុកា សុខុមរូបទុកា ច សព្ពេហិបិ ទុកេហិ យោជនំ គច្ឆន្តីតិ ឯវំ តាវ តិកយោជនា វេទិតព្ពា. ននុ ចាយម្បិ យោជនា ភគវតា ន ទេសិតាតិ ន កាតព្ពាតិ? នយិទំ ឯកន្តិកំ. កស្មា? ភគវតា ទិន្ននយេន យោជនាបិ ភគវតោយេវ ទេសនា. តថា ហិ វុត្តំ មាតិកាវណ្ណនាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១-៦) ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា អហេតុកា ចាតិ ឥទម្បិ សម្ភវតី’’តិអាទិ. សម្ភវោ ហិ គហណស្ស ការណន្តិ ច.

តិវិធរូបសង្គហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុព្ពិធាទិរូបសង្គហវណ្ណនា

៥៨៦. ចិត្តតោ ឯវ សមុដ្ឋាតីតិ ចិត្តសមុដ្ឋានន្តិ ឥមមេវ អត្ថំ គហេត្វា ‘‘វិញ្ញត្តិទុកាទីហិ សមានគតិកោ ចិត្តសមុដ្ឋានទុកោ’’តិ វុត្តំ. វិនិវត្តិតេ ហិ សាមញ្ញេ យំ រូបំ ជនកបច្ចយេសុ ចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, តំ ចិត្តតោ ឯវ សមុដ្ឋាតីតិ. វិញ្ញត្តិទុកាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន ចិត្តសហភុចិត្តានុបរិវត្តិទុកេ សង្គណ្ហាតិ. លព្ភមានោតិ យំ តំ រូបំ ឧបាទា, តំ អត្ថិ ចិត្តសមុដ្ឋានំ, អត្ថិ ន ចិត្តសមុដ្ឋានំ. យំ តំ រូបំ នុបាទា, តំ អត្ថិ ចិត្តសមុដ្ឋានំ, អត្ថិ ន ចិត្តសមុដ្ឋានន្តិ ឯវំ លព្ភមានោ. សនិទស្សនទុកាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សប្បដិឃមហាភូតទុកាទយោ សង្គណ្ហាតិ. តេនាតិ ចិត្តសមុដ្ឋានទុកេន. តស្សាតិ ចិត្តសមុដ្ឋានទុកស្សេវ. អញ្ញេ បនាតិ វិញ្ញត្តិចិត្តសមុដ្ឋានចិត្តសហភុចិត្តានុបរិវត្តិទុកេហិ អញ្ញេបិ បកិណ្ណកទុកា.

សទ្ទាយតនស្ស ឯកន្តតោ អនុបាទិន្នត្តា ‘‘សោតសម្ផស្សារម្មណទុកាទយោ វជ្ជេត្វា’’តិ វុត្តំ. ចតុក្កា លព្ភន្តីតិ យំ តំ រូបំ ឧបាទិន្នំ, តំ អត្ថិ ចក្ខុសម្ផស្សស្ស អារម្មណំ, អត្ថិ ចក្ខុសម្ផស្សស្ស នារម្មណំ. យំ តំ រូបំ អនុបាទិន្នំ, តំ អត្ថិ ចក្ខុសម្ផស្សស្ស អារម្មណំ, អត្ថិ ចក្ខុសម្ផស្សស្ស នារម្មណន្តិ ឯវមាទយោ សព្ពារម្មណពាហិរាយតនាទិលព្ភមានទុកេហិ យោជនាយំ ចតុក្កា លព្ភន្តីតិ សម្ពន្ធោ. អវសេសេហីតិ អារម្មណពាហិរាយតនរូបធាតុទុកាទិតោ លព្ភមានទុកេហីតិ វុត្តទុករាសិតោ អវសេសេហិ. តេសន្តិ ឧបាទិន្នឧបាទិន្នុបាទានិយចិត្តសមុដ្ឋានទុកានំ. អញ្ញេសន្តិ ឧបាទិន្នទុកាទិតោ អញ្ញេសំ ឧបាទាទុកាទីនំ. វត្ថុទុកាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន ចក្ខាយតនទុកាទយោ សង្គណ្ហាតិ. ឯត្ថាបិ អវសេសេហិ តេសំ អញ្ញេសញ្ច យោជនាយ ចតុក្កា ន លព្ភន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

ចតុព្ពិធាទិរូបសង្គហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.