១. មហាខន្ធកំ

ពោធិកថាវណ្ណនា

ឥទានិ ឧភតោវិភង្គានន្តរំ សង្គហមារោបិតស្ស មហាវគ្គចូឡវគ្គសង្គហិតស្ស ខន្ធកស្ស អត្ថសំវណ្ណនំ អារភិតុកាមោ ‘‘ឧភិន្នំ បាតិមោក្ខាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧភិន្នំ បាតិមោក្ខានន្តិ ឧភិន្នំ បាតិមោក្ខវិភង្គានំ. បាតិមោក្ខគ្គហណេន ហេត្ថ តេសំ វិភង្គោ អភេទេន គហិតោ. យំ ខន្ធកំ សង្គាយិំសូតិ សម្ពន្ធោ. ខន្ធានំ សមូហោ ខន្ធកោ, ខន្ធានំ វា បកាសនតោ ទីបនតោ ខន្ធកោ. ‘‘ខន្ធា’’តិ ចេត្ថ បព្ពជ្ជុបសម្បទាទិវិនយកម្មសង្ខាតា ចារិត្តវារិត្តសិក្ខាបទសង្ខាតា ច បញ្ញត្តិយោ អធិប្បេតា. បព្ពជ្ជាទីនិ ហិ ភគវតា បញ្ញត្តត្តា ‘‘បញ្ញត្តិយោ’’តិ វុច្ចន្តិ. បញ្ញត្តិយញ្ច ខន្ធសទ្ទោ ទិស្សតិ ‘‘ទារុក្ខន្ធោ អគ្គិក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ វិយ. អបិច ភាគរាសដ្ឋតាបេត្ថ យុជ្ជតិយេវ តាសំ បញ្ញត្តីនំ ភាគតោ រាសិតោ ច វិភត្តត្តា. ខន្ធកោវិទាតិ បញ្ញត្តិភាគរាសដ្ឋវសេន ខន្ធដ្ឋេ កោវិទា.

បទភាជនីយេ យេសំ បទានំ អត្ថា យេហិ អដ្ឋកថានយេហិ បកាសិតាតិ យោជេតព្ពំ. តេ ចេ បុន វទេយ្យាមាតិ តេ ចេ អដ្ឋកថានយេ បុនបិ វទេយ្យាម. អថ វា បទភាជនីយេ យេសំ បទានំ យេ អត្ថា ហេដ្ឋា បកាសិតា, តេ ចេ អត្ថេ បុន វទេយ្យាមាតិ យោជេតព្ពំ. ឥមស្មិំ បក្ខេ ហិ-សទ្ទោ បទបូរណេ ទដ្ឋព្ពោ. បរិយោសានន្តិ សំវណ្ណនាបរិយោសានំ. ឧត្តានា ចេវ យេ អត្ថាតិ យេ អត្ថា បុព្ពេ អបកាសិតាបិ ឧត្តានា អគម្ភីរា.

១. វិសេសការណំ នត្ថីតិ ‘‘យេន សមយេន អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាចនហេតុភូតោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ, តេន សមយេនា’’តិអាទិនា វុត្តការណំ វិយ ឥធ វិសេសការណំ នត្ថិ. អយមភិលាបោតិ ‘‘តេន សមយេនា’’តិ អយមភិលាបោ. កិំ បនេតស្ស វចនេ បយោជនន្តិ យទិ វិសេសការណំ នត្ថិ, ឯតស្ស វចនេ កិំ បយោជនន្តិ អធិប្បាយោ. និទានទស្សនំ បយោជនន្តិ យោជេតព្ពំ. តមេវ វិភាវេតុំ ‘‘យា ហិ ភគវតា’’តិអាទិ វុត្តំ.

មហាវេលា វិយ មហាវេលា, វិបុលវាលុកបុញ្ជតាយ មហន្តោ វេលាតដោ វិយាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘មហន្តេ វាលិករាសិម្ហីតិ អត្ថោ’’តិ. ឧរុ មរុ សិកតា វាលុកា វណ្ណុ វាលិកាតិ ឥមេ សទ្ទា សមានត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នានំ. តេនាហ ‘‘ឧរូតិ វាលិកា វុច្ចតី’’តិ.

ឥតោ បដ្ឋាយ ច –

យស្មា សុត្តន្តបាឡីនំ, អត្ថោ សង្ខេបវណ្ណិតោ;

តស្មា មយំ ករិស្សាម, តាសំ អត្ថស្ស ទីបនំ.

នជ្ជាតិ (ឧទា. អដ្ឋ. ១) នទតិ សន្ទតីតិ នទី, តស្សា នជ្ជា, នទិយា និន្នគាយាតិ អត្ថោ. នេរញ្ជរាយាតិ ‘‘នេលញ្ជលាយា’’តិ វត្តព្ពេ ល-ការស្ស រ-ការំ កត្វា ‘‘នេរញ្ជរាយា’’តិ វុត្តំ, កទ្ទមសេវាលបណកាទិទោសរហិតសលិលាយាតិ អត្ថោ. កេចិ ‘‘នីលំជលាយាតិ វត្តព្ពេ នេរញ្ជរាយាតិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, នាមមេវ វា ឯតំ តស្សា នទិយាតិ វេទិតព្ពំ. តស្សា នទិយា តីរេ យត្ថ ភគវា វិហាសិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ពោធិរុក្ខមូលេ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណ’’ន្តិ (ចូឡវ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២១) ឯត្ថ មគ្គញាណំ ពោធីតិ វុត្តំ, ‘‘បប្បោតិ ពោធិំ វរភូរិមេធសោ’’តិ (ទី. និ. ៣.២១៧) ឯត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. តទុភយម្បិ ពោធិំ ភគវា ឯត្ថ បត្តោតិ រុក្ខោបិ ‘‘ពោធិរុក្ខោ’’ត្វេវ នាមំ លភិ. អថ វា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពុជ្ឈតីតិ ភគវា ពោធិ. តេន ពុជ្ឈន្តេន សន្និស្សិតត្តា សោ រុក្ខោ ‘‘ពោធិរុក្ខោ’’តិ នាមំ លភិ. អដ្ឋកថាយំ បន ឯកទេសេនេវ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. មូលេតិ សមីបេ. បឋមាភិសម្ពុទ្ធោតិ អនុនាសិកលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘បឋមំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ. បឋមន្តិ ច ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, តស្មា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា សព្ពបឋមំ ពោធិរុក្ខមូលេ វិហរតីតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ.

អថ ខោ ភគវាតិ ឯត្ថ អថាតិ តស្មិំ សមយេតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ អនេកត្ថត្តា និបាតានំ, យស្មិំ សមយេ អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ពោធិរុក្ខមូលេ វិហរតិ, តស្មិំ សមយេតិ អត្ថោ. តេនេវ ឧទានបាឡិយំ (ឧទា. ២) ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នោ ហោតិ វិមុត្តិសុខបដិសំវេទី’’តិ វុត្តំ. អថាតិ វា បច្ឆាតិ ឥមស្មិំ អត្ថេ និបាតោ, តស្មា អភិសម្ពោធិតោ បច្ឆាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. ខោតិ បទបូរណេ និបាតោ. សត្ត អហានិ សត្តាហំ. អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. យស្មា ភគវា តំ សត្តាហំ និរន្តរតាយ អច្ចន្តមេវ ផលសមាបត្តិសុខេន វិហាសិ, តស្មា ‘‘សត្តាហ’’ន្តិ អច្ចន្តសំយោគវសេន ឧបយោគវចនំ វុត្តំ. ឯកបល្លង្កេនាតិ វិសាខបុណ្ណមាយ អនត្ថង្គតេយេវ សូរិយេ អបរាជិតបល្លង្កវសេន វជិរាសនេ និសិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ សកិម្បិ អនុដ្ឋហិត្វា យថាភុជិតេន ឯកេនេវ បល្លង្កេន.

វិមុត្តិសុខបដិសំវេទីតិ ឯត្ថ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណវិមុត្តីសុ បញ្ចសុ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិសង្ខាតា ភគវតោ ផលវិមុត្តិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘វិមុត្តិសុខំ ផលសមាបត្តិសុខំ បដិសំវេទយមានោ’’តិ. វិមុត្តីតិ ច ឧបក្កិលេសេហិ បដិប្បស្សទ្ធិវសេន ចិត្តស្ស វិមុត្តភាវោ, ចិត្តមេវ វា តថា វិមុត្តំ វេទិតព្ពំ. តាយ វិមុត្តិយា ជាតំ, សម្បយុត្តំ វា សុខំ វិមុត្តិសុខំ. ‘‘យាយំ, ភន្តេ, ឧបេក្ខា សន្តេ សុខេ វុត្តា ភគវតា’’តិ (ម. និ. ២.៨៨) វចនតោ ឧបេក្ខាបិ ចេត្ថ សុខមិច្ចេវ វេទិតព្ពា. តថា ហិ វុត្តំ សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២៣២) ‘‘ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតា’’តិ. ភគវា ហិ ចតុត្ថជ្ឈានិកំ អរហត្តផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, ន ឥតរំ. អថ វា ‘‘តេសំ វូបសមោ សុខោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២២១, ២៧២) យថា សង្ខារទុក្ខវូបសមោ ‘‘សុខោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ សកលកិលេសទុក្ខូបសមភាវតោ អគ្គផលេ លព្ភមានា បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ ឯវ ឥធ ‘‘សុខ’’ន្តិ វេទិតព្ពា.

អថាតិ អធិការត្ថេ និបាតោ, ខោតិ បទបូរណេ. តេសុ អធិការត្ថេន ‘‘អថា’’តិ ឥមិនា វិមុត្តិសុខបដិសំវេទនតោ អញ្ញំ អធិការំ ទស្សេតិ. កោ បនេសោតិ? បដិច្ចសមឧប្បាទមនសិការោ. រត្តិយាតិ អវយវសម្ពន្ធេ សាមិវចនំ. បឋមន្តិ អច្ចន្តសំយោគត្ថេ ឧបយោគវចនំ. ភគវា ហិ តស្សា រត្តិយា សកលម្បិ បឋមំ យាមំ តេនេវ មនសិការេន យុត្តោ អហោសីតិ.

បច្ចយាការន្តិ អវិជ្ជាទិបច្ចយធម្មំ. បដិច្ចាតិ បដិមុខំ គន្ត្វា, ការណសាមគ្គិំ អបដិក្ខិបិត្វាតិ អត្ថោ. បដិមុខគមនញ្ច បច្ចយស្ស ការណសាមគ្គិយា អង្គភាវេន ផលស្ស ឧប្បាទនមេវ. អបដិក្ខិបិត្វាតិ បន វិនា តាយ ការណសាមគ្គិយា អង្គភាវំ អគន្ត្វា សយមេវ ន ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. ឯតេន ការណពហុតា ទស្សិតា. អវិជ្ជាទិឯកេកហេតុសីសេន ហិ ហេតុសមូហោ និទ្ទិដ្ឋោ. សហិតេតិ សមុទិតេ, អវិនិព្ភុត្តេតិ អត្ថោ. អវិជ្ជាទិកោ ហិ បច្ចយធម្មោ សហិតេយេវ អញ្ញមញ្ញំ អវិនិព្ភោគវុត្តិធម្មេ ឧប្បាទេតិ. ឥមិនា បច្ចយុប្បន្នធម្មពហុតា ទស្សិតា. ឧភយេនបិ ‘‘ឯកំ ន ឯកតោ’’តិអាទិនយោ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៦ សង្ខារបទនិទ្ទេស; វិសុទ្ធិ. ២.៦១៧) ទីបិតោ ហោតិ. ឯកតោ ហិ ការណតោ ន ឥធ កិញ្ចិ ឯកំ ផលមត្ថិ, ន អនេកំ, នាបិ អនេកេហិ ការណេហិ ឯកំ, អនេកេហិ បន ការណេហិ អនេកមេវ ហោតិ. តថា ហិ អនេកេហិ ឧតុបថវីពីជសលិលសង្ខាតេហិ ការណេហិ អនេកមេវ រូបគន្ធរសាទិអង្កុរសង្ខាតំ ផលមុប្បជ្ជមានំ ទិស្សតិ. យំ បនេតំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឯកេកហេតុផលទីបនំ កតំ, តត្ថ បយោជនំ ន វិជ្ជតិ.

ភគវា ហិ កត្ថចិ បធានត្តា កត្ថចិ បាកដត្តា កត្ថចិ អសាធារណត្តា ទេសនាវិលាសស្ស ច វេនេយ្យានញ្ច អនុរូបតោ ឯកមេវ ហេតុំ វា ផលំ វា ទីបេតិ. ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិ ហិ ឯកមេវ ហេតុំ ផលញ្ចាហ. ផស្សោ ហិ វេទនាយ បធានហេតុ យថាផស្សំ វេទនាវវត្ថានតោ. វេទនា ច ផស្សស្ស បធានផលំ យថាវេទនំ ផស្សវវត្ថានតោ. ‘‘សេម្ហសមុដ្ឋានា អាពាធា’’តិ (មហានិ. ៥) បាកដត្តា ឯកំ ហេតុំ អាហ. បាកដោ ហិ ឯត្ថ សេម្ហោ, ន កម្មាទយោ. ‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, អកុសលា ធម្មា, សព្ពេតេ អយោនិសោមនសិការមូលកា’’តិ អសាធារណត្តា ឯកំ ហេតុំ អាហ. អសាធារណោ ហិ អយោនិសោមនសិការោ អកុសលានំ, សាធារណានិ វត្ថារម្មណាទីនីតិ. តស្មា អវិជ្ជា តាវេត្ថ វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ វត្ថារម្មណសហជាតធម្មាទីសុ សង្ខារការណេសុ ‘‘អស្សាទានុបស្សិនោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ (សំ. និ. ២.៥២) ច ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា អាសវសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៤) ច វចនតោ អញ្ញេសម្បិ តណ្ហាទីនំ សង្ខារហេតូនំ ហេតូតិ បធានត្តា, ‘‘អវិទ្វា, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាគតោ បុញ្ញាភិសង្ខារម្បិ អភិសង្ខរោតី’’តិ បាកដត្តា អសាធារណត្តា ច សង្ខារានំ ហេតុភាវេន ទីបិតាតិ វេទិតព្ពា. ឯវំ សព្ពត្ថ ឯកេកហេតុផលទីបនេ យថាសម្ភវំ នយោ នេតព្ពោ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ឯកំ ន ឯកតោ ឥធ, នានេកមនេកតោបិ នោ ឯកំ;

ផលមត្ថិ អត្ថិ បន ឯក-ហេតុផលទីបនេ អត្ថោ’’តិ.

បច្ចេតុមរហតីតិ បដិច្ចោ. យោ ហិ នំ បច្ចេតិ អភិសមេតិ, តស្ស អច្ចន្តមេវ ទុក្ខវូបសមាយ សំវត្តតិ. សម្មា សហ ច ឧប្បាទេតីតិ សមុប្បាទោ. បច្ចយធម្មោ ហិ អត្តនោ ផលំ ឧប្បាទេន្តោ សម្បុណ្ណមេវ ឧប្បាទេតិ, ន វិកលំ. យេ ច ធម្មេ ឧប្បាទេតិ, តេ សព្ពេ សហេវ ឧប្បាទេតិ, ន ឯកេកំ. ឥតិ បដិច្ចោ ច សោ សមុប្បាទោ ចាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. វិត្ថារោតិ បដិច្ចសមុប្បាទបទវណ្ណនាបបញ្ចោ. មយម្បិ តំ អតិបបញ្ចភយា ឥធ ន ទស្សយិស្សាម, ឯវំ បរតោ វក្ខមានម្បិ វិត្ថារំ. អនុលោមបដិលោមន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៧០) វិយ. ស្វេវាតិ សោ ឯវ បច្ចយាការោ. បុរិមនយេន វា វុត្តោតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ បច្ចយាការោ. បវត្តិយាតិ សំសារប្បវត្តិយា. មនសិ អកាសីតិ យោ យោ បច្ចយធម្មោ យស្ស យស្ស បច្ចយុប្បន្នធម្មស្ស យថា យថា ហេតុបច្ចយាទិនា បច្ចយភាវេន បច្ចយោ ហោតិ, តំ សព្ពំ អវិបរីតំ អបរិហាបេត្វា អនវសេសតោ បច្ចវេក្ខណវសេន ចិត្តេ អកាសីតិ អត្ថោ.

អវិជ្ជាបច្ចយាតិអាទីសុ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៥; វិសុទ្ធិ. ២.៥៨៦-៥៨៧; ឧទា. អដ្ឋ. ១) អវិន្ទិយំ កាយទុច្ចរិតាទិំ វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា, វិន្ទិយំ កាយសុចរិតាទិំ ន វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា, ធម្មានំ អវិបរីតសភាវំ អវិទិតំ ករោតីតិ អវិជ្ជា, អន្តវិរហិតេ សំសារេ ភវាទីសុ សត្តេ ជវាបេតីតិ អវិជ្ជា, អវិជ្ជមានេសុ ជវតិ, វិជ្ជមានេសុ ន ជវតីតិ អវិជ្ជា, វិជ្ជាបដិបក្ខាតិ វា អវិជ្ជា. សា ‘‘ទុក្ខេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា ចតុព្ពិធា វេទិតព្ពា. បដិច្ច នំ ន វិនា ផលំ ឯតិ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ចាតិ បច្ចយោ, ឧបការដ្ឋោ វា បច្ចយោ. អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចាតិ អវិជ្ជាបច្ចយោ, តស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា. សង្ខរោន្តីតិ សង្ខារា, លោកិយា កុសលាកុសលចេតនា. តេ បុញ្ញាបុញ្ញានេញ្ចាភិសង្ខារវសេន តិវិធា វេទិតព្ពា. វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ, តំ លោកិយវិបាកវិញ្ញាណវសេន ពាត្តិំសវិធំ. នមតីតិ នាមំ, វេទនាទិក្ខន្ធត្តយំ. រុប្បតីតិ រូបំ, ភូតរូបំ ចក្ខាទិឧបាទារូបញ្ច. អាយតន្តិ, អាយតញ្ច សំសារទុក្ខំ នយតីតិ អាយតនំ. ផុសតីតិ ផស្សោ. វេទយតីតិ វេទនា. ឥទម្បិ ទ្វយំ ទ្វារវសេន ឆព្ពិធំ, វិបាកវសេន គហណេ ពាត្តិំសវិធំ. តស្សតិ បរិតស្សតីតិ តណ្ហា, សា កាមតណ្ហាទិវសេន សង្ខេបតោ តិវិធា, វិត្ថារតោ អដ្ឋសតវិធា ច. ឧបាទិយតីតិ ឧបាទានំ, តំ កាមុបាទានាទិវសឯន ចតុព្ពិធំ.

ភវតិ ភាវយតិ ចាតិ ភវោ, សោ កម្មោបបត្តិភេទតោ ទុវិធោ. ជននំ ជាតិ. ជីរណំ ជរា. មរន្តិ តេនាតិ មរណំ. សោចនំ សោកោ. បរិទេវនំ បរិទេវោ. ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខំ. ឧប្បាទដ្ឋិតិវសេន ទ្វេធា ខនតីតិ វា ទុក្ខំ. ទុម្មនស្ស ភាវោ ទោមនស្សំ. ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ. សម្ភវន្តីតិ និព្ពត្តន្តិ. ន កេវលញ្ច សោកាទីហេវ, អថ ខោ សព្ពបទេហិ ‘‘សម្ភវន្តី’’តិ បទស្ស យោជនា កាតព្ពា. ឯវញ្ហិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តីតិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវវត្ថានំ ទស្សិតំ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តីតិ ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ. ឯវមេតស្ស…បេ… សមុទយោ ហោតីតិ ឯត្ថ បន អយមត្ថោ. ឯវន្តិ និទ្ទិដ្ឋនយនិទស្សនំ. តេន អវិជ្ជាទីហេវ ការណេហិ, ន ឥស្សរនិម្មានាទីហីតិ ទស្សេតិ. ឯតស្សាតិ យថាវុត្តស្ស. កេវលស្សាតិ អសម្មិស្សស្ស, សកលស្ស វា. ទុក្ខក្ខន្ធស្សាតិ ទុក្ខសមូហស្ស, ន សត្តស្ស នាបិ សុភសុខាទីនំ. សមុទយោ ហោតីតិ និព្ពត្តិ សម្ភវតិ.

អច្ចន្តមេវ សង្ខារេហិ វិរជ្ជតិ ឯតេនាតិ វិរាគោ, អរិយមគ្គោតិ អាហ ‘‘វិរាគសង្ខាតេន មគ្គេនា’’តិ. អសេសំ និរោធា អសេសនិរោធា, អសេសេត្វា និស្សេសេត្វា និរោធា សមុច្ឆិន្ទនា អនុសយប្បហានវសេន អគ្គមគ្គេន អវិជ្ជាយ អច្ចន្តសមុគ្ឃាតតោតិ អត្ថោ. យទិបិ ហេដ្ឋិមមគ្គេហិបិ បហីយមានា អវិជ្ជា អច្ចន្តសមុគ្ឃាតវសេនេវ បហីយតិ, តថាបិ ន អនវសេសតោ បហីយតិ. អបាយគមនីយា ហិ អវិជ្ជា បឋមមគ្គេន បហីយតិ, តថា សកិទេវ ឥមស្មិំ លោកេ សព្ពត្ថ ច អនរិយភូមិយំ ឧបបត្តិយា បច្ចយភូតា អវិជ្ជា យថាក្កមំ ទុតិយតតិយមគ្គេហិ បហីយតិ, ន ឥតរាតិ, អរហត្តមគ្គេនេវ បន សា អនវសេសំ បហីយតីតិ. អនុប្បាទនិរោធោ ហោតីតិ សព្ពេសំ សង្ខារានំ អនវសេសំ អនុប្បាទនិរោធោ ហោតិ. ហេដ្ឋិមេន ហិ មគ្គត្តយេន កេចិ សង្ខារា និរុជ្ឈន្តិ, កេចិ ន និរុជ្ឈន្តិ អវិជ្ជាយ សាវសេសនិរោធា, អគ្គមគ្គេន បនស្សា អនវសេសនិរោធា ន កេចិ សង្ខារា ន និរុជ្ឈន្តីតិ. ឯវំ និរុទ្ធានន្តិ ឯវំ អនុប្បាទនិរោធេន និរុទ្ធានំ. កេវល-សទ្ទោ និរវសេសវាចកោ ច ហោតិ ‘‘កេវលា អង្គមគធា’’តិអាទីសុ. អសម្មិស្សវាចកោ ច ‘‘កេវលា សាលយោ’’តិអាទីសុ. តស្មា ឧភយថាបិ អត្ថំ វទតិ ‘‘សកលស្ស, សុទ្ធស្ស វា’’តិ. តត្ថ សកលស្សាតិ អនវសេសស្ស សព្ពភវាទិគតស្ស. សត្តវិរហិតស្សាតិ បរបរិកប្បិតជីវរហិតស្ស.

អបិចេត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ’’តិ ឯត្តាវតាបិ សកលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អនវសេសតោ និរោធោ វុត្តោ ហោតិ, តថាបិ យថា អនុលោមេ យស្ស យស្ស បច្ចយធម្មស្ស អត្ថិតាយ យោ យោ បច្ចយុប្បន្នធម្មោ ន និរុជ្ឈតិ បវត្តតិ ឯវាតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា…បេ… សមុទយោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ឯវំ តប្បដិបក្ខតោ តស្ស តស្ស បច្ចយស្ស អភាវេ សោ សោ បច្ចយុប្បន្នធម្មោ និរុជ្ឈតិ ន បវត្តតីតិ ទស្សនត្ថំ ឥធ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ, វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ…បេ… ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ វុត្តំ, ន បន អនុលោមេ វិយ កាលត្តយបរិយាបន្នស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធទស្សនត្ថំ. អនាគតស្សេវ ហិ អរិយមគ្គភាវនាយ អសតិ ឧប្បជ្ជនារហស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អរិយមគ្គភាវនាយ និរោធោ ឥច្ឆិតោតិ អយម្បិ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

យទា ហវេតិ ឯត្ថ ហវេតិ ព្យត្តន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ និបាតោ. កេចិ បន ‘‘ហវេតិ អាហវេ យុទ្ធេ’’តិ អត្ថំ វទន្តិ, ‘‘យោធេថ មារំ បញ្ញាវុធេនា’’តិ (ធ. ប. ៤០) ហិ វចនតោ កិលេសមារេន យុជ្ឈនសមយេតិ តេសំ អធិប្បាយោ. អារម្មណូបនិជ្ឈានលក្ខណេនាតិ អារម្មណូបនិជ្ឈានសភាវេន. លក្ខណូបនិជ្ឈានលក្ខណេនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ អារម្មណូបនិជ្ឈានំ នាម អដ្ឋ សមាបត្តិយោ កសិណារម្មណស្ស ឧបនិជ្ឈាយនតោ. លក្ខណូបនិជ្ឈានំ នាម វិបស្សនាមគ្គផលានិ. វិបស្សនា ហិ តីណិ លក្ខណានិ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ, មគ្គោ វិបស្សនាយ អាគតកិច្ចំ សាធេតីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ, ផលំ តថលក្ខណំ និរោធសច្ចំ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ. នោ កល្លោ បញ្ហោតិ អយុត្តោ បញ្ហោ, ទុប្បញ្ហោ ឯសោតិ អត្ថោ. អាទិសទ្ទេន –

‘‘ផុសតីតិ អហំ ន វទាមិ. ផុសតីតិ ចាហំ វទេយ្យំ, តត្រស្ស កល្លោ បញ្ហោ ‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ផុសតី’តិ? ឯវញ្ចាហំ ន វទាមិ, ឯវំ មំ អវទន្តំ យោ ឯវំ បុច្ឆេយ្យ ‘កិំបច្ចយា នុ ខោ, ភន្តេ, ផស្សោ’តិ, ឯស កល្លោ បញ្ហោ. តត្រ កល្លំ វេយ្យាករណំ ‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា’តិ. កោ នុ ខោ, ភន្តេ, វេទយតីតិ? នោ កល្លោ បញ្ហោតិ ភគវា អវោច, វេទយតីតិ អហំ ន វទាមិ, វេទយតីតិ ចាហំ វទេយ្យំ, តត្រស្ស កល្លោ បញ្ហោ ‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, វេទយតី’តិ? ឯវញ្ចាហំ ន វទាមិ. ឯវំ មំ អវទន្តំ យោ ឯវំ បុច្ឆេយ្យ ‘កិំបច្ចយា នុ ខោ, ភន្តេ, វេទនា’តិ, ឯស កល្លោ បញ្ហោ. តត្រ កល្លំ វេយ្យាករណំ ‘ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា’’’តិ (សំ. និ. ២.១២) –

ឯវមាទិំ បាឡិសេសំ សង្គណ្ហាតិ.

អាទិនា ច នយេនាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បន ‘‘កតមា នុ ខោ, ភន្តេ, ជាតិ, កស្ស ច បនាយំ ជាតីតិ. ‘នោ កល្លោ បញ្ហោ’តិ ភគវា អវោចា’’តិ ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ននុ ចេត្ថ ‘‘កតមំ នុ ខោ, ភន្តេ, ជរាមរណ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.៣៥) ឥទំ សុបុច្ឆិតន្តិ? កិញ្ចាបិ សុបុច្ឆិតំ, យថា បន សតសហស្សគ្ឃនកេ សុវណ្ណថាលកេ វឌ្ឍិតស្ស សុភោជនស្ស មត្ថកេ អាមលកមត្តេ គូថបិណ្ឌេ ឋបិតេ សព្ពំ ភោជនំ ទុព្ភោជនំ ហោតិ ឆឌ្ឌេតព្ពំ, ឯវមេវ ‘‘កស្ស ច បនិទំ ជរាមរណ’’ន្តិ ឥមិនា សត្តូបលទ្ធិវាទបទេន គូថបិណ្ឌេន តំ ភោជនំ ទុព្ភោជនំ វិយ អយម្បិ សព្ពោ ទុប្បញ្ហោ ជាតោតិ.

សោឡស កង្ខាតិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធានំ, ន នុ ខោ អហោសិំ, កិំ នុ ខោ អហោសិំ, កថំ នុ ខោ អហោសិំ, កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធានំ, ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធានំ, ន នុ ខោ ភវិស្សាមិ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ, កថំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ, កិំ ហុត្វា កិំ ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធានំ, អហំ នុ ខោស្មិ, នោ នុ ខោស្មិ, កិំ នុ ខោស្មិ, កថំ នុ ខោស្មិ, អយំ នុ ខោ សត្តោ កុតោ អាគតោ, សោ កុហិំ គាមី ភវិស្សតី’’តិ (សំ. និ. ២.២០; ម. និ. ១.១៨) ឯវមាគតា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នវិសយា សោឡសវិធា កង្ខា.

តត្ថ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៨; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.២០) អហោសិំ នុ ខោ, ន នុ ខោតិ សស្សតាការញ្ច អធិច្ចសមុប្បត្តិអាការញ្ច និស្សាយ អតីតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតញ្ច អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតិ, កិំ ការណន្តិ ន វត្តព្ពំ. ឧម្មត្តកោ វិយ ហិ ពាលបុថុជ្ជនោ យថា តថា វា បវត្តតិ. អបិច អយោនិសោមនសិការោយេវេត្ថ ការណំ. ឯវំ អយោនិសោមនសិការស្ស បន កិំ ការណន្តិ? ស្វេវ បុថុជ្ជនភាវោ អរិយានំ អទស្សនាទីនិ វា. ននុ ច បុថុជ្ជនោបិ យោនិសោ មនសិ ករោតីតិ. កោ វា ឯវមាហ ‘‘ន មនសិ ករោតី’’តិ. ន បន តត្ថ បុថុជ្ជនភាវោ ការណំ, សទ្ធម្មសវនកល្យាណមិត្តាទីនិ តត្ថ ការណានិ. ន ហិ មច្ឆមំសាទីនិ អត្តនោ បកតិយា សុគន្ធានិ, អភិសង្ខារបច្ចយា បន សុគន្ធានិបិ ហោន្តិ.

កិំ នុ ខោ អហោសិន្តិ ជាតិលិង្គុបបត្តិយោ និស្សាយ ‘‘ខត្តិយោ នុ ខោ អហោសិំ, ព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទគហដ្ឋបព្ពជិតទេវមនុស្សានំ អញ្ញតរោ’’តិ កង្ខតិ.

កថំ នុ ខោតិ សណ្ឋានាការំ និស្សាយ ‘‘ទីឃោ នុ ខោ អហោសិំ, រស្សឱទាតកណ្ហប្បមាណិកអប្បមាណិកាទីនំ អញ្ញតរោ’’តិ កង្ខតិ. កេចិ បន ‘‘ឥស្សរនិម្មានាទិំ និស្សាយ ‘កេន នុ ខោ ការណេន អហោសិ’ន្តិ ហេតុតោ កង្ខតី’’តិ វទន្តិ.

កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិន្តិ ជាតិអាទីនិ និស្សាយ ‘‘ខត្តិយោ ហុត្វា នុ ខោ ព្រាហ្មណោ អហោសិំ…បេ… ទេវោ ហុត្វា មនុស្សោ’’តិ អត្តនោ បរម្បរំ កង្ខតិ. សព្ពត្ថេវ បន អទ្ធានន្តិ កាលាធិវចនមេតំ, តញ្ច ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ.

ភវិស្សាមិ នុ ខោ, ន នុ ខោតិ សស្សតាការញ្ច ឧច្ឆេទាការញ្ច និស្សាយ អនាគតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតញ្ច អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតិ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវ.

អហំ នុ ខោស្មីតិ អត្តនោ អត្ថិភាវំ កង្ខតិ. យុត្តំ បនេតន្តិ? យុត្តំ អយុត្តន្តិ កា ឯត្ថ ចិន្តា. អបិចេត្ថ ឥទំ វត្ថុម្បិ ឧទាហរន្តិ, ចូឡមាតាយ កិរ បុត្តោ មុណ្ឌោ, មហាមាតាយ បុត្តោ អមុណ្ឌោ. តំ សុត្តំ មុណ្ឌេសុំ. សោ ឧដ្ឋាយ ‘‘អហំ នុ ខោ ចូឡមាតាយ បុត្តោ’’តិ ចិន្តេសិ. ឯវំ ‘‘អហំ នុ ខោស្មី’’តិ កង្ខា ហោតិ.

នោ នុ ខោស្មីតិ អត្តនោ នត្ថិភាវំ កង្ខតិ. តត្រាបិ ឥទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ មច្ឆេ គណ្ហន្តោ ឧទកេ ចិរដ្ឋានេន សីតិភូតំ អត្តនោ ឩរុំ ‘‘មច្ឆោ’’តិ ចិន្តេត្វា បហរិ. អបរោ សុសានបស្សេ ខេត្តំ រក្ខន្តោ ភីតោ សង្កុដិតោ សយិ. សោ បដិពុជ្ឈិត្វា អត្តនោ ជណ្ណុកានិ ‘‘ទ្វេ យក្ខា’’តិ ចិន្តេត្វា បហរិ, ឯវំ ‘‘នោ នុ ខោស្មី’’តិ កង្ខតិ.

កិំ នុ ខោស្មីតិ ខត្តិយោវ សមានោ អត្តនោ ខត្តិយភាវំ កង្ខតិ កណ្ណោ វិយ សូតបុត្តសញ្ញី. ឯស នយោ សេសេសុ. ទេវោ បន សមានោ ទេវភាវំ អជានន្តោ នាម នត្ថិ. សោបិ បន ‘‘អហំ រូបី នុ ខោ អរូបី នុ ខោ’’តិអាទិនា នយេន កង្ខតិ. ខត្តិយាទយោ កស្មា ន ជានន្តីតិ ចេ? អប្បច្ចក្ខា តេសំ តត្ថ តត្ថ កុលេ ឧប្បត្តិ. គហដ្ឋាបិ ច បាតលិកាទយោ បព្ពជិតសញ្ញិនោ. បព្ពជិតាបិ ‘‘កុប្បំ នុ ខោ មេ កម្ម’’ន្តិអាទិនា នយេន គហដ្ឋសញ្ញិនោ. មនុស្សាបិ ច ឯកច្ចេ រាជានោ វិយ អត្តនិ ទេវសញ្ញិនោ ហោន្តិ.

កថំ នុ ខោស្មីតិ វុត្តនយមេវ. កេវលញ្ហេត្ថ អព្ភន្តរេ ជីវោ នាម អត្ថីតិ គហេត្វា តស្ស សណ្ឋានាការំ និស្សាយ ‘‘ទីឃោ នុ ខោស្មិ, រស្សចតុរស្សឆឡំសអដ្ឋំសសោឡសំសាទីនំ អញ្ញតរប្បការោ’’តិ កង្ខន្តោ ‘‘កថំ នុ ខោស្មី’’តិ កង្ខតីតិ វេទិតព្ពោ. សរីរសណ្ឋានំ បន បច្ចុប្បន្នំ អជានន្តោ នាម នត្ថិ.

កុតោ អាគតោ, សោ កុហិំ គាមី ភវិស្សតីតិ អត្តភាវស្ស អាគតិគតិដ្ឋានំ កង្ខតិ.

វបយន្តីតិ វិអបយន្តិ, ឥការលោបេនាយំ និទ្ទេសោ. ព្យបយន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘វបយន្តិ អបគច្ឆន្តី’’តិ. អបគមនញ្ច អនុប្បត្តិនិរោធវសេនាតិ អាហ ‘‘និរុជ្ឈន្តី’’តិ.

៣. កទា បនស្ស ពោធិបក្ខិយធម្មា ចតុសច្ចធម្មា វា បាតុភវន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ បកាសន្តីតិ? វិបស្សនាមគ្គញាណេសុ បវត្តមានេសុ. តត្ថ វិបស្សនាញាណេ តាវ វិបស្សនាញាណសម្បយុត្តា សតិអាទយោ វិបស្សនាញាណញ្ច យថារហំ អត្តនោ អត្តនោ វិសយេសុ តទង្គប្បហានវសេន សុភសញ្ញាទិកេ បជហន្តា កាយានុបស្សនាទិវសេន វិសុំ វិសុំ ឧប្បជ្ជន្តិ. មគ្គក្ខណេ បន តេ និព្ពានមាលម្ពិត្វា សមុច្ឆេទវសេន បដិបក្ខេ បជហន្តា ចតូសុបិ អរិយសច្ចេសុ អសម្មោហបដិវេធសាធនវសេន សកិទេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯវំ តាវេត្ថ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ ឧប្បជ្ជនដ្ឋេន បាតុភាវោ វេទិតព្ពោ. អរិយសច្ចធម្មានំ បន លោកិយានំ វិបស្សនាក្ខណេ វិបស្សនាយ អារម្មណករណវសេន លោកុត្តរានំ តទធិមុត្តតាវសេន មគ្គក្ខណេ និរោធសច្ចស្ស អារម្មណាភិសមយវសេន សព្ពេសម្បិ កិច្ចាភិសមយវសេន បាកដភាវតោ បកាសនដ្ឋេន បាតុភាវោ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ ភគវា សតិបិ សព្ពាការេន សព្ពធម្មានំ អត្តនោ ញាណស្ស បាកដភាវេ បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសស្ស កតត្តា និបុណគម្ភីរសុទុទ្ទសតាយ បច្ចយាការស្ស តំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧប្បន្នពលវសោមនស្សោ បដិបក្ខសមុច្ឆេទវិភាវនេន សទ្ធិំ អត្តនោ តទភិសមយានុភាវទីបកមេវេត្ថ ឧទានំ ឧទានេសិ.

‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តប្បការំ មារសេនន្តិ –

‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា, ទុតិយា អរតិ វុច្ចតិ;

តតិយា ខុប្បិបាសា តេ, ចតុត្ថី តណ្ហា បវុច្ចតិ.

‘‘បញ្ចមី ថិនមិទ្ធំ តេ, ឆដ្ឋា ភីរូ បវុច្ចតិ;

សត្តមី វិចិកិច្ឆា តេ, មក្ខោ ថម្ភោ ច អដ្ឋមា.

‘‘លាភោ សិលោកោ សក្ការោ, មិច្ឆាលទ្ធោ ច យោ យសោ;

យោ ចត្តានំ សមុក្កំសេ, បរេ ច អវជានតិ.

‘‘ឯសា នមុចិ តេ សេនា, កណ្ហស្សាភិប្បហារិនី;

ន នំ អសូរោ ជិនាតិ, ជេត្វា ច លភតេ សុខ’’ន្តិ. (សុ. និ. ៤៣៨-៤៤១; មហានិ. ២៨) –

ឥមិនា នយេន វុត្តប្បការំ មារសេនំ.

តត្ថ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៤៣៩-៤១; មហានិ. អដ្ឋ. ២៨) យស្មា អាទិតោវ អគារិយភូតេ សត្តេ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមា មោហយន្តិ, តេ អភិភុយ្យ អនគារិយភាវំ ឧបគតានំ បន្តេសុ វា សេនាសនេសុ អញ្ញតរញ្ញតរេសុ វា អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ អរតិ ឧប្បជ្ជតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘បព្ពជិតេន ខោ, អាវុសោ, អភិរតិ ទុក្ករា’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៣១). តតោ តេ បរបដិពទ្ធជីវិកត្តា ខុប្បិបាសា ពាធតិ, តាយ ពាធិតានំ បរិយេសន តណ្ហា ចិត្តំ កិលមយតិ, អថ នេសំ កិលន្តចិត្តានំ ថិនមិទ្ធំ ឱក្កមតិ, តតោ វិសេសមនធិគច្ឆន្តានំ ទុរភិសម្ភវេសុ អរញ្ញវនបត្ថេសុ សេនាសនេសុ វិហរតំ ឧត្រាសសញ្ញិតា ភីរុ ជាយតិ, តេសំ ឧស្សង្កិតបរិសង្កិតានំ ទីឃរត្តំ វិវេករសមនស្សាទយមានានំ វិហរតំ ‘‘ន សិយា នុ ខោ ឯស មគ្គោ’’តិ បដិបត្តិយំ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, តំ វិនោទេត្វា វិហរតំ អប្បមត្តកេន វិសេសាធិគមេន មានមក្ខថម្ភា ជាយន្តិ, តេបិ វិនោទេត្វា វិហរតំ តតោ អធិកតរំ វិសេសាធិគមំ និស្សាយ លាភសក្ការសិលោកា ឧប្បជ្ជន្តិ, លាភាទិមុច្ឆិតា ធម្មបតិរូបកានិ បកាសេន្តា មិច្ឆាយសំ អធិគន្ត្វា តត្ថ ឋិតា ជាតិអាទីហិ អត្តានំ ឧក្កំសេន្តិ បរំ វម្ភេន្តិ, តស្មា កាមាទីនំ បឋមសេនាទិភាវោ វេទិតព្ពោ.

ឯវមេតំ ទសវិធំ សេនំ ឧទ្ទិសិត្វា យស្មា សា កណ្ហធម្មសមន្នាគតត្តា កណ្ហស្ស នមុចិនោ ឧបការាយ សំវត្តតិ, តស្មា នំ ‘‘តវ សេនា’’តិ និទ្ទិសន្តេន ‘‘ឯសា នមុចិ តេ សេនា, កណ្ហស្សាភិប្បហារិនី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អភិប្បហារិនីតិ សមណព្រាហ្មណានំ ឃាតនី និប្បោថនី, អន្តរាយករីតិ អត្ថោ. ន នំ អសូរោ ជិនាតិ, ជេត្វា ច លភតេ សុខន្តិ ឯវំ តវ សេនំ អសូរោ កាយេ ច ជីវិតេ ច សាបេក្ខោ បុរិសោ ន ជិនាតិ, សូរោ បន ជិនាតិ, ជេត្វា ច មគ្គសុខំ ផលសុខញ្ច អធិគច្ឆតីតិ អត្ថោ. សោបិ ព្រាហ្មណោតិ សោបិ ខីណាសវព្រាហ្មណោ.

ឥទានិ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នោ ហោតិ វិមុត្តិសុខបដិសំវេទី. អថ ខោ ភគវា តស្ស សត្តាហស្ស អច្ចយេន តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វា រត្តិយា បឋមំ យាមំ បដិច្ចសមុប្បាទំ អនុលោមំ សាធុកំ មនសាកាសិ. រត្តិយា មជ្ឈិមំ យាមំ បដិច្ចសមុប្បាទំ បដិលោមំ សាធុកំ មនសាកាសិ. រត្តិយា បច្ឆិមំ យាមំ បដិច្ចសមុប្បាទំ អនុលោមបដិលោមំ សាធុកំ មនសាកាសី’’តិ ឯវំ វុត្តាយ ឧទានបាឡិយា (ឧទា. ១) ឥមិស្សា ច ខន្ធកបាឡិយា អវិរោធំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧទានេ បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឯត្ថ តស្ស វសេនាតិ តស្ស បច្ចយាការបជាននស្ស បច្ចយក្ខយាធិគមស្ស ច វសេន. ឯកេកមេវ កោដ្ឋាសន្តិ អនុលោមបដិលោមេសុ ឯកេកមេវ កោដ្ឋាសំ. បាដិបទរត្តិយា ឯវំ មនសាកាសីតិ រត្តិយា តីសុបិ យាមេសុ អនុលោមបដិលោមំយេវ មនសាកាសិ. ភគវា កិរ ឋបេត្វា រតនឃរសត្តាហំ សេសេសុ ឆសុ សត្តាហេសុ អន្តរន្តរា ធម្មំ បច្ចវេក្ខិត្វា យេភុយ្យេន វិមុត្តិសុខបដិសំវេទី វិហាសិ, រតនឃរសត្តាហេ បន អភិធម្មបវិចយវសេនេវ វិហាសិ. តស្មា អន្តរន្តរា ធម្មបច្ចវេក្ខណវសេន ឧប្បាទិតមនសិការេសុ បាដិបទរត្តិយា ឧប្បាទិតំ មនសិការំ សន្ធាយ ឥមិស្សំ ខន្ធកបាឡិយំ ឯវំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

ពោធិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អជបាលកថាវណ្ណនា

៤. តស្ស សត្តាហស្ស អច្ចយេនាតិ បល្លង្កសត្តាហស្ស អបគមនេន. តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វាតិ តតោ អរហត្តផលសមាបត្តិសមាធិតោ យថាកាលបរិច្ឆេទំ វុដ្ឋហិត្វា. អញ្ញេបិ ពុទ្ធត្តករាតិ វិសាខបុណ្ណមិតោ បដ្ឋាយ រត្តិន្ទិវំ ឯវំ និច្ចសមាហិតភាវហេតុភូតានំ ពុទ្ធគុណានំ ឧបរិ អញ្ញេបិ ពុទ្ធត្តសាធកា. ‘‘អយំ ពុទ្ធោ’’តិ ពុទ្ធភាវស្ស បរេសំ វិភាវនា ធម្មា កិំ នុ ខោ សន្តីតិ យោជនា. ឯកច្ចានំ ទេវតានន្តិ យា អធិគតមគ្គា សច្ឆិកតនិរោធា ឯកបទេសេន ពុទ្ធគុណេ ជានន្តិ, តា ឋបេត្វា តទញ្ញាសំ ទេវតានំ. អនិមិសេហីតិ ធម្មបីតិវិប្ផារវសេន បសាទវិភាវនិច្ចលទលតាយ និមេសរហិតេហិ. រតនចង្កមេតិ ទេវតាហិ មាបិតេ រតនមយចង្កមេ. ‘‘រតនភូតានំ សត្តន្នំ បករណានំ តត្ថ ច អនុត្តរស្ស ធម្មរតនស្ស សម្មសនេន តំ ឋានំ រតនឃរចេតិយំ នាម ជាត’’ន្តិបិ វទន្តិ. តេនេវ អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា) ‘‘រតនឃរំ នាម ន រតនមយំ គេហំ, សត្តន្នំ បន បករណានំ សម្មសិតដ្ឋានំ រតនឃរន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

កស្មា បនាយំ អជបាលនិគ្រោធោ នាម ជាតោតិ អាហ ‘‘តស្ស កិរា’’តិអាទិ. កេចិ បន ‘‘យស្មា តត្ថ វេទេ សជ្ឈាយិតុំ អសមត្ថា មហល្លកព្រាហ្មណា បាការបរិក្ខេបយុត្តានិ និវេសនានិ កត្វា សព្ពេ វសិំសុ, តស្មាស្ស ‘អជបាលនិគ្រោធោ’តិ នាមំ ជាត’’ន្តិ វទន្តិ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ន ជបន្តីតិ អជបា, មន្តានំ អនជ្ឈាយកាតិ អត្ថោ. អជបា លន្តិ អាទិយន្តិ និវាសំ ឯត្ថាតិ អជបាលោតិ. អបរេ បន វទន្តិ ‘‘យស្មា មជ្ឈន្ហិកេ សមយេ អន្តោ បវិដ្ឋេ អជេ អត្តនោ ឆាយាយ បាលេតិ រក្ខតិ, តស្មា ‘អជបាលោ’តិស្ស នាមំ រុឡ្ហ’’ន្តិ. សព្ពថាបិ នាមមេតំ តស្ស រុក្ខស្ស.

វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទេន្តោតិ ធម្មំ វិចិនន្តោយេវ អន្តរន្តរា វិមុត្តិសុខញ្ច បដិសំវេទេន្តោ. ‘‘ធម្មំ វិចិនន្តោ វិមុត្តិសុខញ្ច បដិសំវេទេន្តោ’’តិ ឯវំ វា ឯត្ថ បាឋោ គហេតព្ពោ. ឧទានដ្ឋកថាយម្បិ (ឧទា. អដ្ឋ. ៤) ហិ អយមេវ បាឋោ. ធម្មំ វិចិនន្តោ ចេត្ថ ឯវំ អភិធម្មេ នយមគ្គំ សម្មសិ បឋមំ ធម្មសង្គណីបករណំ នាម, តតោ វិភង្គប្បករណំ, ធាតុកថាបករណំ, បុគ្គលបញ្ញត្តិប្បករណំ, កថាវត្ថុំ នាម, យមកំ នាម, តតោ មហាបករណំ បដ្ឋានំ នាមាតិ. តត្ថស្ស សណ្ហសុខុមដ្ឋានម្ហិ ចិត្តេ ឱតិណ្ណេ បីតិ ឧប្បជ្ជិ, បីតិយា ឧប្បន្នាយ លោហិតំ បសីទិ, លោហិតេ បសន្នេ ឆវិ បសីទិ, ឆវិយា បសន្នាយ បុរត្ថិមកាយតោ កូដាគារាទិប្បមាណា រស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា អាកាសេ បក្ខន្ទំ ឆទ្ទន្តនាគកុលំ វិយ បាចីនទិសាយ អនន្តានិ ចក្កវាឡានិ បក្ខន្ទា. បច្ឆិមកាយតោ ឧដ្ឋហិត្វា បច្ឆិមទិសាយ, ទក្ខិណំសកូដតោ ឧដ្ឋហិត្វា ទក្ខិណទិសាយ, វាមំសកូដតោ ឧដ្ឋហិត្វា ឧត្តរទិសាយ អនន្តានិ ចក្កវាឡានិ បក្ខន្ទា. បាទតលេហិ បវាឡង្កុរវណ្ណា រស្មិយោ និក្ខមិត្វា មហាបថវិំ វិនិព្ពិជ្ឈ ឧទកំ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា វាតក្ខន្ធំ បទាលេត្វា អជដាកាសំ បក្ខន្ទា. សីសតោ សំបរិវត្តិយមានំ មណិទាមំ វិយ នីលវណ្ណរស្មិវដ្ដិ ឧដ្ឋហិត្វា ឆ ទេវលោកេ វិនិវិជ្ឈិត្វា នវ ព្រហ្មលោកេ អតិក្កម្ម អជដាកាសំ បក្ខន្ទា. តស្មិំ ទិវសេ អបរិមាណេសុ ចក្កវាឡេសុ អបរិមាណា សត្តា សព្ពេ សុវណ្ណវណ្ណាវ អហេសុំ. តំ ទិវសញ្ច បន ភគវតោ សរីរា និក្ខន្តា យាវជ្ជទិវសាបិ កិរ តា រស្មិយោ អនន្តលោកធាតុយោ គច្ឆន្តិយេវ. ន កេវលញ្ច ឥមស្មិំយេវ សត្តាហេ ធម្មំ វិចិនន្តស្ស សរីរតោ រស្មិយោ និក្ខមិំសុ, អថ ខោ រតនឃរសត្តាហេបិ បដ្ឋានំ សម្មសន្តស្ស ឯវមេវ សរីរតោ រស្មិយោ និក្ខន្តា ឯវាតិ វេទិតព្ពំ.

វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា) –

‘‘ឥមេសុ ច ឯកវីសតិយា ទិវសេសុ ឯកទិវសេបិ សត្ថុ សរីរតោ រស្មិយោ ន និក្ខន្តា, ចតុត្ថេ បន សត្តាហេ បច្ឆិមុត្តរាយ ទិសាយ រតនឃរេ និសីទិ. តត្ថ ធម្មសង្គណិំ សម្មសន្តស្សបិ សរីរតោ រស្មិយោ ន និក្ខន្តា. វិភង្គប្បករណំ, ធាតុកថំ, បុគ្គលបញ្ញត្តិំ, កថាវត្ថុប្បករណំ, យមកប្បករណំ សម្មសន្តស្សបិ រស្មិយោ ន និក្ខន្តា. យទា បន មហាបករណំ ឱរុយ្ហ ‘ហេតុបច្ចយោ អារម្មណបច្ចយោ…បេ… អវិគតបច្ចយោ’តិ សម្មសនំ អារភិ, អថស្ស ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានំ សម្មសន្តស្ស ឯកន្តតោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ មហាបករណេ ឱកាសំ លភិ. យថា ហិ តិមិរបិង្គលមហាមច្ឆោ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរេ មហាសមុទ្ទេយេវ ឱកាសំ លភតិ, ឯវមេវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឯកន្តតោ មហាបករណេយេវ ឱកាសំ លភិ.

‘‘សត្ថុ ឯវំ លទ្ធោកាសេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន យថាសុខំ សណ្ហសុខុមធម្មំ សម្មសន្តស្ស សរីរតោ នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជិដ្ឋបភស្សរវសេន ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ និក្ខមិំសុ. កេសមស្សូហិ ចេវ អក្ខីនញ្ច នីលដ្ឋានេហិ នីលរស្មិយោ និក្ខមិំសុ, យាសំ វសេន គគនតលំ អញ្ជនចុណ្ណសមោកិណ្ណំ វិយ ឧមាបុប្ផនីលុប្បលទលសញ្ឆន្នំ វិយ វីតិបតន្តមណិតាលវណ្ដំ វិយ សម្បសារិតមេចកបដំ វិយ ច អហោសិ. ឆវិតោ ចេវ អក្ខីនញ្ច បីតដ្ឋានេហិ បីតរស្មិយោ និក្ខមិំសុ, យាសំ វសេន ទិសាភាគា សុវណ្ណរសនិសិញ្ចមានា វិយ សុវណ្ណបដបសារិតា វិយ កុង្កុមចុណ្ណកណិការបុប្ផសម្បរិកិណ្ណា វិយ ច វិរោចិំសុ. មំសលោហិតេហិ ចេវ អក្ខីនញ្ច រត្តដ្ឋានេហិ លោហិតរស្មិយោ និក្ខមិំសុ, យាសំ វសេន ទិសាភាគា ចីនបិដ្ឋចុណ្ណរញ្ជិតា វិយ សុបក្កលាខារសនិសិញ្ចមានា វិយ រត្តកម្ពលបរិក្ខិត្តា វិយ ជយសុមនបារិពទ្ធកពន្ធុជីវកកុសុមសម្បរិកិណ្ណា វិយ ច វិរោចិំសុ. អដ្ឋីហិ ចេវ ទន្តេហិ ច អក្ខីនញ្ច សេតដ្ឋានេហិ ឱទាតរស្មិយោ និក្ខមិំសុ, យាសំ វសេន ទិសាភាគា រជតកុដេហិ អាសិញ្ចមានខីរធារាសម្បរិកិណ្ណា វិយ បសារិតរជតបដវិតានា វិយ វីតិបតន្តរជតតាលវណ្ដា វិយ កុន្ទកុមុទសិន្ធុវារសុមនមល្លិកាទិកុសុមសញ្ឆន្នា វិយ ច វិរោចិំសុ. មញ្ជិដ្ឋបភស្សរា បន តម្ហា តម្ហា សរីរប្បទេសា និក្ខមិំសុ. ឥតិ តា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ និក្ខមិត្វា ឃនមហាបថវិំ គណ្ហិំសុ.

‘‘ចតុនហុតាធិកទ្វិយោជនសតសហស្សពហលា មហាបថវី និទ្ធន្តសុវណ្ណបិណ្ឌិ វិយ អហោសិ. បថវិំ ភិន្ទិត្វា ហេដ្ឋា ឧទកំ គណ្ហិំសុ. បថវីសន្ធារកំ អដ្ឋនហុតាធិកចតុយោជនសតសហស្សពហលំ ឧទកំ សុវណ្ណកលសេហិ អាសិញ្ចមានវិលីនសុវណ្ណំ វិយ អហោសិ. ឧទកំ វិនិវិជ្ឈិត្វា វាតំ អគ្គហេសុំ. ឆន្នវុតាធិកនវយោជនសតសហស្សពហលោ វាតោ សមុស្សិតសុវណ្ណក្ខន្ធោ វិយ អហោសិ. វាតំ វិនិវិជ្ឈិត្វា ហេដ្ឋា អជដាកាសំ បក្ខន្ទិំសុ. ឧបរិភាគេន ឧគ្គន្ត្វាបិ ចតុមហារាជិកេ គណ្ហិំសុ. តេ វិនិវិជ្ឈិត្វា តាវតិំសេ, តតោ យាមេ, តតោ តុសិតេ, តតោ និម្មានរតី, តតោ បរនិម្មិតវសវត្តី, តតោ នវ ព្រហ្មលោកេ, តតោ វេហប្ផលេ, តតោ បញ្ច សុទ្ធាវាសេ វិនិវិជ្ឈិត្វា ចត្តារោ អារុប្បេ គណ្ហិំសុ. ចត្តារោ ច អារុប្បេ វិនិវិជ្ឈិត្វា អជដាកាសំ បក្ខន្ទិំសុ.

‘‘តិរិយភាគេហិ អនន្តា លោកធាតុយោ បក្ខន្ទិំសុ, ឯត្តកេ ឋានេ ចន្ទម្ហិ ចន្ទប្បភា នត្ថិ, សូរិយេ សូរិយប្បភា នត្ថិ, តារករូបេសុ តារករូបប្បភា នត្ថិ, ទេវតានំ ឧយ្យានវិមានកប្បរុក្ខេសុ សរីរេ អាភរណេសូតិ សព្ពត្ថ បភា នត្ថិ. តិសហស្សិមហាសហស្សិលោកធាតុយា អាលោកផរណសមត្ថោ មហាព្រហ្មាបិ សូរិយុគ្គមនេ ខជ្ជោបនកោ វិយ អហោសិ, ចន្ទសូរិយតារករូបទេវតុយ្យានវិមានកប្បរុក្ខានំ បរិច្ឆេទមត្តកមេវ បញ្ញាយិត្ថ. ឯត្តកំ ឋានំ ពុទ្ធរស្មីហិយេវ អជ្ឈោត្ថដំ អហោសិ. អយញ្ច នេវ ពុទ្ធានំ អធិដ្ឋានិទ្ធិ, ន ភាវនាមយិទ្ធិ. សណ្ហសុខុមធម្មំ បន សម្មសតោ លោកនាថស្ស លោហិតំ បសីទិ, វត្ថុរូបំ បសីទិ, ឆវិវណ្ណោ បសីទិ. ចិត្តសមុដ្ឋានា វណ្ណធាតុ សមន្តា អសីតិហត្ថមត្តេ បទេសេ និច្ចលា អដ្ឋាសី’’តិ.

ឯវំ និសិន្នេតិ តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វា និសិន្នេ. ឯកោ ព្រាហ្មណោតិ នាមគោត្តវសេន អនភិញ្ញាតោ អបាកដោ ឯកោ ព្រាហ្មណោ. ‘‘ហុំ ហុ’’ន្តិ ករោន្តោ វិចរតីតិ សព្ពំ អចោក្ខជាតិកំ បស្សិត្វា ជិគុច្ឆន្តោ ‘‘ហុំ ហុ’’ន្តិ ករោន្តោ វិចរតិ. ឯតទវោចាតិ (ឧទា. អដ្ឋ. ៤) ឯតំ ឥទានិ វត្តព្ពំ ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ’’តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ កិត្តាវតាតិ កិត្តកេន បមាណេន. នុ-តិ សំសយត្ថេ និបាតោ, ខោ-តិ បទបូរណេ. ភោ-តិ ព្រាហ្មណានំ ជាតិសមុទាគតំ អាលបនំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ភោវាទិ នាម សោ ហោតិ, សចេ ហោតិ សកិញ្ចនោ’’តិ (ធ. ប. ៣៩៦; សុ. និ. ៦២៥). គោតមាតិ ភគវន្តំ គោត្តេន អាលបតិ. កថំ បនាយំ ព្រាហ្មណោ សម្បតិ សមាគតោ ភគវតោ គោត្តំ ជានាតីតិ? នាយំ សម្បតិ សមាគតោ, ឆព្ពស្សានិ បធានករណកាលេ ឧបដ្ឋហន្តេហិ បញ្ចវគ្គិយេហិ សទ្ធិំ ចរមានោ អបរភាគេ តំ វតំ ឆឌ្ឌេត្វា ឧរុវេលាយំ សេននិគមេ ឯកោ អទុតិយោ ហុត្វា បិណ្ឌាយ ចរមានោបិ តេន ព្រាហ្មណេន ទិដ្ឋបុព្ពោ ចេវ សល្លបិតបុព្ពោ ច, តេន សោ បុព្ពេ បញ្ចវគ្គិយេហិ គយ្ហមានំ ភគវតោ គោត្តំ អនុស្សរន្តោ ‘‘ភោ គោតមា’’តិ ភគវន្តំ គោត្តេន អាលបតិ. យតោ បដ្ឋាយ វា ភគវា មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខន្តោ អនោមានទីតីរេ បព្ពជិ, តតោ បភុតិ ‘‘សមណោ គោតមោ’’តិ ចន្ទោ វិយ សូរិយោ វិយ បាកដោ បញ្ញាតោ ហោតិ, ន ច តស្ស គោត្តជាននេ ការណំ គវេសិតព្ពំ. ព្រាហ្មណករណាតិ ព្រាហ្មណំ ករោន្តីតិ ព្រាហ្មណករណា, ព្រាហ្មណភាវករាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ‘‘កិត្តាវតា’’តិ ឯតេន យេហិ ធម្មេហិ ព្រាហ្មណោ ហោតិ, តេសំ ធម្មានំ បរិមាណំ បុច្ឆតិ. ‘‘កតមេ’’តិ បន ឥមិនា តេសំ សរូបំ បុច្ឆតិ.

ឧទានំ ឧទានេសីតិ ‘‘យោ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទិកំ ឧទានំ ឧទានេសិ, ន បន តស្ស ព្រាហ្មណស្ស ធម្មំ ទេសេសិ. កស្មា? ធម្មទេសនាយ អភាជនភាវតោ. តថា ហិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស ឥមំ គាថំ សុត្វា ន សច្ចាភិសមយោ អហោសិ. យថា ច ឥមស្ស, ឯវំ ឧបកស្ស អាជីវកស្ស ពុទ្ធគុណប្បកាសនំ សុត្វា. ធម្មចក្កប្បវត្តនតោ ហិ បុព្ពភាគេ ភគវតា ភាសិតំ បរេសំ សុណន្តានម្បិ តបុស្សភល្លិកានំ សរណទានំ វិយ វាសនាភាគិយមេវ ជាតំ, ន អសេក្ខភាគិយំ វា និព្ពេធភាគិយំ វា. ឯសា ហិ ធម្មតាតិ. វេទេហិ វា អន្តន្តិ ឯត្ថ អន្តំ នាម សព្ពសង្ខារបរិយោសានំ និព្ពានំ. ឥមេ ឧស្សទា នត្ថីតិ សព្ពសោ ឥមេ បហីនត្តា ន សន្តិ.

អជបាលកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មុចលិន្ទកថាវណ្ណនា

៥. មុចលិន្ទមូលេតិ (ឧទា. អដ្ឋ. ១១) ឯត្ថ មុចលិន្ទោ វុច្ចតិ នីបរុក្ខោ, យោ ‘‘និចុលោ’’តិបិ វុច្ចតិ, តស្ស សមីបេតិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘មុចលោតិ តស្ស រុក្ខស្ស នាមំ, វនជេដ្ឋកតាយ បន មុចលិន្ទោតិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ឧទបាទីតិ សកលចក្កវាឡគព្ភំ បូរេន្តោ មហាមេឃោ ឧទបាទិ. ឯវរូបោ កិរ មេឃោ ទ្វីសុយេវ កាលេសុ វស្សតិ ចក្កវត្តិម្ហិ វា ឧប្បន្នេ ពុទ្ធេ វា, ឥធ ពុទ្ធុប្បាទកាលេ ឧទបាទិ. បោក្ខរណិយា និព្ពត្តោតិ បោក្ខរណិយា ហេដ្ឋា នាគភវនំ អត្ថិ, តត្ថ និព្ពត្តោ. សកភវនាតិ អត្តនោ នាគភវនតោ. ឯវំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វាតិ សត្ត វារេ អត្តនោ សរីរភោគេហិ ភគវតោ កាយំ បរិវារេត្វា. ឧបរិមុទ្ធនិ មហន្តំ ផណំ វិហច្ចាតិ ភគវតោ មុទ្ធប្បទេសស្ស ឧបរិ អត្តនោ មហន្តំ ផណំ បសារេត្វា. ‘‘ផណំ ករិត្វា’’តិបិ បាឋោ, សោយេវត្ថោ.

តស្ស កិរ នាគរាជស្ស ឯតទហោសិ ‘‘ភគវា ច មយ្ហំ ភវនសមីបេ រុក្ខមូលេ និសិន្នោ, អយញ្ច សត្តាហវទ្ទលិកា វត្តតិ, វាសាគារមស្ស លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ សត្តរតនមយំ បាសាទំ និម្មិនិតុំ សក្កោន្តោបិ ‘‘ឯវំ កតេ កាយសារោ គហិតោ ន ភវិស្សតិ, ទសពលស្ស កាយវេយ្យាវច្ចំ ករិស្សាមី’’តិ មហន្តំ អត្តភាវំ កត្វា សត្ថារំ សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា ឧបរិ ផណំ ធារេសិ. ‘‘តស្ស បរិក្ខេបព្ភន្តរំ លោហបាសាទេ ភណ្ឌាគារគព្ភប្បមាណំ អហោសី’’តិ ឥធ វុត្តំ. មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៨៤) បន –

‘‘បរិក្ខេបស្ស អន្តោ ឱកាសោ ហេដ្ឋា លោហបាសាទប្បមាណោ អហោសិ, ‘ឥច្ឆិតិច្ឆិតេន ឥរិយាបថេន សត្ថា វិហរិស្សតី’តិ នាគរាជស្ស អជ្ឈាសយោ អហោសិ, តស្មា ឯវំ មហន្តំ ឱកាសំ បរិក្ខិបិ, មជ្ឈេ រតនបល្លង្កោ បញ្ញត្តោ ហោតិ, ឧបរិ សុវណ្ណតារកវិចិត្តំ សមោសរិតគន្ធទាមកុសុមចេលវិតានំ អហោសិ, ចតូសុ កោណេសុ គន្ធតេលេន ទីបា ជលិតា, ចតូសុ ទិសាសុ វិវរិត្វា ចន្ទនករណ្ឌកា ឋបិតា’’តិ –

វុត្តំ. ឥច្ឆិតិច្ឆិតេន ឥរិយាបថេន វិហរិស្សតីតិ ច នាគរាជស្ស អជ្ឈាសយមត្តមេតំ, ភគវា បន យថានិសិន្នោវ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ.

កិញ្ចាបិ…បេ… ចិន្តេតុំ យុត្តន្តិ ឯត្ថ កេចិ វទន្តិ ‘‘ឧណ្ហគ្គហណំ ភោគបរិក្ខេបស្ស វិបុលភាវករណេ ការណកិត្តនំ. ខុទ្ទកេ ហិ តស្មិំ ភគវន្តំ នាគរាជស្ស សរីរសម្ភូតា ឧស្មា ពាធេយ្យ, វិបុលភាវករណេន បន តាទិសំ មា ឧណ្ហំ ពាធយិត្ថា’’តិ. សឧបសគ្គបទស្ស អត្ថោ ឧបសគ្គេន វិនាបិ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘វិទ្ធន្តិ ឧព្ពិទ្ធ’’ន្តិ, សា ចស្ស ឧព្ពិទ្ធតា ឧបក្កិលេសវិគមេន ទូរភាវេន ឧបដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘មេឃវិគមេន ទូរីភូត’’ន្តិ. ឥន្ទនីលមណិ វិយ ទិព្ពតិ ជោតតីតិ ទេវោ, អាកាសោ. វិទិត្វាតិ ‘‘ឥទានិ វិគតវលាហកោ អាកាសោ, នត្ថិ ភគវតោ សីតាទិឧបទ្ទវោ’’តិ ញត្វា. វិនិវេឋេត្វាតិ អបនេត្វា. អត្តនោ រូបន្តិ អត្តនោ នាគរូបំ. បដិសំហរិត្វាតិ អន្តរធាបេត្វា. មាណវកវណ្ណន្តិ កុមារករូបំ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ‘‘វិវេកសុខបដិសំវេទិនោ យត្ថ កត្ថចិ សុខមេវ ហោតី’’តិ ឯតំ អត្ថំ សព្ពាការេន ជានិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ វិវេកសុខានុភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសិ. សុតធម្មស្សាតិ វិស្សុតធម្មស្ស. តេនាហ ‘‘បកាសិតធម្មស្សា’’តិ. អកុប្បនភាវោតិ អកុប្បនសភាវោ.

មុចលិន្ទកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រាជាយតនកថាវណ្ណនា

៦. ឱសធហរីតកំ ឧបនេសីតិ ន កេវលំ ឱសធហរីតកមេវ, ទន្តកដ្ឋម្បិ ឧបនេសិ. បច្ចគ្ឃេតិ ឯត្ថ បុរិមំ អត្ថវិកប្បំ កេចិ ន ឥច្ឆន្តិ, តេនេវ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ ‘‘បច្ចគ្ឃេតិ អភិនវេ. បច្ចេកំ មហគ្ឃតាយ បច្ចគ្ឃេតិ កេចិ, តំ ន សុន្ទរំ. ន ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ មហគ្ឃំ បដិគ្គណ្ហន្តិ បរិភុញ្ជន្តិ វា’’តិ.

រាជាយតនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ព្រហ្មយាចនកថាវណ្ណនា

៧. អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោតិ អាចរិតោ ចេវ អាចរន្តេហិ ច សម្មទេវ អាចរិតោតិ អត្ថោ. ឯតេន អយំ បរិវិតក្កោ សព្ពពុទ្ធានំ បឋមាភិសម្ពោធិយំ ឧប្បជ្ជតេវាតិ អយមេត្ថ ធម្មតាតិ ទស្សេតិ. គម្ភីរោបិ ធម្មោ បដិបក្ខវិធមនេន សុបាកដោ ភវេយ្យ, បដិបក្ខវិធមនំ បន សម្មាបដិបត្តិបដិពទ្ធំ, សា សទ្ធម្មសវនាធីនា, តំ សត្ថរិ ធម្មេ ច បសាទាយត្តំ. សោ វិសេសតោ លោកេ សម្ភាវនីយស្ស គរុកាតព្ពស្ស អភិបត្ថនាហេតុកោតិ បរម្បរាយ សត្តានំ ធម្មសម្បដិបត្តិយា ព្រហ្មុនោ យាចនានិមិត្តន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ព្រហ្មុនា យាចិតេ ទេសេតុកាមតាយា’’តិអាទិមាហ.

អធិគតោតិ បដិវិទ្ធោ, សយម្ភូញាណេន ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា យថាភូតំ អវពុទ្ធោតិ អត្ថោ. ធម្មោតិ ចតុសច្ចធម្មោ តព្ពិនិមុត្តស្ស បដិវិជ្ឈិតព្ពធម្មស្ស អភាវតោ. គម្ភីរោតិ មហាសមុទ្ទោ វិយ មកសតុណ្ឌសូចិយា អញ្ញត្រ សមុបចិតបរិបក្កញាណសម្ភារេហិ អញ្ញេសំ ញាណេន អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋោ. គម្ភីរត្តាវ ទុទ្ទសោ ទុក្ខេន ទដ្ឋព្ពោ, ន សក្កា សុខេន ទដ្ឋុំ. យោ ហិ អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋោ, សោ ឱគាហិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ សរូបតោ ច វិសេសតោ ច សុខេន បស្សិតុំ ន សក្កា, អថ ខោ កិច្ឆេន កេនចិ កទាចិទេវ ទដ្ឋព្ពោ. ទុទ្ទសត្តាវ ទុរនុពោធោ ទុក្ខេន អវពុជ្ឈិតព្ពោ, ន សក្កា សុខេន អវពុជ្ឈិតុំ. យញ្ហិ ទដ្ឋុមេវ ន សក្កា, តស្ស ឱគាហេត្វា អនុពុជ្ឈនេ កថា ឯវ នត្ថិ អវពោធស្ស ទុក្ករភាវតោ. ឥមស្មិំ ឋានេ ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ ទុក្ករតរំ វា ទុរភិសម្ភវតរំ វា’’តិ (សំ. និ. ៥.១១១៥) សុត្តបទំ វត្តព្ពំ.

សន្តោតិ អនុបសន្តសភាវានំ កិលេសានំ សង្ខារានញ្ច អភាវតោ វូបសន្តសព្ពបរិឡាហតាយ សន្តោ និព្ពុតោ, សន្តារម្មណតាយ វា សន្តោ. ឯត្ថ ច និរោធសច្ចំ សន្តំ អារម្មណន្តិ សន្តារម្មណំ, មគ្គសច្ចំ សន្តំ សន្តារម្មណញ្ចាតិ សន្តារម្មណំ. បធានភាវំ នីតោតិ បណីតោ. អថ វា បណីតោតិ អតិត្តិករណដ្ឋេន អតប្បកោ សាទុរសភោជនំ វិយ. សន្តបណីតភាវេនេវ ចេត្ថ អសេចនកតាយ អតប្បកតា ទដ្ឋព្ពា. ឥទញ្ហិ ទ្វយំ លោកុត្តរមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. អតក្កាវចរោតិ ឧត្តមញាណវិសយត្តា តក្កេន អវចរិតព្ពោ ឱគាហិតព្ពោ ន ហោតិ, ញាណេនេវ អវចរិតព្ពោ. តតោ ឯវ និបុណញាណគោចរតាយ សណ្ហសុខុមសភាវត្តា ច និបុណោ សណ្ហោ. បណ្ឌិតវេទនីយោតិ ពាលានំ អវិសយត្តា សម្មាបដិបទំ បដិបន្នេហិ បណ្ឌិតេហិ ឯវ វេទិតព្ពោ.

អល្លីយន្តិ អភិរមិតព្ពដ្ឋេន សេវិយន្តីតិ អាលយា, បញ្ច កាមគុណាតិ អាហ ‘‘សត្តា បញ្ចកាមគុណេ អល្លីយន្តិ, តស្មា តេ អាលយាតិ វុច្ចន្តី’’តិ. តត្ថ បញ្ចកាមគុណេ អល្លីយន្តីតិ បញ្ចកាមគុណេ សេវន្តីតិ អត្ថោ. តេតិ បញ្ច កាមគុណា. រមន្តីតិ រតិំ វិន្ទន្តិ កីឡន្តិ លឡន្តិ. អាលីយន្តិ អភិរមណវសេន សេវន្តីតិ អាលយា, អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតានិ, តេហិ អាលយេហិ រមន្តីតិ អាលយរាមាតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥមេ ហិ សត្តា យថា កាមគុណេ, ឯវំ រាគម្បិ អស្សាទេន្តិ អភិនន្ទន្តិយេវ. យថេវ ហិ សុសជ្ជិតបុប្ផផលភរិតរុក្ខាទិសម្បន្នំ ឧយ្យានំ បវិដ្ឋោ រាជា តាយ តាយ សម្បត្តិយា រមតិ, សម្មុទិតោ អាមោទិតបមោទិតោ ហោតិ, ន ឧក្កណ្ឋតិ, សាយម្បិ និក្ខមិតុំ ន ឥច្ឆតិ, ឯវមិមេហិ កាមាលយតណ្ហាលយេហិ សត្តា រមន្តិ, សំសារវដ្ដេ សម្មោទិតា អនុក្កណ្ឋិតា វសន្តិ. តេន នេសំ ភគវា ទុវិធម្បិ អាលយំ ឧយ្យានភូមិំ វិយ ទស្សេន្តោ ‘‘អាលយរាមា’’តិអាទិមាហ. រតាតិ និរតា. សុដ្ឋុ មុទិតាតិ អតិវិយ មុទិតា អនុក្កណ្ឋនតោ.

ឋានំ សន្ធាយាតិ ឋានសទ្ទំ សន្ធាយ. អត្ថតោ បន ឋានន្តិ ច បដិច្ចសមុប្បាទោ ឯវ អធិប្បេតោ. តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋានំ, សង្ខារាទីនំ បច្ចយភូតា អវិជ្ជាទយោ. ឥមេសំ សង្ខារាទីនំ បច្ចយាតិ ឥទប្បច្ចយា, អវិជ្ជាទយោវ. ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតា យថា ទេវោ ឯវ ទេវតា. ឥទប្បច្ចយានំ វា អវិជ្ជាទីនំ អត្តនោ ផលំ បដិច្ច បច្ចយភាវោ ឧប្បាទនសមត្ថតា ឥទប្បច្ចយតា. តេន សមត្ថបច្ចយលក្ខណោ បដិច្ចសមុប្បាទោ ទស្សិតោ ហោតិ. បដិច្ច សមុប្បជ្ជតិ ផលំ ឯតស្មាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. បទទ្វយេនបិ ធម្មានំ បច្ចយដ្ឋោ ឯវ វិភាវិតោ. សង្ខារាទិបច្ចយានញ្ហិ អវិជ្ជាទីនំ ឯតំ អធិវចនំ ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បាទោតិ. សព្ពសង្ខារសមថោតិអាទិ សព្ពំ អត្ថតោ និព្ពានមេវ. យស្មា ហិ តំ អាគម្ម បដិច្ច អរិយមគ្គស្ស អារម្មណបច្ចយភាវហេតុ សព្ពសង្ខារវិប្ផន្ទិតានិ សម្មន្តិ វូបសម្មន្តិ, តស្មា ‘‘សព្ពសង្ខារសមថោ’’តិ វុច្ចតិ. សព្ពសង្ខតវិសំយុត្តេ ហិ និព្ពានេ សង្ខារវូបសមបរិយាយោ ញាយាគតោយេវាតិ. ឥទំ បនេត្ថ និព្ពចនំ – សព្ពេ សង្ខារា សម្មន្តិ ឯត្ថាតិ សព្ពសង្ខារសមថោតិ.

យស្មា ច តំ អាគម្ម សព្ពេ ឧបធយោ បដិនិស្សដ្ឋា សមុច្ឆេទវសេន បរិច្ចត្តា ហោន្តិ, អដ្ឋសតប្បភេទា សព្ពាបិ តណ្ហា ខីយន្តិ, សព្ពេ កិលេសរាគា វិរជ្ជន្តិ, ជរាមរណាទិភេទំ សព្ពំ វដ្ដទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ, តស្មា ‘‘សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ’’តិ វុច្ចតិ, យា បនេសា តណ្ហា តេន តេន ភវេន ភវន្តរំ ភវនិកន្តិភាវេន វិនតិ សំសិព្ពតិ, ផលេន វា សទ្ធិំ កម្មំ វិនតិ សំសិព្ពតីតិ កត្វា វានន្តិ វុច្ចតិ, តតោ និក្ខន្តំ វានតោតិ និព្ពានំ. កិលមថោតិ កាយកិលមថោ. វិហេសាបិ កាយវិហេសាយេវ, ចិត្តេ បន ឧភយម្បេតំ ពុទ្ធានំ នត្ថិ ពោធិមូលេយេវ សមុច្ឆិន្នត្តា. ឯត្ថ ច ចិរនិសជ្ជាចិរភាសនេហិ បិដ្ឋិអាគិលាយនតាលុគលសោសាទិវសេន កាយកិលមថោ ចេវ កាយវិហេសា ច វេទិតព្ពា, សា ច ខោ ទេសនាយ អត្ថំ អជានន្តានញ្ច អប្បដិបជ្ជន្តានញ្ច វសេន. ជានន្តានំ បន បដិបជ្ជន្តានញ្ច ទេសនាយ កាយបរិស្សមោបិ សត្ថុ អបរិស្សមោវ, តេនាហ ភគវា ‘‘ន ច មំ ធម្មាធិករណំ វិហេសេតី’’តិ. តេនេវ វុត្តំ ‘‘យា អជានន្តានំ ទេសនា នាម, សោ មម កិលមថោ អស្សា’’តិ.

អបិស្សូតិ សម្បិណ្ឌនត្ថេ និបាតោ. សោ ន កេវលំ ឯតទហោសិ, ឥមាបិ គាថា បដិភំសូតិ ទីបេតិ. ភគវន្តន្តិ បដិសទ្ទយោគេន សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘ភគវតោ’’តិ. វុទ្ធិប្បត្តា អច្ឆរិយា វា អនច្ឆរិយា. វុទ្ធិអត្ថោបិ ហិ អ-ការោ ហោតិ យថា ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិ. កប្បានំ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ សតសហស្សញ្ច សទេវកស្ស លោកស្ស ធម្មសំវិភាគករណត្ថមេវ បារមិយោ បូរេត្វា ឥទានិ សមធិគតធម្មរជ្ជស្ស តត្ថ អប្បោស្សុក្កតាបត្តិទីបនត្តា គាថាត្ថស្ស អនុអច្ឆរិយតា តស្ស វុទ្ធិប្បត្តិ ច វេទិតព្ពា. អត្ថទ្វារេន ហិ គាថានំ អនច្ឆរិយតា. គោចរា អហេសុន្តិ ឧបដ្ឋហំសុ, ឧបដ្ឋានញ្ច វិតក្កយិតព្ពតាតិ អាហ ‘‘បរិវិតក្កយិតព្ពភាវំ បាបុណិំសូ’’តិ.

កិច្ឆេនាតិ ន ទុក្ខប្បដិបទាយ. ពុទ្ធានញ្ហិ ចត្តារោបិ មគ្គា សុខប្បដិបទាវ ហោន្តិ. បារមីបូរណកាលេ បន សរាគសទោសសមោហស្សេវ សតោ អាគតាគតានំ យាចកានំ អលង្កតប្បដិយត្តំ សីសំ កន្តិត្វា គលលោហិតំ នីហរិត្វា សុអញ្ជិតានិ អក្ខីនិ ឧប្បាដេត្វា កុលវំសប្បទីបំ បុត្តំ មនាបចារិនិំ ភរិយន្តិ ឯវមាទីនិ ទេន្តស្ស អញ្ញានិ ច ខន្តិវាទិសទិសេសុ អត្តភាវេសុ ឆេជ្ជភេជ្ជាទីនិ បាបុណន្តស្ស អាគមនីយបដិបទំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ហ-ឥតិ វា ព្យត្តន្តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ និបាតោ. ឯកំសត្ថេតិ កេចិ. ហ ព្យត្តំ ឯកំសេន វា អលំ និប្បយោជនំ ឯវំ កិច្ឆេន អធិគតំ ធម្មំ ទេសេតុន្តិ យោជនា. ហលន្តិ វា អលន្តិ ឥមិនា សមានត្ថំ បទំ ‘‘ហលន្តិ វទាមី’’តិអាទីសុ វិយ. ‘‘បកាសិត’’ន្តិបិ បឋន្តិ, ទេសិតន្តិ អត្ថោ. ឯវំ កិច្ឆេន អធិគតស្ស ធម្មស្ស អលំ ទេសិតំ បរិយត្តំ ទេសិតំ, កោ អត្ថោ ទេសិតេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. រាគទោសបរេតេហីតិ រាគទោសផុដ្ឋេហិ, ផុដ្ឋវិសេន វិយ សប្បេន រាគេន ទោសេន ច សម្ផុដ្ឋេហិ អភិភូតេហីតិ អត្ថោ. អថ វា រាគទោសបរេតេហីតិ រាគទោសានុគតេហិ, រាគេន ច ទោសេន ច អនុពន្ធេហីតិ អត្ថោ.

បដិសោតគាមិន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៦៥; ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៨១; សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៧២) និច្ចគាហាទីនំ បដិសោតំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា អសុភន្តិ ឯវំ គតំ បវត្តំ ចតុសច្ចធម្មន្តិ អត្ថោ. រាគរត្តាតិ កាមរាគេន ភវរាគេន ទិដ្ឋិរាគេន ច រត្តា. ន ទក្ខន្តីតិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា អសុភន្តិ ឥមិនា សភាវេន ន បស្សិស្សន្តិ, តេ អបស្សន្តេ កោ សក្ខិស្សតិ អនិច្ចន្តិអាទិនា សភាវេន យាថាវតោ ធម្មំ ជានាបេតុន្តិ អធិប្បាយោ. រាគទោសបរេតតាបិ នេសំ សម្មុឡ្ហភាវេនេវាតិ អាហ ‘‘តមោខន្ធេន អាវុដា’’តិ, អវិជ្ជារាសិនា អជ្ឈោត្ថដាតិ អត្ថោ.

អប្បោស្សុក្កតាយ ចិត្តំ នមតីតិ កស្មា បនស្ស ឯវំ ចិត្តំ នមិ, ននុ ឯស ‘‘មុត្តោហំ មោចេស្សាមិ, តិណ្ណោហំ តារេស្សាមិ,

កិំ មេ អញ្ញាតវេសេន, ធម្មំ សច្ឆិកតេនិធ;

សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា, តារយិស្សំ សទេវក’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៥) –

បត្ថនំ កត្វា បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោតិ? សច្ចមេវ, តទេវ បច្ចវេក្ខណានុភាវេន បនស្ស ឯវំ ចិត្តំ នមិ. តស្ស ហិ សព្ពញ្ញុតំ បត្វា សត្តានំ កិលេសគហនតំ ធម្មស្ស ច គម្ភីរតំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស សត្តានំ កិលេសគហនតា ច ធម្មគម្ភីរតា ច សព្ពាការេន បាកដា ជាតា. អថស្ស ‘‘ឥមេ សត្តា កញ្ជិយបុណ្ណលាពុ វិយ តក្កភរិតចាដិ វិយ វសាតេលបីតបិលោតិកា វិយ អញ្ជនមក្ខិតហត្ថោ វិយ ច កិលេសភរិតា អតិសំកិលិដ្ឋា រាគរត្តា ទោសទុដ្ឋា មោហមុឡ្ហា, តេ កិំ នាម បដិវិជ្ឈិស្សន្តី’’តិ ចិន្តយតោ កិលេសគហនបច្ចវេក្ខណានុភាវេនបិ ឯវំ ចិត្តំ នមិ.

‘‘អយំ ធម្មោ បថវីសន្ធារកឧទកក្ខន្ធោ វិយ គម្ភីរោ, បព្ពតេន បដិច្ឆាទេត្វា ឋបិតោ សាសបោ វិយ ទុទ្ទសោ, សតធា ភិន្នស្ស វាលស្ស កោដិ វិយ អណុ. មយា ហិ ឥមំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិតុំ វាយមន្តេន អទិន្នំ ទានំ នាម នត្ថិ, អរក្ខិតំ សីលំ នាម នត្ថិ, អបរិបូរិតា កាចិ បារមី នាម នត្ថិ, តស្ស មេ និរុស្សាហំ វិយ មារពលំ វិធមន្តស្សបិ បថវី ន កម្បិត្ថ, បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តស្សបិ ន កម្បិត្ថ, មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេន្តស្សបិ ន កម្បិត្ថ, បច្ឆិមយាមេ បន បដិច្ចសមុប្បាទំ បដិវិជ្ឈន្តស្សេវ មេ ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បិត្ថ. ឥតិ មាទិសេនបិ តិក្ខញាណេន កិច្ឆេនេវាយំ ធម្មោ បដិវិទ្ធោ, តំ លោកិយមហាជនា កថំ បដិវិជ្ឈិស្សន្តី’’តិ ធម្មគម្ភីរតាយ បច្ចវេក្ខណានុភាវេនបិ ឯវំ ចិត្តំ នមីតិ វេទិតព្ពំ.

អបិច ព្រហ្មុនា យាចិតេ ទេសេតុកាមតាយបិស្ស ឯវំ ចិត្តំ នមិ. ជានាតិ ហិ ភគវា ‘‘មម អប្បោស្សុក្កតាយ ចិត្តេ នមមានេ មហាព្រហ្មា ធម្មទេសនំ យាចិស្សតិ, ឥមេ ច សត្តា ព្រហ្មគរុកា, តេ ‘សត្ថា កិរ ធម្មំ ន ទេសេតុកាមោ អហោសិ, អថ នំ មហាព្រហ្មា យាចិត្វា ទេសាបេតិ, សន្តោ វត ភោ ធម្មោ បណីតោ’តិ មញ្ញមានា សុស្សូសិស្សន្តី’’តិ. ឥទម្បិស្ស ការណំ បដិច្ច អប្បោស្សុក្កតាយ ចិត្តំ នមិ, នោ ធម្មទេសនាយាតិ វេទិតព្ពំ.

៨. សហម្បតិស្សាតិ សោ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ សហកោ នាម ថេរោ បឋមជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា បឋមជ្ឈានភូមិយំ កប្បាយុកព្រហ្មា ហុត្វា និព្ពត្តោ, តត្រ នំ សហម្បតិ ព្រហ្មាតិ សញ្ជានន្តិ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘ព្រហ្មុនោ សហម្បតិស្សា’’តិ. នស្សតិ វតាតិ សោ កិរ ឥមំ សទ្ទំ តថា និច្ឆារេតិ, យថា ទសសហស្សិលោកធាតុព្រហ្មានោ សុត្វា សព្ពេ សន្និបតិំសុ. អប្បរជក្ខជាតិកាតិ បញ្ញាមយេ អក្ខិម្ហិ អប្បំ បរិត្តំ រាគទោសមោហរជំ ឯតេសំ ឯវំសភាវាតិ អប្បរជក្ខជាតិកា. អប្បំ រាគាទិរជំ យេសំ តេ សភាវា អប្បរជក្ខជាតិកាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អស្សវនតាតិ ‘‘សយំ អភិញ្ញា’’តិអាទីសុ វិយ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនំ, អស្សវនតាយាតិ អត្ថោ. ភវិស្សន្តីតិ បុរិមពុទ្ធេសុ ទសបុញ្ញកិរិយវសេន កតាធិការា បរិបាកគតបទុមានិ វិយ សូរិយរស្មិសម្ផស្សំ ធម្មទេសនំយេវ អាកង្ខមានា ចតុប្បទិកគាថាវសានេ អរិយភូមិំ ឱក្កមនារហា ន ឯកោ, ន ទ្វេ, អនេកសតសហស្សា ធម្មស្ស អញ្ញាតារោ ភវិស្សន្តីតិ ទស្សេតិ.

បាតុរហោសីតិ បាតុភវិ. សមលេហិ ចិន្តិតោតិ សមលេហិ បូរណកស្សបាទីហិ ឆហិ សត្ថារេហិ ចិន្តិតោ. តេ ហិ បុរេតរំ ឧប្បជ្ជិត្វា សកលជម្ពុទីបេ កណ្ដកេ បត្ថរមានា វិយ វិសំ សិញ្ចមានា វិយ ច សមលំ មិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មំ ទេសយិំសុ. តេ កិរ ពុទ្ធកោលាហលានុស្សវេន សញ្ជាតកុតូហលា លោកំ វញ្ចេត្វា កោហញ្ញេ ឋត្វា សព្ពញ្ញុតំ បដិជានន្តា យំ កិញ្ចិ អធម្មំយេវ ធម្មោតិ ទីបេសុំ. អបាបុរេតន្តិ វិវរ ឯតំ. អមតស្ស ទ្វារន្តិ អមតស្ស និព្ពានស្ស ទ្វារភូតំ អរិយមគ្គំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯតំ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនន្តរធានតោ បភុតិ បិហិតំ និព្ពាននគរស្ស មហាទ្វារំ អរិយមគ្គំ សទ្ធម្មទេសនាហត្ថេន អបាបុរ វិវរ ឧគ្ឃាដេហីតិ. សុណន្តុ ធម្មំ វិមលេនានុពុទ្ធន្តិ ឥមេ សត្តា រាគាទិមលានំ អភាវតោ វិមលេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន អនុពុទ្ធំ ចតុសច្ចធម្មំ សុណន្តុ តាវ ភគវាតិ យាចតិ.

សេលបព្ពតោ ឧច្ចោ ហោតិ ថិរោ ច, ន បំសុបព្ពតោ មិស្សកបព្ពតោ វាតិ អាហ ‘‘សេលេ យថា បព្ពតមុទ្ធនិដ្ឋិតោ’’តិ. តស្សត្ថោ ‘‘សេលមយេ ឯកគ្ឃនេ បព្ពតមុទ្ធនិ យថាឋិតោវ. ន ហិ តត្ថ ឋិតស្ស ទស្សនត្ថំ គីវុក្ខិបនបសារណាទិកិច្ចំ អត្ថី’’តិ. តថូបមន្តិ តប្បដិភាគំ សេលបព្ពតូបមំ. ធម្មមយំ បាសាទន្តិ លោកុត្តរធម្មមាហ. សោ ហិ សព្ពសោ បសាទាវហោ សព្ពធម្មេ អតិក្កម្ម អព្ភុគ្គតដ្ឋេន បាសាទសទិសោ ច, បញ្ញាបរិយាយោ វា ឥធ ធម្ម-សទ្ទោ. បញ្ញា ហិ អព្ភុគ្គតដ្ឋេន បាសាទោតិ អភិធម្មេ និទ្ទិដ្ឋា. តថា ចាហ –

‘‘បញ្ញាបាសាទមារុយ្ហ, អសោកោ សោកិនិំ បជំ;

បព្ពតដ្ឋោវ ភូមដ្ឋេ, ធីរោ ពាលេ អវេក្ខតី’’តិ. (ធ. ប. ២៨);

អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យថា សេលបព្ពតមុទ្ធនិ យថាឋិតោវ ចក្ខុមា បុរិសោ សមន្តតោ ជនតំ បស្សេយ្យ, តថា ត្វម្បិ សុមេធ សុន្ទរបញ្ញ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សមន្តចក្ខុ ភគវា ធម្មមយំ បញ្ញាមយំ បាសាទមារុយ្ហ សយំ អបេតសោកោ សោកាវតិណ្ណំ ជាតិជរាភិភូតំ ជនតំ អវេក្ខស្សុ ឧបធារយ ឧបបរិក្ខាតិ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – យថា ហិ បព្ពតបាទេ សមន្តា មហន្តំ ខេត្តំ កត្វា តត្ថ កេទារបាឡីសុ កុដិកាយោ កត្វា រត្តិំ អគ្គិំ ជាលេយ្យុំ, ចតុរង្គសមន្នាគតញ្ច អន្ធការំ អស្ស, អថ តស្ស បព្ពតស្ស មត្ថកេ ឋត្វា ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស ភូមិំ ឱលោកយតោ នេវ ខេត្តំ, ន កេទារបាឡិយោ, ន កុដិយោ, ន តត្ថ សយិតមនុស្សា បញ្ញាយេយ្យុំ អនុជ្ជលភាវតោ, កុដិកាសុ បន អគ្គិជាលាមត្តមេវ បញ្ញាយេយ្យ ឧជ្ជលភាវតោ, ឯវំ ធម្មបាសាទំ អារុយ្ហ សត្តនិកាយំ ឱលោកយតោ តថាគតស្ស យេ តេ អកតកល្យាណា សត្តា, តេ ឯកវិហារេ ទក្ខិណជាណុបស្សេ និសិន្នាបិ ពុទ្ធចក្ខុស្ស អាបាថំ នាគច្ឆន្តិ ញាណគ្គិនា អនុជ្ជលភាវតោ អនុឡារភាវតោ ច, រត្តិំ ខិត្តា សរា វិយ ហោន្តិ. យេ បន កតកល្យាណា វេនេយ្យបុគ្គលា, តេ ឯវស្ស ទូរេបិ ឋិតា អាបាថមាគច្ឆន្តិ បរិបក្កញាណគ្គិតាយ សមុជ្ជលភាវតោ ឧឡារសន្តានតាយ ច, សោ អគ្គិ វិយ ហិមវន្តបព្ពតោ វិយ ច. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ទូរេ សន្តោ បកាសេន្តិ, ហិមវន្តោវ បព្ពតោ;

អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ, រត្តិំ ខិត្តា យថា សរា’’តិ. (ធ. ប. ៣០៤);

ឧដ្ឋេហីតិ ភគវតោ ធម្មទេសនត្ថំ ចារិកចរណំ យាចន្តោ ភណតិ. ឧដ្ឋេហីតិ វា ធម្មទេសនាយ អប្បោស្សុក្កតាសង្ខាតសង្កោចាបត្តិតោ កិលាសុភាវតោ ឧដ្ឋហ. វីរាតិអាទីសុ ភគវា សាតិសយចតុព្ពិធសម្មប្បធានវីរិយវន្តតាយ វីរោ, ទេវបុត្តមច្ចុកិលេសាភិសង្ខារានំ វិជិតត្តា វិជិតសង្គាមោ, ជាតិកន្តារាទិតោ វេនេយ្យសត្ថំ វាហនសមត្ថតាយ និព្ពានសង្ខាតំ ខេមប្បទេសំ សម្បាបនសមត្ថតាយ សត្ថវាហោ, កាមច្ឆន្ទឥណស្ស អភាវតោ អណណោតិ វេទិតព្ពោ. យោ ហិ បរេសំ ឥណំ គហេត្វា វិនាសេតិ, សោ តេហិ ‘‘ឥណំ ទេហី’’តិ តជ្ជមានោបិ ផរុសំ វុច្ចមានោបិ វម្ភមានោបិ វធិយមានោបិ កិញ្ចិ បដិប្បហរិតុំ ន សក្កោតិ, សព្ពំ តិតិក្ខតិ. តិតិក្ខការណញ្ហិស្ស តំ ឥណំ ហោតិ, ឯវមេវ យោ យម្ហិ កាមច្ឆន្ទេន រជ្ជតិ, តណ្ហាគហណេន តំ វត្ថុំ គណ្ហាតិ, សោ តេន ផរុសំ វុច្ចមានោបិ វម្ភមានោបិ វធិយមានោបិ កិញ្ចិ បដិប្បហរិតុំ ន សក្កោតិ, សព្ពំ តិតិក្ខតិ. តិតិក្ខការណញ្ហិស្ស សោ កាមច្ឆន្ទោ ហោតិ ឃរសាមិកេហិ វិហេឋិយមានានំ ឥត្ថីនំ វិយ. កស្មា? ឥណសទិសត្តា កាមច្ឆន្ទស្ស.

៩. អជ្ឈេសនន្តិ គរុដ្ឋានីយំ បយិរុបាសិត្វា គរុតរំ បយោជនំ ឧទ្ទិស្ស អភិបត្ថនា អជ្ឈេសនា, សាបិ អត្ថតោ យាចនា ឯវ. ពុទ្ធចក្ខុនាតិ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណេន ច អាសយានុសយញាណេន ច. ឥមេសញ្ហិ ទ្វិន្នំ ញាណានំ ពុទ្ធចក្ខូតិ នាមំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស សមន្តចក្ខូតិ. ហេដ្ឋិមានំ តិណ្ណំ មគ្គញាណានំ ធម្មចក្ខូតិ. អប្បរជក្ខេតិអាទីសុ យេសំ វុត្តនយេនេវ បញ្ញាចក្ខុម្ហិ រាគាទិរជំ អប្បំ, តេ អប្បរជក្ខា. យេសំ តំ មហន្តំ, តេ មហារជក្ខា. យេសំ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ តិក្ខានិ, តេ តិក្ខិន្ទ្រិយា. យេសំ តានិ មុទូនិ, តេ មុទិន្ទ្រិយា. យេសំ តេយេវ សទ្ធាទយោ អាការា សុន្ទរា, តេ ស្វាការា. យេ កថិតការណំ សល្លក្ខេន្តិ, សុខេន សក្កា ហោន្តិ វិញ្ញាបេតុំ, តេ សុវិញ្ញាបយា. យេ បរលោកញ្ចេវ វជ្ជញ្ច ភយតោ បស្សន្តិ, តេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ នាម.

ឧប្បលានិ ឯត្ថ សន្តីតិ ឧប្បលិនី, គច្ឆោបិ ជលាសយោបិ, ឥធ បន ជលាសយោ អធិប្បេតោ, តស្មា ឧប្បលិនិយន្តិ ឧប្បលវនេតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ. អន្តោនិមុគ្គបោសីនីតិ យានិ ឧទកស្ស អន្តោ និមុគ្គានេវ ហុត្វា បុស្សន្តិ វឌ្ឍន្តិ, តានិ អន្តោនិមុគ្គបោសីនិ. ឧទកំ អច្ចុគ្គម្ម តិដ្ឋន្តីតិ ឧទកំ អតិក្កមិត្វា តិដ្ឋន្តិ. តត្ថ យានិ អច្ចុគ្គម្ម ឋិតានិ សូរិយរស្មិសម្ផស្សំ អាគមយមានានិ, តានិ អជ្ជ បុប្ផនកានិ. យានិ សមោទកំ ឋិតានិ, តានិ ស្វេ បុប្ផនកានិ. យានិ ឧទកា អនុគ្គតានិ អន្តោនិមុគ្គបោសីនិ, តានិ តតិយទិវសេ បុប្ផនកានិ. ឧទកា បន អនុគ្គតានិ អញ្ញានិបិ សរោគឧប្បលាទីនិ នាម អត្ថិ, យានិ នេវ បុប្ផិស្សន្តិ មច្ឆកច្ឆបភក្ខានេវ ភវិស្សន្តិ, តានិ បាឡិំ នារុឡ្ហានិ, អាហរិត្វា បន ទីបេតព្ពានីតិ អដ្ឋកថាយំ បកាសិតានិ. យថេវ ហិ តានិ ចតុព្ពិធានិ បុប្ផានិ, ឯវមេវ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ វិបញ្ចិតញ្ញូ នេយ្យោ បទបរមោតិ ចត្តារោ បុគ្គលា.

តត្ថ យស្ស បុគ្គលស្ស សហ ឧទាហដវេលាយ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា នយេន សង្ខិត្តេន មាតិកាយ ឋបិយមានាយ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិតុំ សមត្ថោ បុគ្គលោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូតិ វុច្ចតិ. យស្ស បុគ្គលស្ស សង្ខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថេ វិភជិយមានេ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ វិបញ្ចិតញ្ញូ. យស្ស បុគ្គលស្ស ឧទ្ទេសតោ បរិបុច្ឆតោ យោនិសោ មនសិករោតោ កល្យាណមិត្តេ សេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ អនុបុព្ពេន ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ នេយ្យោ. យស្ស បុគ្គលស្ស ពហុម្បិ សុណតោ ពហុម្បិ ភណតោ ពហុម្បិ ធារយតោ ពហុម្បិ វាចយតោ ន តាយ ជាតិយា ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, តេន អត្តភាវេន មគ្គំ វា ផលំ វា អន្តមសោ ឈានំ វា វិបស្សនំ វា និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ បទបរមោ. តត្ថ ភគវា ឧប្បលវនាទិសទិសំ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឱលោកេន្តោ អជ្ជ បុប្ផនកានិ វិយ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ, ស្វេ បុប្ផនកានិ វិយ វិបញ្ចិតញ្ញូ, តតិយទិវសេ បុប្ផនកានិ វិយ នេយ្យេ, មច្ឆកច្ឆបភក្ខបុប្ផានិ វិយ បទបរមេ ច អទ្ទស, បស្សន្តោ ច ‘‘ឯត្តកា អប្បរជក្ខា, ឯត្តកា មហារជក្ខា, តត្រាបិ ឯត្តកា ឧគ្ឃដិតញ្ញូ’’តិ ឯវំ សព្ពាការតោវ អទ្ទស.

តត្ថ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ឥមស្មិញ្ញេវ អត្តភាវេ ភគវតោ ធម្មទេសនា អត្ថំ សាធេតិ. បទបរមានំ អនាគតត្ថាយ វាសនា ហោតិ. អថ ភគវា ឥមេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អត្ថាវហំ ធម្មទេសនំ វិទិត្វា ទេសេតុកម្យតំ ឧប្បាទេត្វា បុន សព្ពេបិ តីសុ ភវេសុ សត្តេ ភព្ពាភព្ពវសេន ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អកាសិ. យេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យេ តេ សត្តា កម្មាវរណេន សមន្នាគតា វិបាកាវរណេន សមន្នាគតា កិលេសាវរណេន សមន្នាគតា អស្សទ្ធា អច្ឆន្ទិកា ទុប្បញ្ញា អភព្ពា និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ, ឥមេ តេ សត្តា អភព្ពា. កតមេ តេ សត្តា ភព្ពា? យេ តេ សត្តា ន កម្មាវរណេន…បេ… ឥមេ តេ សត្តា ភព្ពា’’តិ (វិភ. ៨២៦-៨២៧). តត្ថ សព្ពេបិ អភព្ពបុគ្គលេ បហាយ ភព្ពបុគ្គលេយេវ ញាណេន បរិគ្គហេត្វា ‘‘ឯត្តកា រាគចរិតា, ឯត្តកា ទោស, មោហ, វិតក្ក, សទ្ធា, ពុទ្ធិចរិតា’’តិ ឆ កោដ្ឋាសេ អកាសិ, ឯវំ កត្វា ធម្មំ ទេសេស្សាមីតិ ចិន្តេសិ. ឯត្ថ ច អប្បរជក្ខាទិភព្ពាទិវសេន អាវជ្ជេន្តស្ស ភគវតោ តេ សត្តា បុញ្ជបុញ្ជាវ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, ន ឯកេកាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បច្ចភាសីតិ បតិអភាសិ. អបារុតាតិ វិវដា. អមតស្ស ទ្វារាតិ អរិយមគ្គោ. សោ ហិ អមតសង្ខាតស្ស និព្ពានស្ស ទ្វារំ, សោ មយា វិវរិត្វា ឋបិតោ មហាករុណូបនិស្សយេន សយម្ភូញាណេន អធិគតត្តាតិ ទស្សេតិ. ‘‘អបារុតំ តេសំ អមតស្ស ទ្វារ’’ន្តិ កេចិ បឋន្តិ. បមុញ្ចន្តុ សទ្ធន្តិ សព្ពេ អត្តនោ សទ្ធំ មុញ្ចន្តុ វិស្សជ្ជេន្តុ បវេទេន្តុ, មយា ទេសិតេ ធម្មេ មយិ ច អត្តនោ សទ្ទហនាការំ ឧដ្ឋាបេន្តូតិ អត្ថោ. បច្ឆិមបទទ្វយេ អយមត្ថោ – អហញ្ហិ អត្តនោ បគុណំ សុប្បវត្តិតម្បិ ឥមំ បណីតំ ឧត្តមំ ធម្មំ កាយវាចាកិលមថសញ្ញី ហុត្វា ន ភាសិំ, ន ភាសិស្សាមីតិ ចិន្តេសិំ, ឥទានិ បន សព្ពោ ជនោ សទ្ធាភាជនំ ឧបនេតុ, បូរេស្សាមិ នេសំ សង្កប្បន្តិ. អន្តរធាយីតិ សត្ថារំ គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា អន្តរហិតោ, សកដ្ឋានមេវ គតោតិ អត្ថោ. សត្ថុសន្តិកញ្ហិ ឧបគតានំ ទេវានំ ព្រហ្មានញ្ច តស្ស បុរតោ អន្តរធានំ នាម សកដ្ឋានគមនមេវ.

ព្រហ្មយាចនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចវគ្គិយកថាវណ្ណនា

១០. ឯតទហោសីតិ ឯតំ អហោសិ, ‘‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ អយំ ធម្មទេសនាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ ឧទបាទីតិ អត្ថោ. អាឡារោតិ តស្ស នាមំ. ទីឃបិង្គលោ កិរេស. សោ ហិ តុង្គសរីរតាយ ទីឃោ, បិង្គលចក្ខុតាយ បិង្គលោ, តេនស្ស ‘‘អាឡារោ’’តិ នាមំ អហោសិ. កាលាមោតិ គោត្តំ. បណ្ឌិតោតិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៨៤) បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ, សមាបត្តិបដិលាភសំសិទ្ធេន អធិគមពាហុសច្ចសង្ខាតេន បណ្ឌិតភាវេន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. ព្យត្តោតិ វេយ្យត្តិយេន សមន្នាគតោ, សមាបត្តិបដិលាភបច្ចយេន បារិហារិកបញ្ញាសង្ខាតេន ព្យត្តភាវេន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. មេធាវីតិ ឋានុប្បត្តិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ. អថ វា មេធាវីតិ តិហេតុកបដិសន្ធិបញ្ញាសង្ខាតាយ តំតំឥតិកត្តព្ពតាបញ្ញាសង្ខាតាយ ច មេធាយ សមន្នាគតោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អប្បរជក្ខជាតិកោតិ សមាបត្តិយា វិក្ខម្ភិតត្តា និក្កិលេសជាតិកោ វិសុទ្ធសត្តោ. អាជានិស្សតីតិ សល្លក្ខេស្សតិ បដិវិជ្ឈិស្សតិ.

ភគវតោបិ ខោ ញាណំ ឧទបាទីតិ ភគវតោបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជិ. ភគវា កិរ ទេវតាយ កថិតេនេវ និដ្ឋំ អគន្ត្វា សយម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ឱលោកេន្តោ ឥតោ សត្តមទិវសមត្ថកេ កាលំ កត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ និព្ពត្តោតិ អទ្ទស. តំ សន្ធាយាហ ‘‘ភគវតោបិ ខោ ញាណំ ឧទបាទី’’តិ. មហាជានិយោតិ សត្តទិវសព្ភន្តរេ បត្តព្ពមគ្គផលតោ បរិហីនត្តា មហតី ជានិ បរិហានិ អស្សាតិ មហាជានិយោ. អក្ខណេ និព្ពត្តត្ថា ឥធ ធម្មទេសនដ្ឋានំ អាគមនបាទាបិ នត្ថិ, អថាហំ តត្ថ គច្ឆេយ្យំ, គន្ត្វា ទេសិយមានំ ធម្មម្បិស្ស សោតុំ សោតបសាទោបិ នត្ថិ, ឯវំ មហាជានិយោ ជាតោតិ ទស្សេតិ. កិំ បន ភគវតា តំ អត្តនោ ពុទ្ធានុភាវេន ធម្មំ ញាបេតុំ ន សក្កាតិ? អាម ន សក្កា, ន ហិ បរតោឃោសមន្តរេន សាវកានំ ធម្មាភិសមយោ សម្ភវតិ, អញ្ញថា ឥតរបច្ចយរហិតស្សបិ ធម្មាភិសមយេន ភវិតព្ពំ, ន ច តំ អត្ថិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, បច្ចយា សម្មាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយ បរតោ ច ឃោសោ អជ្ឈត្តញ្ច យោនិសោមនសិការោ’’តិ (អ. និ. ២.១២៧).

ឧទកោតិ តស្ស នាមំ, រាមស្ស បន បុត្តតាយ រាមបុត្តោ. អភិទោសកាលកតោតិ អឌ្ឍរត្តេ កាលកតោ. ភគវតោបិ ខោ ញាណំ ឧទបាទីតិ ឥធាបិ កិរ ភគវា ទេវតាយ កថិតវចនេន សន្និដ្ឋានំ អកត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ឱលោកេន្តោ ‘‘ហិយ្យោ អឌ្ឍរត្តេ កាលំ កត្វា ឧទកោ រាមបុត្តោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេ និព្ពត្តោ’’តិ អទ្ទស, តស្មា ឯវំ វុត្តំ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

ពហូបការាតិ ពហុឧបការា. បធានបហិតត្តំ ឧបដ្ឋហិំសូតិ បធានត្ថាយ បេសិតត្តភាវំ វសនដ្ឋានេ បរិវេណសម្មជ្ជនេន បត្តចីវរំ គហេត្វា អនុពន្ធនេន មុខោទកទន្តកដ្ឋទានាទិនា ច ឧបដ្ឋហិំសុ. កេ បនេតេ បញ្ចវគ្គិយា នាម? យេ តេ –

រាមោ ធជោ លក្ខណោ ចាបិ មន្តី;

កោណ្ឌញ្ញោ ច ភោជោ សុយាមោ សុទត្តោ;

ឯតេ តទា អដ្ឋ អហេសុំ ព្រាហ្មណា;

ឆឡង្គវា មន្តំ វិយាករិំសូតិ. (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៨៤; ជា. អដ្ឋ. ១.និទានកថា; អប. អដ្ឋ. ១.អវិទូរេនិទានកថា);

ពោធិសត្តស្ស ជាតកាលេ សុបិនបដិគ្គាហកា ចេវ លក្ខណបដិគ្គាហកា ច អដ្ឋ ព្រាហ្មណា. តេសុ តយោ ទ្វេធា ព្យាករិំសុ ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ អគារំ អជ្ឈាវសមានោ រាជា ហោហិតិ ចក្កវត្តី, បព្ពជមានោ ពុទ្ធោ’’តិ. បញ្ច ព្រាហ្មណា ឯកំសព្យាករណា អហេសុំ ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ អគារេ ន តិដ្ឋតិ, ពុទ្ធោវ ហោតី’’តិ. តេសុ បុរិមា តយោ យថាមន្តបទំ គតា. ឯតេ ហិ លក្ខណមន្តសង្ខាតវេទវចនានុរូបំ បដិបន្នា ទ្វេ គតិយោ ភវន្តិ អនញ្ញាតិ វុត្តនិយាមេន និច្ឆិនិតុំ អសក្កោន្តា វុត្តមេវ បដិបជ្ជិំសុ, ន មហាបុរិសស្ស ពុទ្ធភាវប្បត្តិំ បច្ចាសីសិំសុ. ឥមេ បន កោណ្ឌញ្ញាទយោ បញ្ច ‘‘ឯកំសតោ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ជាតនិច្ឆយត្តា មន្តបទំ អតិក្កន្តា. តេ អត្តនា លទ្ធំ តុដ្ឋិទានំ ញាតកានំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘អយំ មហាបុរិសោ អគារេ ន អជ្ឈាវសិស្សតិ, ឯកន្តេន ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ និព្ពេមតិកា ពោធិសត្តំ ឧទ្ទិស្ស សមណបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតា, តេសំ បុត្តាតិបិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិត្តំ. ឯតេ កិរ ទហរកាលេវ ពហូ មន្តេ ជានិំសុ, តស្មា នេ ព្រាហ្មណា អាចរិយដ្ឋានេ ឋបយិំសុ. តេ ‘‘បច្ឆា អម្ហេហិ បុត្តទារជដំ ឆិន្ទិត្វា ន សក្កា ភវិស្សតិ បព្ពជិតុ’’ន្តិ ទហរកាលេយេវ បព្ពជិត្វា រមណីយានិ សេនាសនានិ បរិភុញ្ជន្តា វិចរិំសុ. កាលេន កាលំ បន ‘‘កិំ ភោ មហាបុរិសោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខន្តោ’’តិ បុច្ឆន្តិ. មនុស្សា ‘‘កុហិំ តុម្ហេ មហាបុរិសំ បស្សិស្សថ, តីសុ បាសាទេសុ វិវិធនាដកមជ្ឈេ ទេវោ វិយ សម្បត្តិំ អនុភោតី’’តិ វទន្តិ. តេ សុត្វា ‘‘ន តាវ មហាបុរិសស្ស ញាណំ បរិបាកំ គច្ឆតី’’តិ អប្បោស្សុក្កា វិហរិំសុយេវ.

កស្មា បនេត្ថ ភគវា ‘‘ពហុការា ខោ មេ បញ្ចវគ្គិយា’’តិ អាហ. កិំ ឧបការកានំយេវ ឯស ធម្មំ ទេសេតិ, អនុបការកានំ ន ទេសេតីតិ? នោ ន ទេសេតិ. បរិចយវសេន ហេស អាឡារញ្ចេវ កាលាមំ ឧទកញ្ច រាមបុត្តំ ឱលោកេសិ. ឯតស្មិំ បន ពុទ្ធក្ខេត្តេ ឋបេត្វា អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញំ អញ្ញោ បឋមំ ធម្មំ សច្ឆិកាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. កស្មា? តថាវិធឧបនិស្សយត្តា. បុព្ពេ កិរ បុញ្ញករណកាលេ ទ្វេ ភាតរោ អហេសុំ. តេ ច ឯកតោ សស្សំ អកំសុ. តត្ថ ជេដ្ឋស្ស ‘‘ឯកស្មិំ សស្សេ នវ វារេ អគ្គសស្សទានំ មយា ទាតព្ព’’ន្តិ អហោសិ. សោ វប្បកាលេ ពីជគ្គំ នាម ទត្វា គព្ភកាលេ កនិដ្ឋេន សទ្ធិំ មន្តេសិ ‘‘គព្ភកាលេ គព្ភំ ផាលេត្វា ទស្សាមី’’តិ. កនិដ្ឋោ ‘‘តរុណសស្សំ នាសេតុកាមោសី’’តិ អាហ. ជេដ្ឋោ កនិដ្ឋស្ស អននុវត្តនភាវំ ញត្វា ខេត្តំ វិភជិត្វា អត្តនោ កោដ្ឋាសតោ គព្ភំ ផាលេត្វា ខីរំ នីហរិត្វា សប្បិផាណិតេន យោជេត្វា អទាសិ, បុថុកកាលេ បុថុកំ ការេត្វា អទាសិ, លាយនេ លាយនគ្គំ, វេណិករណេ វេណគ្គំ, វេណិយោ បុរិសភារវសេន ពន្ធិត្វា កលាបករណេ កលាបគ្គំ, ខលេ កលាបានំ ឋបនទិវសេ ខលគ្គំ, មទ្ទិត្វា វីហីនំ រាសិករណទិវសេ ខលភណ្ឌគ្គំ, កោដ្ឋាគារេ ធញ្ញស្ស បក្ខិបនទិវសេ កោដ្ឋគ្គន្តិ ឯវំ ឯកស្មិំ សស្សេ នវ វារេ អគ្គទានំ អទាសិ. កនិដ្ឋោ បន ខលតោ ធញ្ញំ ឧទ្ធរិត្វា គហណទិវសេ អទាសិ. តេសុ ជេដ្ឋោ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរោ ជាតោ, កនិដ្ឋោ សុភទ្ទបរិព្ពាជកោ. ឥតិ ឯកស្មិំ សស្សេ នវន្នំ អគ្គទានានំ ទិន្នត្តា ឋបេត្វា ថេរំ អញ្ញោ បឋមំ ធម្មំ សច្ឆិកាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. ‘‘នវន្នំ អគ្គទានានំ ទិន្នត្តា’’តិ ឥទញ្ច តស្ស រត្តញ្ញូនំ អគ្គភាវត្ថាយ កតាភិនីហារានុរូបំ បវត្តិតសាវកបារមិយា ចិណ្ណន្តេ បវត្តិតត្តា វុត្តំ. តិណ្ណម្បិ ហិ ពោធិសត្តានំ តំតំបារមិយា សិខាប្បត្តកាលេ បវត្តិតំ បុញ្ញំ អបុញ្ញំ វា គរុតរវិបាកមេវ ហោតិ, ធម្មស្ស ច សព្ពបឋមំ សច្ឆិកិរិយាយ វិនា កថំ រត្តញ្ញូនំ អគ្គភាវសិទ្ធីតិ? ‘‘ពហុការា ខោ មេ បញ្ចវគ្គិយា’’តិ ឥទំ បន ឧបការានុស្សរណមត្តកេនេវ វុត្តំ.

ឥសិបតនេ មិគទាយេតិ តស្មិំ កិរ បទេសេ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ បច្ចេកសម្ពុទ្ធា គន្ធមាទនបព្ពតេ សត្តាហំ និរោធសមាបត្តិយា វីតិនាមេត្វា និរោធា វុដ្ឋាយ នាគលតាទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា អនោតត្តទហេ មុខំ ធោវិត្វា បត្តចីវរមាទាយ អាកាសេន អាគន្ត្វា និបតន្តិ. តត្ថ ចីវរំ បារុបិត្វា នគរេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចា គមនកាលេបិ តតោយេវ ឧប្បតិត្វា គច្ឆន្តិ. ឥតិ ឥសយោ ឯត្ថ និបតន្តិ ឧប្បតន្តិ ចាតិ តំ ឋានំ ‘‘ឥសិបតន’’ន្តិ សង្ខំ គតំ, មិគានំ បន អភយត្ថាយ ទិន្នត្តា ‘‘មិគទាយោ’’តិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥសិបតនេ មិគទាយេ’’តិ. អញ្ញេ ពុទ្ធា បឋមំ ធម្មទេសនត្ថាយ គច្ឆន្តា អាកាសេន គន្ត្វា តត្ថេវ ឱតរន្តិ, អម្ហាកំ បន ភគវា ឧបកស្ស អាជីវកស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា ‘‘ឧបកោ ឥមំ អទ្ធានំ បដិបន្នោ, សោ មំ ទិស្វា សល្លបិត្វា គមិស្សតិ, អថ បុន និព្ពិន្នោ អាគម្ម អរហត្តំ សច្ឆិករិស្សតី’’តិ ញត្វា អដ្ឋារសយោជនំ មគ្គំ បទសាវ អគមាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘យេន ពារាណសី, តេន ចារិកំ បក្កាមី’’តិ.

១១. អន្តរា ច គយំ អន្តរា ច ពោធិន្តិ គយាយ ច ពោធិស្ស ច វិវរេ តិគាវុតន្តរេ ឋានេ. ពោធិមណ្ឌតោ ហិ គយា តីណិ គាវុតានិ, ពារាណសី អដ្ឋារស យោជនានិ. ឧបកោ ពោធិមណ្ឌស្ស ច គយាយ ច អន្តរេ ភគវន្តំ អទ្ទស. អន្តរា-សទ្ទេន បន យុត្តត្តា ឧបយោគវចនំ កតំ. ឦទិសេសុ ច ឋានេសុ អក្ខរចិន្តកា ‘‘អន្តរា គាមញ្ច នទិញ្ច យាតី’’តិ ឯវំ ឯកមេវ អន្តរា-សទ្ទំ បយុជ្ជន្តិ, សោ ទុតិយបទេនបិ យោជេតព្ពោ ហោតិ, អយោជិយមានេ ឧបយោគវចនំ ន បាបុណាតិ សាមិវចនស្ស បសង្គេ អន្តរា-សទ្ទយោគេន ឧបយោគវចនស្ស ឥច្ឆិតត្តា. ឥធ បន យោជេត្វា ឯវ វុត្តោ. អទ្ធានមគ្គន្តិ អទ្ធានសង្ខាតំ មគ្គំ, ទីឃមគ្គន្តិ អត្ថោ. អទ្ធានគមនសមយស្ស វិភង្គេ ‘‘អទ្ធយោជនំ គច្ឆិស្សាមីតិ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិអាទិវចនតោ (បាចិ. ២១៨) អទ្ធយោជនម្បិ អទ្ធានមគ្គោ ហោតិ. ពោធិមណ្ឌតោ បន គយា តិគាវុតំ. វិប្បសន្នានីតិ សុដ្ឋុ បសន្នានិ. ឥន្ទ្រិយានីតិ មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ. បរិសុទ្ធោតិ និទ្ទោសោ. បរិយោទាតោតិ តស្សេវ វេវចនំ. និរុបក្កិលេសតាយេវ ហិ ឯស ‘‘បរិយោទាតោ’’តិ វុត្តោ, ន សេតភាវេន. ឯតស្ស បរិយោទាតតំ ទិស្វាវ ឥន្ទ្រិយានំ វិប្បសន្នតំ អញ្ញាសិ, នយគ្គាហីបញ្ញា កិរេសា តស្ស អាជីវកស្ស.

សព្ពាភិភូតិ សព្ពំ តេភូមកធម្មំ អភិភវិត្វា ឋិតោ. សព្ពវិទូតិ សព្ពំ ចតុភូមកធម្មំ អវេទិំ អញ្ញាសិំ សព្ពសោ ញេយ្យាវរណស្ស បហីនត្តា. សព្ពេសុ ធម្មេសុ អនូបលិត្តោតិ សព្ពេសុ តេភូមកធម្មេសុ រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនាទិនា កិលេសលេបេន អលិត្តោ. សព្ពញ្ជហោតិ សព្ពំ តេភូមកធម្មំ ជហិត្វា ឋិតោ. អប្បហាតព្ពម្បិ ហិ កុសលាព្យាកតំ តប្បដិពទ្ធកិលេសប្បហានេន បហីនត្តា ន ហោតីតិ ជហិតមេវ ហោតិ. តណ្ហក្ខយេ វិមុត្តោតិ តណ្ហក្ខយេ និព្ពានេ អារម្មណករណវសេន វិមុត្តោ. សយំ អភិញ្ញាយាតិ សព្ពំ ចតុភូមកធម្មំ អត្តនាវ ជានិត្វា. កមុទ្ទិសេយ្យន្តិ កំ អញ្ញំ ‘‘អយំ មេ អាចរិយោ’’តិ ឧទ្ទិសេយ្យំ.

ន មេ អាចរិយោ អត្ថីតិ លោកុត្តរធម្មេ មយ្ហំ អាចរិយោ នាម នត្ថិ. កិញ្ចាបិ ហិ លោកិយធម្មានម្បិ យាទិសោ លោកនាថស្ស អធិគមោ, ន តាទិសោ អធិគមោ បរូបទេសោ អត្ថិ, លោកុត្តរធម្មេ បនស្ស លេសោបិ នត្ថិ. នត្ថិ មេ បដិបុគ្គលោតិ មយ្ហំ សីលាទីហិ គុណេហិ បដិនិធិភូតោ បុគ្គលោ នាម នត្ថិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ ហេតុនា នយេន ចត្តារិ សច្ចានិ សយំ ពុទ្ធោ. សីតិភូតោតិ សព្ពកិលេសគ្គិនិព្ពាបនេន សីតិភូតោ, កិលេសានំ យេវ និព្ពុតត្តា និព្ពុតោ.

កាសិនំ បុរន្តិ កាសិរដ្ឋេ នគរំ. អាហញ្ឆន្តិ អាហនិស្សាមិ. អមតទុន្ទុភិន្តិ វេនេយ្យានំ អមតាធិគមាយ ឧគ្ឃោសនាទិំ កត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនា ‘‘អមតទុន្ទុភី’’តិ វុត្តា, ធម្មចក្កបដិលាភាយ តំ អមតភេរិំ បហរិស្សាមីតិ គច្ឆាមីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អរហសិ អនន្តជិនោតិ អនន្តជិនោបិ ភវិតុំ យុត្តោតិ អត្ថោ. អនន្តញាណោ ជិតកិលេសោតិ អនន្តជិនោ. ហុបេយ្យបាវុសោតិ អាវុសោ ឯវម្បិ នាម ភវេយ្យ, ឯវំវិធេ នាម រូបរតនេ ឦទិសេន ញាណេន ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. អយញ្ហិស្ស បព្ពជ្ជាយ បច្ចយោ ជាតោ. កតាធិការោ ហេស. តថា ហិ ភគវា តេន សមាគមនត្ថំ បទសាវ តំ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. បក្កាមីតិ វង្កហារជនបទំ នាម អគមាសិ.

តត្ថេកំ មិគលុទ្ទកគាមកំ និស្សាយ វាសំ កប្បេសិ, ជេដ្ឋកលុទ្ទកោ តំ ឧបដ្ឋាសិ. តស្មិញ្ច ជនបទេ ចណ្ឌា មក្ខិកា ហោន្តិ. អថ នំ ឯកាយ ចាដិយា វសាបេសុំ. មិគលុទ្ទកោ ទូរំ មិគវំ គច្ឆន្តោ ‘‘អម្ហាកំ អរហន្តេ មា បមជ្ជី’’តិ ចាបំ នាម ធីតរំ អាណាបេត្វា អគមាសិ សទ្ធិំ បុត្តភាតុកេហិ. សា ចស្ស ធីតា ទស្សនីយា ហោតិ កោដ្ឋាសសម្បន្នា. ទុតិយទិវសេ ឧបកោ ឃរំ អាគតោ តំ ទារិកំ សព្ពំ ឧបចារំ កត្វា បរិវិសិតុំ ឧបគតំ ទិស្វា រាគេន អភិភូតោ ភុញ្ជិតុម្បិ អសក្កោន្តោ ភាជនេន ភត្តំ អាទាយ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ភត្តំ ឯកមន្តំ និក្ខិបិត្វា ‘‘សចេ ចាបំ លភាមិ, ជីវាមិ. នោ ចេ, មរាមី’’តិ និរាហារោ សយិ. សត្តមេ ទិវសេ មាគវិកោ អាគន្ត្វា ធីតរំ ឧបកស្ស បវត្តិំ បុច្ឆិ. សា ‘‘ឯកទិវសមេវ អាគន្ត្វា បុន នាគតបុព្ពោ’’តិ អាហ.

មាគវិកោ អាគតវេសេនេវ នំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាមីតិ តង្ខណំយេវ គន្ត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, អផាសុក’’ន្តិ បាទេ បរាមសន្តោ បុច្ឆិ. ឧបកោ និត្ថុនន្តោ បរិវត្តតិយេវ. សោ ‘‘វទ ភន្តេ, យំ មយា សក្កា កាតុំ, សព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. ឧបកោ ‘‘សចេ ចាបំ លភាមិ, ជីវាមិ, នោ ចេ, មយ្ហមេវ មរណំ សេយ្យោ’’តិ អាហ. ជានាសិ កិរ, ភន្តេ, កិញ្ចិ សិប្បន្តិ? ន ជានាមីតិ. ន, ភន្តេ, កិញ្ចិ សិប្បំ អជានន្តេន សក្កា ឃរាវាសំ អធិដ្ឋាតុន្តិ. សោ អាហ ‘‘នាហំ កិញ្ចិ សិប្បំ ជានាមិ, អបិច តុម្ហាកំ មំសហារកោ ភវិស្សាមិ, មំសញ្ច វិក្កិណិស្សាមី’’តិ. មាគវិកោ ‘‘អម្ហាកម្បិ ឯតទេវ រុច្ចតី’’តិ ឧត្តរសាដកំ ទត្វា ឃរំ អានេត្វា ធីតរំ អទាសិ. តេសំ សំវាសមន្វាយ បុត្តោ វិជាយិ, ‘‘សុភទ្ទោ’’តិស្ស នាមំ អកំសុ. ចាបា តស្ស រោទនកាលេ ‘‘មំសហារកស្ស បុត្ត មិគលុទ្ទកស្ស បុត្ត មា រោទិ មា រោទី’’តិអាទីនិ វទមានា បុត្តតោសនគីតេន ឧបកំ ឧប្បណ្ឌេសិ. ‘‘ភទ្ទេ ត្វំ មំ អនាថោតិ មញ្ញសិ, អត្ថិ មេ អនន្តជិនោ នាម សហាយោ, តស្សាហំ សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ អាហ. ចាបា ‘‘ឯវមយំ អដ្ដីយតី’’តិ ញត្វា បុនប្បុនំ កថេសិ. សោ ឯកទិវសំ អនារោចេត្វាវ មជ្ឈិមទេសាភិមុខោ បក្កាមិ.

ភគវា ច តេន សមយេន សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ, អថ ខោ ភគវា បដិកច្ចេវ ភិក្ខូ អាណាបេសិ ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, អនន្តជិនោតិ បុច្ឆមានោ អាគច្ឆតិ, តស្ស មំ ទស្សេយ្យាថា’’តិ. ឧបកោបិ ខោ ‘‘កុហិំ អនន្តជិនោ វសតី’’តិ បុច្ឆន្តោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ អាគន្ត្វា វិហារមជ្ឈេ ឋត្វា ‘‘កុហិំ អនន្តជិនោ’’តិ បុច្ឆិ. តំ ភិក្ខូ ភគវតោ សន្តិកំ នយិំសុ. សោ ច ភគវន្តំ ទិស្វា ‘‘សញ្ជានាថ មំ ភគវា’’តិ អាហ. អាម ឧបក សញ្ជានាមិ, កុហិំ បន ត្វំ វសិត្ថាតិ. វង្កហារជនបទេ, ភន្តេតិ. ឧបក មហល្លកោសិ ជាតោ, បព្ពជិតុំ សក្ខិស្សសីតិ. បព្ពជិស្សាមិ, ភន្តេតិ. ភគវា បព្ពាជេត្វា តស្ស កម្មដ្ឋានំ អទាសិ. សោ កម្មដ្ឋានេ កម្មំ ករោន្តោ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាយ កាលំ កត្វា អវិហេសុ និព្ពត្តោ, និព្ពត្តិក្ខណេយេវ ច អរហត្តំ បាបុណិ. អវិហេ និព្ពត្តមត្តា ហិ សត្ត ជនា អរហត្តំ បាបុណិំសុ, តេសំ សោ អញ្ញតរោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អវិហំ ឧបបន្នាសេ, វិមុត្តា សត្ត ភិក្ខវោ;

រាគទោសបរិក្ខីណា, តិណ្ណា លោកេ វិសត្តិកំ.

‘‘ឧបកោ បលគណ្ឌោ ច, បុក្កុសាតិ ច តេ តយោ;

ភទ្ទិយោ ខណ្ឌទេវោ ច, ពាហុរគ្គិ ច សង្គិយោ;

តេ ហិត្វា មានុសំ ទេហំ, ទិព្ពយោគំ ឧបច្ចគុ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.៥០, ១០៥);

១២. សណ្ឋបេសុន្តិ ‘‘នេវ អភិវាទេតព្ពោ’’តិអាទិនា កតិកំ អកំសុ. ពាហុល្លិកោតិ ចីវរពាហុល្លាទីនំ អត្ថាយ បដិបន្នោ. បធានវិព្ភន្តោតិ បធានតោ បុព្ពេ អនុដ្ឋិតទុក្ករចរណតោ វិព្ភន្តោ ភដ្ឋោ បរិហីនោ. អាវត្តោ ពាហុល្លាយាតិ ចីវរាទិពហុភាវត្ថាយ អាវត្តោ. អបិច ខោ អាសនំ ឋបេតព្ពន្តិ អបិច ខោ បនស្ស ឧច្ចកុលេ និព្ពត្តស្ស អាសនមត្តំ ឋបេតព្ពន្តិ វទិំសុ. អសណ្ឋហន្តាតិ ពុទ្ធានុភាវេន ពុទ្ធតេជេន អភិភូតា អត្តនោ កតិកាយ ឋាតុំ អសក្កោន្តា. នាមេន ច អាវុសោវាទេន ច សមុទាចរន្តីតិ ‘‘គោតមា’’តិ ច ‘‘អាវុសោ’’តិ ច វទន្តិ, ‘‘អាវុសោ គោតម, មយំ ឧរុវេលាយំ បធានកាលេ តុយ្ហំ បត្តចីវរំ គហេត្វា វិចរិម្ហ, មុខោទកំ ទន្តកដ្ឋំ អទម្ហ, វុត្ថបរិវេណំ សម្មជ្ជិម្ហ, បច្ឆា តេ កោ វត្តបដិបត្តិំ អកាសិ, កច្ចិ អម្ហេសុ បក្កន្តេសុ ន ចិន្តយិត្ថា’’តិ ឯវរូបំ កថំ កថេន្តីតិ អត្ថោ.

ន ចិរស្សេវាតិ អចិរេនេវ. កុលបុត្តាតិ ទុវិធា កុលបុត្តា ជាតិកុលបុត្តា អាចារកុលបុត្តា ច, ឯតេ បន ឧភយថាបិ កុលបុត្តាយេវ. អគារស្មាតិ ឃរា. អគារាយ ហិតំ អគារិយំ, កសិគោរក្ខាទិ កុដុម្ពបោសនកម្មំ វុច្ចតិ. នត្ថិ ឯត្ថ អគារិយន្តិ អនគារិយំ. បព្ពជ្ជាយេតំ អធិវចនំ. បព្ពជន្តីតិ ឧបគច្ឆន្តិ ឧបសង្កមន្តិ. តទនុត្តរន្តិ តំ អនុត្តរំ. ព្រហ្មចរិយបរិយោសានន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស បរិយោសានំ, អរហត្តផលន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តស្ស ហិ អត្ថាយ កុលបុត្តា បព្ពជន្តិ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អត្តនោយេវ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា, អបរប្បច្ចយំ កត្វាតិ អត្ថោ. ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថាតិ បាបុណិត្វា សម្បាទេត្វា វិហរិស្សថ.

ឥរិយាយាតិ ទុក្ករឥរិយាយ. បដិបទាយាតិ ទុក្ករបដិបត្តិយា. ទុក្ករការិកាយាតិ បសតបសតមុគ្គយូសាទិអាហរណាទិនា ទុក្ករករណេន. ឧត្តរិ មនុស្សធម្មាតិ មនុស្សធម្មតោ ឧបរិ. អលំ អរិយំ កាតុន្តិ អលមរិយោ, អរិយភាវាយ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ, ញាណទស្សនមេវ ញាណទស្សនវិសេសោ, អលមរិយោ ច សោ ញាណទស្សនវិសេសោ ចាតិ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ. ញាណទស្សនន្តិ ច ទិព្ពចក្ខុបិ វិបស្សនាបិ មគ្គោបិ ផលម្បិ បច្ចវេក្ខណញាណម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណម្បិ វុច្ចតិ. ‘‘អប្បមត្តោ សមានោ ញាណទស្សនំ អារាធេតី’’តិ (ម. និ. ១.៣១១) ហិ ឯត្ថ ទិព្ពចក្ខុ ញាណទស្សនំ នាម. ‘‘ញាណទស្សនាយ ចិត្តំ អភិនីហរតិ អភិនិន្នាមេតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៣៥) ឯត្ថ វិបស្សនាញាណំ. ‘‘អភព្ពា តេ ញាណទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយា’’តិ (អ. និ. ៤.១៩៦) ឯត្ថ មគ្គោ. ‘‘អយមញ្ញោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ (ម. និ. ១.៣២៨) ឯត្ថ ផលំ. ‘‘ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ ‘អកុប្បា មេ ចេតោវិមុត្តិ, អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៦) ឯត្ថ បច្ចវេក្ខណញាណំ. ‘‘ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ ‘សត្តាហកាលកតោ អាឡារោ កាលាមោ’’’តិ (ម. និ. ១.២៨៤; ២.៣៤០; មហាវ. ១០) ឯត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ឥធ បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានោ អរិយមគ្គោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ វា អធិប្បេតំ.

អភិជានាថ មេ នោតិ អភិជានាថ នុ មេ. ឯវរូបំ បភាវិតមេតន្តិ ឯត្ថ ឯវរូបំ វាក្យភេទន្តិ អត្ថោ, អបិ នុ អហំ ឧរុវេលាយំ បធានេ តុម្ហាកំ សង្គណ្ហនត្ថំ អនុក្កណ្ឋនត្ថំ រត្តិំ វា ទិវា វា អាគន្ត្វា ‘‘អាវុសោ, មយំ យត្ថ កត្ថចិ គមិស្សាមាតិ មា វិតក្កយិត្ថ, មយ្ហំ ឱភាសោ វា កម្មដ្ឋាននិមិត្តំ វា បញ្ញាយតី’’តិ ឯវរូបំ កញ្ចិ វចនភេទំ អកាសិន្តិ អធិប្បាយោ. តេ ឯកបទេនេវ សតិំ លភិត្វា ឧប្បន្នគារវា ‘‘អទ្ធា ឯស ពុទ្ធោ ជាតោ’’តិ សទ្ទហិត្វា ‘‘នោ ហេតំ ភន្តេ’’តិ អាហំសុ. អសក្ខិ ខោ ភគវា បញ្ចវគ្គិយេ ភិក្ខូ សញ្ញាបេតុន្តិ ភគវា បញ្ចវគ្គិយេ ភិក្ខូ ‘‘ពុទ្ធោ អហ’’ន្តិ ជានាបេតុំ អសក្ខិ. អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេសុន្តិ អញ្ញាយ អរហត្តប្បត្តិយា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេសុំ អភិនីហរិំសុ.

ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តវណ្ណនា

១៣. ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តាតិ ទ្វេ ឥមេ, ភិក្ខវេ, កោដ្ឋាសា, ទ្វេ ភាគាតិ អត្ថោ. ភាគវចនោ ហេត្ថ អន្ត-សទ្ទោ ‘‘បុព្ពន្តេ ញាណំ អបរន្តេ ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ១០៦៣) វិយ. ឥមស្ស បន បទស្ស ឧច្ចារណសមកាលំ បវត្តនិគ្ឃោសោ ពុទ្ធានុភាវេន ហេដ្ឋា អវីចិំ ឧបរិ ភវគ្គំ បត្វា ទសសហស្សិលោកធាតុំ ផរិត្វា អដ្ឋាសិ. តស្មិំយេវ សមយេ បរិបក្កកុសលមូលា សច្ចាភិសម្ពោធាយ កតាធិការា អដ្ឋារសកោដិសង្ខា ព្រហ្មានោ សមាគច្ឆិំសុ. បច្ឆិមទិសាយ សូរិយោ អត្ថមេតិ, បាចីនទិសាយ អាសាឡ្ហនក្ខត្តេន យុត្តោ បុណ្ណចន្ទោ ឧគ្គច្ឆតិ. តស្មិំ សមយេ ភគវា ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តំ អារភន្តោ ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ បព្ពជិតេនាតិ គិហិពន្ធនំ ឆេត្វា បព្ពជ្ជុបគតេន. ន សេវិតព្ពាតិ ន វឡញ្ជេតព្ពា នានុយុញ្ជិតព្ពា. យោ ចាយំ កាមេសុ កាមសុខល្លិកានុយោគោតិ យោ ច អយំ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមសុខស្ស អនុយោគោ, កិលេសកាមសំយុត្តស្ស សុខស្ស អនុគតោតិ អត្ថោ. ហីនោតិ លាមកោ. គម្មោតិ គាមវាសីនំ សន្តកោ តេហិ សេវិតព្ពតាយ. បោថុជ្ជនិកោតិ បុថុជ្ជនេន អន្ធពាលជនេន អាចិណ្ណោ. អនរិយោតិ ន អរិយោ ន វិសុទ្ធោ ន ឧត្តមោ, ន វា អរិយានំ សន្តកោ. អនត្ថសំហិតោតិ ន អត្ថសំហិតោ, ហិតសុខាវហការណំ អនិស្សិតោតិ អត្ថោ. អត្តកិលមថានុយោគោតិ អត្តនោ កិលមថស្ស អនុយោគោ, ទុក្ខករណំ ទុក្ខុប្បាទនន្តិ អត្ថោ. ទុក្ខោតិ កណ្ដកាបស្សយសេយ្យាទីហិ អត្តពាធនេហិ ទុក្ខាវហោ. មជ្ឈិមា បដិបទាតិ អរិយមគ្គំ សន្ធាយ វុត្តំ. មគ្គោ ហិ កាមសុខល្លិកានុយោគោ ឯកោ អន្តោ, អត្តកិលមថានុយោគោ ឯកោ អន្តោ, ឯតេ ទ្វេ អន្តេ ន ឧបេតិ ន ឧបគច្ឆតិ, វិមុត្តោ ឯតេហិ អន្តេហិ, តស្មា ‘‘មជ្ឈិមា បដិបទា’’តិ វុច្ចតិ. ឯតេសំ មជ្ឈេ ភវត្តា មជ្ឈិមា, វដ្ដទុក្ខនិស្សរណត្ថិកេហិ បដិបជ្ជិតព្ពតោ ច បដិបទាតិ, តថា លោភោ ឯកោ អន្តោ, ទោសោ ឯកោ អន្តោ. សស្សតំ ឯកំ អន្តំ, ឧច្ឆេទោ ឯកោ អន្តោតិ បុរិមនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ.

ចក្ខុករណីតិអាទីហិ តមេវ បដិបទំ ថោមេតិ. បញ្ញាចក្ខុំ ករោតីតិ ចក្ខុករណី. សា ហិ ចតុន្នំ សច្ចានំ ទស្សនាយ សំវត្តតិ បរិញ្ញាភិសមយាទិភេទស្ស ទស្សនស្ស បវត្តនដ្ឋេនាតិ ‘‘ចក្ខុករណី’’តិ វុច្ចតិ. តយិទំ សតិបិ បដិបទាយ អនញ្ញត្តេ អវយវវសេន សិជ្ឈមានោ អត្ថោ សមុទាយេន កតោ នាម ហោតីតិ ឧបចារវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ទុតិយបទំ តស្សេវ វេវចនំ. ឧបសមាយាតិ កិលេសុបសមត្ថាយ. អភិញ្ញាយាតិ ចតុន្នំ សច្ចានំ អភិជាននត្ថាយ. សម្ពោធាយាតិ តេសំយេវ សម្ពុជ្ឈនត្ថាយ. និព្ពានាយាតិ និព្ពានសច្ឆិកិរិយាយ. អថ វា និព្ពានាយាតិ អនុបាទិសេសនិព្ពានាយ. ‘‘ឧបសមាយា’’តិ ហិ ឥមិនា សឧបាទិសេសនិព្ពានំ គហិតំ.

ឥទានិ តំ មជ្ឈិមប្បដិបទំ សរូបតោ ទស្សេតុកាមោ ‘‘កតមា ច សា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អយមេវា’’តិអាទិនា នយេន វិស្សជ្ជេសិ. តត្ថ អយមេវាតិ អវធារណវចនំ អញ្ញស្ស និព្ពានគាមិមគ្គស្ស អត្ថិភាវបដិសេធនត្ថំ. សត្តាបដិក្ខេបោ ហិ ឥធ បដិសេធនំ អលព្ភមានត្តា អញ្ញស្ស មគ្គស្ស. អរិយោតិ កិលេសានំ អារកត្តា អរិយោ និរុត្តិនយេន. អរិបហានាយ សំវត្តតីតិបិ អរិយោ អរយោ បាបធម្មា យន្តិ អបគច្ឆន្តិ ឯតេនាតិ កត្វា. អរិយេន ភគវតា ទេសិតត្តា អរិយស្ស អយន្តិបិ អរិយោ, អរិយភាវប្បដិលាភាយ សំវត្តតីតិបិ អរិយោ. ឯត្ថ បន អរិយករោ អរិយោតិបិ ឧត្តរបទលោបេន អរិយ-សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. អដ្ឋហិ អង្គេហិ ឧបេតត្តា អដ្ឋង្គិកោ. មគ្គង្គសមុទាយេ ហិ មគ្គវោហារោ, សមុទាយោ ច សមុទាយីហិ សមន្នាគតោ នាម ហោតិ. អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ – អត្តនោ អវយវភូតានិ អដ្ឋង្គានិ ឯតស្ស សន្តីតិ អដ្ឋង្គិកោតិ. បរមត្ថតោ បន អង្គានិយេវ មគ្គោ បញ្ចង្គិកតូរិយាទីនិ វិយ, ន ច អង្គវិនិមុត្តោ ឆឡង្គោ វេទោ វិយ. កិលេសេ មារេន្តោ គច្ឆតីតិ មគ្គោ និរុត្តិនយេន, និព្ពានំ មគ្គតិ គវេសតីតិ វា មគ្គោ. អរិយមគ្គោ ហិ និព្ពានំ អារម្មណំ ករោន្តោ គវេសន្តោ វិយ ហោតិ. និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គីយតីតិ វា មគ្គោ វិវដ្ដូបនិស្សយបុញ្ញករណតោ បដ្ឋាយ តទត្ថបដិបត្តិតោ. គម្មតិ វា តេហិ បដិបជ្ជីយតីតិ មគ្គោ. ឯត្ថ បន អាទិអន្តវិបរិយាយេន សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

សេយ្យថិទន្តិ និបាតោ, តស្ស កតមោ សោ ឥតិ ចេតិ អត្ថោ, កតមានិ វា តានិ អដ្ឋង្គានីតិ. សព្ពលិង្គវិភត្តិវចនសាធារណោ ហិ អយំ និបាតោ. ឯកមេកម្បិ អង្គំ មគ្គោយេវ. យថាហ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គោ ចេវ ហេតុ ចា’’តិ (ធ. ស. ១០៣៩). បោរាណាបិ ភណន្តិ ‘‘ទស្សនមគ្គោ សម្មាទិដ្ឋិ, អភិនិរោបនមគ្គោ សម្មាសង្កប្បោ…បេ… អវិក្ខេបមគ្គោ សម្មាសមាធី’’តិ. ននុ ច អង្គានិ សមុទិតានិ មគ្គោ អន្តមសោ សត្តង្គវិកលស្ស អរិយមគ្គស្ស អភាវតោតិ? សច្ចមេតំ សច្ចសម្បដិវេធេ, មគ្គប្បច្ចយតាយ បន យថាសកំ កិច្ចករណេន បច្ចេកម្បិ តានិ មគ្គោយេវ, អញ្ញថា សមុទិតានម្បិ តេសំ មគ្គកិច្ចំ ន សម្ភវេយ្យាតិ. សម្មាទិដ្ឋិអាទីសុ សម្មា បស្សតីតិ សម្មាទិដ្ឋិ, សម្មា សង្កប្បេតិ សម្បយុត្តធម្មេ និព្ពានសង្ខាតេ អារម្មណេ អភិនិរោបេតីតិ សម្មាសង្កប្បោ, សម្មា វទតិ ឯតាយាតិ សម្មាវាចា, សម្មា ករោតិ ឯតេនាតិ សម្មាកម្មំ, តទេវ សម្មាកម្មន្តោ, សម្មា អាជីវតិ ឯតេនាតិ សម្មាអាជីវោ, សម្មា វាយមតិ ឧស្សហតីតិ សម្មាវាយាមោ, សម្មា សរតិ អនុស្សរតីតិ សម្មាសតិ, សម្មា សមាធិយតិ ចិត្តំ ឯតេនាតិ សម្មាសមាធីតិ ឯវំ និព្ពចនំ វេទិតព្ពំ. ឥទានិ អយំ ខោ សា ភិក្ខវេតិ តមេវ បដិបទំ និគមេន្តោ អាហ. តស្សត្ថោ – យ្វាយំ ចត្តារោបិ លោកុត្តរមគ្គេ ឯកតោ កត្វា កថិតោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, អយំ ខោ សា ភិក្ខវេ…បេ… និព្ពានាយ សំវត្តតីតិ.

១៤. ឯវំ មជ្ឈិមបដិបទំ សរូបតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៣០) ទុក្ខន្តិ ឯត្ថ ទុ-ឥតិ អយំ សទ្ទោ កុច្ឆិតេ ទិស្សតិ. កុច្ឆិតញ្ហិ បុត្តំ ‘‘ទុបុត្តោ’’តិ វទន្តិ, ខំ-សទ្ទោ បន តុច្ឆេ. តុច្ឆញ្ហិ អាកាសំ ‘‘ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥទញ្ច បឋមសច្ចំ កុច្ឆិតំ អនេកឧបទ្ទវាធិដ្ឋានតោ, តុច្ឆំ ពាលជនបរិកប្បិតធុវសុភសុខត្តភាវវិរហិតតោ, តស្មា កុច្ឆិតត្តា តុច្ឆត្តា ច ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ. យស្មា បនេតំ ពុទ្ធាទយោ អរិយា បដិវិជ្ឈន្តិ, តស្មា ‘‘អរិយសច្ច’’ន្តិ វុច្ចតិ. អរិយបដិវិជ្ឈិតព្ពញ្ហិ សច្ចំ បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘អរិយសច្ច’’ន្តិ វុត្តំ. អរិយស្ស តថាគតស្ស សច្ចន្តិបិ អរិយសច្ចំ. តថាគតេន ហិ សយំ អធិគតត្តា បវេទិតត្តា តតោ ឯវ ច អញ្ញេហិ អធិគមនីយត្តា តំ តស្ស ហោតីតិ. អថ វា ឯតស្ស អភិសម្ពុទ្ធត្តា អរិយភាវសិទ្ធិតោ អរិយសាធកំ សច្ចន្តិបិ អរិយសច្ចំ បុព្ពេ វិយ ឧត្តរបទលោបេន. អវិតថភាវេន វា អរណីយត្តា អធិគន្តព្ពត្តា អរិយំ សច្ចន្តិបិ អរិយសច្ចំ. សច្ចត្ថំ បន ចតុន្នម្បិ សច្ចានំ បរតោ ឯកជ្ឈំ ទស្សយិស្សាម.

ឥទានិ តំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ជាតិបិ ទុក្ខា’’តិអាទិមាហ. តត្រាយំ ជាតិ-សទ្ទោ អនេកត្ថោ. តថា ហេស ‘‘ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ’’តិ (ទី. និ. ១.៣១; ម. និ. ១.១៤៨) ឯត្ថ ភវេ អាគតោ. ‘‘អត្ថិ, វិសាខេ, និគណ្ឋា នាម សមណជាតី’’តិ (អ. និ. ៣.៧១) ឯត្ថ និកាយេ. ‘‘ជាតិ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតា’’តិ (ធាតុ. ៧១) ឯត្ថ សង្ខតលក្ខណេ. ‘‘យំ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បឋមំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ បឋមំ វិញ្ញាណំ បាតុភូតំ, តទុបាទាយ សាវស្ស ជាតី’’តិ (មហាវ. ១២៤) ឯត្ថ បដិសន្ធិយំ. ‘‘សម្បតិជាតោ, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣១; ម. និ. ៣.២០៧) ឯត្ថ បសូតិយំ. ‘‘អក្ខិត្តោ អនុបកុដ្ឋោ ជាតិវាទេនា’’តិ (ទី. និ. ១.៣០៣) ឯត្ថ កុលេ. ស្វាយមិធ គព្ភសេយ្យកានំ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ យាវ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមនំ, តាវ បវត្តេសុ ខន្ធេសុ, ឥតរេសំ បដិសន្ធិក្ខណេស្វេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ. អយម្បិ ច បរិយាយកថាវ, និប្បរិយាយតោ បន តត្ថ តត្ថ និព្ពត្តមានានំ សត្តានំ យេ ខន្ធា បាតុភវន្តិ, តេសំ បឋមបាតុភាវោ ជាតិ នាម.

កស្មា បនេសា ទុក្ខាតិ ចេ? អនេកេសំ ទុក្ខានំ វត្ថុភាវតោ. អនេកានិ ហិ ទុក្ខានិ. សេយ្យថិទំ – ទុក្ខទុក្ខំ វិបរិណាមទុក្ខំ សង្ខារទុក្ខំ បដិច្ឆន្នទុក្ខំ អប្បដិច្ឆន្នទុក្ខំ បរិយាយទុក្ខំ និប្បរិយាយទុក្ខន្តិ. តត្ថ កាយិកចេតសិកា ទុក្ខា វេទនា សភាវតោ ច នាមតោ ច ទុក្ខត្តា ទុក្ខទុក្ខន្តិ វុច្ចតិ. សុខា វេទនា វិបរិណាមទុក្ខុប្បត្តិហេតុតោ វិបរិណាមទុក្ខំ. ឧបេក្ខា វេទនា ចេវ សេសា ច តេភូមកា សង្ខារា ឧទយព្ពយបីឡិតត្តា សង្ខារទុក្ខំ. កណ្ណសូលទន្តសូលរាគជបរិឡាហទោសជបរិឡាហាទិកាយិកចេតសិកា អាពាធា បុច្ឆិត្វា ជានិតព្ពតោ ឧបក្កមស្ស ច អបាកដភាវតោ បដិច្ឆន្នទុក្ខំ. ទ្វត្តិំសកម្មការណាទិសមុដ្ឋានោ អាពាធោ អបុច្ឆិត្វាវ ជានិតព្ពតោ ឧបក្កមស្ស ច បាកដភាវតោ អប្បដិច្ឆន្នទុក្ខំ. ឋបេត្វា ទុក្ខទុក្ខំ សេសទុក្ខំ សច្ចវិភង្គេ អាគតំ ជាតិអាទិ សព្ពម្បិ តស្ស តស្ស ទុក្ខស្ស វត្ថុភាវតោ បរិយាយទុក្ខំ. ទុក្ខទុក្ខំ បន និប្បរិយាយទុក្ខន្តិ វុច្ចតិ. តត្រាយំ ជាតិ យំ តំ ពាលបណ្ឌិតសុត្តាទីសុ (ម. និ. ៣.២៤៦ អាទយោ) ភគវតាបិ ឧបមាវសេន បកាសិតំ អាបាយិកំ ទុក្ខំ, យញ្ច សុគតិយម្បិ មនុស្សលោកេ គព្ភោក្កន្តិមូលកាទិភេទំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វត្ថុភាវតោ ទុក្ខា. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ជាយេថ នោ ចេ នរកេសុ សត្តោ;

តត្ថគ្គិទាហាទិកមប្បសយ្ហំ;

លភេថ ទុក្ខំ ន កុហិំ បតិដ្ឋំ;

ឥច្ចាហ ទុក្ខាតិ មុនីធ ជាតិំ.