១. បារាជិកកណ្ឌំ (ភិក្ខុនីវិភង្គវណ្ណនា)

១. បឋមបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៥៦. ភិក្ខុនីវិភង្គេ យោតិ យោ ភិក្ខុនីនំ វិភង្គោ. មិគារនត្តាតិ មជ្ឈបទលោបេនេតំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘មិគារមាតុយា បន នត្តា ហោតី’’តិ. មិគារមាតាតិ វិសាខាយេតំ អធិវចនំ. នវកម្មាធិដ្ឋាយិកន្តិ នវកម្មសំវិធាយិកំ. ព្យញ្ជនានំ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ អាការោ នាតិគម្ភីរោ, យថាសុតំ ធារណមេវ តត្ថ ករណីយន្តិ សតិយា ព្យាបារោ អធិកោ, បញ្ញា តត្ថ គុណីភូតាតិ វុត្តំ ‘‘សតិបុព្ពង្គមាយ បញ្ញាយា’’តិ. សតិ បុព្ពង្គមា ឯតិស្សាតិ សតិបុព្ពង្គមា. បុព្ពង្គមតា ចេត្ថ បធានភាវោ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា’’តិអាទីសុ វិយ. អត្ថគ្គហណេ បន បញ្ញាយ ព្យាបារោ អធិកោ បដិវិជ្ឈិតព្ពស្ស អត្ថស្ស អតិគម្ភីរត្តាតិ អាហ ‘‘បញ្ញាបុព្ពង្គមាយ សតិយា’’តិ. អាលសិយវិរហិតាតិ កោសជ្ជរហិតា. យថា អញ្ញា កុសីតា និសិន្នដ្ឋានេ និសិន្នាវ ហោន្តិ, ឋិតដ្ឋានេ ឋិតាវ, ឯវំ អហុត្វា វិប្ផារិកេន ចិត្តេន សព្ពកិច្ចំ និប្ផាទេតិ.

សព្ពា ភិក្ខុនិយោ សត្ថុលទ្ធូបសម្បទា សង្ឃតោ លទ្ធូបសម្បទាតិ ទុវិធា. គរុធម្មបអគ្គហណេន ហិ លទ្ធូបសម្បទា មហាបជាបតិគោតមី សត្ថុសន្តិកាវ លទ្ធូបសម្បទត្តា សត្ថុលទ្ធូបសម្បទា នាម. សេសា សព្ពាបិ សង្ឃតោ លទ្ធូបសម្បទា. តាបិ ឯកតោឧបសម្បន្នា ឧភតោឧបសម្បន្នាតិ ទុវិធា. តត្ថ យា តា មហាបជាបតិគោតមិយា សទ្ធិំ និក្ខន្តា បញ្ចសតា សាកិយានិយោ, តា ឯកតោឧបសម្បន្នា ភិក្ខុសង្ឃតោ ឯវ លទ្ធូបសម្បទត្តា, ឥតរា ឧភតោឧបសម្បន្នា ឧភតោសង្ឃេ ឧបសម្បន្នត្តា. ឯហិភិក្ខុនីភាវេន ឧបសម្បន្នា បន ភិក្ខុនិយោ ន សន្តិ តាសំ តថា ឧបសម្បទាយ អភាវតោ. យទិ ឯវំ ‘‘ឯហិ ភិក្ខុនី’’តិ ឥធ កស្មា វុត្តន្តិ? ទេសនាយ សោតបតិតភាវតោ. អយញ្ហិ សោតបតិតតា នាម កត្ថចិ លព្ភមានស្សបិ អគ្គហណេន ហោតិ, យថា អភិធម្មេ មនោធាតុនិទ្ទេសេ (ធ. ស. ១៦០-១៦១) លព្ភមានម្បិ ឈានង្គំ បញ្ចវិញ្ញាណសោតេ បតិតាយ ន ឧទ្ធដំ កត្ថចិ ទេសនាយ អសម្ភវតោ, យថា តត្ថេវ វត្ថុនិទ្ទេសេ (ធ. ស. ៩៨៤ អាទយោ) ហទយវត្ថុ. កត្ថចិ អលព្ភមានស្សបិ គហណវសេន យថាឋិតកប្បីនិទ្ទេសេ. យថាហ –

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ ឋិតកប្បី? អយញ្ច បុគ្គលោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ អស្ស, កប្បស្ស ច ឧឌ្ឌយ្ហនវេលា អស្ស, នេវ តាវ កប្បោ ឧឌ្ឌយ្ហេយ្យ, យាវាយំ បុគ្គលោ ន សោតាបត្តិផលំ សច្ឆិករេយ្យា’’តិ (បុ. ប. ១៧).

ឯវមិធាបិ អលព្ភមានគហណវសេន វេទិតព្ពំ. បរិកប្បវចនញ្ហេតំ ‘‘សចេ ភគវា ភិក្ខុនីភាវយោគ្យំ កញ្ចិ មាតុគាមំ ‘ឯហិ ភិក្ខុនី’តិ វទេយ្យ, ឯវំ ភិក្ខុនីភាវោ សិយា’’តិ.

កស្មា បន ភគវា ឯវំ ន កថេសីតិ? តថា កតាធិការានំ អភាវតោ. យេ បន ‘‘អនាសន្នាសន្និហិតភាវតោ’’តិ ការណំ វត្វា ‘‘ភិក្ខូ ឯវ ហិ សត្ថុ អាសន្នចារិនោ សទា សន្និហិតា ច ហោន្តិ, តស្មា តេ ឯវ ‘ឯហិភិក្ខូ’តិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ, ន ភិក្ខុនិយោ’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ សត្ថុ អាសន្នទូរភាវស្ស ភព្ពាភព្ពភាវសិទ្ធត្តា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘សង្ឃាដិកណ្ណេ ចេបិ មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ គហេត្វា បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធោ អស្ស បាទេ បាទំ និក្ខិបន្តោ, សោ ច ហោតិ អភិជ្ឈាលុ កាមេសុ តិព្ពសារាគោ ព្យាបន្នចិត្តោ បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ មុដ្ឋស្សតិ អសម្បជានោ អសមាហិតោ វិព្ភន្តចិត្តោ បាកតិន្ទ្រិយោ, អថ ខោ សោ អារកាវ មយ្ហំ, អហញ្ច តស្ស. តំ កិស្ស ហេតុ? ធម្មញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន បស្សតិ, ធម្មំ អបស្សន្តោ ន មំ បស្សតិ. យោជនសតេ ចេបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិហរេយ្យ, សោ ច ហោតិ អនភិជ្ឈាលុ កាមេសុ ន តិព្ពសារាគោ អព្យាបន្នចិត្តោ អប្បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ ឧបដ្ឋិតស្សតិ សម្បជានោ សមាហិតោ ឯកគ្គចិត្តោ សំវុតិន្ទ្រិយោ, អថ ខោ សោ សន្តិកេវ មយ្ហំ, អហញ្ច តស្ស. តំ កិស្ស ហេតុ? ធម្មញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បស្សតិ, ធម្មំ បស្សន្តោ មំ បស្សតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩២).

តស្មា អការណំ ទេសតោ សត្ថុ អាសន្នានាសន្នតា. អកតាធិការតាយ បន ភិក្ខុនីនំ ឯហិភិក្ខុនូបសម្បទាយ អយោគ្យតា វេទិតព្ពា.

យទិ ឯវំ យំ តំ ថេរីគាថាសុ ភទ្ទាយ កុណ្ឌលកេសាយ វុត្តំ –

‘‘និហច្ច ជាណុំ វន្ទិត្វា, សម្មុខា អញ្ជលិំ អកំ;

ឯហិ ភទ្ទេតិ មំ អវច, សា មេ អាសូបសម្បទា’’តិ. (ថេរីគា. ១០៩);

តថា អបទានេបិ –

‘‘អាយាចិតោ តទា អាហ, ឯហិ ភទ្ទេតិ នាយកោ;

តទាហំ ឧបសម្បន្នា, បរិត្តំ តោយមទ្ទស’’ន្តិ. (អប. ថេរី ២.៣.៤៤);

តំ កថន្តិ? នយិទំ ឯហិភិក្ខុនីភាវេន ឧបសម្បទំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឧបសម្បទាយ បន ហេតុភាវតោ ‘‘យា សត្ថុ អាណត្តិ, សា មេ អាសូបសម្បទា’’តិ វុត្តា. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ (ថេរីគា. អដ្ឋ. ១១១) ‘‘ឯហិ ភទ្ទេ ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ បព្ពជ ឧបសម្បជ្ជស្សូតិ មំ អវច អាណាបេសិ, សា សត្ថុ អាណា មយ្ហំ ឧបសម្បទាយ ការណត្តា ឧបសម្បទា អាសិ អហោសី’’តិ. អបទានគាថាយម្បិ ឯវមេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ. តស្មា ភិក្ខុនីនំ ឯហិភិក្ខុនូបសម្បទា នត្ថិយេវាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. យថា ចេតំ សោតបតិតវសេន ‘‘ឯហិ ភិក្ខុនី’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘តីហិ សរណគមនេហិ ឧបសម្បន្នាតិ ភិក្ខុនី’’តិ ឥទម្បិ សោតបតិតវសេនេវ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ សរណគមនូបសម្បទាយបិ ភិក្ខុនីនំ អសម្ភវតោ.

៦៥៩. ភិក្ខុវិភង្គេ ‘‘កាយសំសគ្គំ សាទិយេយ្យា’’តិ អវត្វា ‘‘សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ភិក្ខុ អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. តព្ពហុលនយេនាតិ កិរិយាសមុដ្ឋានស្សេវ ពហុលភាវតោ. ទិស្សតិ ហិ តព្ពហុលនយេន តព្ពោហារោ យថា ‘‘ព្រាហ្មណគាមោ’’តិ. ព្រាហ្មណគាមេបិ ហិ អន្តមសោ រជកាទីនិ បញ្ច កុលានិ សន្តិ. សាតិ កិរិយាសមុដ្ឋានតា.

៦៦២. តថេវាតិ កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតោយេវាតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

បឋមបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៦៦. ទុតិយេ ‘‘កិស្ស បន ត្វំ អយ្យេ ជានំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្ន’’ន្តិ វចនតោ ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ អយ្យាយោ អដ្ឋ បារាជិកា ធម្មា’’តិអាទិវចនតោ ច ភិក្ខុនីវិភង្គំ បត្វា សាធារណានិ សិក្ខាបទានិ ភិក្ខូនំ ឧប្បន្នវត្ថុស្មិំយេវ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី ឆន្ទសោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យ, អន្តមសោ តិរច្ឆានគតេនបិ, បារាជិកា ហោតិ អសំវាសា’’តិអាទិនា នយេន សវិសេសម្បិ អវិសេសម្បិ មាតិកំ ឋបេត្វា អនុក្កមេន បទភាជនំ អាបត្តិភេទំ តិកច្ឆេទំ អនាបត្តិវារញ្ច អនវសេសំ វត្វា វិត្ថារេសិ. សង្គីតិការកេហិ បន អសាធារណបញ្ញត្តិយោយេវ ឥធ វិត្ថារិតាតិ វេទិតព្ពា.

អថ ឧបរិមេសុ ទ្វីសុ អបញ្ញត្តេសុ អដ្ឋន្នំ បារាជិកានំ អញ្ញតរន្តិ ឥទំ វចនំ ន យុជ្ជតីតិ អាហ ‘‘ឥទញ្ច បារាជិកំ បច្ឆា បញ្ញត្ត’’ន្តិអាទិ. យទិ ឯវំ ឥមស្មិំ ឱកាសេ កស្មា ឋបិតន្តិ អាហ ‘‘បុរិមេន បន សទ្ធិំ យុគឡត្តា’’តិអាទិ, បុរិមេន សទ្ធិំ ឯកសម្ពន្ធភាវតោ ឥធ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘អដ្ឋន្នំ បារាជិកានំ អញ្ញតរ’’ន្តិ វចនតោ ច វជ្ជបដិច្ឆាទិកំ យា បដិច្ឆាទេតិ, សាបិ វជ្ជបដិច្ឆាទិកាយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. កិញ្ចាបិ វជ្ជបដិច្ឆាទនំ បេមវសេន ហោតិ, តថាបិ សិក្ខាបទវីតិក្កមចិត្តំ ទោមនស្សិតមេវ ហោតីតិ កត្វា ‘‘ទុក្ខវេទន’’ន្តិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ទុតិយបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦៦៨. តតិយំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៤. ចតុត្ថបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៧៥. ចតុត្ថេ លោកស្សាទមិត្តសន្ថវវសេនាតិ លោកស្សាទសង្ខាតស្ស មិត្តសន្ថវស្ស វសេន. វុត្តមេវត្ថំ បរិយាយន្តរេន វិភាវេតុំ ‘‘កាយសំសគ្គរាគេនា’’តិ វុត្តំ.

តិស្សិត្ថិយោ មេថុនំ តំ ន សេវេតិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៨១) យា តិស្សោ ឥត្ថិយោ វុត្តា, តាសុបិ យំ តំ មេថុនំ នាម, តំ ន សេវតិ. តយោ បុរិសេតិ តយោ បុរិសេបិ ឧបគន្ត្វា មេថុនំ ន សេវតិ. តយោ ច អនរិយបណ្ឌកេតិ ឧភតោព្យញ្ជនសង្ខាតេ តយោ អនរិយេ, តយោ ច បណ្ឌកេតិ ឥមេបិ ឆ ជនេ ឧបគន្ត្វា មេថុនំ ន សេវតិ. ន ចាចរេ មេថុនំ ព្យញ្ជនស្មិន្តិ អនុលោមបារាជិកវសេនបិ អត្តនោ និមិត្តេ មេថុនំ នាចរតិ. ឆេជ្ជំ សិយា មេថុនធម្មបច្ចយាតិ សិយា មេថុនធម្មបច្ចយា បារាជិកន្តិ អយំ បញ្ហោ អដ្ឋវត្ថុកំវ សន្ធាយ វុត្តោ. តស្សា ហិ មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគកាយសំសគ្គំ អាបជ្ជិតុំ វាយមន្តិយា មេថុនធម្មបច្ចយា ឆេជ្ជំ ហោតិ. ឆេទោយេវ ឆេជ្ជំ.

មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគត្តាតិ ឥមិនា មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគភូតោ កាយសំសគ្គោយេវ តត្ថ មេថុនធម្ម-សទ្ទេន វុត្តោ, ន ទ្វយំទ្វយសមាបត្តីតិ ទីបេតិ. វណ្ណាវណ្ណោតិ ទ្វីហិ សុក្កវិស្សដ្ឋិ វុត្តា. គមនុប្បាទនន្តិ សញ្ចរិត្តំ. សព្ពបទេសូតិ ‘‘សង្ឃាដិកណ្ណគ្គហណំ សាទិយេយ្យា’’តិអាទីសុ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. កាយសំសគ្គរាគោ, សឧស្សាហតា, អដ្ឋមស្ស វត្ថុស្ស បូរណន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ចតុត្ថបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភិក្ខុនីវិភង្គេ បារាជិកកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បារាជិកកណ្ឌំ និដ្ឋិតំ.