៧. សេខិយកណ្ឌំ
១. បរិមណ្ឌលវគ្គវណ្ណនា
សេខិយេសុ សិក្ខិតសិក្ខេនាតិ ចតូហិ មគ្គេហិ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខិត្វា ឋិតេន, សព្ពសោ បរិនិដ្ឋិតកិច្ចេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. តាទិនាតិ អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ អកម្បិយដ្ឋេន តាទិនា.
៥៧៦. សិក្ខា ករណីយាតិ ‘‘ឯវំ និវាសេស្សាមី’’តិ អារាមេបិ អន្តរឃរេបិ សព្ពត្ថ សិក្ខា កត្តព្ពា. ឯត្ថ ច យស្មា វត្តក្ខន្ធកេ វុត្តវត្តានិបិ សិក្ខិតព្ពត្តា សេខិយានេវ ហោន្តិ, តស្មា បារាជិកាទីសុ វិយ បរិច្ឆេទោ ន កតោ, ចារិត្តនយទស្សនត្ថញ្ច ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ឱលម្ពេន្តោ និវាសេយ្យ, ទុក្កដ’’ន្តិ ឯវំ អាបត្តិនាមេន អវត្វា ‘‘សិក្ខា ករណីយា’’តិ ឯវំ សព្ពសិក្ខាបទេសុ បាឡិ អារោបិតា. បទភាជនេ បន ‘‘អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តត្តា សព្ពត្ថ អនាទរិយករណេ ទុក្កដំ វេទិតព្ពំ. វុត្តន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. យស្មា អដ្ឋង្គុលមត្តំ ឱតារេត្វា និវត្ថមេវ និសិន្នស្ស ចតុរង្គុលមត្តំ ហោតិ, តស្មា ឧភោបេតេ អដ្ឋកថាវាទា ឯកបរិច្ឆេទា. តេ សព្ពេតិ និវាសនទោសា.
តំ បនាតិ តំ អនាទរិយំ. កិញ្ចាបិ កុរុន្ទិវាទំ បច្ឆា វទន្តេន ‘‘បរិមណ្ឌលំ និវាសេតុំ អជានន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ អយមត្ថោ បតិដ្ឋាបិតោ, តថាបិ និវាសនវត្តំ សាធុកំ ឧគ្គហេតព្ពមេវ. សញ្ចិច្ច អនុគ្គណ្ហន្តស្ស អនាទរិយំ សិយា. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. បរិមណ្ឌលសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘អជានន្តស្សាតិ បរិមណ្ឌលំ និវាសេតុំ អជានន្តស្ស អនាបត្តិ, អបិច និវាសនវត្តំ ឧគ្គហេតព្ព’’ន្តិ.
សចិត្តកន្តិ វត្ថុវិជាននចិត្តេន បណ្ណត្តិវិជាននចិត្តេន ច សចិត្តកំ ‘‘អនាទរិយំ បដិច្ចា’’តិ វុត្តត្តា. ‘‘បាណាតិបាតាទិ វិយ និវាសនទោសោ លោកគរហិតោ ន ហោតីតិ បណ្ណត្តិវជ្ជ’’ន្តិ ផុស្សទេវត្ថេរោ អាហ. ឧបតិស្សត្ថេរោ បន ‘‘យស្មា អនាទរិយវសេនេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តា កេវលំ អកុសលមេវ, តញ្ច បកតិយា វជ្ជំ, សញ្ចិច្ច វីតិក្កមនញ្ច ទោមនស្សិតស្សេវ ហោតិ, តស្មា លោកវជ្ជំ អកុសលចិត្តំ ទុក្ខវេទន’’ន្តិ អាហ. អនាទរិយំ, អនាបត្តិការណាភាវោ, អបរិមណ្ឌលនិវាសនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ សព្ពត្ថ បុរិមានិ ទ្វេ តត្ថ តត្ថ វុត្តបដិបក្ខករណញ្ចាតិ តីណិយេវ ហោន្តិ.
៥៧៧. ទុតិយាទីសុ អនេកប្បការំ គិហិបារុតន្តិ សេតបដបារុតំ បរិព្ពាជកបារុតំ ឯកសាដកបារុតន្តិអាទិ អនេកប្បភេទំ គិហិបារុតំ. តស្សត្ថោ ខន្ធកេយេវ អាវិ ភវិស្សតិ. វិហារេបីតិ ពុទ្ធុបដ្ឋានាទិកាលំ សន្ធាយ វុត្តំ.
៥៧៨. ‘‘សុប្បដិច្ឆន្នោ’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សសីសំ បារុតោ សព្ពថា សុប្បដិច្ឆន្នត្តា សុប្បដិច្ឆន្នោ នាម ហោតី’’តិ យស្ស សិយា, តំ សន្ធាយាហ ‘‘ន សសីសំ បារុតេនា’’តិអាទិ.
៥៨២. ឯកស្មិំ បន ឋានេ ឋត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘គច្ឆន្តោបិ បរិស្សយាភាវំ ឱលោកេតុំ លភតិយេវ, តថា គាមេ បូជ’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.
បរិមណ្ឌលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. ឧជ្ជគ្ឃិកវគ្គវណ្ណនា
៥៨៦. ទុតិយវគ្គេ ហសនីយស្មិំ វត្ថុស្មិន្តិ ហាសជនកេ ការណេ.
ឧជ្ជគ្ឃិកវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៣. ខម្ភកតវគ្គវណ្ណនា
៦០៣. តតិយវគ្គេ បត្តេ សញ្ញា បត្តសញ្ញា, សា អស្ស អត្ថីតិ បត្តសញ្ញី, អត្តនោ ភាជនេ ឧបនិពន្ធសញ្ញី ហុត្វាតិ អត្ថោ. ព្យញ្ជនំ បន អនាទិយិត្វា អត្ថមត្តមេវ ទស្សេតុំ ‘‘បត្តេ សញ្ញំ កត្វា’’តិ វុត្តំ.
៦០៤. ឱលោណីតិ ឯកា ព្យញ្ជនវិកតិ. ‘‘យោ កោចិ សុទ្ធោ កញ្ជិកតក្កាទិរសឱ’’តិ កេចិ. សាកសូបេយ្យ-គ្គហណេន យា កាចិ សូបេយ្យសាកេហិ កតា ព្យញ្ជនវិកតិ វុត្តា. មំសរសាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន អវសេសា សព្ពាបិ ព្យញ្ជនវិកតិ សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. សមសូបកបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘ឋបេត្វា បន សូបំ អវសេសា សព្ពាបិ សូបេយ្យា ព្យញ្ជនវិកតិ រសរសោ នាម ហោតី’’តិ.
៦០៥. សមបុណ្ណន្តិ អធិដ្ឋានុបគស្ស បត្តស្ស អន្តោមុខវដ្ដិលេខំ អនតិក្កាមេត្វា រចិតំ. សមភរិតន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. ផលាផលាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ឱទនាទិម្បិ សង្គណ្ហាតិ. ហេដ្ឋា ឱរោហតីតិ សមន្តា ឱកាសសព្ភាវតោ ចាលិយមានំ ហេដ្ឋា ភស្សតិ. មត្ថកេ ថូបីកតំ បូវមេវ វដំសកសទិសត្តា ‘‘បូវវដំសក’’ន្តិ វុត្តំ. បុប្ផវដំសកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.
យស្មា ‘‘សមតិត្តិកោ បិណ្ឌបាតោ បដិគ្គហេតព្ពោ’’តិ វចនំ បិណ្ឌបាតោ សម្បុណ្ណោ បដិគ្គហេតព្ពោតិ ទីបេតិ, តស្មា អត្តនោ ហត្ថគតេ បត្តេ បិណ្ឌបាតោ ទិយ្យមានោ ថូបីកតោបិ ចេ ហោតិ, វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. ‘‘ថូបីកតំ បិណ្ឌបាតំ បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ហិ វចនំ បឋមំ ថូបីកតំ បិណ្ឌបាតំ បច្ឆា បដិគ្គណ្ហតោ អាបត្តីតិ ទីបេតិ. ‘‘បត្តេ បដិគ្គណ្ហតោ ច ថូបីកតំ ហោតិ, វដ្ដតិ អថូបីកតស្ស បដិគ្គហិតត្តា, បយោគោ បន នត្ថិ អញ្ញត្រ បុព្ពទេសា’’តិ កេនចិ វុត្តំ, តំ ន សារតោ បច្ចេតព្ពំ. ‘‘ន ថូបីកតំ បិណ្ឌបាតំ បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ វចនំ បឋមំ ថូបីកតស្សេវ បច្ឆា បដិគ្គណ្ហនំ ទីបេតិ. ន ហិ ហត្ថគតេបិ បត្តេ ទិយ្យមានំ ថូបីកតំ គណ្ហន្តោ ថូបីកតំ បិណ្ឌបាតំ បដិគ្គណ្ហន្តោ នាម ន ហោតិ, ន ច តេន សមតិត្តិកោ បិណ្ឌបាតោ បដិគ្គហិតោតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. ‘‘ថូបីកត’’ន្តិ ច ភាវនបុំសកនិទ្ទេសេ គយ្ហមានេ អយមត្ថោ សុដ្ឋុតរំ បាកដោយេវាតិ.
ខម្ភកតវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៤. សក្កច្ចវគ្គវណ្ណនា
៦០៨. ចតុត្ថវគ្គេ សបទានន្តិ ឯត្ថ ទានំ វុច្ចតិ អវខណ្ឌនំ, អបេតំ ទានតោ អបទានំ, អនវខណ្ឌនន្តិ អត្ថោ. សហ អបទានេន សបទានំ, អវខណ្ឌនវិរហិតំ, អនុបដិបាដិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តត្ថ តត្ថ ឱធិំ អកត្វា អនុបដិបាដិយា’’តិ.
៦១១. យស្មិំ សមយេ ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ’’តិ រាជានោ ភេរិំ ចរាបេន្តិ, អយំ មាឃាតសមយោ នាម. ឥធ អនាបត្តិយំ គិលានោ ន អាគតោ, តស្មា គិលានស្សបិ អាបត្តិ. សូបោទនវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេ អសញ្ចិច្ច អស្សតិយាតិ ឯត្ថ ‘‘មុខេ បក្ខិបិត្វា បុន វិប្បដិសារី ហុត្វា ឆឌ្ឌេន្តស្ស អរុចិយា បវិសន្តេ ‘អសញ្ចិច្ចា’តិ វុច្ចតិ, វិញ្ញត្តិម្បិ អវិញ្ញត្តិម្បិ ឯតស្មិំ ឋានេ ឋិតំ សហសា គហេត្វា ភុញ្ជន្តេ ‘អស្សតិយា’តិ វុច្ចតី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.
៦១៤-៦១៥. ឧជ្ឈានេ សញ្ញា ឧជ្ឈានសញ្ញា, សា អស្ស អត្ថីតិ ឧជ្ឈានសញ្ញី. ‘‘មយូរណ្ឌំ អតិមហន្ត’’ន្តិ វចនតោ មយូរណ្ឌប្បមាណោ កពឡោ ន វដ្ដតិ. កេចិ បន ‘‘មយូរណ្ឌតោ មហន្តោ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ, ‘‘នាតិមហន្ត’’ន្តិ ច អតិមហន្តស្សេវ បដិក្ខិត្តត្តា ខុទ្ទកេ អាបត្តិ ន ទិស្សតិ. ‘‘មយូរណ្ឌំ អតិមហន្តំ, កុក្កុដណ្ឌំ អតិខុទ្ទកំ, តេសំ វេមជ្ឈប្បមាណោ’’តិ ឥមិនា បន សារុប្បវសេន ខុទ្ទកម្បិ បដិក្ខិបិត្វា បរិច្ឆេទោ ន ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពំ.
សក្កច្ចវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៥. កពឡវគ្គវណ្ណនា
៦១៨. បញ្ចមវគ្គេ សព្ពំ ហត្ថន្តិ ឯត្ថ ហត្ថ-សទ្ទោ តទេកទេសេសុ អង្គុលីសុ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘ហត្ថមុទ្ទា’’តិអាទីសុ វិយ, សមុទាយេ បវត្តវោហារស្ស អវយវេបិ វត្តនតោ ឯកង្គុលិម្បិ មុខេ បក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ.
កពឡវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៦. សុរុសុរុវគ្គវណ្ណនា
៦២៧. ឆដ្ឋវគ្គេ សីតីកតោតិ សីតដ្ដោ, សីតបីឡិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. សិលកពុទ្ធោតិ បរិហាសវចនមេតំ. សិលកញ្ហិ កញ្ចិ ទិស្វា ‘‘ពុទ្ធោ អយ’’ន្តិ វោហរន្តិ.
៦៣៤. វិលីវច្ឆត្តន្តិ វេណុវិលីវេហិ កតំ ឆត្តំ. តត្ថជាតកទណ្ឌកេន កតន្តិ តាលបណ្ណំ សហ ទណ្ឌកេន ឆិន្ទិត្វា តមេវ ឆត្តទណ្ឌំ ករោន្តិ គោបាលកាទយោ វិយ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឆត្តបាទុកាយ វា ឋិតំ ហោតីតិ ឯត្ថ ឆត្តបាទុកា វុច្ចតិ ឆត្តាធារោ. យស្មិំ ឆត្តំ អបតមានំ កត្វា ឋបេន្តិ, តាទិសិកាយ ឆត្តបាទុកាយ ឋិតំ ឆត្តំ ‘‘ឆត្ត’’ន្តិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. ‘‘ឆត្តំ ឆត្តបាទុកាយ ឋិត’’ន្តិបិ បឋន្តិ, តត្ថាបិ អយមេវត្ថោ.
៦៣៧. ចាបោតិ មជ្ឈេ វង្កា កាចទណ្ឌសទិសា ធនុវិកតិ. កោទណ្ឌោតិ វដ្ដលទណ្ឌា ធនុវិកតិ. បដិមុក្កន្តិ បវេសិតំ លគ្គិតំ.
សុរុសុរុវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៧. បាទុកវគ្គវណ្ណនា
៦៤៧. សត្តមវគ្គេ បដិច្ឆន្នោ ហុត្វាតិ សោ កិរ រត្តិភាគេ ឧយ្យានំ គន្ត្វា អម្ពំ អភិរុហិត្វា សាខាយ សាខំ អម្ពំ ឱលោកេន្តោ វិចរិ. តស្ស តថា ករោន្តស្សេវ រត្តិ វិភាយិ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘សចេ ឥទានិ ឱតរិត្វា គមិស្សាមិ, ទិស្វា មំ ចោរោតិ គហេស្សន្តិ, រត្តិភាគេ គមិស្សាមី’’តិ. អថេកំ វិដបំ អភិរុហិត្វា និលីនោ អច្ឆិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សោ រុក្ខតោ ឱតរន្តោ ឯកំ ឱលម្ពិនិសាខំ គហេត្វា តេសំ ឧភិន្នម្បិ អន្តរេ បតិដ្ឋាសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តេសំ ទ្វិន្នម្បិ អន្តរា រុក្ខតោ បតិតោ’’តិ. បាឡិយា អត្ថំ ន ជានន្តីតិ អត្តនោ គហណស្ស អត្ថំ ន ជានន្តិ.
ជាតកបាឡិយំ (ជា. ១.៤.៣៣) បន អយំ គាថា –
‘‘សព្ពមិទំ ចរិមំ កតំ, ឧភោ ធម្មំ ន បស្សរេ;
ឧភោ បកតិយា ចុតា, យោ ចាយំ មន្តេជ្ឈាបេតិ;
យោ ច មន្តំ អធីយតី’’តិ. –
ឯវមាគតា. តស្សាយមត្ថោ (ជា. អដ្ឋ. ៣.៤.៣៣) – សព្ពមិទំ ចរិមំ កតន្តិ យំ អម្ហេហិ តីហិ ជនេហិ កតំ, សព្ពមិទំ កិច្ចំ លាមកំ និម្មរិយាទំ អធម្មិកំ. ឯវំ អត្តនោ ចោរភាវំ តេសញ្ច មន្តេសុ អគារវំ គរហិត្វា បុន ឥតរេ ទ្វេយេវ គរហន្តោ ‘‘ឧភោ ធម្មំ ន បស្សរេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧភោតិ ឥមេ ទ្វេបិ ជនា គរុការារហំ បោរាណកធម្មំ ន បស្សន្តិ, តតោវ ធម្មបកតិតោ ចុតា. ធម្មោ ហិ បឋមុប្បត្តិវសេន បកតិ នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ –
‘‘ធម្មោ ហវេ បាតុរហោសិ បុព្ពេ,
បច្ឆា អធម្មោ ឧទបាទិ លោកេ’’តិ. (ជា. ១.១១.២៨);
យោ ចាយន្តិ យោ ច អយំ នីចេ និសីទិត្វា មន្តេ អជ្ឈាបេតិ, យោ ច ឧច្ចេ និសីទិត្វា អធីយតីតិ.
សាលីនន្តិ អយំ គាថាបិ –
‘‘សាលីនំ ឱទនំ ភុញ្ជេ, សុចិំ មំសូបសេចនំ;
តស្មា ឯតំ ន សេវាមិ, ធម្មំ ឥសីហិ សេវិត’’ន្តិ. (ជា. ១.៤.៣៤) –
ឯវំ ជាតកេ អាគតា. តត្ថ សុចិន្តិ បណ្ឌរំ បរិសុទ្ធំ. មំសូបសេចនន្តិ នានប្បការាយ មំសវិកតិយា សិត្តំ ភុញ្ជេ, ភុញ្ជាមីតិ អត្ថោ. សេសំ បាកដមេវ.
ធិរត្ថូតិ ធិ អត្ថុ, និន្ទា ភវតូតិ អត្ថោ, គរហាម តំ មយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. លទ្ធលាភោតិ ធនលាភំ យសលាភញ្ច សន្ធាយ វទតិ. វិនិបាតនហេតុនាតិ វិនិបាតនស្ស ហេតុភាវេន. វុត្តិ នាម ហោតីតិ យថាវុត្តោ ទុវិធោបិ លាភោ អបាយសំវត្តនិកតាយ សម្បរាយេ វិនិបាតនហេតុភាវេន បវត្តនតោ សម្បតិ អធម្មចរណេន បវត្តនតោ ច វុត្តិ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឯវរូបា យា វុត្តីតិ ឯវរូបា ធនលាភយសលាភសង្ខាតា យា វុត្តិ. អធម្មចរណេន វាតិ វា-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. ត្វន្តិ ឧបយោគត្ថេ បច្ចត្តវចនំ, តំ ឥច្ចេវ វា បាឋោ. អស្មាតិ បាសាណាធិវចនមេតំ.
បាទុកវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
សេសំ ឧត្តានមេវ.
សេខិយកណ្ឌំ និដ្ឋិតំ.
អធិករណសមថេសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ អដ្ឋកថាយំ អាគតដ្ឋានេយេវ ទស្សយិស្សាម.
ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ សារត្ថទីបនិយំ
ភិក្ខុវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
មហាវិភង្គោ និដ្ឋិតោ.
នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស