១១. បញ្ចសតិកក្ខន្ធកំ

សង្គីតិនិទានកថាវណ្ណនា

៤៣៧. បញ្ចសតិកក្ខន្ធកេ បាវាយ កុសិនារន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២៣១) បាវានគរេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កុសិនារំ គមិស្សាមីតិ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ. មន្ទារវបុប្ផំ គហេត្វាតិ មហាចាដិប្បមាណំ បុប្ផំ អាគន្តុកទណ្ឌកេ ឋបេត្វា ឆត្តំ វិយ គហេត្វា. អទ្ទសំ ខោតិ អាគច្ឆន្តំ ទូរតោវ អទ្ទសំ. ទិស្វា ច បន ‘‘បុច្ឆិស្សាមិ នំ ភគវតោ បវត្តិ’’ន្តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘សចេ ខោ បន និសិន្នកោវ បុច្ឆិស្សាមិ, សត្ថរិ អគារវោ កតោ ភវិស្សតី’’តិ ឧដ្ឋហិត្វា ឋិតដ្ឋានតោ អបក្កម្ម ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា មណិចម្មំ វិយ ទសពលទត្តិយំ មេឃវណ្ណបំសុកូលចីវរំ បារុបិត្វា ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ សិរស្មិំ បតិដ្ឋាបេត្វា សត្ថរិ កតេន គារវេន អាជីវកស្ស អភិមុខោ ហុត្វា ‘‘អបាវុសោ អម្ហាកំ សត្ថារំ ជានាសី’’តិ អាហ. កិំ បន សត្ថុ បរិនិព្ពានំ ជានន្តោ បុច្ឆិ អជានន្តោតិ? អាវជ្ជនប្បដិពទ្ធំ ខីណាសវានំ ជាននំ. អនាវជ្ជិតត្តា បនេស អជានន្តោ បុច្ឆីតិ ឯកេ. ថេរោ សមាបត្តិពហុលោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានលេណមណ្ឌបាទីសុ និច្ចំ សមាបត្តិផលេនេវ យាបេតិ. កុលសន្តកម្បិ គាមំ បវិសិត្វា ទ្វារេ សមាបជ្ជិត្វា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតោវ ភិក្ខំ គណ្ហាតិ. ថេរោ កិរ ‘‘ឥមិនា មេ បច្ឆិមេន អត្តភាវេន មហាជនានុគ្គហំ ករិស្សាមិ, យេ មយ្ហំ ភិក្ខំ វា ទេន្តិ, គន្ធមាលាទីហិ វា សក្ការំ ករោន្តិ, តេសំ តំ មហប្ផលំ ហោតូ’’តិ ឯវំ ករោតិ. តស្មា សមាបត្តិពហុលតាយ ន ជានិ. ឥតិ អជានន្តោវ បុច្ឆីតិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ន ហេត្ថ អជាននការណំ អត្ថិ. អភិលក្ខិតំ សត្ថុ បរិនិព្ពានំ អហោសិ ទសសហស្សិលោកធាតុកម្បនាទីហិ និមិត្តេហិ. ថេរស្ស បន បរិសាយ កេហិចិ ភិក្ខូហិ ភគវា ទិដ្ឋបុព្ពោ, កេហិចិ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ. តត្ថ យេហិ ទិដ្ឋបុព្ពោ, តេបិ បស្សិតុកាមាវ. យេហិបិ អទិដ្ឋបុព្ពោ, តេបិ បស្សិតុកាមាវ. តត្ថ យេហិ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, តេ អភិទស្សនកាមតាយ គន្ត្វា ‘‘កុហិំ ភគវា’’តិ បុច្ឆន្តា ‘‘បរិនិព្ពុតោ’’តិ សុត្វា សន្ធារេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. ចីវរំ ឆឌ្ឌេត្វា ឯកវត្ថា វា ទុន្និវត្ថា វា ឧរានិ បដិបិសន្តា បរោទិស្សន្តិ. តត្ថ មនុស្សា ‘‘មហាកស្សបេន សទ្ធិំ អាគតបំសុកូលិកា សយម្បិ ឥត្ថិយោ វិយ បរោទន្តិ, តេ កិំ អម្ហេ សមស្សាសេន្តី’’តិ មយ្ហំ ទោសំ ទស្សន្តិ. ឥទំ បន សុញ្ញំ មហារញ្ញំ, ឥធ យថា តថា រោទន្តេសុ ទោសោ នត្ថិ. បុរិមតរំ សុត្វា នាម សោកោបិ តនុកោ ហោតីតិ ភិក្ខូនំ សតុប្បាទលាភត្ថំ ជានន្តោវ បុច្ឆិ.

អជ្ជ សត្តាហបរិនិព្ពុតោតិ អជ្ជ ទិវសតោ បដិលោមតោ សត្តមេ អហនិ បរិនិព្ពុតោ. តតោ មេ ឥទន្តិ តតោ សមណស្ស គោតមស្ស បរិនិព្ពុតដ្ឋានតោ. អវីតរាគាតិ បុថុជ្ជនា ចេវ សោតាបន្នសកទាគាមិនោ ច. តេសញ្ហិ ទោមនស្សំ អប្បហីនំ, តស្មា តេបិ ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទន្តិ, ឧភោ ហត្ថេ សីសេ ឋបេត្វា រោទន្តិ. ឆិន្នបាតំ បបតន្តីតិ ឆិន្នានំ បាតោ វិយ ឆិន្នបាតោ, តំ ឆិន្នបាតំ, ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោយំ, មជ្ឈេ ឆិន្នា វិយ ហុត្វា យតោ វា តតោ វា បតន្តីតិ អត្ថោ. អាវដ្ដន្តីតិ អភិមុខភាវេន វដ្ដន្តិ. យត្ថ បតិតា, តតោ កតិបយរតនដ្ឋានំ វដ្ដនវសេនេវ គន្ត្វា បុន យថាបតិតមេវ ឋានំ វដ្ដនវសេន អាគច្ឆន្តិ. វិវដ្ដន្តីតិ យត្ថ បតិតា, តតោ និវដ្ដន្តិ, បតិតដ្ឋានតោ បរភាគំ វដ្ដមានា គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. អបិច បុរតោ វដ្ដនំ អាវដ្ដនំ, បស្សតោ បច្ឆតោ ច វដ្ដនំ វិវដ្ដនំ. តស្មា ទ្វេ បាទេ បសារេត្វា សកិំ បុរតោ សកិំ បច្ឆតោ សកិំ វាមតោ សកិំ ទក្ខិណតោ សម្បរិវដ្ដមានាបិ អាវដ្ដន្តិ វិវដ្ដន្តីតិ វុច្ចន្តិ. វីតរាគាតិ បហីនទោមនស្សា ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ និព្ពិការតាយ សិលាថម្ភសទិសា អនាគាមិខីណាសវា. កាមញ្ហិ ទោមនស្សេ អសតិបិ ឯកច្ចោ រាគោ ហោតិយេវ, រាគេ បន អសតិ ទោមនស្សស្ស អសម្ភវោយេវ. តទេកដ្ឋភាវតោ ហិ រាគប្បហានេន បហីនទោមនស្សា វុត្តា, ន ខីណាសវា ឯវ.

សព្ពេហេវ បិយេហីតិអាទីសុ បិយាយិតព្ពតោ បិយេហិ មនវឌ្ឍនតោ មនាបេហិ មាតាបិតាភាតាភគិនីអាទិកេហិ. នានាភាវោតិ ជាតិយា នានាភាវោ, ជាតិអនុរូបគមនេន វិសុំ ភាវោ, អសម្ពទ្ធភាវោតិ អត្ថោ. វិនាភាវោតិ មរណេន វិនាភាវោ, ចុតិយា តេនត្តភាវេន អបុនបវត្តនតោ វិប្បយោគោតិ អត្ថោ. អញ្ញថាភាវោតិ ភវេន អញ្ញថាភាវោ, ភវន្តរគ្គហណេន ‘‘កាមាវចរសត្តោ រូបាវចរោ ហោតី’’តិអាទិនា តត្ថាបិ ‘‘មនុស្សោ ទេវោ ហោតី’’តិអាទិនា ច បុរិមាការតោ អញ្ញាការតាតិ អត្ថោ. តន្តិ តស្មា. កុតេត្ថ លព្ភាតិ កុតោ កុហិំ កស្មិំ នាម ឋានេ ឯត្ថ ឯតស្មិំ ខន្ធប្បវត្តេ យំ តំ ជាតំ…បេ… មា បលុជ្ជីតិ លទ្ធុំ សក្កា, ន សក្កា ឯវ តាទិសស្ស ការណស្ស អភាវតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា សព្ពេហេវ បិយេហិ មនាបេហិ នានាភាវោ, តស្មា ទស បារមិយោ បូរេត្វាបិ សម្ពោធិំ បត្វាបិ ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វាបិ យមកបាដិហារិយំ ទស្សេត្វាបិ ទេវោរោហណំ កត្វាបិ យំ តំ ជាតំ ភូតំ សង្ខតំ បលោកធម្មំ, តញ្ច តថាគតស្សបិ សរីរំ មា បលុជ្ជីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, រោទន្តេនបិ កន្ទន្តេនបិ ន សក្កា តំ ការណំ លទ្ធុន្តិ.

តេន ខោ បនាវុសោ, សមយេន សុភទ្ទោ នាម វុឌ្ឍបព្ពជិតោតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ និទានវណ្ណនាយំ (សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា) វុត្តនយមេវ.

សង្គីតិនិទានកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ខុទ្ទានុខុទ្ទកសិក្ខាបទកថាវណ្ណនា

៤៤១. សមូហនេយ្យាតិ អាកង្ខមានោ សមូហនតុ, យទិ ឥច្ឆតិ, សមូហនេយ្យាតិ អត្ថោ. កស្មា បន ‘‘សមូហនថា’’តិ ឯកំសេនេវ អវត្វា ‘‘អាកង្ខមានោ សមូហនេយ្យា’’តិ វិកប្បវចនេនេវ ភគវា ឋបេសីតិ? មហាកស្សបស្ស ញាណពលស្ស ទិដ្ឋត្តា. បស្សតិ ហិ ភគវា ‘‘សមូហនថាតិ វុត្តេបិ សង្គីតិកាលេ កស្សបោ ន សមូហនិស្សតី’’តិ, តស្មា វិកប្បេនេវ ឋបេសិ. យទិ អសមូហននំ ទិដ្ឋំ, តទេវ ច ឥច្ឆិតំ, អថ កស្មា ភគវា ‘‘អាកង្ខមានោ សមូហនតូ’’តិ អវោចាតិ? តថារូបបុគ្គលជ្ឈាសយវសេន. សន្តិ ហិ កេចិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ សមាទាយ វត្តិតុំ អនិច្ឆន្តា, តេសំ តថា អវុច្ចមានេ ភគវតិ វិឃាតោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តំ តេសំ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ. តថា បន វុត្តេ តេសំ វិឃាតោ ន ឧប្បជ្ជេយ្យ, អម្ហាកមេវាយំ ទោសោ, យតោ អម្ហេសុយេវ កេចិ សមូហននំ ន ឥច្ឆន្តីតិ. កេចិ ‘‘សកលស្ស បន សាសនស្ស សង្ឃាយត្តភាវករណត្ថំ តថា វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. យំ កិញ្ចិ សត្ថារា សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តំ សមណា សក្យបុត្តិយា សិរសា សម្បដិច្ឆិត្វា ជីវិតំ វិយ រក្ខន្តិ. តថា ហិ តេ ‘‘ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ អាកង្ខមានោ សង្ឃោ សមូហនតូ’’តិ វុត្តេបិ ន សមូហនិំសុ. អញ្ញទត្ថុ បុរតោ វិយ តស្ស អច្ចយេបិ រក្ខិំសុយេវាតិ សត្ថុ សាសនស្ស សង្ឃស្ស ច មហន្តភាវទស្សនត្ថម្បិ តថា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ អាយស្មា អានន្ទោ អញ្ញេបិ វា ភិក្ខូ ‘‘កតមំ បន, ភន្តេ, ខុទ្ទកំ, កតមំ អនុខុទ្ទក’’ន្តិ ន បុច្ឆិំសុ សមូហនជ្ឈាសយស្សេវ អភាវតោ, តេនេវ ឯកសិក្ខាបទម្បិ អបរិច្ចជិត្វា សព្ពេសំ អនុគ្គហេតព្ពភាវទស្សនត្ថំ ‘‘ចត្តារិ បារាជិកានិ ឋបេត្វា អវសេសានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានី’’តិអាទិមាហំសុ. ឯវញ្ហិ វទន្តេហិ ‘‘ខុទ្ទានុខុទ្ទកា ឥមេ នាមា’’តិ អវិនិច្ឆិតត្តា សព្ពេសំ អនុគ្គហេតព្ពភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ.

៤៤២. អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ សង្ឃំ ញាបេសីតិ ឯត្ថ បន កេចិ វទន្តិ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ខុទ្ទកំ, កតមំ អនុខុទ្ទកន្តិ មិលិន្ទរញ្ញា បុច្ឆិតេ ‘ទុក្កដំ មហារាជ, ខុទ្ទកំ, ទុព្ភាសិតំ អនុខុទ្ទក’ន្តិ (មិ. ប. ៤.២.១) វុត្តត្តា នាគសេនត្ថេរោ ខុទ្ទានុខុទ្ទកំ ជានិ, មហាកស្សបត្ថេរោ បន តំ អជានន្តោ ‘សុណាតុ មេ អាវុសោ’តិអាទិនា កម្មវាចំ សាវេសី’’តិ, ន តំ ឯវំ គហេតព្ពំ. នាគសេនត្ថេរោ ហិ បរេសំ វាទបថោបច្ឆេទនត្ថំ សង្គីតិកាលេ ធម្មសង្គាហកមហាថេរេហិ គហិតកោដ្ឋាសេសុ អន្តិមកោដ្ឋាសមេវ គហេត្វា មិលិន្ទរាជានំ សញ្ញាបេសិ, មហាកស្សបត្ថេរោ បន ឯកសិក្ខាបទម្បិ អសមូហនិតុកាមតាយ តថា កម្មវាចំ សាវេសិ.

តត្ថ គិហិគតានីតិ គិហិបដិសំយុត្តានីតិ វទន្តិ. គិហីសុ គតានិ, តេហិ ញាតានិ គិហិគតានីតិ ឯវំ បនេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ធូមកាលោ ឯតស្សាតិ ធូមកាលិកំ ចិតកធូមវូបសមតោ បរំ អប្បវត្តនតោ. អប្បញ្ញត្តន្តិអាទីសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៣៦; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៧.២៣) នវំ អធម្មិកំ កតិកវត្តំ វា សិក្ខាបទំ វា ពន្ធន្តា អប្បញ្ញត្តំ បញ្ញបេន្តិ នាម បុរាណសន្ថតវត្ថុស្មិំ សាវត្ថិយំ ភិក្ខូ វិយ. ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សាសនំ ទីបេន្តា បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទន្តិ នាម វស្សសតបរិនិព្ពុតេ ភគវតិ វេសាលិកា វជ្ជិបុត្តកា វិយ. ខុទ្ទានុខុទ្ទកា បន អាបត្តិយោ សញ្ចិច្ច វីតិក្កមន្តា យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ ន វត្តន្តិ នាម អស្សជិបុនព្ពសុកា វិយ. នវំ បន កតិកវត្តំ វា សិក្ខាបទំ វា អពន្ធន្តា, ធម្មតោ វិនយតោ សាសនំ ទីបេន្តា, ខុទ្ទានុខុទ្ទកម្បិ ច សិក្ខាបទំ អសមូហនន្តា អប្បញ្ញត្តំ ន បញ្ញបេន្តិ, បញ្ញត្តំ ន សមុច្ឆិន្ទន្តិ, យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ វត្តន្តិ នាម អាយស្មា ឧបសេនោ វិយ អាយស្មា យសោ កាកណ្ឌកបុត្តោ វិយ ច.

៤៤៣. ភគវតា ឱឡារិកេ និមិត្តេ កយិរមានេតិ វេសាលិំ និស្សាយ ចាបាលេ ចេតិយេ វិហរន្តេន ភគវតា –

‘‘រមណីយា, អានន្ទ, វេសាលី, រមណីយំ ឧទេនចេតិយំ, រមណីយំ គោតមកចេតិយំ, រមណីយំ សត្តម្ពចេតិយំ, រមណីយំ ពហុបុត្តចេតិយំ, រមណីយំ សារន្ទទចេតិយំ, រមណីយំ ចាបាលចេតិយំ. យស្ស កស្សចិ, អានន្ទ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ភាវិតា ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា, សោ អាកង្ខមានោ កប្បំ វា តិដ្ឋេយ្យ កប្បាវសេសំ វា. តថាគតស្ស ខោ បន, អានន្ទ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ភាវិតា ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា, សោ អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, តថាគតោ កប្បំ វា តិដ្ឋេយ្យ កប្បាវសេសំ វា’’តិ (ទី. និ. ២.១៦៦) –

ឯវំ ឱឡារិកេ និមិត្តេ កយិរមានេ.

មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោតិ មារេន អជ្ឈោត្ថដចិត្តោ. មារោ ហិ យស្ស សព្ពេន សព្ពំ ទ្វាទស វិបល្លាសា អប្បហីនា, តស្ស ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតិ. ថេរស្ស ច ចត្តារោ វិបល្លាសា អប្បហីនា, តេនស្ស មារោ ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាសិ. សោ បន ចិត្តបរិយុដ្ឋានំ ករោន្តោ កិំ ករោតីតិ? ភេរវំ រូបារម្មណំ វា ទស្សេតិ, សទ្ទារម្មណំ វា សាវេតិ, តតោ សត្តា តំ ទិស្វា វា សុត្វា វា សតិំ វិស្សជ្ជេត្វា វិវដមុខា ហោន្តិ, តេសំ មុខេន ហត្ថំ បវេសេត្វា ហទយំ មទ្ទតិ, តតោ វិសញ្ញាវ ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ. ថេរស្ស បនេស មុខេន ហត្ថំ បវេសេតុំ កិំ សក្ខិស្សតិ, ភេរវារម្មណំ បន ទស្សេសិ, តំ ទិស្វា ថេរោ និមិត្តោភាសំ ន បដិវិជ្ឈិ.

ខុទ្ទានុខុទ្ទកសិក្ខាបទកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ព្រហ្មទណ្ឌកថាវណ្ណនា

៤៤៥. ឧជ្ជវនិកាយាតិ បដិសោតគាមិនិយា. រជោហរណន្តិ រជោបុញ្ឆនី. ន កុលវំ គមេន្តីតិ និរត្ថកវិនាសនំ ន គមេន្តិ. កុច្ឆិតោ លវោ កុលវោ, អនយវិនាសោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ធម្មវិនយសង្គីតិយា’’តិ វត្តព្ពេ សង្គីតិយា វិនយប្បធានត្តា ‘‘វិនយសង្គីតិយា’’តិ វុត្តំ. វិនយប្បធានា សង្គីតិ វិនយសង្គីតិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

បញ្ចសតិកក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.