៧. សង្ឃភេទកក្ខន្ធកំ

ឆសក្យបព្ពជ្ជាកថាវណ្ណនា

៣៣០. សង្ឃភេទកក្ខន្ធកេ អនុបិយាយន្តិអាទីសុ ‘‘អនុបិយា នាមា’’តិ វត្តព្ពេ អាការស្ស រស្សត្តំ អនុនាសិកស្ស ច អាគមំ កត្វា ‘‘អនុបិយំ នាមា’’តិ វុត្តំ. មល្លានន្តិ មល្លរាជូនំ. ន ហេដ្ឋា បាសាទា ឱរោហតីតិ ឧបរិបាសាទតោ ហេដ្ឋិមតលំ ន ឱរោហតិ, ‘‘ហេដ្ឋាបាសាទ’’ន្តិបិ បឋន្តិ. អនុរុទ្ធោ វា បព្ពាជេយ្យាតិ យោជេតព្ពំ. ឃរាវាសត្ថន្តិ ឃរាវាសស្ស អនុច្ឆវិកំ កម្មំ. ឧទកំ អភិនេតព្ពន្តិ ឧទកំ អាហរិតព្ពំ. និន្នេតព្ពន្តិ អាភតមុទកំ បុន នីហរិតព្ពំ. និទ្ធាបេតព្ពន្តិ អន្តរន្តរា ឧដ្ឋិតតិណានិ ឧទ្ធរិត្វា អបនេតព្ពំ. លវាបេតព្ពន្តិ បរិបក្កកាលេ លវាបេតព្ពំ. ឧព្ពាហាបេតព្ពន្តិ ខលមណ្ឌលំ ហរាបេតព្ពំ. ឧជុំ ការាបេតព្ពន្តិ បុញ្ជំ ការាបេតព្ពំ. បលាលានិ ឧទ្ធរាបេតព្ពានីតិ បលាលានិ អបនេតព្ពានិ. ភុសិកា ឧទ្ធរាបេតព្ពាតិ គុន្នំ ខុរគ្គេហិ សញ្ឆិន្នា ភុសសង្ខាតា នាឡទណ្ឌា អបនេតព្ពា. ឱបុនាបេតព្ពន្តិ វាតមុខេ ឱបុនាបេត្វា បលាលំ អបនេតព្ពំ. អតិហរាបេតព្ពន្តិ អន្តោកោដ្ឋាគារំ ឧបនេតព្ពំ. ន កម្មាតិ ន កម្មានិ. ឃរាវាសត្ថេនាតិ ឧបយោគត្ថេ ករណវចនំ. ឧបជានាហីតិ ច ឧបសគ្គមត្តោ ឧប-សទ្ទោ. តេនាហ ‘‘ឃរាវាសត្ថំ ជានាហី’’តិ. ជានាហីតិ ចេត្ថ បដិបជ្ជាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អកាមកាតិ អនិច្ឆមានា.

៣៣១-៣៣២. យំ ន និវត្តោតិ យស្មា ន និវត្តោ. សុញ្ញាគារគតោតិ (ឧទា. អដ្ឋ. ២០) ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច អវសេសំ អរញ្ញ’’ន្តិ (បារា.៩២) វុត្តំ អរញ្ញំ រុក្ខមូលញ្ច ឋបេត្វា អញ្ញំ បព្ពតកន្ទរាទិ បព្ពជិតសារុប្បំ និវាសដ្ឋានំ ជនសម្ពាធាភាវតោ ឥធ ‘‘សុញ្ញាគារ’’ន្តិ អធិប្បេតំ. អថ វា ឈានកណ្ដកានំ សទ្ទានំ អភាវតោ វិវិត្តំ យំ កិញ្ចិ អគារម្បិ ‘‘សុញ្ញាគារ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. តំ សុញ្ញាគារំ ឧបគតោ. អភិក្ខណន្តិ ពហុលំ. ឧទានំ ឧទានេសីតិ សោ ហិ អាយស្មា អរញ្ញេ ទិវាវិហារំ ឧបគតោបិ រត្តិវាសូបគតោបិ យេភុយ្យេន ផលសមាបត្តិសុខេន និរោធសមាបត្តិសុខេន ច វីតិនាមេសិ, តស្មា តំ សុខំ សន្ធាយ បុព្ពេ អត្តនា អនុភូតំ សភយំ សបរិឡាហំ រជ្ជសុខំ ជិគុច្ឆិត្វា ‘‘អហោ សុខំ អហោ សុខ’’ន្តិ សោមនស្សសហិតញាណសមុដ្ឋានំ បីតិសមុគ្គារំ សមុគ្គិរតិ. តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុន្តិ តេ សម្ពហុលា ភិក្ខូ ឧល្លុម្បនសភាវសណ្ឋិតា តស្ស អនុគ្គណ្ហនាធិប្បាយេន ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ, ន ឧជ្ឈានវសេន. និស្សំសយន្តិ អសន្ទេហេន, ឯកន្តេនាតិ អត្ថោ. តេ កិរ ភិក្ខូ បុថុជ្ជនា តស្ស អាយស្មតោ វិវេកសុខំ សន្ធាយ ឧទានំ អជានន្តា ឯវមាហំសុ. សមនុស្សរន្តោតិ ឧក្កណ្ឋនវសេន អនុស្សរន្តោ.

អញ្ញតរន្តិ នាមគោត្តេន អបាកដំ ឯកំ ភិក្ខុំ. អាមន្តេសីតិ អាណាបេសិ តេ ភិក្ខូ សញ្ញាបេតុកាមោ. ឯវន្តិ វចនសម្បដិគ្គហេ, សាធូតិ អត្ថោ. ឯវំ ភន្តេតិ ឯត្ថ បន ឯវំ-សទ្ទោ បដិញ្ញាយំ. ‘‘អភិក្ខណំ ‘អហោ សុខំ អហោ សុខ’ន្តិ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ យថា តេ ភិក្ខូ វទន្តិ, តំ ឯវំ តថេវាតិ អត្តនោ ឧទានំ បដិជានាតិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ ភទ្ទិយា’’តិ កស្មា ភគវា បុច្ឆតិ, កិំ តស្ស ចិត្តំ ន ជានាតីតិ? នោ ន ជានាតិ, តេនេវ បន តមត្ថំ វទាបេត្វា តេ ភិក្ខូ សញ្ញាបេតុំ បុច្ឆតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ជានន្តាបិ តថាគតា បុច្ឆន្តិ, ជានន្តាបិ ន បុច្ឆន្តី’’តិអាទិ (បារា. ១៦, ១៩៤). អត្ថវសន្តិ ការណំ.

អន្តោបិ អន្តេបុរេតិ ឥត្ថាគារស្ស សញ្ចរណដ្ឋានភូតេ រាជគេហស្ស អព្ភន្តរេ, យត្ថ រាជា នហានភោជនសយនាទិំ កប្បេតិ. រក្ខា សុសំវិហិតាតិ អារក្ខាទិកតបុរិសេហិ គុត្តិ សុដ្ឋុ សមន្តតោ វិហិតា. ពហិបិ អន្តេបុរេតិ អដ្ដករណដ្ឋានាទិកេ អន្តេបុរតោ ពហិភូតេ រាជគេហេ. ឯវំ រក្ខិតោ គោបិតោ សន្តោតិ ឯវំ រាជគេហរាជធានីរជ្ជទេសេសុ អន្តោ ពហិ ច អនេកេសុ ឋានេសុ អនេកសតេហិ សុសំវិហិតរក្ខាវរណគុត្តិយា មមេវ និព្ភយត្ថំ ផាសុវិហារត្ថំ រក្ខិតោ គោបិតោ សមានោ. ភីតោតិអាទីនិ បទានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. អថ វា ភីតោតិ បររាជូហិ ភាយមានោ. ឧព្ពិគ្គោតិ សករជ្ជេបិ បកតិក្ខោភតោ ឧប្បជ្ជនកភយុព្ពេគេន ឧព្ពិគ្គោ ចលិតោ. ឧស្សង្កីតិ ‘‘រញ្ញា នាម សព្ពកាលំ អវិស្សត្ថេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វចនតោ សព្ពត្ថ អវិស្សាសនវសេន តេសំ តេសំ កិច្ចករណីយានំ អច្ចយតោ ឧប្បជ្ជនកបរិសង្កាយ ច ឧទ្ធមុទ្ធំ សង្កមានោ. ឧត្រាសីតិ ‘‘សន្តិកាវចរេហិបិ អជានន្តស្សេវ មេ កទាចិ អនត្ថោ ភវេយ្យា’’តិ ឧប្បន្នេន សរីរកម្បម្បិ ឧប្បាទនសមត្ថេន តាសេន ឧត្រាសិ. ‘‘ឧត្រស្តោ’’តិបិ បឋន្តិ. វិហរាមីតិ ឯវំភូតោ ហុត្វា វិហរាមិ.

ឯតរហីតិ ឥទានិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ. ឯកោតិ អសហាយោ. តេន វិវេកដ្ឋកាយតំ ទស្សេតិ. អភីតោតិអាទីនំ បទានំ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ភយាទិនិមិត្តស្ស បរិគ្គហស្ស តំនិមិត្តស្ស ច កិលេសគហនស្ស អភាវេនេវស្ស អភីតាទិតាតិ ឯតេន ចិត្តវិវេកំ ទស្សេតិ. អប្បោស្សុក្កោតិ សរីរគុត្តិយំ និរុស្សុក្កោ. បន្នលោមោតិ លោមហំសុប្បាទកស្ស ឆម្ភិតត្តស្ស អភាវេន អនុគ្គតលោមោ. បទទ្វយេនបិ សេរិវិហារំ ទស្សេតិ. បរទត្តវុត្តោតិ បរេហិ ទិន្នេន ចីវរាទិនា វត្តមានោ. ឯតេន សព្ពសោ សង្គាភាវទីបនមុខេន អនវសេសភយហេតុវិរហំ ទស្សេតិ. មិគភូតេន ចេតសាតិ វិស្សត្ថវិហារិតាយ មិគស្ស វិយ ជាតេន ចិត្តេន. មិគោ ហិ អមនុស្សបថេ អរញ្ញេ វសមានោ វិស្សត្ថោ តិដ្ឋតិ និសីទតិ និបជ្ជតិ យេនកាមញ្ច បក្កមតិ អប្បដិហតចារោ, ឯវំ អហម្បិ វិហរាមីតិ ទស្សេតិ. វុត្តញ្ហេតំ បច្ចេកសម្ពុទ្ធេន –

‘‘មិគោ អរញ្ញម្ហិ យថា អពទ្ធោ;

យេនិច្ឆកំ គច្ឆតិ គោចរាយ;

វិញ្ញូ នរោ សេរិត បេក្ខមានោ;

ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ. (សុ. និ. ៣៩; អប. ថេរ ១.១.៩៥);

ឥមំ ខោ អហំ, ភន្តេ, អត្ថវសន្តិ ភគវា យទិទំ មម ឯតរហិ បរមំ វិវេកសុខំ ផលសមាបត្តិសុខំ, ឥទមេវ ការណំ សម្បស្សមានោ ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ ឧទានេមិ. ឯតមត្ថន្តិ ឯតំ ភទ្ទិយត្ថេរស្ស បុថុជ្ជនវិសយាតីតំ វិវេកសុខសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ សហេតុកភយសោកវិគមានុភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបាតិ យស្ស អរិយបុគ្គលស្ស អន្តរតោ អព្ភន្តរេ អត្តនោ ចិត្តេ ចិត្តកាលុស្សិយករណតោ ចិត្តប្បកោបា រាគាទយោ អាឃាតវត្ថុអាទិការណភេទតោ អនេកភេទា ទោសកោបា ឯវ វា ន សន្តិ, មគ្គេន បហីនត្តា ន វិជ្ជន្តិ. អយញ្ហិ អន្តរ-សទ្ទោ កិញ្ចាបិ ‘‘មញ្ច ត្វញ្ច កិមន្តរ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២២៨) ការណេ ទិស្សតិ, ‘‘អន្តរដ្ឋកេ ហិមបាតសមយេ’’តិអាទីសុ (មហាវ. ៣៤៦) វេមជ្ឈេ, ‘‘អន្តរា ច ជេតវនំ អន្តរា ច សាវត្ថិ’’ន្តិអាទីសុ (ឧទា. ១៣, ៤៤) វិវរេ, ‘‘ភយមន្តរតោ ជាត’’ន្តិអាទីសុ (ឥតិវុ. ៨៨; មហានិ. ៥) ចិត្តេ, ឥធាបិ ចិត្តេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘យស្ស ចិត្តេ កោបា ន សន្តី’’តិ.

អភវ-សទ្ទស្ស វិភវ-សទ្ទេន អត្ថុទ្ធារេ ការណមាហ ‘‘វិភវោតិ ច អភវោតិ ច អត្ថតោ ឯក’’ន្តិ. ឥតិ-សទ្ទោ បការវចនោតិ អាហ ‘‘ឥតិ អនេកប្បការា ភវាភវតា’’តិ. វីតិវត្តោតិ អតិក្កន្តោ. ឯត្ថ ច ‘‘យស្សា’’តិ ឥទំ យោ វីតិវត្តោតិ វិភត្តិវិបរិណាមវសេន យោជេតព្ពំ. តំ វិគតភយន្តិ តំ ឯវរូបំ យថាវុត្តគុណសមន្នាគតំ ខីណាសវំ ចិត្តកោបាភាវតោ ឥតិភវាភវសមតិក្កមនតោ ច ភយហេតុវិគមេន វិគតភយំ. វិវេកសុខេន អគ្គផលសុខេន ច សុខិំ, វិគតភយត្តា ឯវ អសោកំ. ទេវា នានុភវន្តិ ទស្សនាយាតិ អធិគតមគ្គេ ឋបេត្វា សព្ពេបិ ឧបបត្តិទេវា វាយមន្តាបិ ចិត្តចារទស្សនវសេន ទស្សនាយ ទដ្ឋុំ នានុភវន្តិ ន អភិសម្ភុណន្តិ ន សក្កោន្តិ, បគេវ មនុស្សា. សេក្ខាបិ ហិ បុថុជ្ជនា វិយ អរហតោ ចិត្តប្បវត្តិំ ន ជានន្តិ. តស្ស ទស្សនំ ទេវានម្បិ ទុល្លភន្តិ ឯត្ថាបិ ចិត្តចារទស្សនវសេន តស្ស ទស្សនំ ទេវានម្បិ ទុល្លភំ អលព្ភនីយំ, ទេវេហិបិ តំ ទស្សនំ ន សក្កា បាបុណិតុន្តិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. អភាវត្ថោ ហេត្ថ ទុ-សទ្ទោ ‘‘ទុប្បញ្ញោ’’តិអាទីសុ វិយ.

៣៣៣. ភត្តាភិហារោតិ អភិហរិតព្ពភត្តំ. តស្ស បន បមាណំ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ច ច ថាលិបាកសតានី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឯកោ ថាលិបាកោ ទសន្នំ បុរិសានំ ភត្តំ គណ្ហាតិ. លាភសក្ការសិលោកេនាតិ ឯត្ថ លាភោ នាម ចតុបច្ចយលាភោ. សក្ការោតិ តេសំយេវ សុកតានំ សុសង្ខតានំ លាភោ. សិលោកោតិ វណ្ណឃោសោ. មនោមយំ កាយន្តិ ឈានមនេន និព្ពត្តំ ព្រហ្មកាយំ. ឧបបន្នោតិ ឧបគតោ. អត្តភាវប្បដិលាភោតិ សរីរបដិលាភោ. ទ្វេ វា តីណិ វា មាគធកានិ គាមខេត្តានីតិ ឯត្ថ មាគធកំ គាមខេត្តំ អត្ថិ ខុទ្ទកំ, អត្ថិ មជ្ឈិមំ, អត្ថិ មហន្តំ. ខុទ្ទកំ គាមខេត្តំ ឥតោ ចត្តាលីស ឧសភានិ, ឯត្តោ ចត្តាលីស ឧសភានីតិ គាវុតំ ហោតិ. មជ្ឈិមំ ឥតោ គាវុតំ, ឯត្តោ គាវុតន្តិ អឌ្ឍយោជនំ ហោតិ. មហន្តំ ឥតោ ទិយឌ្ឍគាវុតំ, ឯត្តោ ទិយឌ្ឍគាវុតន្តិ តិគាវុតំ ហោតិ. តេសុ ខុទ្ទកេន គាមខេត្តេន តីណិ, ខុទ្ទកេន ច មជ្ឈិមេន ច ទ្វេ គាមខេត្តានិ តស្ស អត្តភាវោ. តិគាវុតញ្ហិស្ស សរីរំ. បរិហរិស្សាមីតិ បដិជគ្គិស្សាមិ គោបយិស្សាមិ. រក្ខស្សេតន្តិ រក្ខស្សុ ឯតំ.

បញ្ចសត្ថុកថាវណ្ណនា

៣៣៤. សត្ថារោតិ គណសត្ថារោ. នាស្សស្សាតិ ន ឯតស្ស ភវេយ្យ. តន្តិ តំ សត្ថារំ. តេនាតិ អមនាបេន. សមុទាចរេយ្យាមាតិ កថេយ្យាម. សម្មន្នតីតិ អម្ហាកំ សម្មានំ ករោតិ. តេនាហ ‘‘សម្មានេតី’’តិ, សម្មន្នតីតិ វា បរេហិ សម្មានីយតីតិ អត្ថោ.

៣៣៥. នាសាយ បិត្តំ ភិន្ទេយ្យុន្តិ អច្ឆបិត្តំ វា មច្ឆបិត្តំ វា នាសាបុដេ បក្ខិបេយ្យុំ. បរាភវាយាតិ អវឌ្ឍិយា វិនាសាយ. អស្សតរីតិ វឡវាយ កុច្ឆិស្មិំ គទ្រភស្សជាតា, តំ អស្សេន សទ្ធិំ សម្បយោជេន្តិ, សា គព្ភំ គណ្ហិត្វា កាលេ សម្បត្តេ វិជាយិតុំ ន សក្កោតិ, បាទេហិ ភូមិំ បហរន្តី តិដ្ឋតិ, អថស្សា ចត្តារោ បាទេ ចតូសុ ខាណុកេសុ ពន្ធិត្វា កុច្ឆិំ ផាលេត្វា បោតកំ នីហរន្តិ, សា តត្ថេវ មរតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អត្តវធាយ គព្ភំ គណ្ហាតី’’តិ.

៣៣៩. បោត្ថនិកន្តិ ឆុរិកំ, យំ ខរន្តិបិ វុច្ចតិ.

នាឡាគិរិបេសនកថាវណ្ណនា

៣៤២. មា កុញ្ជរ នាគមាសទោតិ ភោ, កុញ្ជរ, ពុទ្ធនាគំ វធកចិត្តេន មា ឧបគច្ឆ. ទុក្ខន្តិ ទុក្ខការណត្តា ទុក្ខំ. កថំ តំ ទុក្ខន្តិ អាហ ‘‘ន ហិ នាគហតស្សា’’តិអាទិ. នាគហតស្ស សុគតិបដិក្ខេបេន ពុទ្ធនាគស្ស ឃាតោ ទុគ្គតិទុក្ខការណន្តិ ទស្សេតិ. ឥតោតិ ឥតោ ជាតិតោ. យតោតិ យស្មា. ឥតោ បរំ យតោតិ ឥតោ បរំ គច្ឆន្តស្សាតិ វា អត្ថោ. មទោតិ មានមទោ. បមាទោតិ បមត្តភាវោ. បដិកុដិតោតិ សង្កុដិតោ. អលក្ខិកោតិ អហិរិកោ. យត្រ ហិ នាមាតិ យោ នាម.

បញ្ចវត្ថុយាចនកថាវណ្ណនា

៣៤៣. តិកភោជនន្តិ តីហិ ភុញ្ជិតព្ពភោជនំ, តិណ្ណំ ឯកតោ បដិគ្គហេត្វា ភុញ្ជិតុំ បញ្ញបេស្សាមីតិ អត្ថោ. កោកាលិកោតិអាទីនិ ចតុន្នំ ទេវទត្តបក្ខិយានំ គណបាមោក្ខានំ នាមានិ. អាយុកប្បន្តិ ឯកំ មហាកប្បំ អសីតិភាគំ កត្វា តតោ ឯកភាគមត្តំ កាលំ អន្តរកប្បសញ្ញិតំ កាលំ.

អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោចាតិ (ឧទា. អដ្ឋ. ៤៨) ទេវទត្តោ សព្ពំ សង្ឃភេទស្ស បុព្ពភាគំ និប្ផាទេត្វា ‘‘ឯកំសេនេវ អជ្ជ អាវេណិកំ ឧបោសថំ សង្ឃកម្មញ្ច ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯតំ ‘‘អជ្ជតគ្គេ’’តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ អញ្ញត្រេវ ភគវតាតិ វិនា ឯវ ភគវន្តំ, តំ សត្ថារំ អកត្វាតិ អត្ថោ. អញ្ញត្រ ភិក្ខុសង្ឃា ឧបោសថំ ករិស្សាមិ សង្ឃកម្មានិ ចាតិ ភគវតោ ឱវាទការកំ ភិក្ខុសង្ឃំ វិនា មំ អនុវត្តន្តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាវេណិកំ ឧបោសថំ សង្ឃកម្មានិ ច ករិស្សាមិ. អជ្ជតគ្គេ, ភន្តេ, ទេវទត្តោ សង្ឃំ ភិន្ទិស្សតីតិ ភេទការកានំ សព្ពេសំ ទេវទត្តេន សជ្ជិតត្តា ‘‘ឯកំសេនេវ ទេវទត្តោ អជ្ជ សង្ឃំ ភិន្ទិស្សតី’’តិ មញ្ញមានោ ឯវមាហ. ភិន្ទិស្សតីតិ ទ្វិធា ករិស្សតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អវីចិមហានិរយុប្បត្តិសំវត្តនិយំ កប្បដ្ឋិយំ អតេកិច្ឆំ ទេវទត្តេន និព្ពត្តិយមានំ សង្ឃភេទកម្មំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ កុសលាកុសលេសុ យថាក្កមំ សប្បុរិសាសប្បុរិសានំ សុករា បដិបត្តិ, ន បន នេសំ អកុសលកុសលេសូតិ ឥទមត្ថវិភាវនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ សុករំ សាធុនា សាធូតិ អត្តនោ បរេសញ្ច ហិតំ សាធេតីតិ សាធុ, សម្មាបដិបន្នោ. តេន សាធុនា សារិបុត្តាទិនា សាវកេន បច្ចេកសម្ពុទ្ធេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន អញ្ញេន វា លោកិយសាធុនា សាធុ សុន្ទរំ ភទ្ទកំ អត្តនោ បរេសញ្ច ហិតសុខាវហំ សុករំ សុខេន កាតុំ សក្កា. សាធុ បាបេន ទុក្ករន្តិ តទេវ បន វុត្តលក្ខណំ សាធុ បាបេន ទេវទត្តាទិនា បាបបុគ្គលេន ទុក្ករំ កាតុំ ន សក្កា, ន សោ តំ កាតុំ សក្កោតីតិ អត្ថោ. បាបំ បាបេន សុករន្តិ បាបំ អសុន្ទរំ អត្តនោ បរេសញ្ច អនត្ថាវហំ បាបេន យថាវុត្តបាបបុគ្គលេន សុករំ សុខេន កាតុំ សក្កុណេយ្យំ. បាបមរិយេហិ ទុក្ករន្តិ អរិយេហិ បន ពុទ្ធាទីហិ តំ បាបំ ទុក្ករំ ទុរភិសម្ភវំ. សេតុឃាតោយេវ ហិ តេសំ តត្ថាតិ ទីបេតិ.

សង្ឃភេទកថាវណ្ណនា

៣៤៥. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាទេសនាបាដិហារិយានុសាសនិយាតិអាទីសុ បរស្ស ចិត្តំ ញត្វា កថនំ អាទេសនាបាដិហារិយំ, សាវកានញ្ច ពុទ្ធានញ្ច សតតំ ធម្មទេសនំ អនុសាសនីបាដិហារិយំ, ឥទ្ធិវិធំ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ. តត្ថ ឥទ្ធិបាដិហារិយេន សទ្ធិំ អនុសាសនីបាដិហារិយំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស អាចិណ្ណំ, អាទេសនាបាដិហារិយេន សទ្ធិំ អនុសាសនីបាដិហារិយំ ធម្មសេនាបតិស្ស. តេន វុត្តំ ‘‘អាយស្មា សារិបុត្តោ អាទេសនាបាដិហារិយានុសាសនិយា ភិក្ខូ ធម្មិយា កថាយ ឱវទី’’តិអាទិ. តទា ហិ ទ្វីសុ អគ្គសាវកេសុ ធម្មសេនាបតិ តេសំ ភិក្ខូនំ ចិត្តចារំ ញត្វា ធម្មំ ទេសេសិ, មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ វិកុព្ពនំ ទស្សេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ, បាឡិយញ្ចេត្ថ ទ្វិន្នម្បិ ថេរានំ ទេសនាយ ធម្មចក្ខុបដិលាភោវ ទស្សិតោ. ទីឃភាណកា បន ឯវំ វទន្តិ ‘‘ភគវតា បេសិតេសុ ទ្វីសុ អគ្គសាវកេសុ ធម្មសេនាបតិ តេសំ ចិត្តចារំ ញត្វា ធម្មំ ទេសេសិ, ថេរស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា បញ្ចសតាបិ ភិក្ខូ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. អថ នេសំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ វិកុព្ពនំ ទស្សេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ, តំ សុត្វា សព្ពេ អរហត្តផលេ បតិដ្ឋហិំសូ’’តិ. ទេវទត្តំ ឧដ្ឋាបេសីតិ ជណ្ណុកេន ហទយមជ្ឈេ បហរិត្វា ឧដ្ឋាបេសិ.

៣៤៦. សរសីតិ សរោ. សុវិក្ខាលិតន្តិ សុដ្ឋុ វិក្ខាលិតំ, សុវិសោធិតំ កត្វាតិ អត្ថោ. សំខាទិត្វាតិ សុដ្ឋុ ខាទិត្វា. មហិំ វិកុព្ពតោតិ មហិំ ទន្តេហិ វិលិខន្តស្ស. នទីសុ ភិសំ ឃសានស្សាតិ យោជេតព្ពំ. នទីតិ ចេត្ថ មហាសរោ អធិប្បេតោ. ជគ្គតោតិ ហត្ថិយូថំ បាលេន្តស្ស. ភិង្កោវាតិ ហត្ថិបោតកោ វិយ. មមានុកុព្ពន្តិ មំ អនុករោន្តោ.

៣៤៧. ទូតេយ្យន្តិ ទូតកម្មំ. គន្តុមរហតីតិ ទូតេយ្យសង្ខាតំ សាសនំ ហរិតុំ ធារេត្វា ហរិតុំ អរហតិ. សោតាតិ យំ អស្ស សាសនំ ទេន្តិ, តស្ស សោតា. សាវេតាតិ តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា ‘‘ឥទំ នាម តុម្ហេហិ វុត្ត’’ន្តិ បដិសាវេតា. ឧគ្គហេតាតិ សុឧគ្គហិតំ កត្វា ឧគ្គហេតា. ធារេតាតិ សុធារិតំ កត្វា ធារេតា. វិញ្ញាតាតិ អត្តនា តស្ស អត្ថំ ជានិតា. វិញ្ញាបេតាតិ បរំ វិជានាបេតា. សហិតាសហិតស្សាតិ ‘‘ឥទំ សហិតំ, ឥទំ អសហិត’’ន្តិ ឯវំ សហិតាសហិតស្ស កុសលោ ឧបគតានុបគតេសុ ឆេកោ សាសនំ អារោចេន្តោ សហិតាសហិតំ សល្លក្ខេត្វា អារោចេតិ. ន ព្យថតីតិ ន វេធតិ ន ឆម្ភតិ. ឧគ្គវាទិនិន្តិ ផរុសវចនេន សមន្នាគតំ. បុច្ឆិតោតិ បដិញ្ញត្ថាយ បុច្ឆិតោ.

៣៤៨. អដ្ឋហិ, ភិក្ខវេ, អសទ្ធម្មេហីតិអាទីសុ អសទ្ធម្មេហីតិ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៨៩) អសតំ ធម្មេហិ, អសន្តេហិ វា អសោភនេហិ វា ធម្មេហិ. អភិភូតោតិ អជ្ឈោត្ថដោ. បរិយាទិន្នចិត្តោតិ ខេបិតចិត្តោ លាភាទិហេតុកេន ឥច្ឆាចារេន មានមទាទិនា ច ខយំ បាបិតកុសលចិត្តោ. អថ វា បរិយាទិន្នចិត្តោតិ បរិតោ អាទិន្នចិត្តោ, វុត្តប្បការេន អកុសលកោដ្ឋាសេន យថា កុសលចិត្តស្ស ឧប្បត្តិវារោ ន ហោតិ, ឯវំ សមន្តតោ គហិតចិត្តសន្តានោតិ អត្ថោ. អបាយេ និព្ពត្តនារហតាយ អាបាយិកោ. តត្ថបិ អវីចិសង្ខាតេ មហានិរយេ ឧប្បជ្ជតីតិ នេរយិកោ. ឯកំ អន្តរកប្បំ បរិបុណ្ណមេវ កត្វា តត្ថ តិដ្ឋតីតិ កប្បដ្ឋោ. អតេកិច្ឆោតិ ពុទ្ធេហិបិ អនិវត្តនីយត្តា អវីចិនិព្ពត្តិយា តិកិច្ឆាភាវតោ អតេកិច្ឆោ, អតិកិច្ឆនីយោតិ អត្ថោ. លាភេនាតិ លាភេន ហេតុភូតេន. អថ វា លាភហេតុកេន មានាទិនា. លាភញ្ហិ និស្សាយ ឥធេកច្ចេ បុគ្គលា បាបិច្ឆា ឥច្ឆាបកតា ឥច្ឆាចារេ ឋត្វា ‘‘លាភំ និព្ពត្តេស្សាមា’’តិ អនេកវិហិតំ អនេសនំ អប្បតិរូបំ អាបជ្ជិត្វា ឥតោ ចុតា អបាយេសុ និព្ពត្តន្តិ. អបរេ យថាលាភំ លភិត្វា តំនិមិត្តំ មានាតិមានមទមច្ឆរិយាទិវសេន បមាទំ អាបជ្ជិត្វា ឥតោ ចុតា អបាយេសុ និព្ពត្តន្តិ, អយញ្ច តាទិសោ. តេន វុត្តំ ‘‘លាភេន, ភិក្ខវេ, អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ’’តិអាទិ. អសក្ការេនាតិ ហីឡេត្វា បរិភវិត្វា បរេហិ អត្តនិ បវត្តិតេន អសក្ការេន, អសក្ការហេតុកេន វា មានាទិនា. អសន្តគុណសម្ភាវនាធិប្បាយេន បវត្តា បាបា ឥច្ឆា ឯតស្សាតិ បាបិច្ឆោ, តស្ស ភាវោ បាបិច្ឆតា, តាយ. ‘‘អហំ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមិ, ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិ ហិ តស្ស ឥច្ឆា ឧប្បន្នា. កោកាលិកាទយោ បាបា លាមកា មិត្តា ឯតស្សាតិ បាបមិត្តោ, តស្ស ភាវោ បាបមិត្តតា, តាយ.

៣៤៩. អភិភុយ្យាតិ អភិភវិត្វា មទ្ទិត្វា.

៣៥០. តីហិ, ភិក្ខវេ, អសទ្ធម្មេហីតិអាទិ វុត្តនយមេវ. ឱរមត្តកេន វិសេសាធិគមេន អន្តរា វោសានំ អាបាទីតិ ឯត្ថ បន អយមត្ថោ. ឱរមត្តកេនាតិ អប្បមត្តកេន ឈានាភិញ្ញាមត្តេន. វិសេសាធិគមេនាតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមេន. អន្តរាតិ វេមជ្ឈេ. វោសានំ អាបាទីតិ អកតកិច្ចោវ សមានោ ‘‘កតកិច្ចោម្ហី’’តិ មញ្ញមានោ សមណធម្មតោ វិគមំ អាបជ្ជិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឈានាភិញ្ញាហិ ឧត្តរិករណីយេ អធិគន្តព្ពេ មគ្គផលេ អនធិគតេ សតិយេវ តំ អនធិគន្ត្វា សមណធម្មតោ វិគមំ អាបជ្ជីតិ. ឥតិ ភគវា ឥមិនា សុត្តេន វិសេសតោ បុថុជ្ជនភាវេ អាទីនវំ បកាសេតិ ‘‘ភារិយោ បុថុជ្ជនភាវោ, យត្រ ហិ នាម ឈានាភិញ្ញាបរិយោសានា សម្បត្តិយោ និព្ពត្តេត្វាបិ អនេកានត្ថាវហំ នានាវិធទុក្ខហេតុអសន្តគុណសម្ភាវនំ អសប្បុរិសសំសគ្គំ អាលសិយានុយោគញ្ច អវិជហន្តោ អវីចិសំវត្តនិកំ កប្បដ្ឋិយំ អតេកិច្ឆំ កិព្ពិសំ បសវតី’’តិ.

គាថាសុ មាតិ បដិសេធេ និបាតោ. ជាតូតិ ឯកំសេន. កោចីតិ សព្ពសង្គាហកវចនំ. លោកស្មិន្តិ សត្តលោកេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមស្មិំ សត្តលោកេ កោចិ បុគ្គលោ ឯកំសេន បាបិច្ឆោ មា ហោតូតិ. តទមិនាបិ ជានាថ, បាបិច្ឆានំ យថា គតីតិ បាបិច្ឆានំ បុគ្គលានំ យថាគតិ យាទិសី និព្ពត្តិ យាទិសោ អភិសម្បរាយោតិ ឥមិនាបិ ការណេន ជានាថាតិ ទេវទត្តំ និទស្សេន្តោ ឯវមាហ.

បណ្ឌិតោតិ សមញ្ញាតោតិ បរិយត្តិពាហុសច្ចេន បណ្ឌិតោតិ ញាតោ. ភាវិតត្តោតិ សម្មតោតិ ឈានាភិញ្ញាហិ ភាវិតចិត្តោតិ សម្ភាវិតោ. តថា ហិ សោ ‘‘មហិទ្ធិកោ គោធិបុត្តោ, មហានុភាវោ គោធិបុត្តោ’’តិ ធម្មសេនាបតិនាបិ បសំសិតោ អហោសិ. ជលំវ យសសា អដ្ឋា, ទេវទត្តោតិ វិស្សុតោតិ អត្តនោ កិត្តិយា បរិវារេន ច ជលន្តោ វិយ ឱភាសន្តោ វិយ ឋិតោ ទេវទត្តោតិ ឯវំ វិស្សុតោ បាកដោ អហោសិ. ‘‘មេ សុត’’ន្តិបិ បាឋោ, មយា សុតំ សុតមត្តំ, កតិបាហេនេវ អតថាភូតត្តា តស្ស តំ បណ្ឌិច្ចាទិសវនមត្តមេវាតិ អត្ថោ.

សោ បមាទំ អនុចិណ្ណោ, អាសជ្ជ នំ តថាគតន្តិ សោ ឯវំភូតោ ទេវទត្តោ ‘‘ពុទ្ធោបិ សាកិយបុត្តោ, អហម្បិ សាកិយបុត្តោ, ពុទ្ធោបិ សមណោ, អហម្បិ សមណោ, ពុទ្ធោបិ ឥទ្ធិមា, អហម្បិ ឥទ្ធិមា, ពុទ្ធោបិ ទិព្ពចក្ខុកោ, ទិព្ពសោតចេតោបរិយញាណលាភី, ពុទ្ធោបិ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ ធម្មេ ជានាតិ, អហម្បិ តេ ជានាមី’’តិ អត្តនោ បមាណំ អជានិត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធំ អត្តនា សមសមដ្ឋបនេន បមាទំ អាបជ្ជន្តោ ‘‘ឥទានាហំ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមិ, ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិ អភិមារបយោជនាទិនា តថាគតំ អាសជ្ជ អាសាទេត្វា វិហេឋេត្វា. ‘‘បមាទមនុជិណ្ណោ’’តិបិ បឋន្តិ. តស្សត្ថោ – បមាទំ វុត្តនយេន បមជ្ជន្តោ បមាទំ និស្សាយ ភគវតា សទ្ធិំ យុគគ្គាហចិត្តុប្បាទេន សហេវ ឈានាភិញ្ញាហិ អនុជិណ្ណោ បរិហីនោតិ. អវីចិនិរយំ បត្តោ, ចតុទ្វារំ ភយានកន្តិ ជាលានំ តត្ថ ឧប្បន្នសត្តានំ វា និរន្តរតាយ ‘‘អវីចី’’តិ លទ្ធនាមំ ចតូសុ បស្សេសុ ចតុមហាទ្វារយោគេន ចតុទ្វារំ អតិភយានកំ មហានិរយំ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន បត្តោ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘ចតុក្កណ្ណោ ចតុទ្វារោ, វិភត្តោ ភាគសោ មិតោ;

អយោបាការបរិយន្តោ, អយសា បដិកុជ្ជិតោ.

‘‘តស្ស អយោមយា ភូមិ, ជលិតា តេជសា យុតា;

សមន្តា យោជនសតំ, ផរិត្វា តិដ្ឋតិ សព្ពទា’’តិ. (ម. និ. ៣.២៥០, ២៦៧; អ. និ. ៣.៣៦);

អទុដ្ឋស្សាតិ អទុដ្ឋចិត្តស្ស. ទុព្ភេតិ ទុស្សេយ្យ. តមេវ បាបំ ផុសតីតិ តមេវ អទុដ្ឋទុព្ភិំ បាបបុគ្គលំ បាបំ និហីនំ បាបផលំ ផុសតិ បាបុណាតិ អភិភវតិ. ភេស្មាតិ វិបុលភាវេន គម្ភីរភាវេន ច ភិំសាបនោ, ភិំសាបេន្តោ វិយ វិបុលគម្ភីរោតិ អត្ថោ. វាទេនាតិ ទោសេន. ឧបហិំសតីតិ ពាធតិ អាសាទេតិ. វាទោ តម្ហិ ន រូហតីតិ តស្មិំ តថាគតេ បរេន អារោបិយមានោ ទោសោ ន រុហតិ ន តិដ្ឋតិ, វិសកុម្ភោ វិយ សមុទ្ទស្ស ន តស្ស វិការំ ជនេតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ ឆហិ គាថាហិ បាបិច្ឆតាទិសមន្នាគតស្ស និរយូបគភាវទស្សនេន ទុក្ខតោ អបរិមុត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តប្បដិបក្ខធម្មសមន្នាគតស្ស ទុក្ខក្ខយំ ទស្សេន្តោ ‘‘តាទិសំ មិត្ត’’ន្តិ ឱសានគាថមាហ. តស្សត្ថោ – យស្ស សម្មា បដិបន្នស្ស មគ្គានុគោ បដិបត្តិមគ្គំ អនុគតោ សម្មា បដិបន្នោ អប្បិច្ឆតាទិគុណសមន្នាគមេន សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស ខយំ បរិយោសានំ បាបុណេយ្យ, តាទិសំ ពុទ្ធំ ពុទ្ធសាវកំ វា បណ្ឌិតោ សប្បញ្ញោ អត្តនោ មិត្តំ កុព្ពេថ តេន មេត្តិំ ករេយ្យ, តញ្ច សេវេថ តមេវ បយិរុបាសេយ្យាតិ.

កិំ បនេតំ សុត្តំ ទេវទត្តស្ស និរយូបបត្តិតោ បុព្ពេ ភាសិតំ, ឧទាហុ បច្ឆាតិ? ឥតិវុត្តកដ្ឋកថាយំ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៨៩) តាវ –

‘‘ទេវទត្តេ ហិ អវីចិមហានិរយំ បវិដ្ឋេ ទេវទត្តបក្ខិកា អញ្ញតិត្ថិយា ‘សមណេន គោតមេន អភិសបិតោ ទេវទត្តោ បថវិំ បវិដ្ឋោ’តិ អព្ភាចិក្ខិំសុ. តំ សុត្វា សាសនេ អនភិប្បសន្នា មនុស្សា ‘សិយា នុ ខោ ឯតទេវំ, យថា ឥមេ ភណន្តី’តិ អាសង្កំ ឧប្បាទេសុំ. តំ បវត្តិំ ភិក្ខូ ភគវតោ អារោចេសុំ. អថ ខោ ភគវា ‘ន, ភិក្ខវេ, តថាគតា កស្សចិ អភិសបំ ទេន្តិ, តស្មា ន ទេវទត្តោ មយា អភិសបិតោ, អត្តនោ កម្មេនេវ និរយំ បវិដ្ឋោ’តិ វត្វា តេសំ មិច្ឆាគាហំ បដិសេធេន្តោ ឥមាយ អដ្ឋុប្បត្តិយា ឥទំ សុត្តំ អភាសី’’តិ –

វុត្តំ, តស្មា តេសំ មតេន តស្ស និរយូបបត្តិតោ បច្ឆាបិ ភគវា ឥទំ សុត្តមភាសីតិ វេទិតព្ពំ. ឥធ បន តស្ស និរយូបបត្តិតោ បឋមមេវ ឧប្បន្នេ វត្ថុម្ហិ ភាសិតំ បាឡិអារុឡ្ហន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ ‘‘អវីចិនិរយំ បត្តោ’’តិ ឥទំ បន អាសំសាយំ អតីតវចនន្តិ វុត្តំ, អាសំសាតិ ចេត្ថ អវស្សម្ភាវិនី អត្ថសិទ្ធិ អធិប្បេតា. អវស្សម្ភាវិនិញ្ហិ អត្ថសិទ្ធិមបេក្ខិត្វា អនាគតម្បិ ភូតំ វិយ វោហរន្តិ, តញ្ច សទ្ទលក្ខណានុសារេន វេទិតព្ពំ.

សង្ឃភេទកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបាលិបញ្ហកថាវណ្ណនា

៣៥១. ឧបាលិបញ្ហេ យំ វត្តព្ពំ, តំ អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតមេវ. តត្ថ អនុនយន្តោតិ អនុជានាបេន្តោ, ភេទស្ស អនុរូបំ វា ពោធេន្តោ, យថា ភេទោ ហោតិ, ឯវំ ភិន្ទិតព្ពេ ភិក្ខូ វិញ្ញាបេន្តោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ន តុម្ហាក’’ន្តិអាទិ.

៣៥២. អដ្ឋារសភេទករវត្ថុម្ហិ ទស អកុសលកម្មបថា សំកិលិដ្ឋធម្មតាយ វោទានធម្មបអបក្ខត្តា ‘‘អធម្មោ’’តិ ទស្សិតា, តថា ឧបាទានាទយោ, ពោធិបក្ខិយធម្មានំ ឯកន្តានវជ្ជភាវតោ នត្ថិ អធម្មភាវោ, ភគវតា បន ទេសិតាការេន ហាបេត្វា វឌ្ឍេត្វា វា កថនំ យថាធម្មំ អកថនន្តិ កត្វា អធម្មភាវោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តយោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិ. និយ្យានិកន្តិ សបាដិហីរំ អប្បដិហតំ ហុត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ. តថេវាតិ ឥមិនា ‘‘ឯវំ អម្ហាក’’ន្តិអាទិនា វុត្តមត្ថំ អាកឌ្ឍតិ. កាតព្ពំ កម្មំ ធម្មោ នាមាតិ យថាធម្មំ ករណតោ ធម្មោ នាម, ឥតរំ វុត្តវិបរិយាយតោ អធម្មោ នាម.

រាគវិនយោ…បេ… អយំ វិនយោ នាមាតិ រាគាទីនំ វិនយនតោ សំវរណតោ បជហនតោ បដិសង្ខានតោ ច វិនយោ នាម, វុត្តវិបរិយាយេន ឥតរោ អវិនយោ. វត្ថុសម្បត្តិអាទិវសេន សព្ពេសំ វិនយកម្មានំ អកុប្បតាតិ អាហ ‘‘វត្ថុសម្បត្តិ…បេ… អយំ វិនយោ នាមា’’តិ. តប្បដិបក្ខតោ អវិនយោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘វត្ថុវិបត្តី’’តិអាទិ. យាសំ អាបន្នស្ស បព្ពជ្ជា សាវសេសា, តា អាបត្តិយោ សាវសេសា.

៣៥៤. អាបាយិកោតិអាទិគាថាសុ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១៨) សង្ឃស្ស ភេទសង្ខាតេ វគ្គេ រតោតិ វគ្គរតោ. អធម្មិកតាយ អធម្មេ ភេទករវត្ថុម្ហិ សង្ឃភេទសង្ខាតេ ឯវ ច អធម្មេ ឋិតោតិ អធម្មដ្ឋោ. យោគក្ខេមា បធំសតីតិ ហិតតោ បរិហាយតិ, ចតូហិបិ យោគេហិ អនុបទ្ទុតត្តា យោគក្ខេមំ នាម អរហត្តំ និព្ពានញ្ច, តតោ បនស្ស ធំសនេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញតោ សង្ឃតដ្ឋេន សង្ឃំ, តតោ ឯវ ឯកកម្មាទិវិធានយោគេន សមគ្គំ សហិតំ ភិន្ទិត្វា បុព្ពេ វុត្តលក្ខណេន សង្ឃភេទេន ភិន្ទិត្វា. កប្បន្តិ អន្តរកប្បសង្ខាតំ អាយុកប្បំ. និរយម្ហីតិ អវីចិមហានិរយម្ហិ.

សុខា សង្ឃស្ស សាមគ្គីតិ (ឥតិវុ. អដ្ដ. ១៩) សុខស្ស បច្ចយភាវតោ សាមគ្គី ‘‘សុខា’’តិ វុត្តា យថា ‘‘សុខោ ពុទ្ធានមុប្បាទោ’’តិ (ធ. ប. ១៩៤). សមគ្គានញ្ចនុគ្គហោតិ សមគ្គានំ សាមគ្គិអនុមោទនេន អនុគ្គណ្ហនំ សាមគ្គិអនុរូបំ វា, យថា តេ សាមគ្គិំ ន វិជហន្តិ, តថា គហណំ ឋបនំ អនុពលប្បទានន្តិ អត្ថោ. សមគ្គំ កត្វានាតិ ភិន្នំ សង្ឃំ សង្ឃរាជិប្បត្តំ វា សមគ្គំ សហិតំ កត្វា. កប្បន្តិ អាយុកប្បមេវ. សគ្គម្ហិ មោទតីតិ កាមាវចរទេវលោកេ អញ្ញេ ទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អភិភវិត្វា ទិព្ពសុខំ អនុភវន្តោ ឥច្ឆិតនិព្ពត្តិយា ច មោទតិ បមោទតិ លឡតិ កីឡតិ.

៣៥៥. សិយា នុ ខោ, ភន្តេ, សង្ឃភេទកោតិអាទិ បាឡិអនុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. ‘‘បញ្ចហិ, ឧបាលិ, អាការេហិ សង្ឃោ ភិជ្ជតិ កម្មេន ឧទ្ទេសេន វោហរន្តោ អនុស្សាវនេន សលាកគ្គាហេនា’’តិ ឯវំ បរិវារេ (បរិ. ៤៥៨) អាគតម្បិ សង្ឃភេទលក្ខណំ ឥធ វុត្តេន កិំ នានាករណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘បរិវារេ បនា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច សីមដ្ឋកសង្ឃេ អសន្និបតិតេ វិសុំ បរិសំ គហេត្វា កតវោហារានុស្សាវនសលាកគ្គាហស្ស កម្មំ វា ករោន្តស្ស ឧទ្ទេសំ វា ឧទ្ទិសន្តស្ស ភេទោ ច ហោតិ អានន្តរិយកម្មញ្ច. សមគ្គសញ្ញាយ បន ‘‘វដ្ដតី’’តិ សញ្ញាយ វា ករោន្តស្ស ភេទោវ ហោតិ, ន អានន្តរិយកម្មំ. តតោ ឩនបរិសាយ ករោន្តស្ស នេវ សង្ឃភេទោ ន អានន្តរិយំ. សព្ពន្តិមេន ហិ បរិច្ឆេទេន នវន្នំ ជនានំ យោ សង្ឃំ ភិន្ទតិ, តស្ស អានន្តរិយកម្មំ ហោតិ, អនុវត្តកានំ អធម្មវាទីនំ មហាសាវជ្ជំ កម្មំ, ធម្មវាទិនោ អនវជ្ជា. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

ឧបាលិបញ្ហកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្ឃភេទកក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.