៥. ខុទ្ទកវត្ថុក្ខន្ធកំ

ខុទ្ទកវត្ថុកថាវណ្ណនា

២៤៣. ខុទ្ទកវត្ថុក្ខន្ធកេ អដ្ឋបទាការេនាតិ អដ្ឋបទផលកាការេន, ជូតផលកសទិសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. មល្លកមូលសណ្ឋានេនាតិ ខេឡមល្លកមូលសណ្ឋានេន.

២៤៥. មុត្តោលម្ពកាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន កុណ្ឌលាទិំ សង្គណ្ហាតិ. បលម្ពកសុត្តន្តិ យញ្ញោបចិតាការេន ឱលម្ពកសុត្តំ.

២៤៦. ចិក្កលេនាតិ សិលេសេន.

២៤៨. សាធុគីតន្តិ អនិច្ចតាទិបដិសំយុត្តគីតំ.

២៤៩. ចតុរស្សេន វត្តេនាតិ បរិបុណ្ណេន ឧច្ចារណវត្តេន. តរង្គវត្តាទីនំ ឧច្ចារណវិធានានិ នដ្ឋប្បយោគានិ. ពាហិរលោមិន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, យថា តស្ស ឧណ្ណបាវារស្ស ពហិទ្ធា លោមានិ ទិស្សន្តិ, តថា ធារេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

២៥១. ឥមានិ ចត្តារិ អហិរាជកុលានីតិ (អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.៦៧) ឥទំ ទដ្ឋវិសេ សន្ធាយ វុត្តំ. យេ ហិ កេចិ ទដ្ឋវិសា, សព្ពេ តេ ឥមេសំ ចតុន្នំ អហិរាជកុលានំ អព្ភន្តរគតាវ ហោន្តិ. អត្តគុត្តិយាតិ អត្តនោ គុត្តត្ថាយ. អត្តរក្ខាយាតិ អត្តនោ រក្ខណត្ថាយ. អត្តបរិត្តំកាតុន្តិ អត្តនោ បរិត្តាណត្ថាយ អត្តបរិត្តំ នាម កាតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ យថា តំ បរិត្តំ កាតព្ពំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវញ្ច បន ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ (ជា. អដ្ឋ. ២.២.១០៥) វិរូបក្ខេហីតិ វិរូបក្ខនាគកុលេហិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សហយោគេ ចេតំ ករណវចនំ, ឯតេហិ សហ មយ្ហំ មិត្តភាវោតិ វុត្តំ ហោតិ អបាទកេហីតិ អបាទកសត្តេហិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពេ សត្តាតិ ឥតោ បុព្ពេ ឯត្តកេន ឋានេន ឱទិស្សកមេត្តំ កថេត្វា ឥទានិ អនោទិស្សកមេត្តំ កថេតុំ ឥទមារទ្ធំ. តត្ថ សត្តា បាណា ភូតាតិ សព្ពានេតានិ បុគ្គលវេវចនានេវ. ភទ្រានិ បស្សន្តូតិ ភទ្រានិ អារម្មណានិ បស្សន្តុ. មា កញ្ចិ បាបមាគមាតិ កញ្ចិ សត្តំ បាបកំ លាមកំ មា អាគច្ឆតុ.

អប្បមាណោ ពុទ្ធោតិ ឯត្ថ ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធគុណា វេទិតព្ពា, តេ ហិ អប្បមាណា នាម. សេសទ្វយេសុបិ ឯសេវ នយោ, បមាណវន្តានីតិ គុណប្បមាណេន យុត្តានិ. ឧណ្ណនាភីតិ លោមសនាភិកោ មក្កដកោ. សរពូតិ ឃរគោឡិកា. កតា មេ រក្ខា កតំ មេ បរិត្តន្តិ មយា ឯត្តកស្ស ជនស្ស រក្ខា ច បរិត្តាណញ្ច កតំ. បដិក្កមន្តុ ភូតានីតិ សព្ពេបិ មេ កតបរិត្តាណា សត្តា អបគច្ឆន្តុ, មា មំ វិហេឋយិំសូតិ អត្ថោ. សោហន្តិ យស្ស មម ឯតេហិ សព្ពេហិបិ មេត្តំ, សោ អហំ ភគវតោ នមោ ករោមិ, វិបស្សីអាទីនញ្ច សត្តន្នំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ នមោ ករោមីតិ សម្ពន្ធោ.

អញ្ញម្ហិ ឆេតព្ពម្ហីតិ រាគានុសយំ សន្ធាយ វទតិ. តាទិសំ វា ទុក្ខន្តិ មុដ្ឋិអាទីហិ ទុក្ខំ ឧប្បាទេន្តស្ស.

២៥២. ជាលានិ បរិក្ខិបាបេត្វាតិ បរិស្សយមោចនត្ថញ្ចេវ បមាទេន គឡិតានំ អាភរណាទីនំ រក្ខណត្ថញ្ច ជាលានិ ករណ្ឌកាការេន បរិក្ខិបាបេត្វា. ចន្ទនគណ្ឋិ អាគន្ត្វា ជាលេ លគ្គាតិ ឯកោ កិរ រត្តចន្ទនរុក្ខោ គង្គាយ ឧបរិតីរេ ជាតោ គង្គោទកេន ធោតមូលោ បតិត្វា តត្ថ តត្ថ បាសាណេសុ សម្ភិជ្ជមានោ វិប្បកិរិ. តតោ ឯកា ឃដប្បមាណា ឃដិកា បាសាណេសុ ឃំសិយមានា ឧទកឩមីហិ បោថិយមានា មដ្ឋា ហុត្វា អនុបុព្ពេន វុយ្ហមានា សេវាលបរិយោនទ្ធា អាគន្ត្វា តស្មិំ ជាលេ លគ្គិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. លេខន្តិ លិខិតគហិតំ ចុណ្ណំ. ឧឌ្ឌិត្វាតិ វេឡុបរម្បរាយ ឧទ្ធំ បាបេត្វា, ឧដ្ឋាបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឱហរតូតិ ឥទ្ធិយា ឱតារេត្វា គណ្ហតុ.

បូរណកស្សបាទយោ ឆ សត្ថារោ. តត្ថ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៥១-១៥២; ម. និ. អដ្ឋ. ១.៣១២) បូរណោតិ តស្ស សត្ថុបដិញ្ញស្ស នាមំ. កស្សបោតិ គោត្តំ. សោ កិរ អញ្ញតរស្ស កុលស្ស ឯកូនទាសសតំ បូរយមានោ ជាតោ. តេនស្ស ‘‘បូរណោ’’តិ នាមំ អកំសុ. មង្គលទាសត្តា ចស្ស កតំ ‘‘ទុក្កដ’’ន្តិ វត្តា នត្ថិ, អកតំ វា ‘‘ន កត’’ន្តិ. សោ ‘‘កិមហំ ឯត្ថ វសាមី’’តិ បលាយិ. អថស្ស ចោរា វត្ថានិ អច្ឆិន្ទិំសុ. សោ បណ្ណេន វា តិណេន វា បដិច្ឆាទេតុម្បិ អជានន្តោ ជាតរូបេនេវ ឯកំ គាមំ បាវិសិ. មនុស្សា តំ ទិស្វា ‘‘អយំ សមណោ អរហា អប្បិច្ឆោ, នត្ថិ ឥមិនា សទិសោ’’តិ បូវភត្តាទីនិ គហេត្វា ឧបសង្កមន្តិ. សោ ‘‘មយ្ហំ សាដកំ អនិវត្ថភាវេន ឥទំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ តតោ បដ្ឋាយ សាដកំ លភិត្វាបិ ន និវាសេសិ, តទេវ បព្ពជ្ជំ អគ្គហេសិ. តស្ស សន្តិកេ អញ្ញេបិ អញ្ញេបីតិ បញ្ចសតា មនុស្សា បព្ពជិំសុ. ឯវមយំ គណាចរិយោ ហុត្វា ‘‘សត្ថា’’តិ លោកេ បាកដោ អហោសិ.

មក្ខលីតិ តស្ស នាមំ. គោសាលាយ ជាតត្តា គោសាលោតិ ទុតិយនាមំ. តំ កិរ សកទ្ទមាយ ភូមិយា តេលឃដំ គហេត្វា គច្ឆន្តំ ‘‘តាត មា ខលី’’តិ សាមិកោ អាហ. សោ បមាទេន ខលិត្វា បតិត្វា សាមិកស្ស ភយេន បលាយិតុំ អារទ្ធោ. សាមិកោ ឧបធាវិត្វា សាដកកណ្ណេ អគ្គហេសិ, សោ សាដកំ ឆឌ្ឌេត្វា អចេលកោ ហុត្វា បលាយិ. សេសំ បូរណសទិសមេវ.

អជិតោតិ តស្ស នាមំ. កេសកម្ពលំ ធារេតីតិ កេសកម្ពលោ. ឥតិ នាមទ្វយំ សំសន្ទិត្វា ‘‘អជិតោ កេសកម្ពលោ’’តិ វុច្ចតិ. តត្ថ កេសកម្ពលោ នាម មនុស្សានំ កេសេហិ កតកម្ពលោ. តតោ បដិកិដ្ឋតរំ វត្ថំ នាម នត្ថិ. យថាហ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យានិ កានិចិ តន្តាវុតានំ វត្ថានំ, កេសកម្ពលោ តេសំ បដិកិដ្ឋោ អក្ខាយតិ. កេសកម្ពលោ, ភិក្ខវេ, សីតេ សីតោ ឧណ្ហេ ឧណ្ហោ ទុព្ពណ្ណោ ទុគ្គន្ធោ ទុក្ខសម្ផស្សោ’’តិ (អ. និ. ៣.១៣៨).

បកុធោតិ តស្ស នាមំ. កច្ចាយនោតិ គោត្តំ. ឥតិ នាមគោត្តំ សំសន្ទិត្វា ‘‘បកុធោ កច្ចាយនោ’’តិ វុច្ចតិ. សីតូទកបដិក្ខិត្តកោ ឯស, វច្ចំ កត្វាបិ ឧទកកិច្ចំ ន ករោតិ, ឧណ្ហោទកំ វា កញ្ជិយំ វា លភិត្វា ករោតិ, នទិំ វា មគ្គោទកំ វា អតិក្កម្ម ‘‘សីលំ មេ ភិន្ន’’ន្តិ វាលិកថូបំ កត្វា សីលំ អធិដ្ឋាយ គច្ឆតិ. ឯវរូបនិស្សិរិកលទ្ធិកោ ឯស.

សញ្ចយោតិ តស្ស នាមំ. ពេលដ្ឋស្ស បុត្តោ ពេលដ្ឋបុត្តោ. ‘‘អម្ហាកំ គណ្ឋនកិលេសោ បលិពុន្ធនកិលេសោ នត្ថិ, កិលេសគណ្ឋិរហិតា មយ’’ន្តិ ឯវំវាទិតាយ លទ្ធនាមវសេន និគណ្ឋោ. នាដស្ស បុត្តោតិ នាដបុត្តោ.

បិណ្ឌោលភារទ្វាជោតិ (ឧទា. អដ្ឋ. ៣៦) បិណ្ឌំ ឧលមានោ បរិយេសមានោ បព្ពជិតោតិ បិណ្ឌោលោ. សោ កិរ បរិជិណ្ណភោគោ ព្រាហ្មណោ ហុត្វា មហន្តំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស លាភសក្ការំ ទិស្វា បិណ្ឌត្ថាយ និក្ខមិត្វា បព្ពជិតោ. សោ មហន្តំ កបល្លបត្តំ ‘‘បត្ត’’ន្តិ គហេត្វា ចរតិ, កបល្លបូរំ យាគុំ បិវតិ, ភត្តំ ភុញ្ជតិ, បូវខជ្ជកញ្ច ខាទតិ. អថស្ស មហគ្ឃសភាវំ សត្ថុ អារោចយិំសុ. សត្ថា តស្ស បត្តត្ថវិកំ នានុជានិ. ថេរោ ហេដ្ឋាមញ្ចេ បត្តំ និកុជ្ជិត្វា ឋបេតិ. សោ ឋបេន្តោបិ ឃំសេន្តោវ បណាមេត្វា ឋបេតិ, គណ្ហន្តោបិ ឃំសេន្តោវ អាកឌ្ឍិត្វា គណ្ហាតិ. តំ គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ ឃំសនេន បរិក្ខីណំ នាឡិកោទនមត្តស្សេវ គណ្ហនកំ ជាតំ. តតោ សត្ថុ អារោចេសុំ. អថស្ស សត្ថា បត្តត្ថវិកំ អនុជានិ. ថេរោ អបរេន សមយេន ឥន្ទ្រិយភាវនំ ភាវេន្តោ អគ្គផលេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. ឥតិ សោ បុព្ពេ សវិសេសំ បិណ្ឌត្ថាយ ឧលតីតិ បិណ្ឌោលោ. គោត្តេន បន ភារទ្វាជោតិ ឧភយំ ឯកតោ កត្វា ‘‘បិណ្ឌោលភារទ្វាជោ’’តិ វុច្ចតិ.

‘‘អថ ខោ អាយស្មា បិណ្ឌោលភារទ្វាជោ…បេ… ឯតទវោចា’’តិ កស្មា ឯវមាហំសុ? សោ កិរ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.១៨០ ទេវោរោហណវត្ថុ) សេដ្ឋិ នេវ សម្មាទិដ្ឋិ, ន មិច្ឆាទិដ្ឋិ, មជ្ឈត្តធាតុកោ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘មយ្ហំ គេហេ ចន្ទនំ ពហុ, កិំ នុ ខោ ឥមិនា ករិស្សាមី’’តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘ឥមស្មិំ លោកេ ‘មយំ អរហន្តោ, មយំ អរហន្តោ’តិ វត្តារោ ពហូ, អហំ ឯកំ អរហន្តម្បិ ន ជានាមិ, គេហេ ភមំ យោជេត្វា បត្តំ លិខាបេត្វា សិក្កាយ ឋបេត្វា វេឡុបរម្បរាយ សដ្ឋិហត្ថមត្តេ អាកាសេ ឱលម្ពាបេត្វា ‘សចេ អរហា អត្ថិ, អាកាសេនាគន្ត្វា គណ្ហាតូ’តិ វក្ខាមិ. យោ តំ គហេស្សតិ, តស្ស សបុត្តទារោ សរណំ គមិស្សាមី’’តិ. សោ ចិន្តិតនិយាមេនេវ បត្តំ លិខាបេត្វា វេឡុបរម្បរាយ ឧស្សាបេត្វា ‘‘យោ ឥមស្មិំ លោកេ អរហា, សោ អាកាសេន អាគន្ត្វា ឥមំ បត្តំ គណ្ហាតូ’’តិ អាហ.

តទា ឆ សត្ថារោ ‘‘អម្ហាកំ ឯស អនុច្ឆវិកោ, អម្ហាកមេវ នំ ទេហី’’តិ វទិំសុ. សោ ‘‘អាកាសេនាគន្ត្វា គណ្ហថា’’តិ អាហ. ឆដ្ឋេ ទិវសេ និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ អន្តេវាសិកេ បេសេសិ ‘‘គច្ឆថ សេដ្ឋិំ ឯវំ វទេថ ‘អម្ហាកំ អាចរិយស្សេវ អនុច្ឆវិកោ, មា អប្បមត្តកស្ស ការណា អាកាសេន អាគមនំ ករិ, ទេហិ កិរ តេ បត្ត’ន្តិ’’. តេ គន្ត្វា សេដ្ឋិំ តថា វទិំសុ. សេដ្ឋិ ‘‘អាកាសេនាគន្ត្វា គណ្ហិតុំ សមត្ថោវ គណ្ហាតូ’’តិ អាហ. នាដបុត្តោ សយំ គន្តុកាមោ ហុត្វា អន្តេវាសិកានំ សញ្ញំ អទាសិ ‘‘អហំ ឯកំ ហត្ថញ្ច បាទញ្ច ឧក្ខិបិត្វា ឧប្បតិតុកាមោ វិយ ភវិស្សាមិ, តុម្ហេ មំ ‘អាចរិយ កិំ ករោថ, ទារុមយបត្តស្ស ការណា បដិច្ឆន្នំ អរហត្តគុណំ មហាជនស្ស មា ទស្សយិត្ថា’តិ វត្វា មំ ហត្ថេសុ ច បាទេសុ ច គហេត្វា អាកឌ្ឍន្តា ភូមិយំ បាតេយ្យាថា’’តិ. សោ តត្ថ គន្ត្វា សេដ្ឋិំ អាហ ‘‘មហាសេដ្ឋិ អយំ បត្តោ អញ្ញេសំ នានុច្ឆវិកោ, មា តេ អប្បមត្តកស្ស ការណា មម អាកាសេ ឧប្បតនំ រុច្ចិ, ទេហិ មេ បត្ត’’ន្តិ. ភន្តេ, អាកាសេន ឧប្បតិត្វាវ គណ្ហថាតិ. តតោ នាដបុត្តោ ‘‘តេន ហិ អបេថ អបេថា’’តិ អន្តេវាសិកេ អបនេត្វា ‘‘អាកាសេ ឧប្បតិស្សាមី’’តិ ឯកំ ហត្ថញ្ច បាទញ្ច ឧក្ខិបិ. អថ នំ អន្តេវាសិកា ‘‘អាចរិយ, កិំ នាមេតំ ករោថ, ឆវស្ស ទារុមយបត្តស្ស ការណា បដិច្ឆន្នគុណេន តុម្ហេហិ មហាជនស្ស ទស្សិតេន កោ អត្ថោ’’តិ តំ ហត្ថបាទេសុ គហេត្វា អាកឌ្ឍិត្វា ភូមិយំ បាតេសុំ. សោ សេដ្ឋិំ អាហ ‘‘មហាសេដ្ឋិ, ឥមេ មេ ឧប្បតិតុំ ន ទេន្តិ, ទេហិ មេ បត្ត’’ន្តិ. ឧប្បតិត្វាវ គណ្ហថ ភន្តេតិ. ឯវំ តិត្ថិយា ឆ ទិវសានិ វាយមិត្វាបិ បត្តំ ន លភិំសុយេវ.

អថ សត្តមេ ទិវសេ អាយស្មតោ ច មោគ្គល្លានស្ស អាយស្មតោ ច បិណ្ឌោលភារទ្វាជស្ស ‘‘រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិស្សាមា’’តិ គន្ត្វា ឯកស្មិំ បិដ្ឋិបាសាណេ ឋត្វា ចីវរំ បារុបនកាលេ ធុត្តកា កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘ហម្ភោ បុព្ពេ ឆ សត្ថារោ ‘មយំ អរហន្តាម្ហា’តិ វិចរិំសុ, រាជគហសេដ្ឋិនោ បន អជ្ជ សត្តមោ ទិវសោ បត្តំ ឧស្សាបេត្វា ឋបយតោ ‘សចេ អរហា អត្ថិ, អាកាសេនាគន្ត្វា គណ្ហាតូ’តិ វទន្តស្ស, ឯកោបិ ‘អហំ អរហា’តិ អាកាសេ ឧប្បតន្តោ នត្ថិ, អជ្ជ នោ លោកេ អរហន្តានំ នត្ថិភាវោ ញាតោ’’តិ. តំ កថំ សុត្វា អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ អាយស្មន្តំ បិណ្ឌោលភារទ្វាជំ អាហ ‘‘សុតំ តេ, អាវុសោ ភារទ្វាជ, ឥមេសំ វចនំ, ឥមេ ពុទ្ធសាសនំ បរិគ្គណ្ហន្តា វិយ វទន្តិ, ត្វញ្ច មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ, គច្ឆេតំ បត្តំ អាកាសេន គន្ត្វា គណ្ហាហី’’តិ. ‘‘អាវុសោ មោគ្គល្លាន, ត្វំ ‘ឥទ្ធិមន្តានំ អគ្គោ’តិ បាកដោ, ត្វំ ឯតំ គណ្ហ, តយិ បន អគ្គណ្ហន្តេ អហំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ អាហ. អថ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ‘‘គណ្ហាវុសោ’’តិ អាហ. ឥតិ តេ លោកស្ស អរហន្តេហិ អសុញ្ញភាវទស្សនត្ថំ ឯវមាហំសុ.

តិក្ខត្តុំ រាជគហំ អនុបរិយាយីតិ តិក្ខត្តុំ រាជគហំ អនុគន្ត្វា បរិព្ភមិ. ‘‘សត្តក្ខត្តុ’’ន្តិបិ វទន្តិ. ថេរោ កិរ អភិញ្ញាបាទកំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយ តិគាវុតំ បិដ្ឋិបាសាណំ អន្តន្តេន បរិច្ឆិន្ទន្តោ តូលបិចុ វិយ អាកាសេ ឧដ្ឋាបេត្វា រាជគហនគរស្ស ឧបរិ សត្តក្ខត្តុំ អនុបរិយាយិ. សោ តិគាវុតប្បមាណស្ស នគរស្ស អបិធានំ វិយ បញ្ញាយិ. នគរវាសិនោ ‘‘បាសាណោ នោ អវត្ថរិត្វា គណ្ហាតី’’តិ ភីតា សុប្បាទីនិ មត្ថកេ កត្វា តត្ថ តត្ថ និលីយិំសុ. សត្តមេ វារេ ថេរោ បិដ្ឋិបាសាណំ ភិន្ទិត្វា អត្តានំ ទស្សេតិ. មហាជនោ ថេរំ ទិស្វា ‘‘ភន្តេ បិណ្ឌោលភារទ្វាជ, តវ បាសាណំ គាឡ្ហំ កត្វា គណ្ហ, មា នោ សព្ពេ នាសយី’’តិ អាហ. ថេរោ បាសាណំ បាទន្តេន ខិបិត្វា វិស្សជ្ជេសិ. សោ គន្ត្វា យថាឋានេយេវ បតិដ្ឋាសិ. ថេរោ សេដ្ឋិស្ស គេហមត្ថកេ អដ្ឋាសិ. តំ ទិស្វា សេដ្ឋិ ឧរេន និបជ្ជិត្វា ‘‘ឱតរ សាមី’’តិ វត្វា អាកាសតោ ឱតិណ្ណំ ថេរំ និសីទាបេត្វា បត្តំ គហេត្វា ចតុមធុរបុណ្ណំ កត្វា ថេរស្ស អទាសិ. ថេរោ បត្តំ គហេត្វា វិហារាភិមុខោ បាយាសិ. អថស្ស យេ អរញ្ញគតា បាដិហារិយំ នាទ្ទសំសុ, តេ សន្និបតិត្វា ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកម្បិ បាដិហារិយំ ទស្សេហី’’តិ ថេរំ អនុពន្ធិំសុ. សោ តេសំ តេសំ បាដិហារិយំ ទស្សេន្តោ វិហារំ អគមាសិ. សត្ថា តំ អនុពន្ធិត្វា ឧន្នាទេន្តស្ស មហាជនស្ស សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អានន្ទ, កស្សេសោ សទ្ទោ’’តិ បុច្ឆិ. តេន វុត្តំ ‘‘អស្សោសិ ខោ ភគវា…បេ… កិំ នុ ខោ សោ, អានន្ទ, ឧច្ចាសទ្ទោ មហាសទ្ទោ’’តិ.

វិកុព្ពនិទ្ធិយា បាដិហារិយំ បដិក្ខិត្តន្តិ ឯត្ថ វិកុព្ពនិទ្ធិ នាម ‘‘សោ បកតិវណ្ណំ វិជហិត្វា កុមារកវណ្ណំ វា ទស្សេតិ នាគវណ្ណំ វា, វិវិធម្បិ សេនាព្យូហំ ទស្សេតី’’តិ (បដិ. ម. ៣.១៣) ឯវមាគតា បកតិវណ្ណវិជហនវិការវសេន បវត្តា ឥទ្ធិ. អធិដ្ឋានិទ្ធិ បន ‘‘បកតិយា ឯកោ ពហុកំ អាវជ្ជតិ សតំ វា សហស្សំ វា សតសហស្សំ វា, អាវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ ‘ពហុកោ ហោមី’’’តិ (បដិ. ម. ៣.១០ ទសឥទ្ធិនិទ្ទេស) ឯវំ វិភជិត្វា ទស្សិតា អធិដ្ឋានវសេន និប្ផន្នា ឥទ្ធិ.

២៥៣-២៥៤. ន អច្ឆុបិយន្តីតិ ន សុផស្សិតានិ ហោន្តិ. រូបកាកិណ្ណានីតិ ឥត្ថិរូបាទីហិ អាកិណ្ណានិ. ភូមិអាធារកេតិ វលយាធារកេ. ទារុអាធារកទណ្ឌាធារកេសូតិ ឯកទារុនា កតអាធារកេ ពហូហិ ទណ្ឌកេហិ កតអាធារកេ វាតិ អត្ថោ, តីហិ ទណ្ឌេហិ កតោ បន ន វដ្ដតិ. ភូមិយំ បន និក្កុជ្ជិត្វា ឯកមេវ ឋបេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ទ្វេ ឋបេន្តេន ឧបរិ ឋបិតបត្តំ ឯកេន បស្សេន ភូមិយំ ផុសាបេត្វា ឋបេតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. អាលិន្ទកមិឌ្ឍិកាទីនន្តិ បមុខមិឌ្ឍិកានំ. បរិវត្តិត្វា តត្ថេវ បតិដ្ឋាតីតិ ឯត្ថ ‘‘បរិវត្តិត្វា តតិយវារេ តត្ថេវ មិឌ្ឍិយា បតិដ្ឋាតី’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. បរិភណ្ឌំ នាម គេហស្ស ពហិ កុដ្ដបាទស្ស ថិរភាវត្ថំ កតា តនុកមិឌ្ឍិកា វុច្ចតិ. តនុកមិឌ្ឍិកាយាតិ ខុទ្ទកមិឌ្ឍិកាយ. មិឌ្ឍន្តេបិ អាធារកេ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាធារក’’ន្តិ ហិ វចនតោ មិឌ្ឍាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ អាធារកំ ឋបេត្វា តត្ថ បត្តំ ឋបេតុំ វដ្ដតិ អាធារកេ ឋបនោកាសស្ស អនិយមិតត្តាតិ វទន្តិ. ‘‘បត្តមាឡោ នាម វដ្ដេត្វា បត្តានំ អគមនត្ថំ វដ្ដំ វា ចតុរស្សំ វា ឥដ្ឋកាទីហិ បរិក្ខិបិត្វា កតោ’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

២៥៥. ឃដិកន្តិ ឧបរិ យោជិតំ អគ្គឡំ. តាវកាលិកំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ សកិទេវ គហេត្វា តេន អាមិសំ បរិភុញ្ជិត្វា ឆឌ្ឌេតុំ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ. ឃដិកដាហេតិ ភាជនកបាលេ. អភុំ មេតិ ឯត្ថ ភវតីតិ ភូ, វឌ្ឍិ. ន ភូតិ អភូ, អវឌ្ឍិ. ភយវសេន បន សា ឥត្ថី ‘‘អភុ’’ន្តិ អាហ, វិនាសោ មយ្ហន្តិ អត្ថោ. ឆវសីសស្ស បត្តន្តិ ឆវសីសមយំ បត្តំ. បកតិវិការសម្ពន្ធេ ចេតំ សាមិវចនំ, អភេទេបិ វា ភេទូបចារេនាយំ វោហារោ ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្តិអាទីសុ វិយ.

ចព្ពេត្វាតិ ខាទិត្វា. ឯកំ ឧទកគណ្ឌុសំ គហេត្វាតិ វាមហត្ថេនេវ បត្តំ ឧក្ខិបិត្វា មុខេន គណ្ឌុសំ គហេត្វា. ឧច្ឆិដ្ឋហត្ថេនាតិ សាមិសេន ហត្ថេន. ឯត្តាវតាតិ ឯកគណ្ឌុសគហណមត្តេន. លុញ្ចិត្វាតិ តតោ មំសំ ឧទ្ធរិត្វា. ឯតេសុ សព្ពេសុ បណ្ណត្តិំ ជានាតុ វា មា វា, អាបត្តិយេវ.

២៥៦. កិណ្ណចុណ្ណេនាតិ សុរាកិណ្ណចុណ្ណេន. ‘‘អនុវាតំ បរិភណ្ឌន្តិ កិលញ្ជាទីសុ ករោន្តី’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. ពិទលកន្តិ ទុគុណករណសង្ខាតស្ស កិរិយាវិសេសស្ស អធិវចនំ. កស្ស ទុគុណករណំ? យេន កិលញ្ជាទិនា មហន្តំ កថិនំ អត្ថតំ, តស្ស. តញ្ហិ ទណ្ឌកថិនប្បមាណេន បរិយន្តេ សំហរិត្វា ទុគុណំ កាតព្ពំ. បដិគ្គហន្តិ អង្គុលិកញ្ចុកំ.

២៥៧-២៥៩. បាតិ នាម បដិគ្គហណសណ្ឋានេន កតោ ភាជនវិសេសោ. ន សម្មតីតិ នប្បហោតិ.

២៦០-២៦២. នីចវត្ថុកំ ចិនិតុន្តិ ពហិកុដ្ដស្ស សមន្តតោ នីចវត្ថុកំ កត្វា ចិនិតុំ. អរហដឃដិយន្តំ នាម សកដចក្កសណ្ឋានំ អរេ អរេ ឃដិកានិ ពន្ធិត្វា ឯកេន ទ្វីហិ វា បរិព្ភមិយមានំ យន្តំ.

២៦៣. អាវិទ្ធបក្ខបាសកន្តិ កណ្ណិកមណ្ឌលស្ស សមន្តា ឋបិតបក្ខបាសកំ. មណ្ឌលេតិ កណ្ណិកមណ្ឌលេ. បក្ខបាសកេ ឋបេត្វាតិ សមន្តា បក្ខបាសកផលកានិ ឋបេត្វា.

២៦៤. ‘‘នមតកំ សន្ថតសទិស’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. ចម្មខណ្ឌបរិហារេន បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ អនធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. ឯត្ថេវ បវិដ្ឋានីតិ មឡោរិកាយ ឯវ អន្តោគធានិ. បុព្ពេ បត្តសង្គោបនត្ថំ អាធារកោ អនុញ្ញាតោ, ឥទានិ ភុញ្ជនត្ថំ.

២៦៥. និក្កុជ្ជិតព្ពោតិ តេន ទិន្នស្ស ទេយ្យធម្មស្ស អប្បដិគ្គហណត្ថំ បត្តនិក្កុជ្ជនកម្មវាចាយ និក្កុជ្ជិតព្ពោ, ន អធោមុខឋបនេន. តេនេវាហ ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, និក្កុជ្ជិតព្ពោ’’តិអាទិ. អលាភាយាតិ ចតុន្នំ បច្ចយានំ អលាភត្ថាយ. អនត្ថាយាតិ ឧបទ្ទវាយ អវឌ្ឍិយា.

២៦៦. បសាទេស្សាមាតិ អាយាចិស្សាម. ឯតទវោចាតិ ‘‘អប្បតិរូបំ មយា កតំ, ភគវា បន មហន្តេបិ អគុណេ អចិន្តេត្វា មយ្ហំ អច្ចយំ បដិគ្គណ្ហិស្សតី’’តិ មញ្ញមានោ ឯតំ ‘‘អច្ចយោ មំ ភន្តេ’’តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ ញាយបដិបត្តិំ អតិច្ច ឯតិ បវត្តតីតិ អច្ចយោ, អបរាធោ. មំ អច្ចគមាតិ មំ អតិក្កម្ម អភិភវិត្វា បវត្តោ. បុរិសេន មទ្ទិត្វា អភិភវិត្វា បវត្តិតោបិ ហិ អបរាធោ អត្ថតោ បុរិសំ អតិច្ច អភិភវិត្វា បវត្តោ នាម ហោតិ. បដិគ្គណ្ហាតូតិ ខមតុ. អាយតិំ សំវរាយាតិ អនាគតេ សំវរណត្ថាយ បុន ឯវរូបស្ស អបរាធស្ស ទោសស្ស ខលិតស្ស អករណត្ថាយ. តគ្ឃាតិ ឯកំសេន. យថាធម្មំ បដិករោសីតិ យថា ធម្មោ ឋិតោ, តថេវ ករោសិ, ខមាបេសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តំ តេ មយំ បដិគ្គណ្ហាមាតិ តំ តវ អបរាធំ មយំ ខមាម. វុឌ្ឍិ ហេសា, អាវុសោ វឌ្ឍ, អរិយស្ស វិនយេតិ ឯសា, អាវុសោ វឌ្ឍ, អរិយស្ស វិនយេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សាសនេ វុឌ្ឍិ នាម. កតមា? អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករិត្វា អាយតិំ សំវរាបជ្ជនា. ទេសនំ បន បុគ្គលាធិដ្ឋានំ ករោន្តោ ‘‘យោ អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករោតិ, អាយតិំ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ អាហ.

២៦៨. ពោធិរាជកុមារវត្ថុម្ហិ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣២៤ អាទយោ) កោកនទោតិ កោកនទំ វុច្ចតិ បទុមំ, សោ ច មង្គលបាសាទោ ឱលោកនបទុមំ ទស្សេត្វា កតោ, តស្មា ‘‘កោកនទោ’’តិ សង្ខំ លភិ. យាវ បច្ឆិមសោបានកឡេវរាតិ ឯត្ថ បច្ឆិមសោបានកឡេវរន្តិ បឋមសោបានផលកំ វុត្តំ តស្ស សព្ពបច្ឆា ទុស្សេន សន្ថតត្តា. ឧបរិមសោបានផលកតោ បដ្ឋាយ ហិ សោបានំ សន្ថតំ. អទ្ទសា ខោតិ ឱលោកនត្ថំយេវ ទ្វារកោដ្ឋកេ ឋិតោ អទ្ទស.

ភគវា តុណ្ហី អហោសីតិ ‘‘កិស្ស នុ ខោ អត្ថាយ រាជកុមារេន អយំ មហាសក្ការោ កតោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ បុត្តបត្ថនាយ កតភាវំ អញ្ញាសិ. សោ ហិ រាជបុត្តោ អបុត្តកោ. សុតញ្ចានេន អហោសិ ‘‘ពុទ្ធានំ កិរ អធិការំ កត្វា មនសា ឥច្ឆិតំ លភន្តី’’តិ. សោ ‘‘សចាហំ បុត្តំ លភិស្សាមិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឥមំ ចេលបដិកំ អក្កមិស្សតិ. នោ ចេ លភិស្សាមិ, ន អក្កមិស្សតី’’តិ បត្ថនំ កត្វា សន្ថរាបេសិ. អថ ភគវា ‘‘និព្ពត្តិស្សតិ នុ ខោ ឯតស្ស បុត្តោ’’តិ អាវជ្ជេត្វា ‘‘ន និព្ពត្តិស្សតី’’តិ អទ្ទស. បុព្ពេ កិរ សោ ឯកស្មិំ ទីបេ វសមានោ សមានច្ឆន្ទេន សកុណបោតកេ ខាទិ. សចស្ស មាតុគាមោ បុញ្ញវា ភវេយ្យ, បុត្តំ លភេយ្យ. ឧភោហិ បន សមានច្ឆន្ទេហិ ហុត្វា បាបកម្មំ កតំ, តេនស្ស បុត្តោ ន និព្ពត្តិស្សតីតិ អញ្ញាសិ. ទុស្សេ បន អក្កន្តេ ‘‘ពុទ្ធានំ អធិការំ កត្វា បត្ថិតំ លភន្តីតិ លោកេ អនុស្សវោ, មយា ច មហាអធិការោ កតោ, ន ច បុត្តំ លភាមិ, តុច្ឆំ ឥទំ វចន’’ន្តិ មិច្ឆាគហណំ គណ្ហេយ្យ. តិត្ថិយាបិ ‘‘នត្ថិ សមណានំ អកត្តព្ពំ នាម, ចេលបដិកំ មទ្ទន្តា អាហិណ្ឌន្តី’’តិ ឧជ្ឈាយេយ្យុំ. ឯតរហិ ច អក្កមន្តេសុ ពហូ ភិក្ខូ បរចិត្តវិទុនោ, តេ ភព្ពតំ ជានិត្វា អក្កមិស្សន្តិ, អភព្ពតំ ជានិត្វា ន អក្កមិស្សន្តិ. អនាគតេ បន ឧបនិស្សយោ មន្ទោ ភវិស្សតិ, អនាគតំ ន ជានិស្សន្តិ, តេសុ អក្កមន្តេសុ សចេ បត្ថិតំ ឥជ្ឈិស្សតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ ឥជ្ឈិស្សតិ, ‘‘បុព្ពេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អធិការំ កត្វា ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ លភន្តិ, ឥទានិ ន លភន្តិ, តេយេវ មញ្ញេ ភិក្ខូ បដិបត្តិបូរកា អហេសុំ, ឥមេ បន បដិបត្តិំ បូរេតុំ ន សក្កោន្តី’’តិ មនុស្សា វិប្បដិសារិនោ ភវិស្សន្តីតិ ឥមេហិ តីហិ ការណេហិ ភគវា អក្កមិតុំ អនិច្ឆន្តោ តុណ្ហី អហោសិ. បច្ឆិមំ ជនតំ តថាគតោ អនុកម្បតីតិ ឥទំ បន ថេរោ វុត្តេសុ ការណេសុ តតិយំ ការណំ សន្ធាយាហ. មង្គលំ ឥច្ឆន្តីតិ មង្គលិកា.

២៦៩. ពីជនិន្តិ ចតុរស្សពីជនិំ. តាលវណ្ដន្តិ តាលបត្តាទីហិ កតំ មណ្ឌលិកពីជនិំ.

២៧០-២៧៥. ‘‘ឯកបណ្ណច្ឆត្តំ នាម តាលបត្ត’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កម្មសតេនាតិ ឯត្ថ សត-សទ្ទោ អនេកបរិយាយោ, អនេកេន កម្មេនាតិ អត្ថោ, មហតា ឧស្សាហេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. រុធីតិ ខុទ្ទកវណំ.

២៧៨. ‘‘អកាយពន្ធនេន សញ្ចិច្ច អសញ្ចិច្ច វា គាមប្បវេសនេ អាបត្តិ. សរិតដ្ឋានតោ ពន្ធិត្វា បវិសិតព្ពំ និវត្តិតព្ពំ វា’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. មុរជវដ្ដិសណ្ឋានំ វេឋេត្វា កតន្តិ ពហូ រជ្ជុកេ ឯកតោ កត្វា នានាវណ្ណេហិ សុត្តេហិ វេឋេត្វា មុរជវដ្ដិសទិសំ កតំ. តេនេវ ទុតិយបារាជិកវណ្ណនាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.៨៥ បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយ) វុត្តំ ‘‘ពហូ រជ្ជុកេ ឯកតោ កត្វា ឯកេន និរន្តរំ វេឋេត្វា កតំ ពហុរជ្ជុកន្តិ ន វត្តព្ពំ, តំ វដ្ដតី’’តិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. មុទ្ទិកកាយពន្ធនំ នាម ចតុរស្សំ អកត្វា សជ្ជិតំ. បាមង្គទសា ចតុរស្សា. មុទិង្គសណ្ឋានេនាតិ វរកសីសាការេន. បាសន្តោតិ ទសាមូលំ.

២៨០-២៨២. មុណ្ឌវដ្ដីតិ មល្លកម្មករាទយោ. បមាណង្គុលេនាតិ វឌ្ឍកីអង្គុលំ សន្ធាយ វុត្តំ. សេសមេត្ថ បាឡិតោ អដ្ឋកថាតោ ច សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ខុទ្ទកវត្ថុក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.