៤. សមថក្ខន្ធកំ

សម្មុខាវិនយកថាវណ្ណនា

១៨៧. សមថក្ខន្ធកេ សញ្ញាបេតីតិ ឯត្ថ សំ-សទ្ទូបបទោ ញា-សទ្ទោ តោសនវិសិដ្ឋេ អវពោធនេ វត្តតីតិ អាហ ‘‘បរិតោសេត្វា ជានាបេតី’’តិ.

សតិវិនយាទិកថាវណ្ណនា

១៩៥-២០០. ទេសនាមត្តមេវេតន្តិ ‘‘បញ្ចិមានី’’តិ ឯតំ ទេសនាមត្តំ. សតិវេបុល្លប្បត្តស្ស ខីណាសវស្ស ទាតព្ពោ វិនយោ សតិវិនយោ. អមូឡ្ហស្ស ទាតព្ពោ វិនយោ អមូឡ្ហវិនយោ. បដិញ្ញាតេន ករណំ បដិញ្ញាតករណំ.

២១២. តិណវត្ថារកសទិសត្តាតិ តំសទិសតាយ តព្ពោហារោតិ ទស្សេតិ យថា ‘‘ឯស ព្រហ្មទត្តោ’’តិ.

អធិករណកថាវណ្ណនា

២១៦. វិវាទាធិករណស្ស កិំ មូលន្តិអាទីសុ វិវាទមូលានីតិ វិវាទស្ស មូលានិ. កោធនោតិ កុជ្ឈនលក្ខណេន កោធេន សមន្នាគតោ. ឧបនាហីតិ វេរអប្បដិនិស្សគ្គលក្ខណេន ឧបនាហេន សមន្នាគតោ. អគារវោតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣២៣; ម. និ. អដ្ឋ. ៣.៤៤) គារវវិរហិតោ. អប្បតិស្សោតិ អប្បតិស្សយោ អនីចវុត្តិ. ឯត្ថ បន យោ ភិក្ខុ សត្ថរិ ធរមានេ តីសុ កាលេសុ ឧបដ្ឋានំ ន យាតិ, សត្ថរិ អនុបាហនេ ចង្កមន្តេ សឧបាហនោ ចង្កមតិ, នីចេ ចង្កមេ ចង្កមន្តេ ឧច្ចេ ចង្កមតិ, ហេដ្ឋា វសន្តេ ឧបរិ វសតិ, សត្ថុ ទស្សនដ្ឋានេ ឧភោ អំសេ បារុបតិ, ឆត្តំ ធារេតិ, ឧបាហនំ ធារេតិ, នហាយតិ, ឧច្ចារំ វា បស្សាវំ វា ករោតិ, បរិនិព្ពុតេ វា បន ចេតិយំ វន្ទិតុំ ន គច្ឆតិ, ចេតិយស្ស បញ្ញាយនដ្ឋានេ សត្ថុទស្សនដ្ឋានេ វុត្តំ សព្ពំ ករោតិ, អញ្ញេហិ ច ភិក្ខូហិ ‘‘កស្មា ឯវំ ករោសិ, ន ឥទំ វដ្ដតិ, សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស នាម លជ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តេ ‘‘តុណ្ហី ហោហិ, ពុទ្ធោ ពុទ្ធោតិ វទសិ, កិំ ពុទ្ធោ នាមា’’តិ ភណតិ, អយំ សត្ថរិ អគារវោ នាម.

យោ បន ធម្មសវនេ សង្ឃុដ្ឋេ សក្កច្ចំ ន គច្ឆតិ, សក្កច្ចំ ធម្មំ ន សុណាតិ, និទ្ទាយតិ វា សល្លបន្តោ វា និសីទតិ, សក្កច្ចំ ន គណ្ហាតិ ន វាចេតិ, ‘‘កិំ ធម្មេ អគារវំ ករោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘តុណ្ហី ហោហិ, ធម្មោ ធម្មោតិ វទសិ, កិំ ធម្មោ នាមា’’តិ វទតិ, អយំ ធម្មេ អគារវោ នាម. យោ បន ថេរេន ភិក្ខុនា អនជ្ឈិដ្ឋោ ធម្មំ ទេសេតិ ឧទ្ទិសតិ បញ្ហំ កថេតិ, វុឌ្ឍេ ភិក្ខូ ឃដ្ដេន្តោ គច្ឆតិ តិដ្ឋតិ និសីទតិ, ទុស្សបល្លត្ថិកំ វា ហត្ថបល្លត្ថិកំ វា ករោតិ, សង្ឃមជ្ឈេ ឧភោ អំសេ បារុបតិ, ឆត្តុបាហនំ ធារេតិ, ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស លជ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តេបិ ‘‘តុណ្ហី ហោហិ, សង្ឃោ សង្ឃោតិ វទសិ, កិំ សង្ឃោ, មិគសង្ឃោ អជសង្ឃោ’’តិអាទីនិ វទតិ, អយំ សង្ឃេ អគារវោ នាម. ឯកភិក្ខុស្មិម្បិ ហិ អគារវេ កតេ សង្ឃេ កតោយេវ ហោតិ. តិស្សោ សិក្ខា បន អបូរយមានោ សិក្ខាយ ន បរិបូរការី នាម.

អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣២៥; ម. និ. អដ្ឋ. ៣.៤២; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៦.៣៦) ឯកស្មិំ វិហារេ ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ ឧប្បន្នវិវាទោ កថំ ទេវមនុស្សានំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តតិ? កោសម្ពកក្ខន្ធកេ វិយ ហិ ទ្វីសុ ភិក្ខូសុ វិវាទំ អាបន្នេសុ តស្មិំ វិហារេ តេសំ អន្តេវាសិកា វិវទន្តិ, តេសំ ឱវាទំ គណ្ហន្តោ ភិក្ខុនិសង្ឃោ វិវទតិ, តតោ តេសំ ឧបដ្ឋាកា វិវទន្តិ, អថ មនុស្សានំ អារក្ខទេវតា ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. តត្ថ ធម្មវាទីនំ អារក្ខទេវតា ធម្មវាទិនិយោ ហោន្តិ, អធម្មវាទីនំ អធម្មវាទិនិយោ. តតោ អារក្ខទេវតានំ មិត្តា ភុម្មទេវតា ភិជ្ជន្តិ. ឯវំ បរម្បរាយ យាវ ព្រហ្មលោកា ឋបេត្វា អរិយសាវកេ សព្ពេ ទេវមនុស្សា ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. ធម្មវាទីហិ បន អធម្មវាទិនោវ ពហុតរា ហោន្តិ. តតោ ‘‘យំ ពហុកេហិ គហិតំ, តំ តច្ឆ’’ន្តិ ធម្មំ វិស្សជ្ជេត្វា ពហុតរា អធម្មំ គណ្ហន្តិ. តេ អធម្មំ បុរក្ខត្វា វិហរន្តា អបាយេសុ និព្ពត្តន្តិ. ឯវំ ឯកស្មិំ វិហារេ ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ ឧប្បន្នោ វិវាទោ ពហូនំ អហិតាយ ទុក្ខាយ ហោតិ. អជ្ឈត្តំ វាតិ អត្តនិ វា អត្តនោ បរិសាយ វា. ពហិទ្ធា វាតិ បរស្មិំ វា បរស្ស បរិសាយ វា. អាយតិំ អនវស្សវាយាតិ អាយតិំ អនុប្បាទាយ.

មក្ខីតិ បរេសំ គុណមក្ខនលក្ខណេន មក្ខេន សមន្នាគតោ. បឡាសីតិ យុគគ្គាហលក្ខណេន បឡាសេន សមន្នាគតោ. ឥស្សុកីតិ បរសក្ការាទីនំ ឥស្សាយនលក្ខណាយ ឥស្សាយ សមន្នាគតោ. មច្ឆរីតិ អាវាសមច្ឆរិយាទីហិ សមន្នាគតោ. សឋោតិ កេរាដិកោ. មាយាវីតិ កតបាបបដិច្ឆាទកោ. បាបិច្ឆោតិ អសន្តសម្ភាវនិច្ឆកោ ទុស្សីលោ. មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ នត្ថិកវាទី អហេតុកវាទី អកិរិយវាទី. សន្ទិដ្ឋិបរាមាសីតិ សយំ ទិដ្ឋមេវ បរាមសតិ គណ្ហាតិ. អាធានគ្គាហីតិ ទឡ្ហគ្គាហី. ទុប្បដិនិស្សគ្គីតិ ន សក្កា ហោតិ គហិតំ និស្សជ្ជាបេតុំ. ឯត្ថ ច កោធនោ ហោតិ ឧបនាហីតិអាទិនា បុគ្គលាធិដ្ឋាននយេន កោធូបនាហាទយោ អកុសលធម្មា វិវាទមូលានីតិ ទស្សិតានិ, តថា ទុដ្ឋចិត្តា វិវទន្តីតិអាទិនា លោភទោសមោហា. អទុដ្ឋចិត្តា វិវទន្តីតិអាទិនា ច អលោភាទយោ វិវាទមូលានីតិ ទស្សិតានិ.

២១៧. ទុព្ពណ្ណោតិ បំសុបិសាចកោ វិយ ឈាមខាណុវណ្ណោ. ទុទ្ទស្សិកោតិ វិជាតមាតុយាបិ អមនាបទស្សនោ. ឱកោដិមកោតិ លកុណ្ឌកោ. កាណោតិ ឯកក្ខិកាណោ វា ឧភយក្ខិកាណោ វា. កុណីតិ ឯកហត្ថកុណី វា ឧភយហត្ថកុណី វា. ខញ្ជោតិ ឯកបាទខញ្ជោ វា ឧភយបាទខញ្ជោ វា. បក្ខហតោតិ ហតបក្ខោ បីឋសប្បី.

២២០. វិវាទាធិករណំ កុសលំ អកុសលំ អព្យាកតន្តិ វិវាទាធិករណំ កិំ កុសលំ អកុសលំ ឧទាហុ អព្យាកតន្តិ បុច្ឆតិ. វិវាទាធិករណំ សិយា កុសលន្តិអាទិ វិស្សជ្ជនំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. វិវទន្តិ ឯតេនាតិ វិវាទោតិ អាហ ‘‘យេន វិវទន្តិ, សោ ចិត្តុប្បាទោ វិវាទោ’’តិ. កថំ បន សោ ចិត្តុប្បាទោ អធិករណំ នាមាតិ អាហ ‘‘សមថេហិ ច អធិករណីយតាយ អធិករណ’’ន្តិ, សមថេហិ សមេតព្ពតាយ អធិករណន្តិ អត្ថោ. វិវាទហេតុភូតស្ស ហិ ចិត្តុប្បាទស្ស វូបសមេន តប្បភវស្ស សទ្ទស្សបិ វូបសមោ ហោតីតិ ចិត្តុប្បាទស្ស សមថេហិ អធិករណីយតា បរិយាយោ សម្ភវតិ.

២២២. អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកតន្តិ អយំ វិកប្បោ បញ្ញត្តិវជ្ជំយេវ សន្ធាយ វុត្តោ, ន លោកវជ្ជន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘សន្ធាយភាសិតវសេនា’’តិអាទិមាហ. កស្មា បនេត្ថ សន្ធាយភាសិតវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘យស្មិំ ហី’’តិអាទិ. បថវីខណនាទិកេតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ភូតគាមបាតព្យតាទិបញ្ញត្តិវជ្ជំ សិក្ខាបទំ សង្គណ្ហាតិ. យោ វិនយេ អបកតញ្ញុតាយ វត្តសីសេន សម្មុញ្ជនិអាទិនា បថវីខណនាទីនិ ករោតិ, តទា តស្សុប្បន្នចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘កុសលចិត្តំ អង្គំ ហោតី’’តិ. អង្គំ ហោតីតិ ច វត្តសីសេន ករោន្តស្សបិ ‘‘ឥមំ បថវិំ ខណាមី’’តិអាទិនា វីតិក្កមជាននវសេន បវត្តត្តា តំ កុសលចិត្តំ អាបត្តាធិករណំ, កុសលចិត្តំ អាបត្តិយា ការណំ ហោតីតិ អត្ថោ. ន ហិ វីតិក្កមំ អជានន្តស្ស បថវីខណនាទីសុ អាបត្តិ សម្ភវតិ. តស្មិំ សតីតិ តស្មិំ កុសលចិត្តេ អាបត្តិភាវេន គហិតេ សតីតិ អធិប្បាយោ. តស្មាតិ យស្មា កុសលចិត្តេ អាបត្តិភាវេន គហិតេ សតិ ‘‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ ន សក្កា វត្តុំ, តស្មា. នយិទំ អង្គប្បហោនកចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកតំ, នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ ឥទំ អាបត្តិសមុដ្ឋាបកភាវេន អង្គប្បហោនកំ អាបត្តិយា ការណភូតំ ចិត្តំ សន្ធាយ ន វុត្តំ. កិំ បន សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឥទំ បនា’’តិអាទិ. ភិក្ខុម្ហិ កម្មដ្ឋានគតចិត្តេន និបន្នេ និទ្ទាយន្តេ វា មាតុគាមោ ចេ សេយ្យំ កប្បេតិ, តស្មិំ ខណេ សេយ្យាការេន វត្តមានរូបមេវ អាបត្តិ, ន កុសលាទិវសប្បវត្តំ ចិត្តន្តិ អាហ ‘‘អសញ្ចិច្ច…បេ… សហសេយ្យាទិវសេន អាបជ្ជតោ (បរិ. ៣២៣ អត្ថតោ សមានំ) អព្យាកតំ ហោតី’’តិ. តស្មិញ្ហិ ខណេ ឧដ្ឋាតព្ពេ ជាតេ អនុដ្ឋានតោ តទាការបវត្តោ រូបក្ខន្ធោវ អាបត្តិ.

‘‘អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ កុសលចិត្តោ វា អាបជ្ជតិ អកុសលាព្យាកតចិត្តោ វា’’តិ វចនតោ កុសលម្បិ អាបត្តាធិករណំ សិយាតិ ចេ? ន. យោ ហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ វុច្ចតិ, សោ តីសុ ចិត្តេសុ អញ្ញតរចិត្តសមង្គី ហុត្វា អាបជ្ជតិ, ន អញ្ញថាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘កុសលចិត្តោ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – បថវីខណនាទីសុ កុសលចិត្តក្ខណេ វីតិក្កមាទិវសេន បវត្តរូបសម្ភវតោ កុសលចិត្តោ វា តថាបវត្តរូបសង្ខាតំ អព្យាកតាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, តថា អព្យាកតចិត្តោ វា អព្យាកតរូបសង្ខាតំ អព្យាកតាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. បាណាតិបាតាទិំ អកុសលចិត្តោ វា អកុសលាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, រូបំ បនេត្ថ អព្ពោហារិកំ. សុបិនន្តេ ច បាណាតិបាតាទិំ ករោន្តោ សហសេយ្យាទិវសេន អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ អកុសលចិត្តោ អព្យាកតាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ.

កុសលចិត្តំ អាបជ្ជេយ្យាតិ ឯឡកលោមំ គហេត្វា កម្មដ្ឋានមនសិការេន តិយោជនំ អតិក្កមន្តស្ស បញ្ញត្តិំ អជានិត្វា បទសោ ធម្មំ វាចេន្តស្ស ច អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិយា កុសលចិត្តំ អាបជ្ជេយ្យ. ន ច តត្ថ វិជ្ជមានម្បិ កុសលចិត្តំ អាបត្តិយា អង្គន្តិ តស្មិំ វិជ្ជមានម្បិ កុសលចិត្តំ អាបត្តិយា អង្គំ ន ហោតិ, សយំ អាបត្តិ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ចលិតប្បវត្តានន្តិ ចលិតានំ បវត្តានញ្ច. ចលិតោ កាយោ, បវត្តា វាចា. អញ្ញតរមេវ អង្គន្តិ កាយវាចានំ អញ្ញតរមេវ អាបត្តីតិ អត្ថោ. តញ្ច រូបក្ខន្ធបរិយាបន្នត្តា អព្យាកតន្តិ ឥមិនា អព្យាកតមាបត្តាធិករណំ, នាញ្ញន្តិ ទស្សេតិ.

យទិ ឯវំ ‘‘សាបត្តិកស្ស, ភិក្ខវេ, និរយំ វា វទាមិ តិរច្ឆានយោនិំ វា’’តិ វចនតោ អព្យាកតស្សបិ វិបាកធម្មតា អាបជ្ជេយ្យាតិ? នាបជ្ជេយ្យ. អសញ្ចិច្ច អាបន្នា ហិ អាបត្តិយោ យាវ សោ ន ជានាតិ, តាវ អនន្តរាយករា, ជានិត្វា ឆាទេន្តោ បន ឆាទនប្បច្ចយា អញ្ញំ ទុក្កដសង្ខាតំ អកុសលមាបត្តាធិករណមាបជ្ជតិ, តញ្ច អកុសលសភាវត្តា សគ្គមោក្ខានំ អន្តរាយករណន្តិ សាបត្តិកស្ស អបាយគាមិតា វុត្តា. អព្យាកតំ បន អាបត្តាធិករណំ អវិបាកធម្មមេវាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. តេនេវ បោរាណគណ្ឋិបទេសុបិ ‘‘បុថុជ្ជនោ កល្យាណបុថុជ្ជនោ សេក្ខោ អរហាតិ ចត្តារោ បុគ្គលេ ទស្សេត្វា តេសុ អរហតោ អាបត្តាធិករណំ អព្យាកតមេវ, តថា សេក្ខានំ, តថា កល្យាណបុថុជ្ជនស្ស អសញ្ចិច្ច វីតិក្កមកាលេ អព្យាកតមេវ. ឥតរស្ស អកុសលម្បិ ហោតិ អព្យាកតម្បិ. យស្មា ចស្ស សញ្ចិច្ច វីតិក្កមកាលេ អកុសលមេវ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’ន្តិ. សព្ពត្ថ ឯវំ អព្យាកតន្តិ វិបាកាភាវមត្តំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ លិខិតំ. យញ្ច អាបត្តាធិករណំ អកុសលំ, តម្បិ ទេសិតំ វុដ្ឋិតំ វា អនន្តរាយករំ. យថា ហិ អរិយូបវាទកម្មំ អកុសលម្បិ សមានំ អច្ចយំ ទេសេត្វា ខមាបនេន បយោគសម្បត្តិបដិពាហិតត្តា អវិបាកធម្មតំ អាបន្នំ អហោសិកម្មំ ហោតិ, ឯវមិទម្បិ ទេសិតំ វុដ្ឋិតំ វា បយោគសម្បត្តិបដិពាហិតត្តា អវិបាកធម្មតាយ អហោសិកម្មភាវេន អនន្តរាយករំ ជាតំ. តេនេវ ‘‘សាបត្តិកស្ស, ភិក្ខវេ, និរយំ វា វទាមិ តិរច្ឆានយោនិំ វា’’តិ សាបត្តិកស្សេវ អបាយគាមិតា វុត្តា.

អធិករណវូបសមនសមថកថាវណ្ណនា

២២៨. វិវាទសង្ខាតេ អត្ថេ បច្ចត្ថិកា អត្ថបច្ចត្ថិកា.

២២៩. សម្មុខាវិនយស្មិន្តិ សម្មុខាវិនយភាវេ.

២៣០. អន្តរេនាតិ ការណេន.

២៣១. ឧព្ពាហិកាយ ខីយនកេ បាចិត្តិ ន វុត្តា តត្ថ ឆន្ទទានស្ស នត្ថិតាយ.

២៣៦. តស្ស ខោ តន្តិ ឯត្ថ ខោ តន្តិ និបាតមត្តំ.

២៣៨. ‘‘កា ច តត្ថ តស្សបាបិយសិកាយា’’តិ បោត្ថកេសុ លិខន្តិ. ‘‘កា ច តស្សបាបិយសិកា’’តិ ឯវំ បនេត្ថ បាឋោ វេទិតព្ពោ.

២៤២. កិច្ចាធិករណំ ឯកេន សមថេន សម្មតីតិ ឯត្ថ ‘‘កិច្ចមេវ កិច្ចាធិករណ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៨៦) វចនតោ អបលោកនកម្មាទីនមេតំ អធិវចនំ. តំ វិវាទាធិករណាទីនិ វិយ សមថេហិ សមេតព្ពំ ន ហោតិ, កិន្តុ សម្មុខាវិនយេន សម្បជ្ជតិ, តស្មា សម្មតីតិ ឯត្ថ សម្បជ្ជតីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សមថក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.