១. កម្មក្ខន្ធកំ

តជ្ជនីយកម្មកថាវណ្ណនា

១. ចូឡវគ្គស្ស បឋមេ កម្មក្ខន្ធកេ តាវ ‘‘យដ្ឋិំ បវេសយ, កុន្តេ បវេសយា’’តិអាទីសុ វិយ សហចរណញាយេន ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិអាទីសុ វិយ និស្សិតេសុ និស្សយវោហារវសេន វា បណ្ឌុកលោហិតកនិស្សិតា បណ្ឌុកលោហិតកសទ្ទេន វុត្តាតិ អាហ ‘‘តេសំ និស្សិតកាបិ បណ្ឌុកលោហិតកាត្វេវ បញ្ញាយន្តី’’តិ. បដិវទថាតិ បដិវចនំ ទេថ.

អធម្មកម្មទ្វាទសកកថាវណ្ណនា

៤. តីហិ អង្គេហិ សមន្នាគតន្តិ បច្ចេកំ សមុទិតេហិ វា តីហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ. ន ហិ តិណ្ណំ ឯវ អង្គានំ សមោធានេន អធម្មកម្មំ ហោតិ, ឯកេនបិ ហោតិយេវ. ‘‘អប្បដិញ្ញាយ កតំ ហោតីតិ លជ្ជិំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ កថិតំ.

ននុ ច ‘‘អទេសនាគាមិនិយា អាបត្តិយា កតំ ហោតី’’តិ ឥទំ បរតោ ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោ អាកង្ខមានោ សង្ឃោ តជ្ជនីយកម្មំ ករេយ្យ, អធិសីលេ សីលវិបន្នោ ហោតី’’តិ ឥមិនា វិរុជ្ឈតិ. អទេសនាគាមិនិំ អាបន្នោ ហិ ‘‘អធិសីលេ សីលវិបន្នោ’’តិ វុច្ចតីតិ? តត្ថ កេចិ វទន្តិ ‘‘តជ្ជនីយកម្មស្ស ហិ វិសេសេន ភណ្ឌនការកត្តំ អង្គ’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តំ បាឡិយា អាគតនិទានេន សមេតិ, តស្មា សព្ពតិកេសុបិ ភណ្ឌនំ អារោបេត្វា ភណ្ឌនបច្ចយា អាបន្នាបត្តិវសេន ឥទំ កម្មំ កាតព្ពំ. តស្មា ‘អធិសីលេ សីលវិបន្នោ’តិ ឯត្ថាបិ បុព្ពភាគេ វា បរភាគេ វា ចោទនាសារណាទិកាលេ ភណ្ឌនបច្ចយា អាបន្នាបត្តិវសេនេវ កាតព្ពំ, ន កេវលំ សង្ឃាទិសេសបច្ចយា កាតព្ព’’ន្តិ. អបរេ បន វទន្តិ ‘‘អទេសនាគាមិនិយាតិ ឥទំ បារាជិកាបត្តិំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សង្ឃាទិសេសំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘អទេសនាគាមិនិយាតិ បារាជិកាបត្តិយា វា សង្ឃាទិសេសាបត្តិយា វា’តិ វុត្តំ. តត្ថ សង្ឃាទិសេសាបត្តិយា វាតិ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ, ‘អធិសីលេ សីលវិបន្នោ’តិ ច ឥទំ សង្ឃាទិសេសំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បារាជិកំ. តស្មា បារាជិកាបត្តិបច្ចយា ន តជ្ជនីយកម្មំ កាតព្ពំ បយោជនាភាវា, សង្ឃាទិសេសបច្ចយា កាតព្ពន្តិ អយមត្ថោ សិទ្ធោ ហោតិ. សុក្កបក្ខេ ‘ទេសនាគាមិនិយា អាបត្តិយា កតំ ហោតី’តិ ឥមិនា វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន ឯកេន បរិយាយេន សង្ឃាទិសេសស្សបិ ទេសនាគាមិនីវោហារសម្ភវតោ’’តិ, តំ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ.

នប្បដិប្បស្សម្ភេតព្ពអដ្ឋារសកកថាវណ្ណនា

៨. លោមំ បាតេន្តីតិអាទិ សម្មាវត្តនាយ បរិយាយវចនំ.

និយស្សកម្មកថាវណ្ណនា

១១. និយស្សកម្មេ ‘‘និស្សាយ តេ វត្ថព្ពន្តិ គរុនិស្សយំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ឥតរ’’ន្តិ កេនចិ លិខិតំ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘និយស្សកម្មំ យស្មា ពាលវសេន ករីយតិ, តស្មា និស្សាយ វត្ថព្ពន្តិ និស្សយំ គាហាបេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ. អបិស្សូតិ ឯត្ថ សុឥតិ និបាតមត្តំ, ភិក្ខូ អបិ និច្ចព្យាវដា ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

បព្ពាជនីយកម្មកថាវណ្ណនា

២៩. បព្ពាជនីយកម្មេ តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សង្ឃោ បព្ពាជនីយកម្មំ បដិប្បស្សម្ភេតូតិ ឥទំ តេសុ វិព្ភមន្តេសុបិ បក្កមន្តេសុបិ សម្មាវត្តន្តេយេវ សន្ធាយ វុត្តំ.

បដិសារណីយកម្មកថាវណ្ណនា

៣៣. សុធម្មវត្ថុស្មិំ មច្ឆិកាសណ្ឌេតិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តត្ថ កិរ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.៧២ ចិត្តគហបតិវត្ថុ) ចិត្តោ គហបតិ បញ្ចវគ្គិយានំ អព្ភន្តរំ មហានាមត្ថេរំ បិណ្ឌាយ ចរមានំ ទិស្វា តស្ស ឥរិយាបថេ បសីទិត្វា បត្តំ អាទាយ គេហំ បវេសេត្វា ភោជេត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ ធម្មកថំ សុណន្តោ សោតាបត្តិផលំ បត្វា អចលសទ្ធោ ហុត្វា អម្ពាដកវនំ នាម អត្តនោ ឧយ្យានំ សង្ឃារាមំ កាតុកាមោ ថេរស្ស ហត្ថេ ឧទកំ បាតេត្វា និយ្យាតេសិ. តស្មិំ ខណេ ‘‘បតិដ្ឋិតំ ពុទ្ធសាសន’’ន្តិ ឧទកបរិយន្តំ កត្វា មហាបថវី កម្បិ, មហាសេដ្ឋិ ឧយ្យានេ មហាវិហារំ ការេសិ. តត្ថាយំ សុធម្មោ ភិក្ខុ អាវាសិកោ អហោសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អាយស្មា សុធម្មោ មច្ឆិកាសណ្ឌេ ចិត្តស្ស គហបតិនោ អាវាសិកោ ហោតី’’តិអាទិ. តត្ថ ធុវភត្តិកោតិ និច្ចភត្តិកោ.

អបរេន សមយេន ចិត្តស្ស គុណកថំ សុត្វា ភិក្ខុសហស្សេន សទ្ធិំ ទ្វេ អគ្គសាវកា តស្ស សង្គហំ កត្តុកាមា មច្ឆិកាសណ្ឌំ អគមំសុ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ថេរា’’តិអាទិ. ចិត្តោ គហបតិ តេសំ អាគមនំ សុត្វា អទ្ធយោជនមត្តំ បច្ចុគ្គន្ត្វា តេ អាទាយ អត្តនោ វិហារំ បវេសេត្វា អាគន្តុកវត្តំ កត្វា ‘‘ភន្តេ, ថោកំ ធម្មកថំ សោតុកាមោម្ហី’’តិ ធម្មសេនាបតិំ យាចិ. អថ នំ ថេរោ ‘‘ឧបាសក, អទ្ធានេនាម្ហា កិលន្តរូបា, អបិច ថោកំ សុណាហី’’តិ តស្ស ធម្មកថំ កថេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ ចិត្តំ គហបតិំ អាយស្មា សារិបុត្តោ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសី’’តិអាទិ. សោ ថេរស្ស ធម្មកថំ សុណន្តោវ អនាគាមិផលំ បាបុណិ.

៤១. នាសក្ខិ ចិត្តំ គហបតិំ ខមាបេតុន្តិ សោ តត្ថ គន្ត្វា ‘‘គហបតិ, មយ្ហមេវ សោ ទោសោ, ខមាហិ មេ’’តិ វត្វាបិ ‘‘នាហំ ខមាមី’’តិ តេន បដិក្ខិត្តោ មង្កុភូតោ តំ ខមាបេតុំ នាសក្ខិ. បុនទេវ សត្ថុ សន្តិកំ បច្ចាគមាសិ. សត្ថា ‘‘នាស្ស ឧបាសកោ ខមិស្សតី’’តិ ជានន្តោបិ ‘‘មានថទ្ធោ ឯស តិំសយោជនំ គន្ត្វាវ បច្ចាគច្ឆតូ’’តិ ខមនុបាយំ អនាចិក្ខិត្វាវ ឧយ្យោជេសិ. អថស្ស បុន អាគតកាលេ និហតមានស្ស អនុទូតំ ទត្វា ‘‘គច្ឆ, ឥមិនា សទ្ធិំ គន្ត្វា ឧបាសកំ ខមាបេហី’’តិ វត្វា ‘‘សមណេន នាម ‘មយ្ហំ វិហារោ, មយ្ហំ និវាសដ្ឋានំ, មយ្ហំ ឧបាសកោ, មយ្ហំ ឧបាសិកា’តិ មានំ វា ឥស្សំ វា កាតុំ ន វដ្ដតិ. ឯវំ ករោន្តស្ស ហិ ឥច្ឆាមានាទយោ កិលេសា វឌ្ឍន្តី’’តិ ឱវទន្តោ –

‘‘អសន្តំ ភាវនមិច្ឆេយ្យ, បុរេក្ខារញ្ច ភិក្ខុសុ;

អាវាសេសុ ច ឥស្សរិយំ, បូជា បរកុលេសុ ច.

‘‘មមេវ កត មញ្ញន្តុ, គិហី បព្ពជិតា ឧភោ;

មមេវាតិវសា អស្សុ, កិច្ចាកិច្ចេសុ កិស្មិចិ;

ឥតិ ពាលស្ស សង្កប្បោ, ឥច្ឆា មានោ ច វឌ្ឍតី’’តិ. (ធ. ប. ៧៣-៧៤) –

ធម្មបទេ ឥមា គាថា អភាសិ.

សុធម្មត្ថេរោបិ ឥមំ ឱវាទំ សុត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បទក្ខិណំ កត្វា តេន អនុទូតេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ គន្ត្វា ឧបាសកស្ស ចក្ខុបថេ អាបត្តិំ បដិករិត្វា ឧបាសកំ ខមាបេសិ. សោ ឧបាសកេន ‘‘ខមាមហំ ភន្តេ, សចេ មយ្ហំ ទោសោ អត្ថិ, ខមថ មេ’’តិ បដិខមាបិតោ សត្ថារា ទិន្នឱវាទេ ឋត្វា កតិបាហេនេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ.

អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខេបនីយកម្មកថាវណ្ណនា

៥០. តស្សា អទស្សនេយេវ កម្មំ កាតព្ពន្តិ តស្សា អទស្សនេយេវ ឧក្ខេបនីយកម្មំ កាតព្ពំ. តជ្ជនីយាទិកម្មំ បន អាបត្តិំ អារោបេត្វា តស្សា អទស្សនេ អប្បដិកម្មេ វា ភណ្ឌនការកាទិអង្គេហិ កាតព្ពំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

កម្មក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.