១០. កោសម្ពកក្ខន្ធកំ

កោសម្ពកវិវាទកថាវណ្ណនា

៤៥១. កោសម្ពកក្ខន្ធកេ សចេ ហោតិ, ទេសេស្សាមីតិ សុព្ពចតាយ សិក្ខាកាមតាយ ច អាបត្តិំ បស្សិ. នត្ថិ អាបត្តីតិ អនាបត្តិបក្ខោបិ ឯត្ថ សម្ភវតីតិ អធិប្បាយេនាហ. សា បនាបត្តិ ឯវ. តេនាហ ‘‘សោ តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិ អហោសី’’តិ.

៤៥៣-៤៥៤. សម្ភមអត្ថវសេនាតិ តុរិតត្ថវសេន. ‘‘អការណេ តុម្ហេហិ សោ ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តោ’’តិ វទេយ្យាតិ យស្មា បុព្ពេ វិនយធរស្ស វចនេន ‘‘សចេ អាបត្តិ ហោតិ, ទេសេស្សាមី’’តិ អនេន បដិញ្ញាតំ, ឥទានិបិ តស្សេវ វចនេន ‘‘អសញ្ចិច្ច អស្សតិយា កតត្តា នត្ថេត្ថ អាបត្តី’’តិ អនាបត្តិសញ្ញី, តស្មា ‘‘អការណេ តុម្ហេហិ សោ ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តោ’’តិ ឧក្ខេបកេ ភិក្ខូ យទិ វទេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. ឧក្ខិត្តានុវត្តកេ វា ‘‘តុម្ហេ អាបត្តិំ អាបន្នា’’តិ វទេយ្យាតិ យស្មា វត្ថុជាននចិត្តេនាយំ សចិត្តកា អាបត្តិ, អយញ្ច ឧទកាវសេសេ ឧទកាវសេសសញ្ញី, តស្មា សាបត្តិកស្សេវ ‘‘តុម្ហេ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆថា’’តិ អធិប្បាយេន ‘‘តុម្ហេ អាបត្តិំ អាបន្នា’’តិ ឧក្ខិត្តានុវត្តកេ វទេយ្យ.

៤៥៥-៤៥៦. កម្មំ កោបេតីតិ ‘‘នានាសំវាសកចតុត្ថោ ចេ, ភិក្ខវេ, កម្មំ ករេយ្យ, អកម្មំ ន ច ករណីយ’’ន្តិអាទិវចនតោ (មហាវ. ៣៨៩) សចេ សង្ឃោ តំ គណបូរកំ កត្វា កម្មំ ករេយ្យ, អយំ តត្ថ និសិន្នោបិ តំ កម្មំ កោបេតីតិ អធិប្បាយោ. ឧបចារំ មុញ្ចិត្វាតិ ឯត្ថ ឧបចារោ នាម អញ្ញមញ្ញំ ហត្ថេន បាបុណនដ្ឋានំ.

៤៥៧. ភណ្ឌនជាតាតិអាទីសុ កលហស្ស បុព្ពភាគោ ភណ្ឌនំ នាម, តំ ជាតំ ឯតេសន្តិ ភណ្ឌនជាតា, ហត្ថបរាមាសាទិវសេន មត្ថកំ បត្តោ កលហោ ជាតោ ឯតេសន្តិ កលហជាតា, វិរុទ្ធវាទភូតំ វាទំ អាបន្នាតិ វិវាទាបន្នា. មុខសត្តីហីតិ វាចាសត្តីហិ. វិតុទន្តាតិ វិជ្ឈន្តា. ភគវន្តំ ឯតទវោចាតិ ‘‘ឥធ, ភន្តេ, កោសម្ពិយំ ភិក្ខូ ភណ្ឌនជាតា’’តិអាទិវចនំ អវោច, តញ្ច ខោ នេវ បិយកម្យតាយ, ន ភេទាធិប្បាយេន, អថ ខោ អត្ថកាមតាយ ហិតកាមតាយ. សាមគ្គីការកោ កិរេស ភិក្ខុ, តស្មាស្ស ឯតទហោសិ ‘‘យថា ឥមេ ភិក្ខូ វិវាទំ អារទ្ធា, ន សក្កា មយា, នាបិ អញ្ញេន ភិក្ខុនា សមគ្គេ កាតុំ, អប្បេវ នាម សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលោ ភគវា សយំ វា គន្ត្វា អត្តនោ វា សន្តិកំ បក្កោសាបេត្វា ឯតេសំ ភិក្ខូនំ ខន្តិមេត្តាបដិសំយុត្តំ សារណីយធម្មទេសនំ កថេត្វា សាមគ្គិំ ករេយ្យា’’តិ អត្ថកាមតាយ ហិតកាមតាយ គន្ត្វា អវោច. តស្មា ឯវមាហាតិ អត្ថកាមត្តា ឯវមាហ, ន ភគវតោ វចនំ អនាទិយន្តោ. យេ បន តទា សត្ថុ វចនំ ន គណ្ហិំសុ, តេ កិញ្ចិ អវត្វា តុណ្ហីភូតា មង្កុភូតា អដ្ឋំសុ, តស្មា ឧភយេសម្បិ សត្ថរិ អគារវបដិបត្តិ នាហោសិ.

កោសម្ពកវិវាទកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទីឃាវុវត្ថុកថាវណ្ណនា

៤៥៨. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិអាទីសុ ភូតបុព្ពន្តិ ឥទំ ភគវា បថវីគតំ និធិំ ឧទ្ធរិត្វា បុរតោ រាសិំ ករោន្តោ វិយ ភវបដិច្ឆន្នំ បុរាវុត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ. អឌ្ឍោតិ ឥស្សរោ. យោ កោចិ អត្តនោ សន្តកេន វិភវេន អឌ្ឍោ ហោតិ, អយំ បន ន កេវលំ អឌ្ឍោយេវ, មហទ្ធនោ មហតា អបរិមាណសង្ខេន ធនេន សមន្នាគតោតិ អាហ ‘‘មហទ្ធនោ’’តិ. ភុញ្ជិតព្ពតោ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ វិសេសតោ កាមា ភោគា នាម, តស្មា បញ្ចកាមគុណវសេន មហន្តា ឧឡារា ភោគា អស្សាតិ មហាភោគោ. មហន្តំ សេនាពលញ្ចេវ ថាមពលញ្ច ឯតស្សាតិ មហព្ពលោ. មហន្តោ ហត្ថិអស្សាទិវាហនោ ឯតស្សាតិ មហាវាហនោ. មហន្តំ វិជិតំ រដ្ឋំ ឯតស្សាតិ មហាវិជិតោ. បរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោតិ កោសោ វុច្ចតិ ភណ្ឌាគារសារគព្ភោ, កោដ្ឋំ វុច្ចតិ ធញ្ញស្ស អាឋបនដ្ឋានំ, កោដ្ឋភូតំ អគារំ កោដ្ឋាគារំ, និទហិត្វា ឋបិតេន ធនេន បរិបុណ្ណកោសោ ធញ្ញានញ្ច បរិបុណ្ណកោដ្ឋាគារោតិ អត្ថោ.

អថ វា ចតុព្ពិធោ កោសោ ហត្ថី អស្សា រថា បត្តីតិ. យថា ហិ អសិនោ តិក្ខភាវបរិបាលកោ បរិច្ឆទោ ‘‘កោសោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ រញ្ញោ តិក្ខភាវបរិបាលកត្តា ចតុរង្គិនី សេនា ‘‘កោសោ’’តិ វុច្ចតិ. តិវិធំ កោដ្ឋាគារំ ធនកោដ្ឋាគារំ ធញ្ញកោដ្ឋាគារំ វត្ថកោដ្ឋាគារន្តិ. តំ សព្ពម្បិ បរិបុណ្ណមស្សាតិ បរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោ. ចតុរង្គិនិំ សេនន្តិ ហត្ថិអស្សរថបត្តិសង្ខាតេហិ ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ សេនំ. សន្នយ្ហិត្វាតិ ចម្មបដិមុញ្ចនាទីហិ សន្នាហំ ការេត្វា. អព្ភុយ្យាសីតិ អភិឧយ្យាសិ, អភិមុខោ ហុត្វា និក្ខមីតិ អត្ថោ. ឯកសង្ឃាតម្បីតិ ឯកប្បហារម្បិ. ធោវនន្តិ ធោវនុទកំ. បរិនេត្វាតិ នីហរិត្វា. ‘‘អនត្ថទោ’’តិ វត្តព្ពេ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា ‘‘អនត្ថតោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ.

៤៦៤. វគ្គភាវេន វា បុថុ នានា សទ្ទោ អស្សាតិ បុថុសទ្ទោ. សមជនោតិ ភណ្ឌនេ សមជ្ឈាសយោ ជនោ. តត្ថាតិ តស្មិំ ជនកាយេ. អហំ ពាលោតិ ន មញ្ញិត្ថាតិ ពាលលក្ខណេ ឋិតោបិ ‘‘អហំ ពាលោ’’តិ ន មញ្ញិ. ភិយ្យោ ចាតិ អត្តនោ ពាលភាវស្ស អជាននតោ ភិយ្យោ ច ភណ្ឌនស្ស ឧបរិផោដោ វិយ សង្ឃភេទស្ស អត្តនោ ការណភាវម្បិ ឧប្បជ្ជមានំ ន មញ្ញិត្ថ នាញ្ញាសិ.

កលហវសេន បវត្តវាចាយេវ គោចរា ឯតេសន្តិ វាចាគោចរា. មុខាយាមន្តិ វិវទនវសេន មុខំ អាយាមេត្វា ភាណិនោ. ន តំ ជានន្តីតិ តំ កលហំ ន ជានន្តិ. កលហំ ករោន្តោ ច តំ ន ជានន្តោ នាម នត្ថិ. យថា បន ន ជានន្តិ, តំ ទស្សេតុំ អាហ ‘‘ឯវំ សាទីនវោ អយ’’ន្តិ, អយំ កលហោ នាម អត្តនោ បរេសញ្ច អត្ថហាបនតោ អនត្ថុប្បាទនតោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សម្បរាយេ ច សាទីនវោ សទោសោតិ អត្ថោ. តំ ន ជានន្តីតិ តំ កលហំ ន ជានន្តិ. កថំ ន ជានន្តីតិ អាហ ‘‘ឯវំ សាទីនវោ អយ’’ន្តិ, ‘‘ឯវំ សាទីនវោ អយំ កលហោ’’តិ ឯវំ តំ កលហំ ន ជានន្តីតិ អត្ថោ.

អក្កោច្ឆិ មន្តិអាទីសុ អក្កោច្ឆីតិ អក្កោសិ. អវធីតិ បហរិ. អជិនីតិ កូដសក្ខិឱតារណេន វា វាទបដិវាទេន វា ករណុត្តរិយករណេន វា អជេសិ. អហាសីតិ មម សន្តកំ បត្តាទីសុ កិញ្ចិទេវ អវហរិ. យេ ច តន្តិ យេ កេចិ ទេវា វា មនុស្សា វា គហដ្ឋា វា បព្ពជិតា វា តំ ‘‘អក្កោច្ឆិ ម’’ន្តិអាទិវត្ថុកំ កោធំ សកដធុរំ វិយ នទ្ធិនា បូតិមច្ឆាទីនិ វិយ ច កុសាទីហិ បុនប្បុនំ វេឋេន្តា ឧបនយ្ហន្តិ ឧបនាហវសេន អនុពន្ធន្តិ, តេសំ សកិំ ឧប្បន្នំ វេរំ ន សម្មតីតិ អត្ថោ.

យេ ច តំ នុបនយ្ហន្តីតិ អស្សតិយា អមនសិការវសេន វា កម្មបច្ចវេក្ខណាទិវសេន វា យេ តំ អក្កោសាទិវត្ថុកំ កោធំ ‘‘តយាបិ កោចិ និទ្ទោសោ បុរិមភវេ អក្កុដ្ឋោ ភវិស្សតិ, បហដោ ភវិស្សតិ, កូដសក្ខិំ ឱតារេត្វា ជិតោ ភវិស្សតិ, កស្សចិ តេ បសយ្ហ កិញ្ចិ អច្ឆិន្នំ ភវិស្សតិ, តស្មា និទ្ទោសោ ហុត្វាបិ អក្កោសាទីនិ បាបុណាសី’’តិ ឯវំ ន ឧបនយ្ហន្តិ, តេសុ បមាទេន ឧប្បន្នម្បិ វេរំ ឥមិនា អនុបនយ្ហនេន និរិន្ធនោ វិយ ជាតវេទោ ឧបសម្មតិ.

ន ហិ វេរេន វេរានីតិ យថា ហិ ខេឡសិង្ឃាណិកាទិអសុចិមក្ខិតំ ឋានំ តេហេវ អសុចីហិ ធោវន្តោ សុទ្ធំ និគ្គន្ធំ កាតុំ ន សក្កោតិ, អថ ខោ តំ ឋានំ ភិយ្យោសោ មត្តាយ អសុទ្ធតរញ្ច ទុគ្គន្ធតរញ្ច ហោតិ, ឯវមេវ អក្កោសន្តំ បច្ចក្កោសន្តោ បហរន្តំ បដិបហរន្តោ វេរេន វេរំ វូបសមេតុំ ន សក្កោតិ, អថ ខោ ភិយ្យោ វេរមេវ ករោតិ. ឥតិ វេរានិ នាម វេរេន កិស្មិញ្ចិបិ កាលេ ន សម្មន្តិ, អថ ខោ វឌ្ឍន្តិយេវ. អវេរេន ច សម្មន្តីតិ យថា បន តានិ ខេឡាទីនិ អសុចីនិ វិប្បសន្នេន ឧទកេន ធោវិយមានានិ នស្សន្តិ, តំ ឋានំ សុទ្ធំ ហោតិ និគ្គន្ធំ, ឯវមេវ អវេរេន ខន្តិមេត្តោទកេន យោនិសោមនសិការេន បដិសង្ខានេន បច្ចវេក្ខណេន វេរានិ វូបសម្មន្តិ បដិប្បស្សម្ភន្តិ អភាវំ គច្ឆន្តិ. ឯស ធម្មោ សនន្តនោតិ ឯស អវេរេន វេរូបសមនសង្ខាតោ បោរាណកោ ធម្មោ សព្ពេសំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធខីណាសវានំ គតមគ្គោ.

ន ជានន្តីតិ អនិច្ចសញ្ញំ ន បច្ចុបដ្ឋាបេន្តីតិ អធិប្បាយោ. តតោ សម្មន្តិ មេធគាតិ តតោ តស្មា ការណា មេធគា កលហា សម្មន្តិ វូបសមំ គច្ឆន្តិ. កថំ តេ សម្មន្តីតិ អាហ ‘‘ឯវញ្ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ឯវញ្ហិ តេ ជានន្តាតិ តេ បណ្ឌិតា ‘‘មយំ មច្ចុសមីបំ គច្ឆាមា’’តិ ឯវំ ជានន្តា យោនិសោមនសិការំ ឧប្បាទេត្វា មេធគានំ កលហានំ វូបសមាយ បដិបជ្ជន្តិ, អថ នេសំ តាយ បដិបត្តិយា តេ មេធគា សម្មន្តីតិ អធិប្បាយោ.

តេសម្បិ ហោតិ សង្គតីតិ យេ មាតាបិតូនំ អដ្ឋីនិ ឆិន្ទន្តិ, បាណេ ហរន្តិ, គវាទីនិ ច បសយ្ហ គណ្ហន្តិ, ឯវំ រដ្ឋំ វិលុម្បមានានំ តេសម្បិ សង្គតិ ហោតិ, កិមង្គំ បន តុម្ហាកំ ន សិយាតិ អធិប្បាយោ.

វណ្ណាវណ្ណទីបនត្ថំ វុត្តាតិ ‘‘ពាលសហាយតាយ ឥមេ ភិក្ខូ កលហបសុតា, បណ្ឌិតសហាយានំ បន ឥទំ ន សិយា’’តិ បណ្ឌិតសហាយស្ស ពាលសហាយស្ស ច វណ្ណាវណ្ណទីបនត្ថំ វុត្តា. និបកន្តិ នេបក្កបញ្ញាយ សមន្នាគតំ. សាធុវិហារិ ធីរន្តិ ភទ្ទកវិហារិំ បណ្ឌិតំ. បាកដបរិស្សយេ ច បដិច្ឆន្នបរិស្សយេ ច អភិភវិត្វាតិ សីហព្យគ្ឃាទយោ បាកដបរិស្សយេ ច រាគភយទោសភយាទយោ បដិច្ឆន្នបរិស្សយេ ចាតិ សព្ពេវ បរិស្សយេ អភិភវិត្វា.

ឯកកា ចរិំសូតិ ‘‘ឥទំ រជ្ជំ នាម មហន្តំ បមាទដ្ឋានំ, កិំ អម្ហាកំ រជ្ជេន ការិតេនា’’តិ រដ្ឋំ បហាយ តតោ មហាអរញ្ញំ បវិសិត្វា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឯកកា ចរិំសូតិ អត្ថោ.

ឯកស្ស ចរិតំ សេយ្យោតិ បព្ពជិតស្ស បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ ឯកីភាវាភិរតស្ស ឯកកស្សេវ ចរិតំ សេយ្យោតិ អត្ថោ. នត្ថិ ពាលេ សហាយតាតិ ចូឡសីលំ មជ្ឈិមសីលំ មហាសីលំ ទស កថាវត្ថូនិ តេរស ធុតគុណា វិបស្សនាញាណំ ចត្តារោ មគ្គា ចត្តារិ ផលានិ តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា អមតមហានិព្ពានន្តិ អយំ សហាយតា នាម, សា ពាលំ និស្សាយ អធិគន្តុំ ន សក្កាតិ នត្ថិ ពាលេ សហាយតា. មាតង្គោ អរញ្ញេ មាតង្គរញ្ញេតិ សរលោបេន សន្ធិ. ‘‘មាតង្គរញ្ញោ’’តិបិ បាឋោ, អរញ្ញកោ មាតង្គោ វិយាតិ អត្ថោ. មាតង្គ-សទ្ទេនេវ ហត្ថិភាវស្ស វុត្តត្តា នាគវចនំ តស្ស មហត្តវិភាវនត្ថន្តិ អាហ ‘‘នាគោតិ មហន្តាធិវចនមេត’’ន្តិ. មហន្តបរិយាយោ ហិ នាគ-សទ្ទោ ហោតិ ‘‘ឯតំ នាគស្ស នាគេន, ឦសាទន្តស្ស ហត្ថិនោ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ៣៥).

ទីឃាវុវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពាលកលោណកគមនកថាវណ្ណនា

៤៦៥. ពាលកលោណការគាមោតិ ឧបាលិគហបតិស្ស ឯវំនាមកោ ភោគគាមោ. តេនុបសង្កមីតិ ធម្មសេនាបតិមហាមោគ្គល្លានត្ថេរេសុ វា អសីតិមហាសាវកេសុ វា អន្តមសោ ធម្មភណ្ឌាគារិកំ អានន្ទត្ថេរម្បិ កញ្ចិ អនាមន្តេត្វា សយមេវ បត្តចីវរមាទាយ អនីកនិស្សដោ ហត្ថី វិយ យូថនិស្សដោ កាឡសីហោ វិយ វាតច្ឆិន្នោ វលាហកោ វិយ ច ឯកកោវ ឧបសង្កមិ. កស្មា ឧបសង្កមិ? គណេ កិរស្ស អាទីនវំ ទិស្វា ឯកវិហារិំ ភិក្ខុំ បស្សិតុកាមតា ឧទបាទិ, តស្មា សីតាទិបីឡិតោ ឧណ្ហាទិំ បត្ថយមានោ វិយ ឧបសង្កមិ. អថ វា ភគវតា សោ អាទីនវោ បគេវ បរិញ្ញាតោ, ន តេន សត្ថា និព្ពិន្នោ, តស្មិំ បន អន្តោវស្សេ កេចិ ពុទ្ធវេនេយ្យា នាហេសុំ, តេន អញ្ញត្ថ គមនំ តេសំ ភិក្ខូនំ ទមនុបាយោតិ បាលិលេយ្យកំ ឧទ្ទិស្ស គច្ឆន្តោ ឯកវិហារិំ អាយស្មន្តំ ភគុំ សម្បហំសេតុំ តត្ថ គតោ. ឯវំ គតេ ច សត្ថរិ បញ្ចសតា ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាហំសុ ‘‘អាវុសោ អានន្ទ សត្ថា ឯកកោវ គតោ, មយំ អនុពន្ធិស្សាមា’’តិ. ‘‘អាវុសោ, យទា ភគវា សាមំ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ អនាមន្តេត្វា ឧបដ្ឋាកេ អនបលោកេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ អទុតិយោ គច្ឆតិ, តទា ឯកចារិកំ ចរិតុំ ភគវតោ អជ្ឈាសយោ, សាវកេន នាម សត្ថុ អជ្ឈាសយានុរូបំ បដិបជ្ជិតព្ពំ, តស្មា ន ឥមេសុ ទិវសេសុ ភគវា អនុគន្តព្ពោ’’តិ និវារេសិ, សយម្បិ នានុគញ្ឆិ. ធម្មិយា កថាយាតិ ឯកីភាវេ អានិសំសបដិសំយុត្តាយ ធម្មកថាយ.

ពាលកលោណកគមនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បាចីនវំសទាយគមនកថាវណ្ណនា

៤៦៦. យេន បាចីនវំសទាយោតិ តត្ថ កស្មា ឧបសង្កមិ? យថា នាម ជិឃច្ឆិតស្ស ភោជនេ, បិបាសិតស្ស បានីយេ, សីតេន ផុដ្ឋស្ស ឧណ្ហេ, ឧណ្ហេន ផុដ្ឋស្ស សីតេ, ទុក្ខិតស្ស សុខេ អភិរុចិ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវមេវ ភគវតោ កោសម្ពកេ ភិក្ខូ អញ្ញមញ្ញំ វិវាទាបន្នេ អសមគ្គវាសំ វសន្តេ, សមគ្គវាសំ វសន្តេ អាវជ្ជេន្តស្ស ឥមេ តយោ កុលបុត្តា អាបាថមាគមិំសុ, អថ នេសំ បគ្គណ្ហិតុកាមោ ឧបសង្កមិ ‘‘ឯវាយំ បដិបត្តិអនុក្កមេន កោសម្ពកានំ ភិក្ខូនំ វិនយនូបាយោ ហោតី’’តិ. វិហរន្តីតិ សាមគ្គិរសំ អនុភវមានា វិហរន្តិ.

ទាយបាលោតិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៣២៥) អរញ្ញបាលោ. សោ អរញ្ញំ យថា ឥច្ឆិតិច្ឆិតប្បទេសេន មនុស្សា បវិសិត្វា តត្ថ បុប្ផំ វា ផលំ វា និយ្យាសំ វា ទព្ពសម្ភារំ វា ន ហរន្តិ, ឯវំ វតិយា បរិក្ខិត្តស្ស អរញ្ញស្ស យោជិតេ ទ្វារេ និសីទិត្វា អរញ្ញំ រក្ខតិ, តស្មា ‘‘ទាយបាលោ’’តិ វុត្តោ. អត្តកាមរូបា វិហរន្តីតិ អត្តនោ ហិតំ កាមយមានសភាវា ហុត្វា វិហរន្តិ. យោ ហិ ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វាបិ វេជ្ជកម្មទូតកម្មបហិណគមនាទីនំ វសេន ឯកវីសតិអនេសនាហិ ជីវិកំ កប្បេតិ, អយំ ន អត្តកាមរូបោ នាម. យោ បន ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វា ឯកវីសតិអនេសនំ បហាយ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ បតិដ្ឋាយ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សប្បាយធុតង្គំ អធិដ្ឋាយ អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ ចិត្តរុចិយំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គាមន្តំ បហាយ អរញ្ញំ បវិសិត្វា សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ កុរុមានោ វិចរតិ, អយំ អត្តកាមោ នាម. តេបិ តយោ កុលបុត្តា ឯវរូបា អហេសុំ. តេន វុត្តំ ‘‘អត្តកាមរូបា វិហរន្តី’’តិ.

មា តេសំ អផាសុមកាសីតិ តេសំ អផាសុកំ មា អកាសីតិ ភគវន្តំ វារេសិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘ឥមេ កុលបុត្តា សមគ្គា វិហរន្តិ, ឯកច្ចស្ស ច គតដ្ឋានេ ភណ្ឌនកលហវិវាទា វត្តន្តិ, តិខិណសិង្គោ ចណ្ឌគោណោ វិយ ឱវិជ្ឈន្តោ វិចរតិ, អថេកមគ្គេន ទ្វិន្នំ គមនំ ន ហោតិ, កទាចិ អយម្បិ ឯវំ ករោន្តោ ឥមេសំ កុលបុត្តានំ សមគ្គវាសំ ភិន្ទេយ្យ, បាសាទិកោ ច បនេស សុវណ្ណវណ្ណោ រសគិទ្ធោ មញ្ញេ, គតកាលតោ បដ្ឋាយ បណីតទាយកានំ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកានំ វណ្ណកថនាទីហិ ឥមេសំ កុលបុត្តានំ អប្បមាទវិហារំ ភិន្ទេយ្យ, វសនដ្ឋានានិ ចាបិ ឯតេសំ កុលបុត្តានំ និពទ្ធានិ បរិច្ឆិន្នានិ តិស្សោវ បណ្ណសាលា តយោ ចង្កមា តីណិ ទិវាដ្ឋានានិ តីណិ មញ្ចបីឋានិ, អយំ បន សមណោ មហាកាយោ វុឌ្ឍតរោ មញ្ញេ ភវិស្សតិ, សោ អកាលេ ឥមេ កុលបុត្តេ សេនាសនា វុដ្ឋបេស្សតិ, ឯវំ សព្ពថាបិ ឯតេសំ អផាសុ ភវិស្សតី’’តិ. តំ អនិច្ឆន្តោ ‘‘មា តេសំ អផាសុមកាសី’’តិ ភគវន្តំ វារេតិ.

កិំ បនេស ជានន្តោ វារេសិ អជានន្តោតិ? អជានន្តោ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហិ នាម យទា អនេកភិក្ខុសហស្សបរិវារោ ព្យាមប្បភាយ អសីតិអនុព្យញ្ជនេហិ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណសិរិយា ច ពុទ្ធានុភាវំ ទស្សេន្តោ វិចរតិ, តទា ‘‘កោ ឯសោ’’តិ អបុច្ឆិត្វាវ ជានិតព្ពោ ហោតិ. តទា បន ភគវា ‘‘មាស្សុ កោចិ មម ពុទ្ធានុភាវំ អញ្ញាសី’’តិ តថារូបេន ឥទ្ធាភិសង្ខារេន សព្ពម្បិ តំ ពុទ្ធានុភាវំ ចីវរគព្ភេន វិយ បដិច្ឆាទេត្វា វលាហកគព្ភេន បដិច្ឆន្នោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ សយមេវ បត្តចីវរមាទាយ អញ្ញាតកវេសេន អគមាសិ. ឥតិ តំ អជានន្តោវ ទាយបាលោ វារេសិ.

ឯតទវោចាតិ ថេរោ កិរ ‘‘មា សមណា’’តិ ទាយបាលស្ស កថំ សុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘មយំ តយោ ជនា ឥធ វិហរាម, អញ្ញោ បព្ពជិតោ នាម នត្ថិ, អយញ្ច ទាយបាលោ បព្ពជិតេន វិយ សទ្ធិំ កថេតិ, កោ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ ទិវាដ្ឋានតោ ឧដ្ឋាយ ទ្វារេ ឋត្វា មគ្គំ ឱលោកេន្តោ ភគវន្តំ អទ្ទស. ភគវាបិ ថេរស្ស សហ ទស្សនេនេវ សរីរោភាសំ មុញ្ចិ, អសីតិអនុព្យញ្ជនវិរាជិតា ព្យាមប្បភា បសារិតសុវណ្ណបដោ វិយ វិរោចិត្ថ. ថេរោ ‘‘អយំ ទាយបាលោ ផណកតអាសីវិសំ គីវាយ គហេតុំ ហត្ថំ បសារេន្តោ វិយ លោកេ អគ្គបុគ្គលេន សទ្ធិំ កថេន្តោវ ន ជានាតិ, អញ្ញតរភិក្ខុនា វិយ សទ្ធិំ កថេតី’’តិ និវារេន្តោ ឯតំ ‘‘មាវុសោ, ទាយបាលា’’តិអាទិវចនំ អវោច.

តេនុបសង្កមីតិ កស្មា ភគវតោ បច្ចុគ្គមនំ អកត្វាវ ឧបសង្កមិ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘មយំ តយោ ជនា សមគ្គវាសំ វសាម, សចាហំ ឯកកោវ បច្ចុគ្គមនំ ករិស្សាមិ, សមគ្គវាសោ នាម ន ភវិស្សតិ, បិយមិត្តេ គហេត្វាវ បច្ចុគ្គមនំ ករិស្សាមិ. យថា ច ភគវា មយ្ហំ បិយោ, ឯវំ សហាយានម្បិ មេ បិយោ’’តិ តេហិ សទ្ធិំ បច្ចុគ្គមនំ កាតុកាមោ សយំ អកត្វា ឧបសង្កមិ. កេចិ បន ‘‘តេសំ ថេរានំ បណ្ណសាលទ្វារេ ចង្កមនកោដិយា ភគវតោ អាគមនមគ្គោ ហោតិ, តស្មា ថេរោ តេសំ សញ្ញំ ទទមានោវ គតោ’’តិ វទន្តិ. អភិក្កមថាតិ ឥតោ អាគច្ឆថ. បាទេ បក្ខាលេសីតិ វិកសិតបទុមសន្និភេហិ ជាលហត្ថេហិ មណិវណ្ណំ ឧទកំ គហេត្វា សុវណ្ណវណ្ណេសុ បិដ្ឋិបាទេសុ ឧទកំ អាសិញ្ចិត្វា បាទេន បាទំ ឃំសេន្តោ បក្ខាលេសិ. ពុទ្ធានំ កាយេ រជោជល្លំ នាម ន ឧបលិម្បតិ, កស្មា បក្ខាលេសីតិ? សរីរស្ស ឧតុគ្គហណត្ថំ តេសញ្ច ចិត្តសម្បហំសនត្ថំ. អម្ហេហិ អភិហដេន ឧទកេន ភគវា បាទេ បក្ខាលេសិ, បរិភោគំ អកាសីតិ តេសំ ភិក្ខូនំ ពលវសោមនស្សវសេន ចិត្តំ បីណិតំ ហោតិ, តស្មា បក្ខាលេសិ.

អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ភគវា ឯតទវោចាតិ សោ កិរ តេសំ វុឌ្ឍតរោ, តស្ស សង្គហេ កតេ សេសានំ កតោវ ហោតីតិ ថេរញ្ញេវ ឯតំ ‘‘កច្ចិ វោ អនុរុទ្ធា’’តិអាទិវចនំ អវោច. អនុរុទ្ធាតិ វា ឯកសេសនយេន វុត្តំ វិរូបេកសេសស្សបិ ឥច្ឆិតព្ពត្តា, ឯវញ្ច កត្វា ពហុវចននិទ្ទេសោ ច សមត្ថិតោ ហោតិ. កច្ចីតិ បុច្ឆនត្ថេ និបាតោ. វោតិ សាមិវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កច្ចិ អនុរុទ្ធា តុម្ហាកំ ខមនីយំ, ឥរិយាបថោ វោ ខមតិ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ វោ ជីវិតំ យាបេតិ ឃដិយតិ, កច្ចិ បិណ្ឌកេន ន កិលមថ, កច្ចិ តុម្ហាកំ សុលភបិណ្ឌំ, សម្បត្តេ វោ ទិស្វា មនុស្សា ឧឡុង្កយាគុំ វា កដច្ឆុភិក្ខំ វា ទាតព្ពំ មញ្ញន្តីតិ ភិក្ខាចារវត្តំ បុច្ឆតិ. កស្មា? យស្មា បច្ចយេន អកិលមន្តេន សក្កា សមណធម្មោ កាតុំ, វត្តមេវ វា ឯតំ បព្ពជិតានំ.

អថ តេន បដិវចនេ ទិន្នេ ‘‘អនុរុទ្ធា តុម្ហេ រាជបព្ពជិតា មហាបុញ្ញា, មនុស្សា តុម្ហាកំ អរញ្ញេ វសន្តានំ អទត្វា កស្ស អញ្ញស្ស ទាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ, តុម្ហេ បន ឯតំ ភុញ្ជិត្វា កិំ នុ ខោ មិគបោតកា វិយ អញ្ញមញ្ញំ ឃដ្ដេន្តា វិហរថ, ឧទាហុ សាមគ្គិភាវោ វោ អត្ថី’’តិ សាមគ្គិរសំ បុច្ឆន្តោ ‘‘កច្ចិ បន វោ អនុរុទ្ធា សមគ្គា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ខីរោទកីភូតាតិ យថា ខីរញ្ច ឧទកញ្ច អញ្ញមញ្ញំ សំសន្ទតិ, វិសុំ ន ហោតិ, ឯកត្តំ វិយ ឧបេតិ, កច្ចិ ឯវំ សាមគ្គិវសេន ឯកត្តុបគតចិត្តុប្បាទា វិហរថាតិ បុច្ឆតិ. បិយចក្ខូហីតិ មេត្តចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា ឱលោកនតោ បិយភាវទីបកានិ ចក្ខូនិ បិយចក្ខូនិ នាម, ‘‘កច្ចិ តថារូបេហិ ចក្ខូហិ អញ្ញមញ្ញំ បស្សន្តា វិហរថា’’តិ បុច្ឆតិ. តគ្ឃាតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ, ឯកំសេន មយំ ភន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. យថា កថំ បនាតិ ឯត្ថ យថាតិ និបាតមត្តំ, កថន្តិ ការណបុច្ឆា, កថំ បន តុម្ហេ ឯវំ វិហរថ, កេន ការណេន វិហរថ, តំ មេ ការណំ ព្រូហីតិ វុត្តំ ហោតិ.

មេត្តំ កាយកម្មន្តិ មេត្តចិត្តវសេន បវត្តំ កាយកម្មំ. អាវិ ចេវ រហោ ចាតិ សម្មុខា ចេវ បរម្មុខា ច. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ សម្មុខា កាយវចីកម្មានិ សហវាសេ លព្ភន្តិ, ឥតរានិ វិប្បវាសេ, មនោកម្មំ សព្ពត្ថ លព្ភតិ. យញ្ហិ សហេវ វសន្តេសុ ឯកេន មញ្ចបីឋំ វា ទារុភណ្ឌំ វា មត្តិកាភណ្ឌំ វា ពហិ ទុន្និក្ខិត្តំ ហោតិ, តំ ទិស្វា ‘‘កេនិទំ វឡញ្ជិត’’ន្តិ អវញ្ញំ អកត្វា អត្តនា ទុន្និក្ខិត្តំ វិយ គហេត្វា បដិសាមេន្តស្ស បដិជគ្គិតព្ពយុត្តំ វា បន ឋានំ បដិជគ្គន្តស្ស សម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម ហោតិ. ឯកស្មិំ បក្កន្តេ តេន ទុន្និក្ខិត្តំ សេនាសនបរិក្ខារំ តថេវ និក្ខិបន្តស្ស បដិជគ្គិតព្ពយុត្តំ វា បន ឋានំ បដិជគ្គន្តស្ស បរម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម ហោតិ. សហវសន្តស្ស បន ថេរេហិ សទ្ធិំ មធុរំ សម្មោទនីយកថំ បដិសន្ថារកថំ សារណីយកថំ ធម្មកថំ សរភញ្ញំ សាកច្ឆំ បញ្ហបុច្ឆនំ បញ្ហវិស្សជ្ជនន្តិ ឯវមាទិករណេ សម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម ហោតិ. ថេរេសុ បន បក្កន្តេសុ ‘‘មយ្ហំ បិយសហាយោ នន្ទិយត្ថេរោ កិមិលត្ថេរោ ឯវំ សីលសម្បន្នោ ឯវំ អាចារសម្បន្នោ’’តិអាទិគុណកថនេ បរម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម ហោតិ. ‘‘មយ្ហំ បិយមិត្តោ នន្ទិយត្ថេរោ កិមិលត្ថេរោ អវេរោ ហោតុ អព្យាបជ្ជោ សុខី’’តិ ឯវំ សមន្នាហរតោ បន សម្មុខាបិ បរម្មុខាបិ មេត្តំ មនោកម្មំ ហោតិយេវ.

នានា ហិ ខោ នោ ភន្តេ កាយាតិ អយញ្ហិ កាយោ បិដ្ឋំ វិយ មត្តិកា វិយ ច ឱមទ្ទិត្វា ឯកតោ កាតុំ ន សក្កា. ឯកញ្ច បន មញ្ញេ ចិត្តន្តិ ចិត្តំ បន នោ អត្តនោ វិយ អញ្ញមញ្ញស្ស ហិតភាវេន អវិរោធភាវេន ភេទាភាវេន សមគ្គភាវេន ឯកមេវាតិ ទស្សេតិ. កថំ បនេតេ សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥតរេសំ ចិត្តវសេន វត្តិំសូតិ? ឯកស្ស បត្តេ មលំ ឧដ្ឋហតិ, ឯកស្ស ចីវរំ កិលិដ្ឋំ ហោតិ, ឯកស្ស បរិភណ្ឌកម្មំ ហោតិ. តត្ថ យស្ស បត្តេ មលំ ឧដ្ឋិតំ, តេន ‘‘មមាវុសោ បត្តេ មលំ ឧដ្ឋិតំ, បចិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តេ ឥតរេ ‘‘មយ្ហំ ចីវរំ កិលិដ្ឋំ ធោវិតព្ពំ, មយ្ហំ បរិភណ្ឌំ កាតព្ព’’ន្តិ អវត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ទារូនិ អាហរិត្វា ភិន្ទិត្វា បត្តកដាហេ ពហលតនុមត្តិកាហិ លេបំ កត្វា បត្តំ បចិត្វា តតោ បរំ ចីវរំ វា ធោវន្តិ, បរិភណ្ឌំ វា ករោន្តិ. ‘‘មមាវុសោ ចីវរំ កិលិដ្ឋំ, ធោវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ‘‘មម បណ្ណសាលា ឧក្លាបា, បរិភណ្ឌំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ បឋមតរំ អារោចិតេបិ ឯសេវ នយោ.

ឥទានិ តេសំ អប្បមាទលក្ខណំ បុច្ឆន្តោ ‘‘កច្ចិ បន វោ អនុរុទ្ធា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វោតិ និបាតមត្តំ, បច្ចត្តវចនំ វា, កច្ចិ តុម្ហេតិ អត្ថោ. អម្ហាកន្តិ អម្ហេសុ តីសុ ជនេសុ. បិណ្ឌាយ បដិក្កមតីតិ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ចាគច្ឆតិ. អវក្ការបាតិន្តិ អតិរេកបិណ្ឌបាតំ អបនេត្វា ឋបនត្ថាយ ឯកំ សមុគ្គបាតិំ ធោវិត្វា ឋបេតិ. យោ បច្ឆាតិ តេ កិរ ថេរា ន ឯកតោវ ភិក្ខាចារំ បវិសន្តិ. ផលសមាបត្តិរតា ហេតេ បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា វត្តបដិបត្តិំ បូរេត្វា សេនាសនំ បវិសិត្វា កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសីទន្តិ. តេសុ យោ បឋមតរំ និសិន្នោ អត្តនោ កាលបរិច្ឆេទវសេន បឋមតរំ ឧដ្ឋាតិ, សោ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បដិនិវត្តោ ភត្តកិច្ចដ្ឋានំ អាគន្ត្វា ជានាតិ ‘‘ទ្វេ ភិក្ខូ បច្ឆតោ, អហំ បឋមតរំ អាគតោ’’តិ. អថ បត្តំ បិទហិត្វា អាសនបញ្ញាបនាទីនិ កត្វា យទិ បត្តេ បដិវីសមត្តមេវ ហោតិ, និសីទិត្វា ភុញ្ជតិ, យទិ អតិរេកំ ហោតិ, អវក្ការបាតិយំ បក្ខិបិត្វា បាតិំ បិធាយ ភុញ្ជតិ, កតភត្តកិច្ចោ បត្តំ ធោវិត្វា វោទកំ កត្វា ថវិកាយ ឱសាបេត្វា បត្តចីវរំ គហេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ បវិសតិ.

ទុតិយោបិ អាគន្ត្វាវ ជានាតិ ‘‘ឯកោ បឋមំ អាគតោ, ឯកោ បច្ឆតោ’’តិ. សោ សចេ បត្តេ ភត្តំ បមាណមេវ ហោតិ, ភុញ្ជតិ. សចេ មន្ទំ, អវក្ការបាតិតោ គហេត្វា ភុញ្ជតិ. សចេ អតិរេកំ ហោតិ, អវក្ការបាតិយំ បក្ខិបិត្វា បមាណមេវ ភុញ្ជិត្វា បុរិមត្ថេរោ វិយ វសនដ្ឋានំ បវិសតិ. តតិយោបិ អាគន្ត្វាវ ជានាតិ ‘‘ទ្វេ បឋមំ អាគតា, អហំ បច្ឆិមោ’’តិ. សោបិ ទុតិយត្ថេរោ វិយ ភុញ្ជិត្វា កតភត្តកិច្ចោ បត្តំ ធោវិត្វា វោទកំ កត្វា ថវិកាយ ឱសាបេត្វា អាសនានិ ឧក្ខិបិត្វា បដិសាមេតិ, បានីយឃដេ វា បរិភោជនីយឃដេ វា អវសេសឧទកំ ឆឌ្ឌេត្វា ឃដេ និកុជ្ជិត្វា អវក្ការបាតិយំ សចេ អវសេសភត្តំ ហោតិ, តំ វុត្តនយេន ជហិត្វា បាតិំ ធោវិត្វា បដិសាមេតិ, ភត្តគ្គំ សម្មជ្ជតិ, សោ កចវរំ ឆឌ្ឌេត្វា សម្មជ្ជនិំ ឧក្ខិបិត្វា ឧបចិកាហិ មុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា បត្តចីវរមាទាយ វសនដ្ឋានំ បវិសតិ. ឥទំ ថេរានំ ពហិវិហារេ អរញ្ញេ ភត្តកិច្ចករណដ្ឋានេ ភោជនសាលាយ វត្តំ. ឥទំ សន្ធាយ ‘‘យោ បច្ឆា’’តិអាទិ វុត្តំ.

យោ បស្សតីតិអាទិ បន នេសំ អន្តោវិហារេ វត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ វច្ចឃដន្តិ អាចមនកុម្ភិំ. រិត្តន្តិ រិត្តកំ. តុច្ឆន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. អវិសយ្ហន្តិ ឧក្ខិបិតុំ អសក្កុណេយ្យំ អតិភារិយំ. ហត្ថវិការេនាតិ ហត្ថសញ្ញាយ. តេ កិរ បានីយឃដាទីសុ យំកិញ្ចិ តុច្ឆកំ គហេត្វា បោក្ខរណិំ គន្ត្វា អន្តោ ច ពហិ ច ធោវិត្វា ឧទកំ បរិស្សាវេត្វា តីរេ ឋបេត្វា អញ្ញំ ភិក្ខុំ ហត្ថវិការេន អាមន្តេន្តិ, ឱទិស្ស វា អនោទិស្ស វា សទ្ទំ ន ករោន្តិ. កស្មា ឱទិស្ស ន ករោន្តិ? តញ្ហិ ភិក្ខុំ សទ្ទោ ពាធេយ្យាតិ. កស្មា អនោទិស្ស ន ករោន្តិ? អនោទិស្ស សទ្ទេ ទិន្នេ ‘‘អហំ បុរេ, អហំ បុរេ’’តិ ទ្វេបិ និក្ខមេយ្យុំ. តតោ ទ្វីហិ កត្តព្ពកម្មេ តតិយស្ស កម្មច្ឆេទោ ភវេយ្យ. សំយតបទសទ្ទោ បន ហុត្វា អបរស្ស ភិក្ខុនោ ទិវាដ្ឋានសន្តិកំ គន្ត្វា តេន ទិដ្ឋភាវំ ញត្វា ហត្ថសញ្ញំ ករោតិ, តាយ សញ្ញាយ ឥតរោ អាគច្ឆតិ, តតោ ទ្វេ ជនា ហត្ថេន ហត្ថំ សំសិព្ពន្តា ទ្វីសុ ហត្ថេសុ ឋបេត្វា ឧដ្ឋាបេន្តិ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘ហត្ថវិការេន ទុតិយំ អាមន្តេត្វា ហត្ថវិលង្ឃកេន ឧបដ្ឋាបេមា’’តិ.

បញ្ចាហិកំ ខោ បនាតិ ចាតុទ្ទសេ បន្នរសេ អដ្ឋមិយន្តិ ឥទំ តាវ បកតិធម្មស្សវនមេវ, តំ អខណ្ឌំ កត្វា បញ្ចមេ បញ្ចមេ ទិវសេ ទ្វេ ថេរា នាតិវិកាលេ នហាយិត្វា អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ តយោបិ និសីទិត្វា តិណ្ណំ បិដកានំ អញ្ញតរស្មិំ អញ្ញមញ្ញំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ វិស្សជ្ជេន្តិ. តេសំ ឯវំ ករោន្តានំយេវ អរុណំ ឧគ្គច្ឆតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឯត្តាវតា ថេរេន ភគវតា អប្បមាទលក្ខណំ បុច្ឆិតេន បមាទដ្ឋានេសុយេវ អប្បមាទលក្ខណំ វិស្សជ្ជិតំ ហោតិ. អញ្ញេសញ្ហិ ភិក្ខូនំ ភិក្ខាចារបវិសនកាលោ និក្ខមនកាលោ និវាសនបរិវត្តនំ ចីវរបារុបនំ អន្តោគាមេ បិណ្ឌាយ ចរណំ ធម្មកថនំ អនុមោទនំ អន្តោគាមតោ និក្ខមិត្វា ភត្តកិច្ចករណំ បត្តធោវនំ បត្តឱសាបនំ បត្តចីវរបដិសាមនន្តិ បបញ្ចករណដ្ឋានានិ ឯតានិ. តស្មា ថេរោ ‘‘អម្ហាកំ ឯត្តកំ ឋានំ មុញ្ចិត្វា វិស្សដ្ឋកថាបវត្តនេន កម្មដ្ឋានេ បមជ្ជនដ្ឋានានិ, តត្ថាបិ មយំ, ភន្តេ, កម្មដ្ឋានវិរុទ្ធំ ន បដិបជ្ជាមា’’តិ អញ្ញេសំ បមាទដ្ឋានេសុយេវ សិខាប្បត្តំ អត្តនោ អប្បមាទលក្ខណំ វិស្សជ្ជេសិ. ឥមិនាវ ឯតានិ ឋានានិ មុញ្ចិត្វា អញ្ញត្ថ វិហារសមាបត្តីនំ អវឡញ្ជនវសេន បមាទកាលោ នាម អម្ហាកំ នត្ថីតិ ទីបេតិ.

បាចីនវំសទាយគមនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បាលិលេយ្យកគមនកថាវណ្ណនា

៤៦៧. ធម្មិយា កថាយាតិ សមគ្គវាសេ អានិសំសបដិសំយុត្តាយ ធម្មកថាយ. អនុបុព្ពេន (ឧទា. អដ្ឋ. ៣៥) ចារិកំ ចរមានោតិ អនុក្កមេន គាមនិគមបដិបាដិយា ចារិកំ ចរមានោ. យេន បាលិលេយ្យកំ តទវសរីតិ ឯកកោវ យេន បាលិលេយ្យកគាមោ, តំ អវសរិ. បាលិលេយ្យកគាមវាសិនោបិ បច្ចុគ្គន្ត្វា ភគវតោ ទានំ ទត្វា បាលិលេយ្យកគាមស្ស អវិទូរេ រក្ខិតវនសណ្ឌោ នាម អត្ថិ, តត្ថ ភគវតោ បណ្ណសាលំ កត្វា ‘‘ឯត្ថ ភគវា វសតូ’’តិ យាចិត្វា វាសយិំសុ. ភទ្ទសាលោតិ បន តត្ថេកោ មនាបោ លដ្ឋិកោ សាលរុក្ខោ. ភគវា តំ គាមំ ឧបនិស្សាយ វនសណ្ឌេ បណ្ណសាលាយ សមីបេ តស្មិំ រុក្ខមូលេ វិហាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘បាលិលេយ្យកេ វិហរតិ រក្ខិតវនសណ្ឌេ ភទ្ទសាលមូលេ’’តិ.

អថ ខោ ភគវតោ រហោគតស្សាតិអាទិ ភគវតោ វិវេកសុខបច្ចវេក្ខណទស្សនំ. អាកិណ្ណោ ន ផាសុ វិហាសិន្តិ សម្ពាធប្បត្តោ អាកិណ្ណោ វិហាសិំ. កិំ បន ភគវតោ សម្ពាធោ អត្ថិ សំសគ្គោ វាតិ? នត្ថិ. ន ហិ កោចិ ភគវន្តំ អនិច្ឆាយ ឧបសង្កមិតុំ សក្កោតិ. ទុរាសទា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ សព្ពត្ថ ច អនុបលិត្តា, ហិតេសិតាយ បន សត្តេសុ អនុកម្បំ ឧបាទាយ ‘‘មុត្តោ មោចេស្សាមី’’តិ បដិញ្ញានុរូបំ ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថំ អដ្ឋន្នំ បរិសានំ អត្តនោ សន្តិកំ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមនំ អធិវាសេតិ, សយញ្ច មហាករុណាសមុស្សាហិតោ កាលញ្ញូ ហុត្វា តត្ថ ឧបសង្កមីតិ ឥទំ សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណំ. នាយមិធ អាកិណ្ណវិហារោ អធិប្បេតោ, ឥធ បន តេហិ កលហការកេហិ កោសម្ពកភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឯកវិហារេ វាសំ វិហាសិ, តទា វិនេតព្ពាភាវតោ អាកិណ្ណវិហារំ កត្វា វុត្តំ ‘‘អហំ ខោ បុព្ពេ អាកិណ្ណោ ន ផាសុ វិហាសិ’’ន្តិ. តេនេវាហ ‘‘តេហិ កោសម្ពកេហិ ភិក្ខូហិ ភណ្ឌនការកេហី’’តិអាទិ.

ទហរបោតកេហីតិ ទហរេហិ ហត្ថិបោតកេហិ, យេ ភិង្កាតិបិ វុច្ចន្តិ. តេហីតិ ហត្ថិអាទីហិ. កទ្ទមោទកានីតិ កទ្ទមមិស្សានិ ឧទកានិ. ឱគាហាតិ ឯត្ថ ‘‘ឱគាហ’’ន្តិបិ បាឡិ. អស្សាតិ ហត្ថិនាគស្ស. ឧបនិឃំសន្តិយោតិ ឃដ្ដេន្តិយោ. ឧបនិឃំសិយមានោបិ អត្តនោ ឧឡារភាវេន ន កុជ្ឈតិ, តេន តា ឃំសន្តិយេវ. វូបកដ្ឋោតិ វូបកដ្ឋោ ទូរីភូតោ.

យូថាតិ ហត្ថិឃដាយ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ សោ កិរ ហត្ថិនាគោ យូថវាសេ ឧក្កណ្ឋិតោ តំ វនសណ្ឌំ បវិដ្ឋោ. តត្ថ ភគវន្តំ ទិស្វា ឃដសហស្សេន និព្ពាបិតសន្តាបោ វិយ និព្ពុតោ ហុត្វា បសន្នចិត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ អដ្ឋាសិ, តតោ បដ្ឋាយ វត្តសីសេ ឋត្វា ភទ្ទសាលស្ស បណ្ណសាលាយ ច សមន្តតោ អប្បហរិតំ កត្វា សាខាភង្គេន សម្មជ្ជតិ, ភគវតោ មុខធោវនំ ទេតិ, នហានោទកំ អាហរតិ, ទន្តកដ្ឋំ ទេតិ, អរញ្ញតោ មធុរានិ ផលាផលានិ អាហរិត្វា សត្ថុ ឧបនេតិ. សត្ថា តានិ បរិភុញ្ជតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សោណ្ឌាយ ភគវតោ បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេតី’’តិអាទិ. សោ កិរ សោណ្ឌាយ ទារូនិ អាហរិត្វា អញ្ញមញ្ញំ ឃំសិត្វា អគ្គិំ ឧដ្ឋាបេត្វា ទារូនិ ជាលាបេត្វា តត្ថ បាសាណខណ្ឌានិ តាបេត្វា តានិ ទណ្ឌកេហិ វដ្ដេត្វា សោណ្ឌិយំ ខិបិត្វា ឧទកស្ស តត្តភាវំ ញត្វា ភគវតោ សន្តិកំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតិ. ភគវា ‘‘ហត្ថិនាគោ មម នហានំ ឥច្ឆតី’’តិ តត្ថ គន្ត្វា នហានកិច្ចំ ករោតិ. បានីយេបិ ឯសេវ នយោ. តស្មិំ បន សីតលេ ជាតេ ឧបសង្កមតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សោណ្ឌាយ ភគវតោ បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេតី’’តិ.

អត្តនោ ច បវិវេកំ វិទិត្វាតិ កេហិចិ អនាកិណ្ណភាវលទ្ធំ កាយវិវេកំ ជានិត្វា. ឥតរេ បន វិវេកា ភគវតោ សព្ពកាលំ វិជ្ជន្តិយេវ. ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ ឥមំ អត្តនោ ហត្ថិនាគស្ស ច វិវេកាភិរតិយា សមានជ្ឈាសយភាវទីបនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

គាថាយ បន ឯវមត្ថយោជនា វេទិតព្ពា (ឧទា. អដ្ឋ. ៣៥) – ឯតំ ឦសាទន្តស្ស រថឦសាសទិសទន្តស្ស ហត្ថិនាគស្ស ចិត្តំ នាគេន ពុទ្ធនាគស្ស ចិត្តេន សមេតិ សំសន្ទតិ. កថំ សមេតិ ចេ? យទេកោ រមតី វនេ, យស្មា ពុទ្ធនាគោ ‘‘អហំ ខោ បុព្ពេ អាកិណ្ណោ វិហាសិ’’ន្តិ បុរិមំ អាកិណ្ណវិហារំ ជិគុច្ឆិត្វា វិវេកំ ឧបព្រូហយមានោ ឥទានិ យថា ឯកោ អទុតិយោ វនេ អរញ្ញេ រមតិ អភិរមតិ, ឯវំ អយម្បិ ហត្ថិនាគោ បុព្ពេ អត្តនោ ហត្ថិអាទីហិ អាកិណ្ណវិហារំ ជិគុច្ឆិត្វា ឥទានិ ឯកោ អសហាយោ វនេ ឯកវិហារំ រមតិ អភិនន្ទតិ, តស្មាស្ស ចិត្តំ នាគេន សមេតិ, តស្ស ចិត្តេន សមេតីតិ កត្វា ឯកីភាវរតិយា ឯកសទិសំ ហោតីតិ អត្ថោ.

បាលិលេយ្យកគមនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អដ្ឋារសវត្ថុកថាវណ្ណនា

៤៧៣. យោ បដិពាហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯត្ថ យោ សេនាសនារហស្ស សេនាសនំ បដិពាហតិ, តស្សេវ អាបត្តិ. កលហការកាទីនំ បនេត្ថ ‘‘ឱកាសោ នត្ថី’’តិអាទិកំ សង្ឃស្ស កតិកំ អារោចេត្វា ន បញ្ញបេន្តស្ស ‘‘អហំ វុឌ្ឍោ’’តិ បសយ្ហ អត្តនាវ អត្តនោ បញ្ញបេត្វា គណ្ហន្តំ ‘‘យុត្តិយា គណ្ហថា’’តិ វត្វា វារេន្តស្ស ច នត្ថិ អាបត្តិ. ‘‘ភណ្ឌនការកំ និក្កឌ្ឍតីតិ វចនតោ កុលទូសកស្ស បព្ពាជនីយកម្មានុញ្ញាយ ច ឥធ កលហវូបសមនត្ថំ អាគតានំ កោសម្ពកានម្បិ ‘យថាវុឌ្ឍ’ន្តិ អវត្វា ‘វិវិត្តេ អសតិ វិវិត្តំ កត្វាបិ ទាតព្ព’ន្តិ វុត្តត្តា វិវិត្តំ កត្វា ទេន្តំ បដិពាហន្តស្សេវ អាបត្តី’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

ឧបាលិសង្ឃសាមគ្គីបុច្ឆាវណ្ណនា

៤៧៦. ន មូលា មូលំ គន្ត្វាតិ មូលតោ មូលំ អគន្ត្វា. អត្ថតោ អបគតាតិ សាមគ្គិសង្ខាតអត្ថតោ អបគតា.

៤៧៧. យេន នំ បច្ចត្ថិកា វទេយ្យុំ, តំ ន ហិ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. អនបគតន្តិ ការណតោ អនបេតំ, សការណន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

ឧសូយាយាតិ ឥមិនា ទោសាគតិគមនស្ស សង្គហិតត្តា ‘‘អគតិគមនេនា’’តិ អវសេសអគតិគមនំ ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ. អដ្ឋហិ ទូតង្គេហីតិ ‘‘សោតា ច ហោតិ សាវេតា ច ឧគ្គហេតា ច ធារេតា ច វិញ្ញាបេតា ច កុសលោ ច សហិតាសហិតទស្សនោ ច អកលហការកោ ចា’’តិ ឯវំ វុត្តេហិ អដ្ឋហិ ទូតង្គេហិ. សេសមេត្ថ បាឡិតោ អដ្ឋកថាតោ ច សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

កោសម្ពកក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ សារត្ថទីបនិយំ

មហាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ចូឡវគ្គ-ដីកា