៦. ភេសជ្ជក្ខន្ធកំ

បញ្ចភេសជ្ជាទិកថាវណ្ណនា

២៦១. ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ នច្ឆាទេន្តីតិ រុចិំ ន ឧប្បាទេន្តិ.

២៦២. សុសុកាតិ សមុទ្ទេ ភវា ឯកា មច្ឆជាតិ. កុម្ភីលាតិបិ វទន្តិ. សំសដ្ឋន្តិ បរិស្សាវិតំ. តេលបរិភោគេនាតិ សត្តាហកាលិកបរិភោគំ សន្ធាយ វុត្តំ.

២៦៣. បិដ្ឋេហីតិ បិសិតេហិ. ឧព្ភិទំ នាម ឩសរបំសុមយំ.

២៦៤. ឆកណន្តិ គោមយំ. បាកតិកចុណ្ណំ នាម អបក្កកសាវចុណ្ណំ. តេន ឋបេត្វា គន្ធចុណ្ណំ សព្ពំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ.

២៦៥. សុវណ្ណគេរុកោតិ សុវណ្ណតុត្ថាទិ. អញ្ជនូបបិសនន្តិ អញ្ជនត្ថាយ ឧបបិសិតព្ពំ យំ កិញ្ចិ ចុណ្ណជាតំ.

២៦៨. សាមំ គហេត្វាតិ ឯត្ថ សប្បទដ្ឋស្ស អត្ថាយ អញ្ញេន ភិក្ខុនា គហិតម្បិ សាមំ គហិតសង្ខមេវ គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ.

២៦៩. ឃរទិន្នកាពាធោ នាម វសីករណត្ថាយ ឃរណិយា ទិន្នភេសជ្ជសមុដ្ឋិតោ អាពាធោ. តេនាហ ‘‘វសីករណបាណកសមុដ្ឋិតរោគោ’’តិ. ឃរ-សទ្ទោ ចេត្ថ អភេទេន ឃរណិយា វត្តមានោ អធិប្បេតោ. ‘‘អកដយូសេនាតិ អនភិសង្ខតេន មុគ្គយូសេន. កដាកដេនាតិ មុគ្គេ បចិត្វា អចាលេត្វាវ បរិស្សាវិតេន មុគ្គសូបេនា’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

គុឡាទិអនុជាននកថាវណ្ណនា

២៧២. គុឡករណន្តិ គុឡករណដ្ឋានំ, ឧច្ឆុសាលន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

២៧៤. អវិស្សត្ថាតិ សាសង្កា.

២៧៦. អប្បមត្តកេបិ បវារេន្តីតិ អប្បមត្តកេបិ គហិតេ បវារេន្តិ, ‘‘ពហុម្ហិ គហិតេ អញ្ញេសំ នប្បហោតី’’តិ មញ្ញមានា អប្បមត្តកំ គហេត្វា បវារេន្តីតិ អធិប្បាយោ. បដិសង្ខាបិ បដិក្ខិបន្តីតិ ‘‘ទិវា ភោជនត្ថាយ ភវិស្សតី’’តិ សល្លក្ខេត្វាបិ បដិក្ខិបន្តិ.

២៧៩. សម្ពាធេ ទហនកម្មំ បដិក្ខេបាភាវោ វដ្ដតិ.

២៨០. ឧភតោបសន្នាតិ ឧភយតោ បសន្នា. មាឃាតោតិ ‘‘មា ឃាតេថ បាណិនោ’’តិ ឯវំ មាឃាតឃោសិតទិវសោ.

យាគុមធុគោឡកាទិកថាវណ្ណនា

២៨២. មធុគោឡកន្តិ សក្ករាទិសំយុត្តបូវំ. អាយុំ ទេតីតិ អាយុទានំ ទេតិ. វណ្ណន្តិ សរីរវណ្ណំ. សុខន្តិ កាយិកចេតសិកសុខំ. ពលន្តិ សរីរថាមំ. បដិភានន្តិ យុត្តមុត្តបដិភានំ. វាតំ អនុលោមេតីតិ វាតំ អនុលោមេត្វា ហរតិ. វត្ថិំ សោធេតីតិ ធមនិយោ សុទ្ធំ ករោតិ. អាមាវសេសំ បាចេតីតិ សចេ អាមាវសេសកំ ហោតិ, តំ បាចេតិ. អនុប្បវេច្ឆតីតិ ទេតិ. វាតញ្ច ព្យបនេតីតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ.

២៨៣. ននុ ច ‘‘បរម្បរភោជនេន ការេតព្ពោ’’តិ កស្មា វុត្តំ. បរម្បរភោជនញ្ហិ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេន និមន្តិតស្ស តំ ឋបេត្វា អញ្ញំ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ ភុញ្ជន្តស្ស ហោតិ, ឥមេ ច ភិក្ខូ ភោជ្ជយាគុំ បរិភុញ្ជិំសុ, បញ្ចសុ ភោជនេសុ អញ្ញតរន្តិ អាហ ‘‘ភោជ្ជយាគុយា ហិ បវារណា ហោតី’’តិ. យស្មា បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ បដិក្ខិបន្តស្ស វុត្តា បវារណា ភោជ្ជយាគុំ បដិក្ខិបន្តស្សបិ ហោតិយេវ, តស្មា ភោជ្ជយាគុបិ ឱទនគតិកាយេវាតិ អធិប្បាយោ.

២៨៤. សុខុមោជំ បក្ខិបិំសូតិ ‘‘ភគវា បរិភុញ្ជិស្សតី’’តិ មញ្ញមានា បក្ខិបិំសុ.

បាដលិគាមវត្ថុកថាវណ្ណនា

២៨៥. បាដលិគាមោតិ (ឧទា. អដ្ឋ. ៧៦) ឯវំនាមកោ មគធរដ្ឋេ ឯកោ គាមោ. តស្ស កិរ គាមស្ស មាបនទិវសេ គាមង្គណដ្ឋានេ ទ្វេ តយោ បាដលង្កុរា បថវិតោ ឧព្ភិជ្ជិត្វា និក្ខមិំសុ. តេន តំ ‘‘បាដលិគាមោ’’ ត្វេវ វោហរិំសុ. តទវសរីតិ តំ បាដលិគាមំ អវសរិ អនុបាបុណិ. បាដលិគាមិកាតិ បាដលិគាមវាសិនោ. ឧបាសកាតិ តេ កិរ ភគវតោ បឋមទស្សនេន កេចិ សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋិតា. តេន វុត្តំ ‘‘ឧបាសកា’’តិ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសូតិ បាដលិគាមេ កិរ អជាតសត្តុនោ លិច្ឆវិរាជូនញ្ច មនុស្សា កាលេន កាលំ គន្ត្វា គេហសាមិកេ គេហតោ នីហរិត្វា មាសម្បិ អឌ្ឍមាសម្បិ វសន្តិ. តេន បាដលិគាមវាសិនោ មនុស្សា និច្ចុបទ្ទុតា ‘‘ឯតេសញ្ចេវ អាគតកាលេ វសនដ្ឋានំ ភវិស្សតីតិ ឯកបស្សេ ឥស្សរានំ ភណ្ឌបដិសាមនដ្ឋានំ, ឯកបស្សេ វសនដ្ឋានំ, ឯកបស្សេ អាគន្តុកានំ អទ្ធិកមនុស្សានំ, ឯកបស្សេ ទលិទ្ទានំ កបណមនុស្សានំ, ឯកបស្សេ គិលានានំ វសនដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ សព្ពេសំ អញ្ញមញ្ញំ អឃដ្ដេត្វា វសនប្បហោនកំ នគរមជ្ឈេ មហតិំ សាលំ ការេសុំ, តស្ស នាមំ អាវសថាគារន្តិ. អាគន្ត្វា វសន្តិ ឯត្ថ អាគន្តុកាតិ អាវសថោ, តទេវ អាគារំ អាវសថាគារំ.

តំ ទិវសញ្ច តំ និដ្ឋានំ អគមាសិ. តេ តត្ថ គន្ត្វា ឥដ្ឋកកម្មសុធាកម្មចិត្តកម្មាទិវសេន សុបរិនិដ្ឋិតំ សុសជ្ជិតំ ទេវវិមានសទិសំ ទ្វារកោដ្ឋកតោ បដ្ឋាយ ឱលោកេត្វា ‘‘ឥទំ អាវសថាគារំ អតិវិយ មនោរមំ សស្សិរិកំ, កេន នុ ខោ បឋមំ បរិភុត្តំ អម្ហាកំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ អស្សា’’តិ ចិន្តេសុំ, តស្មិំយេវ ច ខណេ ‘‘ភគវា តំ គាមំ អនុប្បត្តោ’’តិ អស្សោសុំ, តេន តេ ឧប្បន្នបីតិសោមនស្សា ‘‘អម្ហេហិ ភគវា គន្ត្វាបិ អានេតព្ពោ សិយា, សោ សយមេវ អម្ហាកំ វសនដ្ឋានំ សម្បត្តោ, អជ្ជ មយំ ភគវន្តំ ឥធ វសាបេត្វា បឋមំ បរិភុញ្ជាបេស្សាម, តថា ភិក្ខុសង្ឃំ, ភិក្ខុសង្ឃេ អាគតេ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ អាគតមេវ ភវិស្សតិ, សត្ថារំ មង្គលំ វទាបេស្សាម, ធម្មំ កថាបេស្សាម, ឥតិ តីហិ រតនេហិ បរិភុត្តេ បច្ឆា អម្ហាកំ បរេសញ្ច បរិភោគោ ភវិស្សតិ, ឯវំ នោ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា ឯតទត្ថមេវ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ. តស្មា ឯវមាហំសុ ‘‘អធិវាសេតុ នោ, ភន្តេ, ភគវា អាវសថាគារ’’ន្តិ. តេនុបសង្កមិំសូតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.២៩៧-២៩៨; ម. និ. អដ្ឋ. ២.២២) កិញ្ចាបិ តំ ទិវសមេវ បរិនិដ្ឋិតត្តា ទេវវិមានំ វិយ សុសជ្ជិតំ សុបដិជគ្គិតំ, ពុទ្ធារហំ បន កត្វា ន បញ្ញត្តំ. ពុទ្ធា ហិ នាម អរញ្ញជ្ឈាសយា អរញ្ញារាមា, អន្តោគាមេ វសេយ្យុំ វា នោ វា, តស្មា ភគវតោ រុចិំ ជានិត្វាវ បញ្ញបេស្សាមាតិ ចិន្តេត្វា តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ, ឥទានិ ភគវតោ រុចិំ ជានិត្វា តថា បញ្ញាបេតុកាមា យេនាវសថាគារំ តេនុបសង្កមិំសុ. សព្ពសន្ថរិំ អាវសថាគារំ សន្ថរិត្វាតិ ឯត្ថ សន្ថរណំ សន្ថរិ, សព្ពោ សកលោ សន្ថរិ ឯត្ថាតិ សព្ពសន្ថរិ. អថ វា សន្ថតន្តិ សន្ថរិ, សព្ពំ សន្ថរិ សព្ពសន្ថរិ, តំ សព្ពសន្ថរិំ. ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោវាយំ, យថា សព្ពមេវ សន្ថតំ ហោតិ, ឯវំ សន្ថរិត្វាតិ អត្ថោ. សព្ពបឋមំ តាវ ‘‘គោមយំ នាម សព្ពមង្គលេសុ វដ្ដតី’’តិ សុធាបរិកម្មកតម្បិ ភូមិំ អល្លគោមយេន ឱបុញ្ជាបេត្វា បរិសុក្ខភាវំ ញត្វា យថា អក្កន្តដ្ឋានេ បទំ បញ្ញាយតិ, ឯវំ ចាតុជ្ជាតិយគន្ធេហិ លិម្បេត្វា ឧបរិ នានាវណ្ណកដសារកេ សន្ថរិត្វា តេសំ ឧបរិ មហាបិដ្ឋិកកោជវេ អាទិំ កត្វា ហត្ថត្ថរណាទីហិ នានាវណ្ណេហិ អត្ថរណេហិ សន្ថរិតព្ពយុត្តកំ សព្ពោកាសំ សន្ថរាបេសុំ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពសន្ថរិំ អាវសថាគារំ សន្ថរិត្វា’’តិ.

អាសនានីតិ មជ្ឈដ្ឋានេ តាវ មង្គលត្ថម្ភំ និស្សាយ មហារហំ ពុទ្ធាសនំ បញ្ញបេត្វា តត្ថ យំ យំ មុទុកញ្ច មនោរមញ្ច បច្ចត្ថរណំ, តំ តំ អត្ថរិត្វា ឧភតោលោហិតកំ មនុញ្ញទស្សនំ ឧបធានំ ឧបទហិត្វា ឧបរិ សុវណ្ណរជតតារកវិចិត្តវិតានំ ពន្ធិត្វា គន្ធទាមបុប្ផទាមបត្តាទាមាទីហិ អលង្ករិត្វា សមន្តា ទ្វាទសហត្ថេ ឋានេ បុប្ផជាលំ ការេត្វា តិំសហត្ថមត្តំ ឋានំ បដសាណិយា បរិក្ខិបាបេត្វា បច្ឆិមភិត្តិំ និស្សាយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បល្លង្កបីឋអបស្សយបីឋមុណ្ឌបីឋាទីនិ បញ្ញបាបេត្វា ឧបរិ សេតបច្ចត្ថរណេហិ បច្ចត្ថរាបេត្វា សាលាយ បាចីនបស្សំ អត្តនោ និសជ្ជាយោគ្គំ ការេសុំ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អាសនានិ បញ្ញបេត្វា’’តិ.

ឧទកមណិកន្តិ មហាកុច្ឆិកំ សមេខលំ ឧទកចាដិំ. ឯវំ ភគវា ភិក្ខុសង្ឃោ ច យថារុចិយា ហត្ថបាទេ ធោវិស្សន្តិ, មុខំ វិក្ខាលេស្សន្តីតិ តេសុ តេសុ ឋានេសុ មណិវណ្ណស្ស ឧទកស្ស បូរេត្វា វាសត្ថាយ នានាបុប្ផានិ ចេវ ឧទកវាសចុណ្ណានិ ច បក្ខិបិត្វា កទលិបណ្ណេហិ បិទហិត្វា បតិដ្ឋបេសុំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧទកមណិកំ បតិដ្ឋាបេត្វា’’តិ.

តេលបទីបំ អារោបេត្វាតិ រជតសុវណ្ណាទិមយទណ្ឌាសុ ទណ្ឌទីបិកាសុ យោនករូបកាទីនំ ហត្ថេ ឋបិតសុវណ្ណរជតាទិមយកបល្លិកាសុ ច តេលបទីបេ ជលយិត្វា. យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសូតិ ឯត្ថ បន តេ បាដលិគាមិកឧបាសកា ន កេវលំ អាវសថាគារមេវ, អថ ខោ សកលស្មិម្បិ គាមេ វីថិយោ សជ្ជាបេត្វា ធជេ ឧស្សាបេត្វា គេហទ្វារេសុ បុណ្ណឃដេ ច កទលិអាទយោ ច ឋបាបេត្វា សកលគាមំ ទីបមាលាហិ វិប្បកិណ្ណតារកំ វិយ កត្វា ‘‘ខីរបកេ ទារកេ ខីរំ បាយេថ, ទហរកុមារេ លហុំ លហុំ ភោជេត្វា សយាបេថ, ឧច្ចាសទ្ទំ មា ករិត្ថ, អជ្ជ ឯករត្តិំ សត្ថា អន្តោគាមេ វសិស្សតិ, ពុទ្ធា នាម អប្បសទ្ទកាមា ហោន្តី’’តិ ភេរិំ ចរាបេត្វា សយំ ទណ្ឌទីបិកា អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ.

អថ ខោ ភគវា និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន យេន អាវសថាគារំ តេនុបសង្កមីតិ ‘‘យស្ស ទានិ, ភន្តេ, ភគវា កាលំ មញ្ញតី’’តិ ឯវំ កិរ តេហិ កាលេ អារោចិតេ ភគវា លាខារសេន តិន្តរត្តកោវិឡារបុប្ផវណ្ណំ សុរត្តំ ទុបដ្ដំ កត្តរិយា បទុមំ កន្តេន្តោ វិយ, សំវិធាយ តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេន្តោ និវាសេត្វា សុវណ្ណបាមង្គេន បទុមកលាបំ បរិក្ខិបន្តោ វិយ, វិជ្ជុលតាសស្សិរិកំ កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា រត្តកម្ពលេន គជកុម្ភំ បរិយោនន្ធន្តោ វិយ, រតនសតុព្ពេធេ សុវណ្ណគ្ឃិកេ បវាឡជាលំ ខិបមានោ វិយ, មហតិ សុវណ្ណចេតិយេ រត្តកម្ពលកញ្ចុកំ បដិមុញ្ចន្តោ វិយ, គច្ឆន្តំ បុណ្ណចន្ទំ រត្តវលាហកេន បដិច្ឆាទយមានោ វិយ, កញ្ចនគិរិមត្ថកេ សុបក្កលាខារសំ បរិសិញ្ចន្តោ វិយ, ចិត្តកូដបព្ពតមត្ថកំ វិជ្ជុលតាជាលេន បរិក្ខិបន្តោ វិយ ច សចក្កវាឡសិនេរុយុគន្ធរមហាបថវិំ ចាលេត្វា គហិតនិគ្រោធបល្លវសមានវណ្ណំ រត្តវរបំសុកូលំ បារុបិត្វា វនគហនតោ កេសរសីហោ វិយ, ឧទយបព្ពតកូដតោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ, ពាលសូរិយោ វិយ ច អត្តនា និសិន្នតរុសណ្ឌតោ និក្ខមិ.

អថស្ស កាយតោ មេឃមុខតោ វិជ្ជុកលាបា វិយ រស្មិយោ និក្ខមិត្វា សុវណ្ណរសធារាបរិសេកបិញ្ជរបត្តបុប្ផផលសាខាវិដបេ វិយ សមន្តតោ រុក្ខេ ករិំសុ. តាវទេវ អត្តនោ អត្តនោ បត្តចីវរមាទាយ មហាភិក្ខុសង្ឃោ ភគវន្តំ បរិវារេសិ. តេ ច នំ បរិវារេត្វា ឋិតភិក្ខូ ឯវរូបា អហេសុំ អប្បិច្ឆា សន្តុដ្ឋា បវិវិត្តា អសំសដ្ឋា អារទ្ធវីរិយា វត្តារោ វចនក្ខមា ចោទកា បាបគរហិនោ សីលសម្បន្នា សមាធិសម្បន្នា បញ្ញាសម្បន្នា វិមុត្តិសម្បន្នា វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នា. តេហិ បរិវារិតោ ភគវា រត្តកម្ពលបរិក្ខិត្តោ វិយ សុវណ្ណក្ខន្ធោ, រត្តបទុមសណ្ឌមជ្ឈគតា វិយ សុវណ្ណនាវា, បវាឡវេទិកាបរិក្ខិត្តោ វិយ សុវណ្ណបាសាទោ វិរោចិត្ថ. មហាកស្សបប្បមុខា បន មហាថេរា មេឃវណ្ណំ បំសុកូលចីវរំ បារុបិត្វា មណិវម្មវម្មិតា វិយ មហានាគា បរិវារយិំសុ វីតរាគា ភិន្នកិលេសា វិជដិតជដា ឆិន្នពន្ធនា កុលេ វា គណេ វា អលគ្គា.

ឥតិ ភគវា សយំ វីតរាគោ វីតរាគេហិ, វីតទោសោ វីតទោសេហិ, វីតមោហោ វីតមោហេហិ, និត្តណ្ហោ និត្តណ្ហេហិ, និក្កិលេសោ និក្កិលេសេហិ, សយំ ពុទ្ធោ អនុពុទ្ធេហិ បរិវារិតោ បត្តបរិវារិតំ វិយ កេសរំ, កេសរបរិវារិតា វិយ កណ្ណិកា, អដ្ឋនាគសហស្សបរិវារិតោ វិយ ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា, នវុតិហំសសហស្សបរិវារិតោ វិយ ធតរដ្ឋោ ហំសរាជា, សេនង្គបរិវារិតោ វិយ ចក្កវត្តី, មរុគណបរិវារិតោ វិយ សក្កោ ទេវរាជា, ព្រហ្មគណបរិវារិតោ វិយ ហារិតមហាព្រហ្មា, តារាគណបរិវុតោ វិយ បុណ្ណចន្ទោ អសមេន ពុទ្ធវេសេន អបរិមាណេន ពុទ្ធវិលាសេន បាដលិគាមីនំ មគ្គំ បដិបជ្ជិ.

អថស្ស បុរត្ថិមកាយតោ សុវណ្ណវណ្ណា ឃនពុទ្ធរស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថំ ឋានំ អគ្គហេសុំ, បច្ឆិមកាយតោ ទក្ខិណបស្សតោ វាមបស្សតោ សុវណ្ណវណ្ណា ឃនរស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថំ ឋានំ អគ្គហេសុំ, ឧបរិកេសន្តតោ បដ្ឋាយ សព្ពកេសាវត្តេហិ មោរគីវវណ្ណា ឃនពុទ្ធរស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា គគនតលេ អសីតិហត្ថំ ឋានំ អគ្គហេសុំ, ហេដ្ឋាបាទតលេហិ បវាឡវណ្ណា រស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា ឃនបថវិយំ អសីតិហត្ថំ ឋានំ អគ្គហេសុំ, ទន្តតោ អក្ខីនំ សេតដ្ឋានតោ, នខានញ្ច មំសវិនិមុត្តដ្ឋានតោ ឱទាតា ឃនពុទ្ធរស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថំ ឋានំ អគ្គហេសុំ, រត្តបីតវណ្ណានំ សម្ភិន្នដ្ឋានតោ មញ្ជិដ្ឋវណ្ណា រស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថំ ឋានំ អគ្គហេសុំ, សព្ពត្ថកមេវ បភស្សរា រស្មិយោ ឧដ្ឋហិំសុ. ឯវំ សមន្តា អសីតិហត្ថមត្តំ ឋានំ ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ វិជ្ជោតមានា វិប្ផន្ទមានា វិធាវមានា កញ្ចនទណ្ឌទីបិកាហិ និច្ឆរិត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទមានា មហាបទីបជាលា វិយ, ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃតោ និក្ខន្តវិជ្ជុលតា វិយ ច ទិសោទិសំ បក្ខន្ទិំសុ. យាហិ សព្ពទិសាភាគា សុវណ្ណចម្បកបុប្ផេហិ វិកិរិយមានា វិយ, សុវណ្ណឃដតោ និក្ខន្តសុវណ្ណរសធារាហិ អាសិញ្ចិយមានា វិយ, បសារិតសុវណ្ណបដ្ដបរិក្ខិត្តា វិយ, វេរម្ភវាតសមុទ្ធតកិំសុកកណិការកិកិរាតបុប្ផចុណ្ណសមោកិណ្ណា វិយ ចីនបិដ្ឋចុណ្ណសម្បរិរញ្ជិតា វិយ ច វិរោចិំសុ.

ភគវតោបិ អសីតិអនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភាបរិក្ខេបសមុជ្ជលំ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណបដិមណ្ឌិតំ សរីរំ អព្ភមហិកាទិឧបក្កិលេសវិមុត្តំ សមុជ្ជលតារកបភាសិតំ វិយ គគនតលំ, វិកសិតំ វិយ បទុមវនំ, សព្ពបាលិផុល្លោ វិយ យោជនសតិកោ បារិច្ឆត្តកោ, បដិបាដិយា ឋបិតានំ ទ្វត្តិំសចន្ទានំ ទ្វត្តិំសសូរិយានំ ទ្វត្តិំសចក្កវត្តីនំ ទ្វត្តិំសទេវរាជានំ ទ្វត្តិំសមហាព្រហ្មានំ សិរិយា សិរិំ អភិភវមានំ វិយ វិរោចិត្ថ, យថា តំ ទសហិ បារមីហិ ទសហិ ឧបបារមីហិ ទសហិ បរមត្ថបារមីហីតិ សម្មទេវ បរិបូរិតាហិ សមតិំសាយ បារមីហិ អលង្កតំ កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ ទិន្នេន ទានេន រក្ខិតេន សីលេន កតេន កល្យាណកម្មេន ឯកស្មិំ អត្តភាវេ សមោសរិត្វា វិបាកំ ទាតុំ ឱកាសំ អលភមានេន សម្ពាធប្បត្តេន វិយ និព្ពត្តិតំ នាវាសហស្សស្ស ភណ្ឌំ ឯកំ នាវំ អារោបនកាលោ វិយ, សកដសហស្សស្ស ភណ្ឌំ ឯកំ សកដំ អារោបនកាលោ វិយ, បញ្ចវីសតិយា គង្គានំ សម្ភិជ្ជ មុខទ្វារេ ឯកតោ រាសីភូតកាលោ វិយ ច អហោសិ.

ឥមាយ ពុទ្ធរស្មិយា ឱភាសមានស្សបិ ភគវតោ បុរតោ អនេកានិ ទណ្ឌទីបិកាសហស្សានិ ឧក្ខិបិំសុ, តថា បច្ឆតោ វាមបស្សេ ទក្ខិណបស្សេ. ជាតិសុមនចម្បកវនមាលិការត្តុប្បលនីលុប្បលពកុលសិន្ទុវារាទិបុប្ផានិ ចេវ នីលបីតាទិវណ្ណសុគន្ធគន្ធចុណ្ណានិ ច ចាតុទ្ទីបិកមហអាមេឃវិស្សដ្ឋា សលិលវុដ្ឋិយោ វិយ វិប្បកិរិំសុ. បញ្ចង្គិកតូរិយនិគ្ឃោសា ចេវ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណបដិសំយុត្តា ថុតិឃោសា ច សព្ពា ទិសា បូរយមានា មុខរា វិយ អកំសុ. ទេវសុបណ្ណនាគយក្ខគន្ធព្ពមនុស្សានំ អក្ខីនិ អមតបានំ វិយ លភិំសុ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឋត្វា បទសហស្សេហិ គមនវណ្ណំ វត្តុំ វដ្ដតិ. តត្រិទំ មុខមត្តំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.២២; ឧទា. អដ្ឋ. ៧៦) –

‘‘ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នោ, កម្បយន្តោ វសុន្ធរំ;

អហេឋយន្តោ បាណានិ, យាតិ លោកវិនាយកោ.

‘‘ទក្ខិណំ បឋមំ បាទំ, ឧទ្ធរន្តោ នរាសភោ;

គច្ឆន្តោ សិរិសម្បន្នោ, សោភតេ ទ្វិបទុត្តមោ.

‘‘គច្ឆតោ ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស, ហេដ្ឋាបាទតលំ មុទុ;

សមំ សម្ផុសតេ ភូមិំ, រជសានុបលិម្បតិ.

‘‘និន្នំ ឋានំ ឧន្នមតិ, គច្ឆន្តេ លោកនាយកេ;

ឧន្នតញ្ច សមំ ហោតិ, បថវី ច អចេតនា.

‘‘បាសាណា សក្ខរា ចេវ, កថលា ខាណុកណ្ដកា;

សព្ពេ មគ្គា វិវជ្ជន្តិ, គច្ឆន្តេ លោកនាយកេ.

‘‘នាតិទូរេ ឧទ្ធរតិ, នាច្ចាសន្នេ ច និក្ខិបំ;

អឃដ្ដយន្តោ និយ្យាតិ, ឧភោ ជាណូ ច គោប្ផកេ.

‘‘នាតិសីឃំ បក្កមតិ, សម្បន្នចរណោ មុនិ;

ន ចាតិសណិកំ យាតិ, គច្ឆមានោ សមាហិតោ.

‘‘ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ច, ទិសញ្ច វិទិសំ តថា;

ន បេក្ខមានោ សោ យាតិ, យុគមត្តញ្ហិ បេក្ខតិ.

‘‘នាគវិក្កន្តចារោ សោ, គមនេ សោភតេ ជិនោ;

ចារុ គច្ឆតិ លោកគ្គោ, ហាសយន្តោ សទេវកេ.

‘‘ឧសភរាជាវ សោភន្តោ, ចាតុចារីវ កេសរី;

តោសយន្តោ ពហូ សត្តេ, គាមសេដ្ឋំ ឧបាគមី’’តិ. (ម. និ. អដ្ឋ. ២.២២; ឧទា. អដ្ឋ. ៧៦);

វណ្ណកាលោ នាម កិរេស. ឯវំវិធេសុ កាលេសុ ភគវតោ សរីរវណ្ណេ វា គុណវណ្ណេ វា ធម្មកថិកស្ស ថាមោយេវ បមាណំ. ចុណ្ណិយបទេហិ គាថាពន្ធេហិ វា យត្តកំ សក្កោតិ, តត្តកំ វត្តព្ពំ, ‘‘ទុក្កថិត’’ន្តិ វា ‘‘អតិត្ថេន បក្ខន្ទោ’’តិ វា ន វត្តព្ពោ. អបរិមាណវណ្ណា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ, តេសំ ពុទ្ធាបិ អនវសេសតោ វណ្ណំ វត្តុំ អសមត្ថា. សកលម្បិ ហិ កប្បំ វទន្តា បរិយោសាបេតុំ ន សក្កោន្តិ, បគេវ ឥតរា បជាតិ. ឥមិនា សិរិវិលាសេន អលង្កតបដិយត្តំ បាដលិគាមំ បវិសិត្វា ភគវា បសន្នចិត្តេន ជនេន បុប្ផគន្ធធូមវាសចុណ្ណាទីហិ បូជិយមានោ អាវសថាគារំ បាវិសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ ភគវា និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន យេន អាវសថាគារំ តេនុបសង្កមី’’តិ.

បាទេ បក្ខាលេត្វាតិ យទិបិ ភគវតោ បាទេ រជោជល្លំ ន ឧបលិម្បតិ, តេសំ បន ឧបាសកានំ កុសលាភិវុទ្ធិំ អាកង្ខន្តោ បរេសំ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជនត្ថំ ភគវា បាទេ បក្ខាលេសិ. អបិច ឧបាទិន្នកសរីរំ នាម សីតិកាតព្ពម្បិ ហោតីតិ តទត្ថម្បិ ភគវា នហានបាទធោវនានិ ករោតិយេវ. ភគវន្តំយេវ បុរក្ខត្វាតិ ភគវន្តំ បុរតោ កត្វា. តត្ថ ភគវា ភិក្ខូនញ្ចេវ ឧបាសកានញ្ច មជ្ឈេ និសិន្នោ គន្ធោទកេន នហាបេត្វា ទុកូលចុម្ពដេន វោទកំ កត្វា ជាតិហិង្គុលកេន មជ្ជិត្វា រត្តកម្ពលបលិវេឋិតេ បីឋេ ឋបិតា រត្តសុវណ្ណឃនបដិមា វិយ អតិវិយ វិរោចិត្ថ. អយំ បនេត្ថ បោរាណានំ វណ្ណភណនមគ្គោ –

‘‘គន្ត្វាន មណ្ឌលមាឡំ, នាគវិក្កន្តចារណោ;

ឱភាសយន្តោ លោកគ្គោ, និសីទិ វរមាសនេ.

‘‘តហិំ និសិន្នោ នរទម្មសារថិ,

ទេវាតិទេវោ សតបុញ្ញលក្ខណោ;

ពុទ្ធាសនេ មជ្ឈគតោ វិរោចតិ,

សុវណ្ណនេក្ខំ វិយ បណ្ឌុកម្ពលេ.

‘‘នេក្ខំ ជម្ពោនទស្សេវ, និក្ខិត្តំ បណ្ឌុកម្ពលេ;

វិរោចតិ វីតមលោ, មណិ វេរោចនោ យថា.

‘‘មហាសាលោវ សម្ផុល្លោ, មេរុរាជាវលង្កតោ;

សុវណ្ណថូបសង្កាសោ, បទុមោ កោសកោ យថា.

‘‘ជលន្តោ ទីបរុក្ខោវ, បព្ពតគ្គេ យថា សិខី;

ទេវានំ បារិច្ឆត្តោវ, សព្ពផុល្លោ វិរោចថា’’តិ. (ម. និ. អដ្ឋ. ២.២២; ឧទា. អដ្ឋ. ៧៦);

បាដលិគាមិកេ ឧបាសកេ អាមន្តេសីតិ យស្មា តេសុ ឧបាសកេសុ ពហូ ជនា សីលេ បតិដ្ឋិតា, តស្មា បឋមំ តាវ សីលវិបត្តិយា អាទីនវំ បកាសេត្វា បច្ឆា សីលសម្បទាយ អានិសំសំ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ចិមេ គហបតយោ’’តិអាទិនា ធម្មទេសនត្ថំ អាមន្តេសិ. តត្ថ ទុស្សីលោតិ និស្សីលោ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៤៩; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.២១៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៧៦). អភាវត្ថោ ហេត្ថ ទុ-សទ្ទោ ‘‘ទុប្បញ្ញោ’’តិអាទីសុ វិយ. សីលវិបន្នោតិ វិបន្នសីលោ ភិន្នសំវរោ. ឯត្ថ ច ‘‘ទុស្សីលោ’’តិ បទេន បុគ្គលស្ស សីលាភាវោ វុត្តោ. សោ បនស្ស សីលាភាវោ ទុវិធោ អសមាទានេន វា សមាទិន្នស្ស ភេទេន វាតិ. តេសុ បុរិមោ ន តថា សាវជ្ជោ, យថា ទុតិយោ សាវជ្ជតរោ. យថាធិប្បេតាទីនវនិមិត្តំ សីលាភាវំ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ ទស្សេតុំ ‘‘សីលវិបន្នោ’’តិ វុត្តំ, តេន ‘‘ទុស្សីលោ’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. បមាទាធិករណន្តិ បមាទការណា. ឥទញ្ច សុត្តំ គហដ្ឋានំ វសេន អាគតំ, បព្ពជិតានម្បិ បន លព្ភតេវ. គហដ្ឋោ ហិ យេន យេន សិប្បដ្ឋានេន ជីវិកំ កប្បេតិ យទិ កសិយា យទិ វណិជ្ជាយ យទិ គោរក្ខេន. បាណាតិបាតាទិវសេន បមត្តោ តំ តំ យថាកាលំ សម្បាទេតុំ ន សក្កោតិ, អថស្ស កម្មំ វិនស្សតិ. មាឃាតកាលេ បាណាតិបាតំ បន អទិន្នាទានាទីនិ ច ករោន្តោ ទណ្ឌវសេន មហតិំ ភោគជានិំ និគច្ឆតិ. បព្ពជិតោ ទុស្សីលោ បមាទការណា សីលតោ ពុទ្ធវចនតោ ឈានតោ សត្តអរិយធនតោ ច ជានិំ និគច្ឆតិ.

បាបកោ កិត្តិសទ្ទោតិ គហដ្ឋស្ស ‘‘អសុកោ អសុកកុលេ ជាតោ ទុស្សីលោ បាបធម្មោ បរិច្ចត្តឥធលោកបរលោកោ សលាកភត្តមត្តម្បិ ន ទេតី’’តិ ចតុបរិសមជ្ឈេ បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ. បព្ពជិតស្ស ‘‘អសុកោ នាម សត្ថុសាសនេ បព្ពជិត្វា នាសក្ខិ សីលានិ រក្ខិតុំ, ន ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហេតុំ, វេជ្ជកម្មាទីហិ ជីវតិ, ឆហិ អគារវេហិ សមន្នាគតោ’’តិ ឯវំ បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ.

អវិសារទោតិ គហដ្ឋោ តាវ ‘‘អវស្សំ ពហូនំ សន្និបាតដ្ឋានេ កោចិ មម កម្មំ ជានិស្សតិ, អថ មំ និគ្គណ្ហិស្សន្តី’’តិ វា, ‘‘រាជកុលស្ស វា ទស្សន្តី’’តិ សភយោ ឧបសង្កមតិ, មង្កុភូតោ បត្តក្ខន្ធោ អធោមុខោ និសីទតិ, វិសារទោ ហុត្វា កថេតុំ ន សក្កោតិ. បព្ពជិតោបិ ‘‘ពហូ ភិក្ខូ សន្និបតិតា, អវស្សំ កោចិ មម កម្មំ ជានិស្សតិ, អថ មេ ឧបោសថម្បិ បវារណម្បិ ឋបេត្វា សាមញ្ញតោ ចាវេត្វា និក្កឌ្ឍិស្សន្តី’’តិ សភយោ ឧបសង្កមតិ, វិសារទោ ហុត្វា កថេតុំ ន សក្កោតិ. ឯកច្ចោ បន ទុស្សីលោបិ សមានោ ទប្បិតោ វិយ វទតិ, សោបិ អជ្ឈាសយេន មង្កុ ហោតិយេវ វិប្បដិសារីភាវតោ.

សម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតីតិ ទុស្សីលស្ស ហិ មរណមញ្ចេ និបន្នស្ស ទុស្សីល្យកម្មានំ សមាទាយ វត្តិតដ្ឋានានិ អាបាថមាគច្ឆន្តិ. សោ ឧម្មីលេត្វា អត្តនោ បុត្តទារាទិទស្សនវសេន ឥធលោកំ បស្សតិ, និមីលេត្វា គតិនិមិត្តុបដ្ឋានវសេន បរលោកំ បស្សតិ, តស្ស ចត្តារោ អបាយា កម្មានុរូបំ ឧបដ្ឋហន្តិ. សត្តិសតេន បហរិយមានោ វិយ អគ្គិជាលាយ អាលិង្គិយមានោ វិយ ច ហោតិ. សោ ‘‘វារេថ វារេថា’’តិ វិរវន្តោវ មរតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតី’’តិ.

កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នកក្ខន្ធបរិច្ចាគា. បរំ មរណាតិ តទនន្តរំ អភិនិព្ពត្តក្ខន្ធគ្គហណេ. អថ វា កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទា. បរំ មរណាតិ ចុតិតោ ឧទ្ធំ. អបាយន្តិអាទិ សព្ពំ និរយវេវចនំ. និរយោ ហិ សគ្គមោក្ខហេតុភូតា បុញ្ញសង្ខាតា អយា អបេតត្តា, សុខានំ វា អាយស្ស អាគមនស្ស អភាវា អបាយោ. ទុក្ខស្ស គតិ បដិសរណន្តិ ទុគ្គតិ, ទោសពហុលតាយ វា ទុដ្ឋេន កម្មុនា និព្ពត្តា គតីតិ ទុគ្គតិ. វិវសា និបតន្តិ ឯត្ថ ទុក្កដការិនោតិ វិនិបាតោ, វិនស្សន្តា វា ឯត្ថ និបតន្តិ សំភិជ្ជមានង្គបច្ចង្គាតិ វិនិបាតោ. នត្ថិ ឯត្ថ អស្សាទសញ្ញិតោ អយោតិ និរយោ.

អថ វា អបាយគ្គហណេន តិរច្ឆានយោនិំ ទីបេតិ. តិរច្ឆានយោនិ ហិ អបាយោ សុគតិតោ អបេតត្តា, ន ទុគ្គតិ មហេសក្ខានំ នាគរាជាទីនំ សម្ភវតោ. ទុគ្គតិគ្គហណេន បេត្តិវិសយំ ទីបេតិ. សោ ហិ អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច សុគតិតោ អបេតត្តា ទុក្ខស្ស ច គតិភូតត្តា, ន តុ វិនិបាតោ អសុរសទិសំ អវិនិបតិតត្តា. បេតមហិទ្ធិកានំ វិមានានិបិ និព្ពត្តន្តិ. វិនិបាតគ្គហណេន អសុរកាយំ ទីបេតិ. សោ ហិ យថាវុត្តេនត្ថេន អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច សព្ពសម្បត្តិសមុស្សយេហិ វិនិបាតត្តា វិនិបាតោតិ ច វុច្ចតិ. និរយគ្គហណេន បន អវីចិអាទិកំ អនេកប្បការំ និរយមេវ ទីបេតិ. ឧបបជ្ជតីតិ និព្ពត្តតិ.

អានិសំសកថា វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពា. អយំ បន វិសេសោ – សីលវាតិ សមាទានវសេន សីលវា. សីលសម្បន្នោតិ បរិសុទ្ធំ បរិបុណ្ណញ្ច កត្វា សីលស្ស សម្បាទនេន សីលសម្បន្នោ. ភោគក្ខន្ធន្តិ ភោគរាសិំ. សុគតិំ សគ្គំ លោកន្តិ ឯត្ថ សុគតិគ្គហណេន មនុស្សគតិបិ សង្គយ្ហតិ, សគ្គគ្គហណេន ទេវគតិ ឯវ. តត្ថ សុន្ទរា គតីតិ សុគតិ, រូបាទីហិ វិសយេហិ សុដ្ឋុ អគ្គោតិ សគ្គោ, សោ សព្ពោបិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោតិ.

បាដលិគាមិកេ ឧបាសកេ ពហុទេវ រត្តិំ ធម្មិយា កថាយាតិ អញ្ញាយបិ បាឡិមុត្តាយ ធម្មកថាយ ចេវ អាវសថានុមោទនកថាយ ច. តទា ហិ ភគវា យស្មា អជាតសត្តុនា តត្ថ បាដលិបុត្តនគរំ មាបេន្តេន អញ្ញាសុ គាមនិគមរាជធានីសុ យេ សីលាចារសម្បន្នា កុដុម្ពិកា, តេ អានេត្វា ធនធញ្ញានិ ឃរវត្ថុខេត្តវត្ថាទីនិ ចេវ បរិហារញ្ច ទាបេត្វា និវេសិយន្តិ, តស្មា បាដលិគាមិកា ឧបាសកា អានិសំសទស្សាវិតាយ វិសេសតោ សីលគរុកាតិ សព្ពគុណានញ្ច សីលស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ តេសំ បឋមំ សីលានិសំសេ បកាសេត្វា តតោ បរំ អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយ បថវោជំ អាកឌ្ឍន្តោ វិយ មហាជម្ពុំ មត្ថកេ គហេត្វា ចាលេន្តោ វិយ យោជនប្បមាណំ មហាមធុំ ចក្កយន្តេន បីឡេត្វា សុមធុររសំ បាយមានោ វិយ ច បាដលិគាមិកានំ ឧបាសកានំ ហិតសុខាវហំ បកិណ្ណកកថំ កថេន្តោបិ ‘‘អាវាសទានំ នាមេតំ គហបតយោ មហន្តំ បុញ្ញំ, តុម្ហាកំ អាវាសោ មយា បរិភុត្តោ, ភិក្ខុសង្ឃេន បរិភុត្តោ, មយា ច ភិក្ខុសង្ឃេន ច បរិភុត្តេ ធម្មរតនេនបិ បរិភុត្តោយេវ ហោតិ, ឯវំ តីហិ រតនេហិ បរិភុត្តេ អបរិមេយ្យោវ វិបាកោ, អបិច អាវាសទានស្មិំ ទិន្នេ សព្ពទានំ ទិន្នមេវ ហោតិ, ភូមដ្ឋកបណ្ណសាលាយ វា សាខាមណ្ឌបស្ស វា សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស កតស្ស អានិសំសោ បរិច្ឆិន្ទិតុំ ន សក្កា. អាវាសទានានុភាវេន ហិ ភវេ និព្ពត្តមានស្សបិ សម្បីឡិតគព្ភវាសោ នាម ន ហោតិ, ទ្វាទសហត្ថោ ឱវរកោ វិយស្ស មាតុកុច្ឆិ អសម្ពាធោវ ហោតី’’តិ ឯវំ នានានយវិចិត្តំ ពហុំ ធម្មកថំ កថេត្វា –

‘‘សីតំ ឧណ្ហំ បដិហន្តិ, តតោ វាឡមិគានិ ច;

សរីសបេ ច មកសេ, សិសិរេ ចាបិ វុដ្ឋិយោ.

‘‘តតោ វាតាតបោ ឃោរោ, សញ្ជាតោ បដិហញ្ញតិ;

លេណត្ថញ្ច សុខត្ថញ្ច, ឈាយិតុញ្ច វិបស្សិតុំ.

‘‘វិហារទានំ សង្ឃស្ស, អគ្គំ ពុទ្ធេន វណ្ណិតំ;

តស្មា ហិ បណ្ឌិតោ បោសោ, សម្បស្សំ អត្ថមត្តនោ.

‘‘វិហារេ ការយេ រម្មេ, វាសយេត្ថ ពហុស្សុតេ;

តេសំ អន្នញ្ច បានញ្ច, វត្ថសេនាសនានិ ច.

‘‘ទទេយ្យ ឧជុភូតេសុ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

តេ តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តិ, សព្ពទុក្ខាបនូទនំ;

យំ សោ ធម្មំ ឥធញ្ញាយ, បរិនិព្ពាតិ អនាសវោ’’តិ. (ចូឡវ. ២៩៥, ៣១៥) –

ឯវំ អយម្បិ អាវាសទានេ អានិសំសោ អយម្បិ អាវាសទានេ អានិសំសោតិ ពហុទេវ រត្តិំ អតិរេកទិយឌ្ឍយាមំ អាវាសទានានិសំសំ កថេសិ. តត្ថ ឥមា គាថាវ សង្គហំ អារុឡ្ហា, បកិណ្ណកធម្មទេសនា បន សង្គហំ ន អារោហតិ. សន្ទស្សេត្វាតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ.

អភិក្កន្តាតិ អតិក្កន្តា ទ្វេ យាមា គតា. យស្សទានិ តុម្ហេ កាលំ មញ្ញថាតិ យស្ស គមនស្ស តុម្ហេ កាលំ មញ្ញថ, គមនកាលោ តុម្ហាកំ, គច្ឆថាតិ វុត្តំ ហោតិ. កស្មា បន ភគវា តេ ឧយ្យោជេសីតិ? អនុកម្បាយ. តិយាមរត្តិញ្ហិ និសីទិត្វា វីតិនាមេន្តានំ តេសំ សរីរេ អាពាធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ភិក្ខុសង្ឃោបិ ច មហា, តស្ស សយននិសជ្ជានំ ឱកាសំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ឥតិ ឧភយានុកម្បាយ ឧយ្យោជេសិ.

សុញ្ញាគារន្តិ បាដិយេក្កំ សុញ្ញាគារំ នាម តត្ថ នត្ថិ. តេ កិរ គហបតយោ តស្សេវ អាវសថាគារស្ស ឯកបស្សេ បដសាណិំ បរិក្ខិបាបេត្វា កប្បិយមញ្ចំ បញ្ញបេត្វា តត្ថ កប្បិយបច្ចត្ថរណានិ អត្ថរិត្វា ឧបរិ សុវណ្ណរជតតារកគន្ធមាលាទិទាមបដិមណ្ឌិតំ វិតានំ ពន្ធិត្វា គន្ធតេលបទីបំ អារោបយិំសុ ‘‘អប្បេវ នាម សត្ថា ធម្មាសនតោ វុដ្ឋាយ ថោកំ វិស្សមេតុកាមោ ឥធ និបជ្ជេយ្យ, ឯវំ នោ ឥទំ អាវសថាគារំ ភគវតា ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ បរិភុត្តំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតី’’តិ. សត្ថាបិ តទេវ សន្ធាយ តត្ថ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេត្វា សីហសេយ្យំ កប្បេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សុញ្ញាគារំ បាវិសី’’តិ. តត្ថ បាទធោវនដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ យាវ ធម្មាសនា អគមាសិ, ឯត្តកេ ឋានេ គមនំ និប្ផន្នំ. ធម្មាសនំ បត្វា ថោកំ អដ្ឋាសិ, ឥទំ តត្ថ ឋានំ. ទ្វេ យាមេ ធម្មាសនេ និសីទិ, ឯត្តកេ ឋានេ និសជ្ជា និប្ផន្នា. ឧបាសកេ ឧយ្យោជេត្វា ធម្មាសនតោ ឱរុយ្ហ យថាវុត្តេ ឋានេ សីហសេយ្យំ កប្បេសិ. ឯតំ ឋានំ ភគវតា ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ បរិភុត្តំ អហោសីតិ.

បាដលិគាមវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុនិធវស្សការវត្ថុកថាវណ្ណនា

២៨៦. សុនិធវស្សការាតិ (ទី. និ. ២.១៥៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៧៦) សុនិធោ ច វស្សការោ ច ទ្វេ ព្រាហ្មណា. មគធមហាមត្តាតិ មគធរញ្ញោ មហាអមច្ចា, មគធរដ្ឋេ វា មហាមត្តា, មហតិយា ឥស្សរិយមត្តាយ សមន្នាគតាតិ មគធមហាមត្តា. បាដលិគាមេ នគរំ មាបេន្តីតិ បាដលិគាមន្តសង្ខាតេ ភូមិប្បទេសេ នគរំ មាបេន្តិ, បុព្ពេ ‘‘បាដលិគាមោ’’តិ លទ្ធនាមំ ឋានំ ឥទានិ នគរំ កត្វា មាបេន្តីតិ អត្ថោ. វជ្ជីនំ បដិពាហាយាតិ លិច្ឆវិរាជូនំ អាយមុខបច្ឆិន្ទនត្ថំ. វត្ថូនីតិ ឃរវត្ថូនិ ឃរបតិដ្ឋាបនដ្ឋានានិ. ចិត្តានិ នមន្តិ និវេសនានិ មាបេតុន្តិ រញ្ញោ រាជមហាមត្តានញ្ច និវេសនានិ មាបេតុំ វត្ថុវិជ្ជាបាឋកានំ ចិត្តានិ នមន្តិ. តេ កិរ អត្តនោ សិប្បានុភាវេន ហេដ្ឋាបថវិយំ តិំសហត្ថមត្តេ ឋានេ ‘‘ឥធ នាគានំ និវាសបរិគ្គហោ, ឥធ យក្ខានំ, ឥធ ភូតានំ និវាសបរិគ្គហោ, ឥធ បាសាណោ វា ខាណុកោ វា អត្ថី’’តិ ជានន្តិ, តេ តទា សិប្បំ ជប្បិត្វា តាទិសំ សារម្ភដ្ឋានំ បរិហរិត្វា អនារម្ភេ ឋានេ តាហិ វត្ថុបរិគ្គាហិកាហិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ មន្តយមានា វិយ តំតំគេហានិ មាបេន្តិ.

អថ វា នេសំ សរីរេ ទេវតា អធិមុច្ចិត្វា តត្ថ តត្ថ និវេសនានិ មាបេតុំ ចិត្តំ នាមេន្តិ. តា ចតូសុ កោណេសុ ខាណុកេ កោដ្ដេត្វា វត្ថុម្ហិ គហិតមត្តេ បដិវិគច្ឆន្តិ. សទ្ធានំ កុលានំ សទ្ធា ទេវតា តថា ករោន្តិ, អស្សទ្ធានំ កុលានំ អស្សទ្ធា ទេវតា ច. កិំ ការណា? សទ្ធានញ្ហិ ឯវំ ហោតិ ‘‘ឥធ មនុស្សា និវេសនំ មាបេន្តា បឋមំ ភិក្ខុសង្ឃំ និសីទាបេត្វា មង្គលំ វទាបេស្សន្តិ, អថ មយំ សីលវន្តានំ ទស្សនំ ធម្មកថំ បញ្ហវិស្សជ្ជនំ អនុមោទនញ្ច សោតុំ លភិស្សាម, មនុស្សាទានំ ទត្វា អម្ហាកំ បត្តិំ ទស្សន្តី’’តិ. អស្សទ្ធា ទេវតាបិ ‘‘អត្តនោ ឥច្ឆានុរូបំ តេសំ បដិបត្តិំ បស្សិតុំ កថញ្ច សោតុំ លភិស្សាមា’’តិ តថា ករោន្តិ.

តាវតិំសេហីតិ យថា ហិ ឯកស្មិំ កុលេ ឯកំ បណ្ឌិតំ មនុស្សំ, ឯកស្មិញ្ច វិហារេ ឯកំ ពហុស្សុតំ ភិក្ខុំ ឧបាទាយ ‘‘អសុកកុលេ មនុស្សា បណ្ឌិតា, អសុកវិហារេ ភិក្ខូ ពហុស្សុតា’’តិ សទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, ឯវមេវំ សក្កំ ទេវរាជានំ វិស្សកម្មញ្ច ទេវបុត្តំ ឧបាទាយ ‘‘តាវតិំសា បណ្ឌិតា’’តិ សទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ. តេនាហ ‘‘តាវតិំសេហី’’តិ. សេយ្យថាបីតិអាទិនា ទេវេហិ តាវតិំសេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា វិយ សុនិធវស្សការា នគរំ មាបេន្តីតិ ទស្សេតិ.

យាវតា អរិយំ អាយតនន្តិ យត្តកំ អរិយមនុស្សានំ ឱសរណដ្ឋានំ នាម អត្ថិ. យាវតា វណិប្បថោតិ យត្តកំ វាណិជានំ អាហដភណ្ឌស្ស រាសិវសេនេវ កយវិក្កយដ្ឋានំ នាម, វាណិជានំ វសនដ្ឋានំ វា អត្ថិ. ឥទំ អគ្គនគរន្តិ តេសំ អរិយាយតនវណិប្បថានំ ឥទំ នគរំ អគ្គំ ភវិស្សតិ ជេដ្ឋកំ បាមោក្ខំ. បុដភេទនន្តិ ភណ្ឌបុដភេទនដ្ឋានំ, ភណ្ឌគន្ថិកានំ មោចនដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សកលជម្ពុទីបេ អលទ្ធភណ្ឌម្បិ ហិ ឥធេវ លភិស្សតិ, អញ្ញត្ថ វិក្កយំ អគច្ឆន្តម្បិ ឥធ វិក្កយំ គច្ឆិស្សតិ, តស្មា ឥធេវ បុដំ ភិន្ទិស្សតីតិ អត្ថោ. អាយន្តិ យានិ ចតូសុ ទ្វារេសុ ចត្តារិ, សភាយំ ឯកន្តិ ឯវំ ទិវសេ ទិវសេ បញ្ចសតសហស្សានិ តត្ថ ឧដ្ឋហិស្សន្តិ, តានិស្ស ភាវីនិ អាយានិ ទស្សេតិ. អគ្គិតោ វាតិអាទីសុ ច-ការត្ថោ វា-សទ្ទោ, អគ្គិនា ច ឧទកេន ច មិថុភេទេន ច នស្សិស្សតីតិ អត្ថោ. តស្ស ហិ ឯកោ កោដ្ឋាសោ អគ្គិនា នស្សិស្សតិ, និព្ពាបេតុម្បិ នំ ន សក្ខិស្សតិ, ឯកំ កោដ្ឋាសំ គង្គា គហេត្វា គមិស្សតិ, ឯកោ ឥមិនា អកថិតំ អមុស្ស, អមុនា អកថិតំ ឥមស្ស វទន្តានំ បិសុណវាចានំ វសេន ភិន្នានំ មនុស្សានំ អញ្ញមញ្ញភេទេន វិនស្សិស្សតិ.

ឯវំ វត្វា ភគវា បច្ចូសកាលេ គង្គាតីរំ គន្ត្វា កតមុខធោវនោ ភិក្ខាចារកាលំ អាគមយមានោ និសីទិ. សុនិធវស្សការាបិ ‘‘អម្ហាកំ រាជា សមណស្ស គោតមស្ស ឧបដ្ឋាកោ, សោ អម្ហេ ឧបគតេ បុច្ឆិស្សតិ ‘សត្ថា កិរ បាដលិគាមំ អគមាសិ, កិំ តស្ស សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្ថ, ន ឧបសង្កមិត្ថា’តិ, ‘ឧបសង្កមិម្ហា’តិ ច វុត្តេ ‘និមន្តយិត្ថ, ន និមន្តយិត្ថា’តិ បុច្ឆិស្សតិ, ‘ន និមន្តយិម្ហា’តិ ច វុត្តេ អម្ហាកំ ទោសំ អារោបេត្វា និគ្គណ្ហិស្សតិ, ឥទញ្ចាបិ មយំ អកតដ្ឋានេ នគរំ មាបេម, សមណស្ស ខោ បន គោតមស្ស គតគតដ្ឋានេ កាឡកណ្ណិសត្តា បដិក្កមន្តិ, តំ មយំ នគរមង្គលំ វាចាបេស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា និមន្តយិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ សុនិធវស្សការា’’តិអាទិ. បុព្ពណ្ហសមយន្តិ បុព្ពណ្ហកាលេ. និវាសេត្វាតិ គាមប្បវេសននីហារេន និវាសនំ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា. បត្តចីវរមាទាយាតិ បត្តញ្ច ចីវរញ្ច អាទិយិត្វា កាយបដិពទ្ធំ កត្វា, ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តំ ហត្ថេន គហេត្វាតិ អត្ថោ.

សីលវន្តេត្ថាតិ សីលវន្តេ ឯត្ថ អត្តនោ វសនដ្ឋានេ. សញ្ញតេតិ កាយវាចាចិត្តេហិ សញ្ញតេ. តាសំ ទក្ខិណមាទិសេតិ សង្ឃស្ស ទិន្នេ ចត្តារោ បច្ចយេ តាសំ ឃរទេវតានំ អាទិសេយ្យបត្តិំ ទទេយ្យ. បូជិតា បូជយន្តីតិ ‘‘ឥមេ មនុស្សា អម្ហាកំ ញាតកាបិ ន ហោន្តិ, តថាបិ នោ បត្តិំ ទេន្តីតិ អារក្ខំ សុសំវិហិតំ ករោថា’’តិ សុដ្ឋុ អារក្ខំ ករោន្តិ. មានិតា មានយន្តីតិ កាលានុកាលំ ពលិកម្មករណេន មានិតា ‘‘ឯតេ មនុស្សា អម្ហាកំ ញាតកាបិ ន ហោន្តិ, តថាបិ ចតុមាសឆមាសន្តរេ នោ ពលិកម្មំ ករោន្តី’’តិ មានេន្តិ ឧប្បន្នបរិស្សយំ ហរន្តិ. តតោ នន្តិ តតោ នំ បណ្ឌិតជាតិកំ មនុស្សំ. ឱរសន្តិ ឧរេ ឋបេត្វា សំវឌ្ឍិតំ, យថា មាតា ឱរសំ បុត្តំ អនុកម្បតិ, ឧប្បន្នបរិស្សយហរណត្ថមេវស្ស វាយមតិ, ឯវំ អនុកម្បន្តីតិ អត្ថោ. ភទ្រានិ បស្សតីតិ សុន្ទរានិ បស្សតិ.

អនុមោទិត្វាតិ តេហិ តទា បសុតបុញ្ញស្ស អនុមោទនវសេន តេសំ ធម្មកថំ កត្វា. សុនិធវស្សការាបិ ‘‘យា តត្ថ ទេវតា អាសុំ, តាសំ ទក្ខិណមាទិសេ’’តិ ភគវតោ វចនំ សុត្វា ទេវតានំ បត្តិំ អទំសុ. តំ គោតមទ្វារំ នាម អហោសីតិ តស្ស នគរស្ស យេន ទ្វារេន ភគវា និក្ខមិ, តំ គោតមទ្វារំ នាម អហោសិ. គង្គាយ បន ឧត្តរណត្ថំ អនោតិណ្ណត្តា គោតមតិត្ថំ នាម នាហោសិ. បូរាតិ បុណ្ណា. សមតិត្តិកាតិ តីរសមំ ឧទកស្ស តិត្តា ភរិតា. កាកបេយ្យាតិ តីរេ ឋិតកាកេហិ បាតុំ សក្កុណេយ្យឧទកា. តីហិបិ បទេហិ ឧភតោកូលសមំ បរិបុណ្ណភាវមេវ វទតិ. ឧឡុម្បន្តិ បារគមនត្ថាយ លហុកេ ទារុទណ្ឌេ គហេត្វា កវាដផលកេ វិយ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធេ កាតុំ អាណិយោ កោដ្ដេត្វា នាវាសង្ខេបេន កតំ. កុល្លន្តិ វេឡុនឡាទិកេ សង្ឃរិត្វា វល្លិអាទីហិ កលាបវសេន ពន្ធិត្វា កតំ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ មហាជនស្ស គង្គុទកមត្តស្សបិ កេវលំ តរិតុំ អសមត្ថតំ, អត្តនោ បន ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច អតិគម្ភីរវិត្ថតំ សំសារមហណ្ណវំ តរិត្វា ឋិតភាវញ្ច សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថបរិទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ. ឧទានគាថាយ អត្ថោ បន អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតោយេវ. តត្ថ ឧទកដ្ឋានស្សេតំ អធិវចនន្តិ យថាវុត្តស្ស យស្ស កស្សចិ ឧទកដ្ឋានស្ស ឯតំ អណ្ណវន្តិ អធិវចនំ, ន សមុទ្ទស្សេវាតិ អធិប្បាយោ. សរន្តិ ឥធ នទី អធិប្បេតា សរតិ សន្ទតីតិ កត្វា. គម្ភីរំ វិត្ថតន្តិ អគាធដ្ឋេន គម្ភីរំ, សកលលោកត្តយព្យាបិតាយ វិត្ថតំ. វិសជ្ជាតិ អនាសជ្ជ អប្បត្វា ឯវ បល្លលានិ តេសំ អតរណតោ. កុល្លញ្ហិ ជនោ ពន្ធតីតិ កុល្លំ ពន្ធិតុំ អាយាសំ អាបជ្ជតិ. វិនា ឯវ កុល្លេនាតិ ឦទិសំ ឧទកំ កុល្លេន ឦទិសេន វិនា ឯវ. តិណ្ណា មេធាវិនោ ជនាតិ អរិយមគ្គញាណសង្ខាតាយ មេធាយ សមន្នាគតត្តា មេធាវិនោ ពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ច តិណ្ណា បរតីរេ បតិដ្ឋិតា.

សុនិធវស្សការវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កោដិគាមេ សច្ចកថាវណ្ណនា

២៨៧. កោដិគាមោតិ មហាបនាទស្ស រញ្ញោ បាសាទកោដិយំ កតគាមោ, បតិតស្ស បាសាទស្ស ថុបិកាយ បតិដ្ឋិតដ្ឋានេ និវិដ្ឋគាមោតិ អត្ថោ. អរិយសច្ចានន្តិ យេ បដិវិជ្ឈន្តិ, តេសំ អរិយភាវករានំ សច្ចានំ. អននុពោធាតិ អពុជ្ឈនេន អជាននេន. អប្បដិវេធាតិ អប្បដិវិជ្ឈនេន. អនុពោធោ ចេត្ថ បុព្ពភាគិយញាណំ, បដិវេធោ មគ្គញាណេន អភិសមយោ. តត្ថ យស្មា អនុពោធបុព្ពកោ បដិវេធោ អនុពោធេន វិនា ន ហោតិ, អនុពោធោបិ ឯកច្ចោ បដិវេធសម្ពន្ធោ តទុភយាភាវហេតុកញ្ច វដ្ដេ សំសរណំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អននុពោធា…បេ… តុម្ហាកញ្ចា’’តិ. តត្ថ សន្ធាវិតន្តិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ភវតោ ភវន្តរុបគមនេន សន្ធាវិតំ. សំសរិតន្តិ អបរាបរំ ចវនុបបជ្ជនវសេន សំសរិតំ. មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ចាតិ មយា ច តុម្ហេហិ ច. អថ វា សន្ធាវិតំ សំសរិតន្តិ សន្ធាវនំ សំសរណំ មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ច អហោសីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សំសិតន្តិ សំសរិតំ. ភវនេត្តិ សមូហតាតិ ទីឃរជ្ជុយា ពទ្ធសកុណំ វិយ រជ្ជុហត្ថោ បុរិសោ ទេសន្តរំ, តណ្ហារជ្ជុយា ពទ្ធសត្តសន្តានំ អភិសង្ខារោ ភវន្តរំ នេតិ ឯតាយាតិ ភវនេត្តិ, សា ភវតោ ភវំ នយនសមត្ថា តណ្ហារជ្ជុ អរិយមគ្គសត្ថេន សុដ្ឋុ ហតា ឆិន្នា អប្បវត្តិកតាតិ ភវនេត្តិ សមូហតា.

អម្ពបាលីវត្ថុកថាវណ្ណនា

២៨៨. យានស្ស ភូមីតិ យត្ថ សក្កា ហោតិ យានំ អារុយ្ហ យានេន គន្តុំ, អយំ យានស្ស ភូមិ នាម. យានា បច្ចោរោហិត្វាតិ វិហារស្ស ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ យានតោ ឱរោហិត្វា.

លិច្ឆវីវត្ថុកថាវណ្ណនា

២៨៩. នីលាតិ ឥទំ សព្ពសង្គាហកវចនំ. នីលវណ្ណាតិអាទិ តស្សេវ វិភាគទស្សនត្ថំ. តត្ថ ន តេសំ បកតិវណ្ណោ នីលោ, នីលវិលេបនវិលិត្តត្តា បនេតំ វុត្តំ. នីលវត្ថាតិ បដទុកូលកោសេយ្យាទីនិបិ នេសំ នីលានេវ ហោន្តិ. នីលាលង្ការាតិ នីលមណិអលង្ការេហិ នីលបុប្ផេហិ ច អលង្កតា. តេ កិរ អលង្ការា សុវណ្ណវិចិត្តាបិ ឥន្ទនីលមណិឱភាសេហិ ឯកនីលា វិយ ខាយន្តិ, រថាបិ នេសំ នីលមណិខចិតា នីលវត្ថបរិក្ខិត្តា នីលធជនីលវម្មិកេហិ នីលាភរណេហិ នីលអស្សេហិ យុត្តា, បតោទយដ្ឋិយោបិ នីលាយេវាតិ ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បដិវដ្ដេសីតិ បហរិ. កិស្ស ជេ អម្ពបាលីតិ ជេ-តិ អាលបនំ, ភោតិ អម្ពបាលិ កិំការណាតិ វុត្តំ ហោតិ. សាហារន្តិ ឯត្ថ អាហរន្តិ ឥមស្មា រាជបុរិសា ពលិន្តិ អាហារោ, តព្ភុត្តជនបទោ. តេន សហិតំ សាហារំ, សជនបទន្តិ អត្ថោ. អង្គុលិំ ផោដេសុន្តិ អង្គុលិំ ចាលេសុំ. អម្ពកាយាតិ មាតុគាមេន. ឧបចារវចនញ្ហេតំ, ឥត្ថីសុ យទិទំ អម្ពកា មាតុគាមោ ជននិកាតិ. ឱលោកេថាតិ បស្សថ. អបលោកេថាតិ អបវត្តិត្វា ឱលោកេថ, បុនប្បុនំ បស្សថាតិ អត្ថោ. ឧបសំហរថាតិ ឧបនេថ, ឥមំ លិច្ឆវីបរិសំ តុម្ហាកំ ចិត្តេន តាវតិំសសទិសំ ឧបសំហរថ ឧបនេថ អល្លីយាបេថ. យថេវ តាវតិំសា អភិរូបា បាសាទិកា នីលាទិនានាវណ្ណា, ឯវមិមេ លិច្ឆវីរាជានោបីតិ តាវតិំសេហិ សមកេ កត្វា បស្សថាតិ អត្ថោ.

កស្មា បន ភគវា អនេកសតេហិ សុត្តេហិ ចក្ខាទីនំ រូបាទីសុ និមិត្តគ្គាហំ បដិសេធេត្វា ឥធ មហន្តេន ឧស្សាហេន និមិត្តគ្គាហេ និយោជេតីតិ? ហិតកាមតាយ តេសំ ភិក្ខូនំ យថា អាយស្មតោ នន្ទស្ស ហិតកាមតាយ សគ្គសម្បត្តិទស្សនត្ថំ. តត្រ កិរ ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឱសន្នវីរិយា, តេ សម្បត្តិយា បលោភេន្តោ ‘‘អប្បមាទេន សមណធម្មំ ករោន្តានំ ឯវរូបា ឥស្សរិយសម្បត្តិ សុលភា’’តិ សមណធម្មេ ឧស្សាហជននត្ថំ អាហ. អថ វា នយិទំ និមិត្តគ្គាហេ និយោជនំ, កេវលំ បន ‘‘ទិព្ពសម្បត្តិសទិសា ឯតេសំ រាជូនំ ឥស្សរិយសម្បត្តី’’តិ អនុបុព្ពិកថាយ សម្បត្តិកថនំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ. អនិច្ចលក្ខណវិភាវនត្ថញ្ចាបិ ឯវមាហ. ន ចិរស្សេវ ហិ សព្ពេបិមេ អជាតសត្តុស្ស វសេន វិនាសំ បាបុណិស្សន្តិ, អថ នេសំ រជ្ជសិរិសម្បត្តិំ ទិស្វា ឋិតភិក្ខូ ‘‘តថារូបាយបិ នាម សិរិសម្បត្តិយា វិនាសោ បញ្ញាយិស្សតី’’តិ អនិច្ចលក្ខណំ ភាវេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិស្សន្តីតិ អនិច្ចលក្ខណវិភាវនត្ថំ អាហ.

អធិវាសេតូតិ អម្ពបាលិយា និមន្តិតភាវំ ញត្វាបិ កស្មា និមន្តេន្តីតិ? អសទ្ទហនតាយ ច វត្តសីសេន ច. សា ហិ ធុត្តា ឥត្ថី អនិមន្តេត្វាបិ ‘‘និមន្តេសិ’’ន្តិ វទេយ្យាតិ តេសំ អហោសិ. ធម្មំ សុត្វា គមនកាលេ ច និមន្តេត្វា គមនំ នាម មនុស្សានំ វត្តមេវ.

លិច្ឆវីវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សីហសេនាបតិវត្ថុកថាវណ្ណនា

២៩០. អភិញ្ញាតាតិ (អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៨.១២) ញាតា បញ្ញាតា បាកដា. សន្ថាគារេតិ មហាជនស្ស សន្ថម្ភនាគារេ វិស្សមនត្ថាយ កតេ អគារេ. សា កិរ សន្ថាគារសាលា នគរមជ្ឈេ អហោសិ, ចតូសុ ទ្វារេសុ ឋិតានំ បញ្ញាយតិ, ចតូហិ ទិសាហិ អាគតមនុស្សា បឋមំ តត្ថ វិស្សមិត្វា បច្ឆា អត្តនោ អត្តនោ ផាសុកដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ. រាជកុលានំ រជ្ជកិច្ចសន្ថរណត្ថំ កតំ អគារន្តិបិ វទន្តិយេវ. តត្ថ ហិ និសីទិត្វា លិច្ឆវីរាជានោ រជ្ជកិច្ចំ សន្ថរន្តិ ករោន្តិ វិចារេន្តិ. សន្និសិន្នាតិ តេសំ និសីទនត្ថំយេវ បញ្ញត្តេសុ មហារហបច្ចត្ថរណេសុ សមុស្សិតសេតច្ឆត្តេសុ អាសនេសុ សន្និសិន្នា. អនេកបរិយាយេន ពុទ្ធស្ស វណ្ណំ ភាសន្តីតិ រាជកុលកិច្ចញ្ចេវ លោកត្ថកិរិយញ្ច វិចារេត្វា អនេកេហិ ការណេហិ ពុទ្ធស្ស វណ្ណំ ភាសន្តិ. បណ្ឌិតា ហិ តេ រាជានោ សទ្ធាសម្បន្នា សោតាបន្នាបិ សកទាគាមិនោបិ អនាគាមិនោបិ អរិយសាវកា, តេ សព្ពេបិ លោកិយជដំ ភិន្ទិត្វា ពុទ្ធាទីនំ តិណ្ណំ រតនានំ វណ្ណំ ភាសន្តិ.

តត្ថ តិវិធោ ពុទ្ធវណ្ណោ នាម ចរិយវណ្ណោ សរីរវណ្ណោ គុណវណ្ណោតិ. តត្រិមេ រាជានោ ចរិយាយ វណ្ណំ អារភិំសុ – ‘‘ទុក្ករំ វត កតំ សម្មាសម្ពុទ្ធេន កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ ទស បារមិយោ ទស ឧបបារមិយោ ទស បរមត្ថបារមិយោតិ សមតិំស បារមិយោ បូរេន្តេន ញាតត្ថចរិយំ លោកត្ថចរិយំ ពុទ្ធត្ថចរិយំ មត្ថកំ បាបេត្វា បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជន្តេនា’’តិ អឌ្ឍច្ឆក្កេហិ ជាតកសតេហិ ពុទ្ធវណ្ណំ កថេន្តា តុសិតភវនំ បាបេត្វា ឋបយិំសុ. ធម្មស្ស វណ្ណំ ភាសន្តា បនេតេ ‘‘ភគវតា ធម្មោ ទេសិតោ, និកាយតោ បញ្ច និកាយា ហោន្តិ, បិដកតោ តីណិ បិដកានិ, អង្គតោ នវ អង្គានិ, ខន្ធតោ ចតុរាសីតិធម្មក្ខន្ធសហស្សានី’’តិ កោដ្ឋាសវសេន ធម្មគុណំ កថយិំសុ. សង្ឃស្ស វណ្ណំ ភាសន្តា ‘‘សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធា កុលបុត្តា ភោគក្ខន្ធញ្ចេវ ញាតិបរិវដ្ដញ្ច បហាយ សេតច្ឆត្តឧបរជ្ជសេនាបតិសេដ្ឋិភណ្ឌាគារិកដ្ឋានន្តរាទីនិ អគណយិត្វា និក្ខម្ម សត្ថុ វរសាសនេ បព្ពជន្តិ, សេតច្ឆត្តំ បហាយ បព្ពជិតានំ ភទ្ទិយមហារាជមហាកប្បិនបុក្កុសាតិអាទិរាជបព្ពជិតានំយេវ ពុទ្ធកាលេ អសីតិ សហស្សានិ អហេសុំ, អនេកកោដិធនំ បហាយ បព្ពជិតានំ បន យសកុលបុត្តសោណសេដ្ឋិបុត្តរដ្ឋបាលបុត្តាទីនំ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ, ឯវរូបា ច ឯវរូបា ច កុលបុត្តា សត្ថុ សាសនេ បព្ពជន្តី’’តិ បព្ពជ្ជាសង្ខេបវសេន សង្ឃគុណំ កថយិំសុ.

សីហោ សេនាបតីតិ ឯវំនាមកោ សេនាយ អធិបតិ. វេសាលិយញ្ហិ សត្ត សហស្សានិ សត្ត សតានិ សត្ត ច រាជានោ, តេ សព្ពេបិ សន្និបតិត្វា សព្ពេសំ មនំ គហេត្វា ‘‘រដ្ឋំ វិចារេតុំ សមត្ថំ ឯកំ វិចិនថា’’តិ វិចិនន្តា សីហរាជកុមារំ ទិស្វា ‘‘អយំ សក្ខិស្សតី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា តស្ស រត្តមណិវណ្ណកម្ពលបរិយោនទ្ធំ សេនាបតិច្ឆត្តំ អទំសុ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សីហោ សេនាបតី’’តិ. និគណ្ឋសាវកោតិ និគណ្ឋស្ស នាដបុត្តស្ស បច្ចយទាយកោ ឧបដ្ឋាកោ. ជម្ពុទីបតលស្មិញ្ហិ តយោ ជនា និគណ្ឋានំ អគ្គុបដ្ឋាកា – នាឡន្ទាយំ ឧបាលិ គហបតិ, កបិលបុរេ វប្បោ សក្កោ, វេសាលិយំ អយំ សីហោ សេនាបតីតិ. និសិន្នោ ហោតីតិ សេសរាជូនម្បិ បរិសាយ អន្តរេ អាសនានិ បញ្ញាបយិំសុ, សីហស្ស បន មជ្ឈេ ឋានេតិ តស្មិំ បញ្ញត្តេ មហារហេ រាជាសនេ និសិន្នោ ហោតិ. និស្សំសយន្តិ និព្ពិចិកិច្ឆំ អទ្ធា ឯកំសេន. ន ហេតេ យស្ស វា តស្ស វា អប្បេសក្ខស្ស ឯវំ អនេកសតេហិ ការណេហិ វណ្ណំ ភាសន្តិ.

យេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ តេនុបសង្កមីតិ និគណ្ឋោ កិរ នាដបុត្តោ ‘‘សចាយំ សីហោ កស្សចិទេវ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណំ កថេន្តស្ស សុត្វា សមណំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សតិ, មយ្ហំ បរិហានិ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា បឋមតរំយេវ សីហំ សេនាបតិំ ឯតទវោច ‘‘សេនាបតិ ឥមស្មិំ លោកេ ‘អហំ ពុទ្ធោ អហំ ពុទ្ធោ’តិ ពហូ វទន្តិ, សចេ ត្វំ កញ្ចិ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុកាមោ អហោសិ, មំ បុច្ឆេយ្យាសិ, អហំ តេ យុត្តដ្ឋានញ្ញេវ បេសេស្សាមិ, អយុត្តដ្ឋានតោ និវារេស្សាមី’’តិ. សោ តំ កថំ អនុស្សរិត្វា ‘‘សចេ មំ បេសេស្សតិ, គមិស្សាមិ. នោ ចេ, ន គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា យេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ តេនុបសង្កមិ.

អថស្ស វចនំ សុត្វា និគណ្ឋោ មហាបព្ពតេន វិយ ពលវសោកេន ឱត្ថដោ ‘‘យត្ថ ទានិស្សាហំ គមនំ ន ឥច្ឆាមិ, តត្ថេវ គន្តុកាមោ ជាតោ, ហតោហមស្មី’’តិ អនត្តមនោ ហុត្វា ‘‘បដិពាហនុបាយមស្ស ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កិំ បន ត្វ’’ន្តិអាទិមាហ. ឯវំ វទន្តោ ចរន្តំ គោណំ តុណ្ឌេ បហរន្តោ វិយ ជលមានំ បទីបំ និព្ពាបេន្តោ វិយ ភត្តភរិតំ បត្តំ និកុជ្ជន្តោ វិយ ច សីហស្ស ឧប្បន្នំ បីតិំ វិនាសេសិ. គមិកាភិសង្ខារោតិ ហត្ថិយានាទីនំ យោជាបនគន្ធមាលាទិគ្គហណវសេន បវត្តោ បយោគោ. សោ បដិប្បស្សម្ភីតិ សោ វូបសន្តោ.

ទុតិយម្បិ ខោតិ ទុតិយវារម្បិ. ឥមស្មិញ្ច វារេ ពុទ្ធស្ស វណ្ណំ ភាសន្តា តុសិតភវនតោ បដ្ឋាយ យាវ មហាពោធិបល្លង្កា ទសពលស្ស ហេដ្ឋា បាទតលេហិ ឧបរិ កេសគ្គេហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណអសីតិអនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភាវសេន សរីរវណ្ណំ កថយិំសុ. ធម្មស្ស វណ្ណំ ភាសន្តា ‘‘ឯកបទេបិ ឯកព្យញ្ជនេបិ អវក្ខលិតំ នាម នត្ថី’’តិ សុកថិតវសេនេវ ធម្មគុណំ កថយិំសុ. សង្ឃស្ស វណ្ណំ ភាសន្តា ‘‘ឯវរូបំ យសសិរិវិភវំ បហាយ សត្ថុ សាសនេ បព្ពជិតា ន កោសជ្ជបកតិកា ហោន្តិ, តេរសសុ បន ធុតគុណេសុ បរិបូរការិនោ ហុត្វា សត្តសុ អនុបស្សនាសុ កម្មំ ករោន្តិ, អដ្ឋតិំស អារម្មណវិភត្តិយោ វឡញ្ជេន្តី’’តិ បដិបទាវសេន សង្ឃគុណេ កថយិំសុ.

តតិយវារេ បន ពុទ្ធស្ស វណ្ណំ ភាសមានា ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិ សុត្តន្តបរិយាយេនេវ ពុទ្ធគុណេ កថយិំសុ, ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិអាទិនា សុត្តន្តបរិយាយេនេវ ធម្មគុណេ, ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិអាទិនា សុត្តន្តបរិយាយេនេវ សង្ឃគុណេ ច កថយិំសុ. តតោ សីហោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥមេសំ លិច្ឆវីរាជកុលានំ តតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណេ កថេន្តានំ មុខំ នប្បហោតិ, អទ្ធា អនោមគុណសមន្នាគតោ សោ ភគវា, ឥមំ ទានិ ឧប្បន្នំ បីតិំ អវិជហិត្វាវ អហំ អជ្ជ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បស្សិស្សាមី’’តិ. អថស្ស ‘‘កិញ្ហិ មេ ករិស្សន្តិ និគណ្ឋា’’តិ វិតក្កោ ឧទបាទិ. តត្ថ កិញ្ហិ មេ ករិស្សន្តីតិ កិំ នាម មយ្ហំ និគណ្ឋា ករិស្សន្តិ. អបលោកិតា វា អនបលោកិតា វាតិ អាបុច្ឆិតា វា អនាបុច្ឆិតា វា. ន ហិ មេ តេ អាបុច្ឆិតា យានវាហនសម្បត្តិឥស្សរិយយសវិសេសំ ទស្សន្តិ, នាបិ អនាបុច្ឆិតា មារេស្សន្តិ, អផលំ ឯតេសំ អាបុច្ឆនន្តិ អធិប្បាយោ.

ទិវា ទិវស្សាតិ ទិវស្ស ទិវា មជ្ឈន្ហិកេ អតិក្កន្តមត្តេ. វេសាលិយា និយ្យាសីតិ យថា ហិ គិម្ហកាលេ ទេវេ វុដ្ឋេ ឧទកំ សន្ទមានំ នទិំ ឱតរិត្វា ថោកមេវ គន្ត្វា តិដ្ឋតិ នប្បវត្តតិ, ឯវំ សីហស្ស បឋមទិវសេ ‘‘ទសពលំ បស្សិស្សាមី’’តិ ឧប្បន្នាយ បីតិយា និគណ្ឋេន បដិពាហិតកាលោ, យថា ទុតិយទិវសេ ទេវេ វុដ្ឋេ ឧទកំ សន្ទមានំ នទិំ ឱតរិត្វា ថោកំ គន្ត្វា វាលិកាបុញ្ជំ បហរិត្វា អប្បវត្តំ ហោតិ, ឯវំ សីហស្ស ទុតិយទិវសេ ‘‘ទសពលំ បស្សិស្សាមី’’តិ ឧប្បន្នាយ បីតិយា និគណ្ឋេន បដិពាហិតកាលោ, យថា តតិយទិវសេ ទេវេ វុដ្ឋេ ឧទកំ សន្ទមានំ នទិំ ឱតរិត្វា បុរាណបណ្ណសុក្ខទណ្ឌកនឡកចវរាទីនិ បរិកឌ្ឍន្តំ វាលិកាបុញ្ជំ ភិន្ទិត្វា សមុទ្ទនិន្នមេវ ហោតិ, ឯវំ សីហោ តតិយទិវសេ តិណ្ណំ វត្ថូនំ គុណកថំ សុត្វា ឧប្បន្នេ បីតិបាមោជ្ជេ ‘‘អផលា និគណ្ឋា, និប្ផលា និគណ្ឋា, កិំ មេ ឥមេ ករិស្សន្តិ, គមិស្សាមហំ សត្ថុ សន្តិក’’ន្តិ គមនំ អភិនីហរិត្វា វេសាលិយា និយ្យាសិ. និយ្យន្តោ ច ‘‘ចិរស្សាហំ ទសពលស្ស សន្តិកំ គន្តុកាមោ ជាតោ, ន ខោ បន មេ យុត្តំ អញ្ញាតកវេសេន គន្តុ’’ន្តិ ‘‘យេ កេចិ ទសពលស្ស សន្តិកំ គន្តុកាមោ, សព្ពេ និក្ខមន្តូ’’តិ ឃោសនំ ការេត្វា បញ្ច រថសតានិ យោជាបេត្វា ឧត្តមរថេ ឋិតោ តេហិ ចេវ បញ្ចហិ រថសតេហិ មហតិយា ច បរិសាយ បរិវុតោ គន្ធបុប្ផចុណ្ណវាសាទីនិ គាហាបេត្វា និយ្យាសិ.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ អារាមំ បវិសន្តោ ទូរតោវ អសីតិអនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភាទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ ឆព្ពណ្ណា ឃនពុទ្ធរស្មិយោ ទិស្វា ‘‘ឯវរូបំ នាម បុរិសំ ឯវំ អាសន្នេ វសន្តំ ឯត្តកំ កាលំ នាទ្ទសំ, វញ្ចិតោ វតម្ហិ, អលាភា វត មេ’’តិ ចិន្តេត្វា មហានិធិំ ទិស្វា ទលិទ្ទបុរិសោ វិយ សញ្ជាតបីតិបាមោជ្ជោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករោន្តីតិ ភោតា គោតមេន វុត្តការណស្ស អនុការណំ កថេន្តិ. ការណវចនោ ហេត្ថ ធម្ម-សទ្ទោ ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧២០) វិយ. ការណន្តិ ចេត្ថ តថាបវត្តស្ស សទ្ទស្ស អត្ថោ អធិប្បេតោ តស្ស បវត្តិហេតុភាវតោ. អត្ថប្បយុត្តោ ហិ សទ្ទប្បយោគោ. អនុការណន្តិ ច សោ ឯវំ បរេហិ តថា វុច្ចមានោ. សហធម្មិកោ វាទានុវាទោតិ បរេហិ វុត្តការណេន សការណោ ហុត្វា តុម្ហាកំ វាទោ វា តតោ បរំ តស្ស អនុវាទោ វា កោចិ អប្បមត្តកោបិ វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពំ ឋានំ ការណំ ន អាគច្ឆតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កិំ សព្ពាការេនបិ តវ វាទេ គារយ្ហការណំ នត្ថីតិ. អនព្ភក្ខាតុកាមាតិ ន អភូតេន វត្តុកាមា.

២៩១-២៩២. អត្ថិ សីហ បរិយាយោតិអាទីនំ អត្ថោ វេរញ្ជកណ្ឌេ អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពោ. បរមេន អស្សាសេនាតិ ចតុមគ្គចតុផលសង្ខាតេន ឧត្តមអស្សាសេន. អស្សាសាយ ធម្មំ ទេសេតីតិ អស្សាសនត្ថាយ សន្ថម្ភនត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ. ឥតិ ភគវា អដ្ឋហង្គេហិ សីហសេនាបតិស្ស ធម្មំ ទេសេតិ.

២៩៣. អនុវិច្ចការន្តិ អនុវិទិត្វា ចិន្តេត្វា តុលយិត្វា កាតព្ពំ ករោហីតិ វុត្ត ហោតិ. សាធុ ហោតីតិ សុន្ទរោ ហោតិ. តុម្ហាទិសស្មិញ្ហិ មំ ទិស្វា មំ សរណំ គច្ឆន្តេ និគណ្ឋំ ទិស្វា និគណ្ឋំ សរណំ គច្ឆន្តេ ‘‘កិំ អយំ សីហោ ទិដ្ឋទិដ្ឋមេវ សរណំ គច្ឆតី’’តិ គរហា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា អនុវិច្ចការោ តុម្ហាទិសានំ សាធូតិ ទស្សេតិ. បដាកំ បរិហរេយ្យុន្តិ តេ កិរ ឯវរូបំ សាវកំ លភិត្វា ‘‘អសុកោ នាម រាជា វា រាជមហាមត្តោ វា សេដ្ឋិ វា អម្ហាកំ សរណំ គតោ សាវកោ ជាតោ’’តិ បដាកំ ឧក្ខិបិត្វា នគរេ ឃោសេន្តា អាហិណ្ឌន្តិ. កស្មា? ‘‘ឯវំ នោ មហន្តភាវោ អាវិ ភវិស្សតី’’តិ ច, សចេ បនស្ស ‘‘កិមហំ ឯតេ សរណំ គតោ’’តិ វិប្បដិសារោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តម្បិ សោ ‘‘ឯតេសំ មេ សរណគតភាវំ ពហូ ជានន្តិ, ទុក្ករំ ទានិ បដិនិវត្តិតុ’’ន្តិ វិនោទេត្វា ន បដិក្កមិស្សតីតិ ច. តេនាហ ‘‘បដាកំ បរិហរេយ្យុ’’ន្តិ. ឱបានភូតន្តិ បដិយត្តឧទបានោ វិយ ឋិតំ. កុលន្តិ តវ និវេសនំ. ទាតព្ពំ មញ្ញេយ្យាសីតិ បុព្ពេបិ ទសបិ វីសតិបិ សដ្ឋិបិ ជនេ អាគតេ ទិស្វា នត្ថីតិ អវត្វា ទេសិ, ឥទានិ មំ សរណំ គតការណមត្តេនេវ មា ឥមេសំ ទេយ្យធម្មំ ឧបច្ឆិន្ទិត្ថ, សម្បត្តានញ្ហិ ទាតព្ពមេវាតិ ឱវទតិ. សុតំ មេ តំ ភន្តេតិ កុតោ សុតំ? និគណ្ឋានំ សន្តិកា. តេ កិរ កុលឃរេសុ ឯវំ បកាសេន្តិ ‘‘មយំ យស្ស កស្សចិ សម្បត្តស្ស ទាតព្ពន្តិ វទាម, សមណោ បន គោតមោ ‘មយ្ហមេវ ទានំ ទាតព្ពំ…បេ… ន អញ្ញេសំ សាវកានំ ទិន្នំ មហប្ផល’ន្តិ ឯវំ វទតី’’តិ. តំ សន្ធាយ អយំ ‘‘សុតំ មេ ត’’ន្តិអាទិមាហ.

២៩៤. បវត្តមំសន្តិ បកតិយា បវត្តំ កប្បិយមំសំ, មូលំ គហេត្វា អន្តរាបណេ បរិយេសាហីតិ អធិប្បាយោ. សម្ពហុលា និគណ្ឋាតិ បញ្ចសតមត្តា និគណ្ឋា. ថូលំ បសុន្តិ ថូលំ មហាសរីរំ គោកណ្ណមហិំសសូករសង្ខាតំ បសុំ. ឧទ្ទិស្សកតន្តិ អត្តានំ ឧទ្ទិសិត្វា កតំ, មារិតន្តិ អត្ថោ. បដិច្ចកម្មន្តិ ឯត្ថ កម្ម-សទ្ទោ កម្មសាធនោ អតីតកាលិកោតិ អាហ ‘‘អត្តានំ បដិច្ច កត’’ន្តិ. និមិត្តកម្មស្សេតំ អធិវចនំ ‘‘បដិច្ច កម្មំ ផុសតី’’តិអាទីសុ (ជា. ១.៤.៧៥) វិយ. និមិត្តកម្មស្សាតិ និមិត្តភាវេន លទ្ធព្ពកម្មស្ស, ន ករណការាបនវសេន. បដិច្ចកម្មំ ឯត្ថ អត្ថីតិ មំសំ បដិច្ចកម្មំ យថា ‘‘ពុទ្ធំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ពុទ្ធោ’’តិ. អថ វា បដិច្ច កម្មំ ផុសតីតិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ, ស្វាយំ ឯតំ មំសំ បដិច្ច តំ បាណវធកកម្មំ ផុសតីតិ អត្ថោ. តញ្ហិ អកុសលំ ឧបឌ្ឍំ ទាយកស្ស, ឧបឌ្ឍំ បដិគ្គាហកស្ស ហោតីតិ នេសំ លទ្ធិ. ឧបកណ្ណកេតិ កណ្ណមូលេ. អលន្តិ បដិក្ខេបវចនំ, ហោតុ កិំ ឥមិនាតិ អត្ថោ. ន ច បន តេតិ ឯតេ អាយស្មន្តា ទីឃរត្តំ អវណ្ណកាមា ហុត្វា អវណ្ណំ ភាសន្តាបិ អព្ភាចិក្ខន្តា ន ជិរិទន្តិ, អព្ភក្ខានស្ស អន្តំ ន គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា លជ្ជនត្ថេ ឥទំ ជិរិទន្តីតិ បទំ ទដ្ឋព្ពំ, ន លជ្ជន្តីតិ អត្ថោ.

សីហសេនាបតិវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កប្បិយភូមិអនុជាននកថាវណ្ណនា

២៩៥. អភិលាបមត្តន្តិ ទេសនាមត្តំ. អាមិសខាទនត្ថាយាតិ តត្ថ តត្ថ ឆឌ្ឌិតស្ស អាមិសស្ស ខាទនត្ថាយ. អនុប្បគេយេវាតិ បាតោយេវ. ឱរវសទ្ទន្តិ មហាសទ្ទំ. តំ បន អវត្វាបីតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំវុត្តនយេន អវត្វាបិ. បិ-សទ្ទេន តថា វចនម្បិ អនុជានាតិ. អដ្ឋកថាសុ វុត្តនយេនាតិ សេសអដ្ឋកថាសុ វុត្តនយេន. ‘‘កប្បិយកុដិំ ករោមា’តិ វា, ‘កប្បិយកុដី’តិ វា វុត្តេ សាធារណលក្ខណ’’ន្តិ សព្ពអដ្ឋកថាសុ វុត្តឧស្សាវនន្តិកាកុដិករណលក្ខណំ. ចយន្តិ អធិដ្ឋានំ. យតោ បដ្ឋាយាតិ យតោ ឥដ្ឋកតោ សិលតោ មត្តិកាបិណ្ឌតោ វា បដ្ឋាយ. បឋមិដ្ឋកាទីនំ ហេដ្ឋា ន វដ្ដន្តីតិ ភិត្តិយា បឋមិដ្ឋកាទីនំ ហេដ្ឋា ភូមិយំ បតិដ្ឋាបិយមានា ឥដ្ឋកាទយោ ភូមិគតិកត្តា ‘‘កប្បិយកុដិំ ករោមា’’តិ វត្វា បតិដ្ឋាបេតុំ ន វដ្ដន្តិ. យទិ ឯវំ ភូមិយំ និខណិត្វា បតិដ្ឋាបិយមានា ថម្ភា កស្មា តថា វត្វា បតិដ្ឋាបេតុំ វដ្ដន្តីតិ អាហ ‘‘ថម្ភា បន…បេ… វដ្ដន្តី’’តិ. សង្ឃសន្តកមេវាតិ វាសត្ថាយ កតំ សង្ឃិកសេនាសនំ សន្ធាយ វទតិ. ភិក្ខុសន្តកន្តិ វាសត្ថាយ ឯវ កតំ ភិក្ខុស្ស បុគ្គលិកសេនាសនំ. មុខសន្និធីតិ ឥមិនា អន្តោវុត្ថទុក្កដមេវ ទីបិតំ.

កប្បិយភូមិអនុជាននកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កេណិយជដិលវត្ថុកថាវណ្ណនា

៣០០. យេន អាបណំ តទវសរីតិអាទីសុ អាបណន្តិ ឯកស្ស និគមស្សេតំ អធិវចនំ. តស្មិំ កិរ និគមេ វីសតិ អាបណមុខសហស្សានិ វិភត្តានិ អហេសុំ. ឥតិ សោ អាបណានំ ឧស្សន្នត្តា ‘‘អាបណ’’ន្ត្វេវ សង្ខំ គតោ. តស្ស បន និគមស្ស អវិទូរេ នទីតីរេ ឃនច្ឆាយោ រមណីយភូមិភាគោ មហាវនសណ្ឌោ, តស្មិំ ភគវា វិហរតិ. កេណិយោតិ តស្ស នាមំ. ជដិលោតិ អាហរិមជដាធរោ តាបសោ. សោ កិរ ព្រាហ្មណមហាសាលោ, ធនរក្ខណត្ថាយ បន តាបសបព្ពជ្ជំ សមាទាយ រញ្ញោ បណ្ណាការំ ទត្វា ភូមិភាគំ គហេត្វា តត្ថ អស្សមំ ការេត្វា បញ្ចហិ សកដសតេហិ វណិជ្ជំ បយោជេត្វា កុលសហស្សស្ស និស្សយោ ហុត្វា វសតិ. អស្សមេបិ ចស្ស ឯកោ តាលរុក្ខោ ទិវសេ ទិវសេ ឯកំ សោវណ្ណមយំ ផលំ មុញ្ចតីតិ វទន្តិ. សោ ទិវា កាសាវានិ ធារេតិ, ជដា ច ពន្ធតិ, រត្តិំ កាមសម្បត្តិំ អនុភវតិ.

បវត្តារោតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៨៥; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤២៧; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១៩២) បវត្តយិតារោ, បាវចនវសេន វត្តារោតិ អត្ថោ. យេសន្តិ យេសំ សន្តកំ. មន្តបទន្តិ មន្តសទ្ទេ ពហិកត្វា រហោ ភាសិតព្ពដ្ឋេន មន្តា ឯវ តំតំអត្ថបដិបត្តិហេតុតាយ បទន្តិ មន្តបទំ, វេទវចនំ. គីតន្តិ អដ្ឋកាទីហិ ទសហិ បោរាណព្រាហ្មណេហិ ឧទាត្តានុទាត្តាទិសរសម្បត្តិវសេន សជ្ឈាយិតំ. បវុត្តន្តិ បាវចនវសេន អញ្ញេសំ វុត្តំ, វាចិតន្តិ អត្ថោ. សមិហិតន្តិ សមុបព្យូឡ្ហំ រាសិកតំ, ឥរុវេទយជុវេទសាមវេទាទិវសេន តត្ថាបិ បច្ចេកំ មន្តព្រាហ្មណាទិវសេន សជ្ឈាយនវាចកាទិវសេន ច បិណ្ឌំ កត្វា ឋបិតន្តិ អត្ថោ. តទនុគាយន្តីតិ ឯតរហិ ព្រាហ្មណា តំ តេហិ បុព្ពេ គីតំ អនុគាយន្តិ អនុសជ្ឈាយន្តិ. តទនុភាសន្តីតិ តំ អនុភាសន្តិ, ឥទំ បុរិមស្សេវ វេវចនំ. ភាសិតមនុភាសន្តីតិ តេហិ ភាសិតំ សជ្ឈាយិតំ អនុសជ្ឈាយន្តិ. វាចិតមនុវាចេន្តីតិ តេហិ អញ្ញេសំ វាចិតំ អនុវាចេន្តិ. សេយ្យថិទន្តិ តេ កតមេតិ អត្ថោ. អដ្ឋកោតិអាទីនិ តេសំ នាមានិ. តេ កិរ ទិព្ពចក្ខុបរិភណ្ឌេន យថាកម្មូបគញាណេន សត្តានំ កម្មស្សកតាទិំ បុព្ពេនិវាសញាណេន អតីតកប្បេ ព្រាហ្មណានំ មន្តជ្ឈេនវិធិញ្ច ឱលោកេត្វា បរូបឃាតំ អកត្វា កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ភគវតោ វដ្ដសន្និស្សិតេន វចនេន សហ សំសន្ទិត្វា មន្តេ គន្ថេសុំ. អបរាបរេ បន ឱក្កាករាជកាលាទីសុ ឧប្បន្នព្រាហ្មណា បាណាតិបាតាទីនិ បក្ខិបិត្វា តយោ វេទេ ភិន្ទិត្វា ពុទ្ធវចនេន សទ្ធិំ វិរុទ្ធេ អកំសុ. រត្តិភោជនំ រត្តិ, តតោ ឧបរតាតិ រត្តូបរតា. អតិក្កន្តេ មជ្ឈន្ហិកេ យាវ សូរិយត្ថង្គមនា ភោជនំ វិកាលភោជនំ នាម, តតោ វិរតត្តា វិរតា វិកាលភោជនា. បដិយាទាបេត្វាតិ សប្បិមធុសក្ករាទីហិ ចេវ មរិចេហិ ច សុសង្ខតំ បានំ បដិយាទាបេត្វា.

‘‘មហា ខោ កេណិយ ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ កស្មា ភគវា បុនប្បុនំ បដិក្ខិបិ? តិត្ថិយានំ បដិក្ខេបបសន្នតាយ. តិត្ថិយា ហិ ‘‘អហោ វតាយំ អប្បិច្ឆោ, យោ និមន្តិយមានោបិ ន សាទិយតី’’តិ ឧបនិមន្តិយមានស្ស បដិក្ខេបេ បសីទន្តីតិ កេចិ, អការណញ្ចេតំ. នត្ថិ ពុទ្ធានំ បច្ចយហេតុ ឯវរូបំ កោហញ្ញំ, អយំ បន អឌ្ឍតេលសានិ ភិក្ខុសតានិ ទិស្វា ឯត្តកានំយេវ ភិក្ខំ បដិយាទេស្សតិ, ស្វេវ សេលោ ព្រាហ្មណោ តីហិ បុរិសសតេហិ សទ្ធិំ បព្ពជិស្សតិ, អយុត្តំ ខោ បន នវកេ អញ្ញតោ បេសេត្វា ឥមេហេវ សទ្ធិំ គន្តុំ, ឥមេ វា អញ្ញតោ បេសេត្វា នវកេហិ សទ្ធិំ គន្តុំ. អថាបិ សព្ពេវ គហេត្វា គមិស្សាមិ, ភិក្ខាហារោ នប្បហោស្សតិ. តតោ ភិក្ខូសុ បិណ្ឌាយ ចរន្តេសុ មនុស្សា ឧជ្ឈាយិស្សន្តិ ‘‘ចិរស្សម្បិ កេណិយោ សមណំ គោតមំ និមន្តេត្វា យាបនមត្តំ ទាតុំ នាសក្ខី’’តិ, សយញ្ច វិប្បដិសារី ភវិស្សតិ. បដិក្ខេបេ បន កតេ ‘‘សមណោ គោតមោ បុនប្បុនំ ‘ត្វញ្ច ព្រាហ្មណេសុ អភិប្បសន្នោ’តិ ព្រាហ្មណានំ នាមំ គណ្ហាតី’’តិ ចិន្តេត្វា ព្រាហ្មណេបិ និមន្តេតុកាមោ ភវិស្សតិ, តតោ ព្រាហ្មណេ បាដិយេក្កំ និមន្តេស្សតិ, តេ តេន និមន្តិតា ភិក្ខូ ហុត្វា ភុញ្ជិស្សន្តិ, ឯវមស្ស សទ្ធា អនុរក្ខិតា ភវិស្សតីតិ បុនប្បុនំ បដិក្ខិបិ. កិញ្ចាបិ ខោ ភោ គោតមាតិ ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ ‘‘ភោ គោតម, កិំ ជាតំ, យទិ អហំ ព្រាហ្មណេសុ អភិប្បសន្នោ, អធិវាសេតុ ភវំ គោតមោ, អហំ ព្រាហ្មណានម្បិ ទាតុំ សក្កោមិ តុម្ហាកម្បី’’តិ. ឋបេត្វា ធញ្ញផលរសន្តិ ឯត្ថ តណ្ឌុលធោវនោទកម្បិ ធញ្ញរសោយេវាតិ វទន្តិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧច្ឆុរសន្តិ ឯត្ថ និក្កសដោ ឧច្ឆុរសោ សត្តាហកាលិកោតិ វេទិតព្ពំ.

ឥមាហិ គាថាហីតិ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤០០) ឥមាហិ កេណិយស្ស ចិត្តានុកូលាហិ គាថាហិ. តត្ថ អគ្គិបរិចរិយំ វិនា ព្រាហ្មណានំ យញ្ញាភាវតោ ‘‘អគ្គិហុត្តមុខា យញ្ញា’’តិ វុត្តំ, អគ្គិហុត្តសេដ្ឋា អគ្គិជុហនប្បធានាតិ អត្ថោ. ព្រាហ្មណា ហិ ‘‘អគ្គិមុខា ទេវា’’តិ អគ្គិជុហនបុព្ពកំ យញ្ញំ វិទហន្តិ. វេទេ សជ្ឈាយន្តេហិ បឋមំ សជ្ឈាយិតព្ពតោ សាវិត្តី ‘‘ឆន្ទសោ មុខ’’ន្តិ វុត្តា, សាវិត្តី វេទស្ស បុព្ពង្គមាតិ អត្ថោ តំបុព្ពកត្តា វេទសវនស្ស. មនុស្សានំ សេដ្ឋភាវតោ រាជា ‘‘មុខ’’ន្តិ វុត្តោ. ឱគាហន្តីនំ នទីនំ អាធារភាវតោ គន្តព្ពដ្ឋានភាវេន បដិសរណតោ ច សាគរោ ‘‘មុខ’’ន្តិ វុត្តោ. ចន្ទសមាយោគេន ‘‘អជ្ជ កត្តិកា, អជ្ជ រោហិណី’’តិ សញ្ញាយនតោ នក្ខត្តានិ អភិភវិត្វា អាលោកករណតោ នក្ខត្តេហិ អតិវិសេសសោម្មភាវតោ ច ‘‘នក្ខត្តានំ មុខំ ចន្ទោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ទីបសិខា អគ្គិជាលា អសនិវិចក្ក’’ន្តិ ឯវមាទីនំ តបន្តានំ វិជ្ជុលតានំ អគ្គត្តា អាទិច្ចោ ‘‘តបតំ មុខ’’ន្តិ វុត្តោ. ទក្ខិណេយ្យានំ បន អគ្គត្តា វិសេសេន តស្មិំ សមយេ ពុទ្ធប្បមុខំ សង្ឃំ សន្ធាយ ‘‘បុញ្ញំ អាកង្ខមានានំ, សង្ឃោ វេ យជតំ មុខ’’ន្តិ វុត្តំ. តេន សង្ឃោ បុញ្ញស្ស អាយមុខំ អគ្គទក្ខិណេយ្យភាវេនាតិ ទស្សេតិ.

កេណិយជដិលវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រោជមល្លវត្ថុកថាវណ្ណនា

៣០១. រោជវត្ថុម្ហិ វិហារោតិ គន្ធកុដិំ សន្ធាយ អាហំសុ. អតរមានោតិ អតុរន្តោ, សណិកំ បទប្បមាណដ្ឋានេ បទំ និក្ខិបន្តោ វត្តំ កត្វា សុសម្មដ្ឋំ មុត្តាទលសិន្ទុវារសន្ថរសទិសំ វាលិកំ អវិនាសេន្តោតិ អត្ថោ. អាឡិន្ទន្តិ បមុខំ. ឧក្កាសិត្វាតិ ឧក្កាសិតសទ្ទំ កត្វា. អគ្គឡន្តិ កវាដំ. អាកោដេហីតិ អគ្គនខេន ឦសកំ កុញ្ចិកឆិទ្ទសមីបេ កោដេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទ្វារំ កិរ អតិឧបរិ អមនុស្សា, អតិហេដ្ឋា តិរច្ឆានជាតិកា កោដេន្តិ, តថា អកោដេត្វា មជ្ឈេ ឆិទ្ទសមីបេ មនុស្សា កោដេន្តិ, ឥទំ ទ្វារកោដកវត្តន្តិ ទីបេន្តា វទន្តិ. វិវរិ ភគវា ទ្វារន្តិ ន ភគវា ឧដ្ឋាយ ទ្វារំ វិវរិ, វិវរតូតិ បន ហត្ថំ បសារេសិ. តតោ ‘‘ភគវា តុម្ហេហិ អនេកាសុ កប្បកោដីសុ ទានំ ទទមានេហិ ន សហត្ថា ទ្វារវិវរណកម្មំ កត’’ន្តិ សយមេវ ទ្វារំ វិវដំ. តំ បន យស្មា ភគវតោ មនេន វិវដំ, តស្មា ‘‘វិវរិ ភគវា ទ្វារ’’ន្តិ វុត្តំ.

រោជមល្លវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វុឌ្ឍបព្ពជិតវត្ថុកថាវណ្ណនា

៣០៣. អាតុមាវត្ថុម្ហិ អញ្ញតរោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោតិ សុភទ្ទោ នាម អញ្ញតរោ ភិក្ខុ វុឌ្ឍកាលេ បព្ពជិតត្តា ‘‘វុឌ្ឍបព្ពជិតោ’’តិ វុត្តោ. ទ្វេ ទារកាតិ សាមណេរភូមិយំ ឋិតា ទ្វេ បុត្តា. នាឡិយាវាបកេនាតិ នាឡិយា ចេវ ថវិកាយ ច. សំហរិំសូតិ យស្មា មនុស្សា តេ ទារកេ មញ្ជុភាណិនេ បដិភានវន្តេ ទិស្វា ការេតុកាមាបិ អការេតុកាមាបិ ការេន្តិយេវ, កតកាលេ ច ‘‘កិំ គណ្ហិស្សថ តាតា’’តិ បុច្ឆន្តិ. តេ វទន្តិ ‘‘ន អម្ហាកំ អញ្ញេន កេនចិ អត្ថោ, បិតា បន នោ ភគវតោ អាគតកាលេ យាគុទានំ កាតុកាមោ’’តិ. តំ សុត្វា មនុស្សា អបរិគណេត្វាវ យំ តេ សក្កោន្តិ ហរិតុំ, សព្ពំ ទេន្តិ. យម្បិ ន សក្កោន្តិ, មនុស្សេហិ បេសេន្តិ. តស្មា តេ ទារកា ពហុំ លោណម្បិ តេលម្បិ សប្បិម្បិ តណ្ឌុលម្បិ ខាទនីយម្បិ សំហរិំសុ.

អាតុមាយំ វិហរតីតិ អាតុមំ និស្សាយ វិហរតិ. ភុសាគារេតិ ភុសមយេ អគារកេ. តត្ថ កិរ មហន្តំ បលាលបុញ្ជំ អព្ភន្តរតោ បលាលំ និក្កឌ្ឍិត្វា សាលាសទិសំ បព្ពជិតានំ វសនយោគ្គដ្ឋានសទិសំ កតំ, តទា ភគវា តត្ថ វសិ. អថ ភគវតិ អាតុមំ អាគន្ត្វា ភុសាគារកំ បវិដ្ឋេ សុភទ្ទោ សាយន្ហសមយំ គាមទ្វារំ គន្ត្វា មនុស្សេ អាមន្តេសិ ‘‘ឧបាសកា នាហំ តុម្ហាកំ សន្តិកា អញ្ញំ កិញ្ចិ បច្ចាសីសាមិ, មយ្ហំ ទារកេហិ អានីតតេលាទីនិយេវ សង្ឃស្ស បហោន្តិ, ហត្ថកម្មមត្តំ មេ ទេថា’’តិ. កិំ, ភន្តេ, ករោមាតិ? ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច គណ្ហថា’’តិ សព្ពូបករណានិ គាហេត្វា វិហារេ ឧទ្ធនានិ ការេត្វា ឯកំ កាឡកំ កាសាវំ និវាសេត្វា តាទិសមេវ បារុបិត្វា ‘‘ឥទំ ករោថ, ឥទំ ករោថា’’តិ សព្ពរត្តិំ វិចារេន្តោ សតសហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា ភោជ្ជយាគុញ្ច មធុគោឡកញ្ច បដិយាទាបេសិ. ភោជ្ជយាគុ នាម បឋមំ ភុញ្ជិត្វា បាតព្ពយាគុ, តត្ថ សប្បិមធុផាណិតមច្ឆមំសបុប្ផផលរសាទិ យំកិញ្ចិ ខាទនីយំ នាម, សព្ពំ បវិសតិ, កីឡិតុកាមានំ សីសមក្ខនយោគ្គា ហោតិ សុគន្ធគន្ធា.

អថ ភគវា កាលស្សេវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ អាតុមគាមនគរាភិមុខោ បាយាសិ. មនុស្សា តស្ស អារោចេសុំ ‘‘ភគវា បិណ្ឌាយ គាមំ បវិសតិ, តយា កស្ស យាគុ បដិយាទិតា’’តិ. សោ យថានិវត្ថបារុតេហេវ តេហិ កាឡកកាសាវេហិ ឯកេន ហត្ថេន ទព្ពិញ្ច កដច្ឆុញ្ច គហេត្វា ព្រហ្មា វិយ ទក្ខិណជាណុមណ្ឌលំ ភូមិយំ បតិដ្ឋាបេត្វា វន្ទិត្វា ‘‘បដិគ្គណ្ហាតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា យាគុ’’ន្តិ អាហ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ សោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន ពហុតរំ យាគុំ បដិយាទាបេត្វា ភគវតោ ឧបនាមេសី’’តិ. ជានន្តាបិ តថាគតា បុច្ឆន្តីតិអាទិ វុត្តនយមេវ. កុតាយន្តិ កុតោ អយំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

៣០៤. ទសភាគំ ទត្វាតិ ទសមភាគំ ទត្វា. តេនេវាហ ‘‘ទស កោដ្ឋាសេ កត្វា ឯកោ កោដ្ឋាសោ ភូមិសាមិកានំ ទាតព្ពោ’’តិ.

វុឌ្ឍបព្ពជិតវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុមហាបទេសកថាវណ្ណនា

៣០៥. បរិមទ្ទន្តាតិ ឧបបរិក្ខន្តា. បត្តុណ្ណទេសេ សញ្ជាតវត្ថំ បត្តុណ្ណំ. កោសេយ្យវិសេសោតិ ហិ អភិធានកោសេ វុត្តំ. ចីនទេសេ សោមារទេសេ ច សញ្ជាតវត្ថានិ ចីនសោមារបដានិ. បត្តុណ្ណាទីនិ តីណិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ បាណកេហិ កតសុត្តមយត្តា. ឥទ្ធិមយិកំ ឯហិភិក្ខូនំ បុញ្ញិទ្ធិយា និព្ពត្តចីវរំ. តំ ខោមាទីនំ អញ្ញតរំ ហោតីតិ តេសំយេវ អនុលោមំ. ទេវតាហិ ទិន្នចីវរំ ទេវទត្តិយំ. តំ កប្បរុក្ខេ និព្ពត្តំ ជាលិនីទេវកញ្ញាយ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ទិន្នវត្ថសទិសំ. តម្បិ ខោមាទីនញ្ញេវ អនុលោមំ ហោតិ តេសុ អញ្ញតរភាវតោ. ទ្វេ បដា ទេសនាមេនេវ វុត្តាតិ តេសំ សរូបទស្សនបរមេតំ, នាញ្ញំ និវត្តនបរំ បត្តុណ្ណបដស្សបិ ទេសនាមេនេវ វុត្តត្តា. តុម្ពាតិ ភាជនានិ. ផលតុម្ពោតិ លាពុអាទិ. ឧទកតុម្ពោតិ ឧទកុក្ខិបនកកុដកោ. កិលញ្ជច្ឆត្តន្តិ វេឡុវិលីវេហិ វាយិត្វា កតឆត្តំ. សម្ភិន្នរសន្តិ សម្មិស្សិតរសំ. បានកំ បដិគ្គហិតំ ហោតីតិ អម្ពបានាទិបានកំ បដិគ្គហិតំ ហោតិ, តំ វិកាលេបិ កប្បតិ អសម្ភិន្នរសត្តា. តេន តទហុបដិគ្គហិតេន សទ្ធិន្តិ តេន សត្តាហកាលិកេន តទហុបដិគ្គហិតេន សទ្ធិំ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចតុមហាបទេសកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភេសជ្ជក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.