៥. ចម្មក្ខន្ធកំ

សោណកោឡិវិសវត្ថុកថាវណ្ណនា

២៤២. ចម្មក្ខន្ធកេ ឧណ្ណបាវារណន្តិ ឧណ្ណាមយំ បាវារណំ. វិហារបច្ឆាយាយន្តិ វិហារបច្ចន្តេ ឆាយាយំ. វិហារស្ស វឌ្ឍមានច្ឆាយាយន្តិបិ វទន្តិ.

សោណស្ស បព្ពជ្ជាកថាវណ្ណនា

២៤៣. សុត្តត្ថោ បន សុត្តវណ្ណនាតោយេវ គហេតព្ពោតិ ឯត្ថាយំ សុត្តវណ្ណនា. សីតវនេតិ (អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៦.៥៥) ឯវំនាមកេ វនេ. តស្មិំ កិរ បដិបាដិយា បញ្ច ចង្កមនសតានិ មាបិតានិ, តេសុ ថេរោ អត្តនោ សប្បាយំ ចង្កមនំ គហេត្វា សមណធម្មំ ករោតិ. តស្ស អារទ្ធវីរិយស្ស ហុត្វា ចង្កមតោ បាទតលានិ ភិជ្ជិំសុ, ជាណូហិ ចង្កមតោ ជាណុកានិបិ ហត្ថតលានិបិ ភិជ្ជិំសុ, ឆិទ្ទានិ អហេសុំ. ឯវំ អារទ្ធវីរិយោ វិហរន្តោ ឱភាសនិមិត្តមត្តកម្បិ ទស្សេតុំ នាសក្ខិ. តស្ស វីរិយេន កិលមិតកាយស្ស ចង្កមនកោដិយំ បាសាណផលកេ និសិន្នស្ស យោ វិតក្កោ ឧទបាទិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អារទ្ធវីរិយាតិ បរិបុណ្ណបគ្គហិតវីរិយា. ន អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតីតិ ‘‘សចេ អហំ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ វា វិបញ្ចិតញ្ញូ វា នេយ្យោ វា, ន មេ ចិត្តំ ន វិមុច្ចេយ្យ, អទ្ធា បន បទបរមោ, យេន មេ ចិត្តំ ន មុច្ចតី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា ‘‘សំវិជ្ជន្តិ ខោ បនា’’តិអាទីនិ ចិន្តេសិ. តត្ថ ភោគាតិ ឧបយោគត្ថេ បច្ចត្តំ.

បាតុរហោសីតិ ថេរស្ស ចិត្តាចារំ ញត្វា ‘‘អយំ សោណោ អជ្ជ សីតវនេ បធានភូមិយំ និសិន្នោ ឥមំ វិតក្កំ វិតក្កេតិ, គន្ត្វាស្ស វិតក្កំ សហោឌ្ឍំ គណ្ហិត្វា វីណោបមកម្មដ្ឋានំ កថេស្សាមី’’តិ សីតវនេ បាតុរហោសិ. បញ្ញត្តេ អាសនេតិ បធានិកភិក្ខូ អត្តនោ វសនដ្ឋានេ ឱវទិតុំ អាគតស្ស ពុទ្ធស្ស ភគវតោ និសីទនត្ថំ យថាលាភេន អាសនម្បិ បញ្ញបេត្វាវ បធានំ ករោន្តិ, អញ្ញំ អលភមានា បុរាណបណ្ណានិ សង្ឃរិត្វា ឧបរិ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេន្តិ. ថេរោបិ អាសនំ បញ្ញបេត្វាវ បធានំ អកាសិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បញ្ញត្តេ អាសនេ’’តិ.

តំ កិំ មញ្ញសីតិ សត្ថា ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អវសេសកម្មដ្ឋានេន អត្ថោ នត្ថិ, អយំ គន្ធព្ពសិប្បេ ឆេកោ ចិណ្ណវសី, អត្តនោ វិសយេ កថិយមានេ ខិប្បមេវ សល្លក្ខេស្សតី’’តិ វីណោបមំ កថេតុំ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសី’’តិអាទិមាហ. វីណាយ តន្តិស្សរេ កុសលតា នាម វីណាយ វាទនកុសលតា, សោ ច តត្ថ កុសលោ. មាតាបិតរោ ហិស្ស ‘‘អម្ហាកំ បុត្តោ អញ្ញំ សិប្បំ សិក្ខន្តោ កាយេន កិលមិស្សតិ, ឥទំ បន អាសនេ និសិន្នេនេវ សក្កា ឧគ្គណ្ហិតុ’’ន្តិ គន្ធព្ពសិប្បមេវ ឧគ្គណ្ហាបេសុំ. តស្ស –

‘‘សត្ត សរា តយោ គាមា, មុច្ឆនា ឯកវីសតិ;

ឋានា ឯកូនបញ្ញាស, ឥច្ចេតេ សរមណ្ឌលា’’តិ. –

អាទិកំ គន្ធព្ពសិប្បំ សព្ពមេវ បគុណំ អហោសិ. អច្ចាយតាតិ អតិអាយតា ខរមុច្ឆនា. សរវតីតិ សរសម្បន្នា. កម្មញ្ញាតិ កម្មក្ខមា កម្មយោគ្គា. អតិសិថិលាតិ មន្ទមុច្ឆនា. សមេ គុណេ បតិដ្ឋិតាតិ មជ្ឈិមេ សរេ ឋបេត្វា មុច្ឆិតា.

អច្ចារទ្ធន្តិ អតិគាឡ្ហំ. ឧទ្ធច្ចាយ សំវត្តតីតិ ឧទ្ធតភាវាយ សំវត្តតិ. អតិលីនន្តិ អតិសិថិលំ. កោសជ្ជាយាតិ កុសីតភាវត្ថាយ. វីរិយសមថំ អធិដ្ឋាហីតិ វីរិយសម្បយុត្តំ សមថំ អធិដ្ឋាហិ, វីរិយំ សមថេន យោជេហីតិ អត្ថោ. ឥន្ទ្រិយានញ្ច សមតំ អធិដ្ឋាហីតិ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ សមតំ សមភាវំ អធិដ្ឋាហិ. តត្ថ សទ្ធំ បញ្ញាយ, បញ្ញញ្ច សទ្ធាយ, វីរិយំ សមាធិនា, សមាធិញ្ច វីរិយេន យោជយតា ឥន្ទ្រិយានំ សមតា អធិដ្ឋិតា នាម ហោតិ. សតិ បន សព្ពត្ថិកា, សា សទាបិ ពលវតីយេវ វដ្ដតិ. តញ្ច បន នេសំ យោជនាវិធានំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៦០-៦២) អាគតនយេន វេទិតព្ពំ. តត្ថ ច និមិត្តំ គណ្ហាហីតិ តស្មិញ្ច សមភាវេ សតិ យេន អាទាសេ មុខពិម្ពេនេវ និមិត្តេន ឧប្បជ្ជិតព្ពំ, តំ សមថនិមិត្តំ វិបស្សនានិមិត្តំ មគ្គនិមិត្តំ ផលនិមិត្តញ្ច គណ្ហ និព្ពត្តេហីតិ ឯវមស្ស សត្ថា អរហត្តេ បក្ខិបិត្វា កម្មដ្ឋានំ កថេសិ.

តត្ថ ច និមិត្តំ អគ្គហេសីតិ សមថនិមិត្តញ្ច វិបស្សនានិមិត្តញ្ច អគ្គហេសិ. ឯកោតិ អសហាយោ. វូបកដ្ឋោតិ វត្ថុកាមេហិ ច កិលេសកាមេហិ ច កាយេន ចេវ ចិត្តេន ច វូបកដ្ឋោ. អប្បមត្តោតិ កម្មដ្ឋានេ សតិំ អវិជហន្តោ. អាតាបីតិ កាយិកចេតសិកវីរិយាតាបេន អាតាបោ. អាតប្បតិ កិលេសេហីតិ អាតាបោ, វីរិយំ. បហិតត្តោតិ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខតាយ បេសិតត្តោ វិស្សដ្ឋអត្តភាវោ, និព្ពានេ វា បេសិតចិត្តោ. ន ចិរស្សេវាតិ កម្មដ្ឋានារម្ភតោ ន ចិរេនេវ. អញ្ញតរោតិ ឯកោ. អរហតន្តិ ភគវតោ សាវកានំ អរហន្តានំ អព្ភន្តរោ ឯកោ មហាសាវកោ អហោសីតិ អត្ថោ.

២៤៤. វុសិតវាតិ វុត្ថព្រហ្មចរិយវាសោ. កតករណីយោតិ ចតូហិ មគ្គេហិ កត្តព្ពំ កត្វា ឋិតោ. ឱហិតភារោតិ ខន្ធភារំ កិលេសភារំ អភិសង្ខារភារញ្ច ឱតារេត្វា ឋិតោ. អនុប្បត្តសទត្ថោតិ សទត្ថោ វុច្ចតិ អរហត្តំ, តំ បត្តោតិ អត្ថោ. បរិក្ខីណភវសំយោជនោតិ ខីណភវពន្ធនោ. សម្មទញ្ញា វិមុត្តោតិ សម្មា ហេតុនា ការណេន ជានិត្វា វិមុត្តោ. ឆ ឋានានីតិ ឆ ការណានិ. អធិមុត្តោ ហោតីតិ បដិវិជ្ឈិត្វា បច្ចក្ខំ កត្វា ឋិតោ ហោតិ. នេក្ខម្មាធិមុត្តោតិអាទិ សព្ពំ អរហត្តវសេន វុត្តំ. អរហត្តញ្ហិ សព្ពកិលេសេហិ និក្ខន្តត្តា នេក្ខម្មំ, តេហេវ បវិវិត្តត្តា បវិវេកោ, ព្យាបជ្ជាភាវតោ អព្យាបជ្ជំ, ឧបាទានស្ស ខយន្តេ ឧប្បន្នត្តា ឧបាទានក្ខយោ, តណ្ហាយ ខយន្តេ ឧប្បន្នត្តា តណ្ហក្ខយោ, សម្មោហាភាវតោ អសម្មោហោតិ ច វុច្ចតិ.

កេវលំ សទ្ធាមត្តកន្តិ បដិវេធរហិតំ កេវលំ បដិវេធបញ្ញាយ អសម្មិស្សំ សទ្ធាមត្តកំ. បដិចយន្តិ បុនប្បុនំ ករណេន វឌ្ឍិំ. វីតរាគត្តាតិ មគ្គបដិវេធេន រាគស្ស វិហតត្តាយេវ នេក្ខម្មសង្ខាតំ អរហត្តំ បដិវិជ្ឈិត្វា សច្ឆិកត្វា ឋិតោ ហោតិ, ផលសមាបត្តិវិហារេន វិហរតិ, តន្និន្នមានសោយេវ ហោតីតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

លាភសក្ការសិលោកន្តិ ចតុបច្ចយលាភញ្ច តេសំយេវ សុកតភាវញ្ច វណ្ណភណនញ្ច. និកាមយមានោតិ ឥច្ឆមានោ បត្ថយមានោ. បវិវេកាធិមុត្តោតិ ‘‘បវិវេកេ អធិមុត្តោ អហ’’ន្តិ ឯវំ អរហត្តំ ព្យាករោតីតិ អត្ថោ.

សីលព្ពតបរាមាសន្តិ សីលញ្ច វតញ្ច បរាមសិត្វា គហិតគ្គហណមត្តំ. សារតោ បច្ចាគច្ឆន្តោតិ សារភាវេន ជានន្តោ. អព្យាបជ្ជាធិមុត្តោតិ អព្យាបជ្ជំ អរហត្តំ ព្យាករោតិ. ឥមិនាវ នយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អបិចេត្ថ ‘‘នេក្ខម្មាធិមុត្តោតិ ឥមស្មិំយេវ អរហត្តំ កថិតំ, សេសេសុ បញ្ចសុ និព្ពាន’’ន្តិ ឯកេ វទន្តិ. អបរេ ‘‘អសម្មោហាធិមុត្តោតិ ឯត្ថេវ និព្ពានំ កថិតំ, សេសេសុ អរហត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. អយំ បនេត្ថ សារោ – ‘‘សព្ពេស្វេវេតេសុ អរហត្តម្បិ និព្ពានម្បិ កថិតមេវាតិ.

ភុសាតិ ពលវន្តោ ទិព្ពរូបសទិសា. នេវស្ស ចិត្តំ បរិយាទិយន្តីតិ ឯតស្ស ខីណាសវស្ស ចិត្តំ គហេត្វា ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ. កិលេសា ហិ ឧប្បជ្ជមានា ចិត្តំ គណ្ហន្តិ នាម. អមិស្សីកតន្តិ អមិស្សកតំ. កិលេសា ហិ អារម្មណេន សទ្ធិំ ចិត្តំ មិស្សំ ករោន្តិ, តេសំ អភាវា អមិស្សីកតំ. ឋិតន្តិ បតិដ្ឋិតំ. អានេញ្ជប្បត្តន្តិ អចលនប្បត្តំ. វយញ្ចស្សានុបស្សតីតិ តស្ស ចេស ចិត្តស្ស ឧប្បាទម្បិ វយម្បិ បស្សតិ. ភុសា វាតវុដ្ឋីតិ ពលវា វាតក្ខន្ធោ. នេវ នំ សង្កម្បេយ្យាតិ ឯកភាគេន ចាលេតុំ ន សក្កុណេយ្យ. ន សម្បកម្បេយ្យាតិ ថូណំ វិយ សព្ពភាគតោ កម្បេតុំ ន សក្កុណេយ្យ. ន សម្បវេធេយ្យាតិ វេធេត្វា បវេធេត្វា បាតេតុំ ន សក្កុណេយ្យ.

នេក្ខម្មំ អធិមុត្តស្សាតិ អរហត្តំ បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតស្ស. សេសបទេសុបិ អរហត្តមេវ កថិតំ. ឧបាទានក្ខយស្ស ចាតិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. អសម្មោហញ្ច ចេតសោតិ ចិត្តស្ស ច អសម្មោហំ អធិមុត្តស្ស. ទិស្វា អាយតនុប្បាទន្តិ អាយតនានំ ឧប្បាទញ្ច វយញ្ច ទិស្វា. សម្មា ចិត្តំ វិមុច្ចតីតិ សម្មា ហេតុនា នយេន ឥមាយ វិបស្សនាយ បដិបត្តិយា ផលសមាបត្តិវសេន ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, និព្ពានារម្មណេ អធិមុច្ចតិ. អថ វា ឥមិនា ខីណាសវស្ស បុព្ពភាគបដិបទា កថិតា. តស្ស ហិ អាយតនុប្បាទំ ទិស្វា ឥមាយ វិបស្សនាយ អធិគតស្ស អរិយមគ្គស្ស អានុភាវេន សព្ពកិលេសេហិ សម្មា ចិត្តំ វិមុច្ចតិ. ឯវំ តស្ស សម្មា វិមុត្តស្ស…បេ… ន វិជ្ជតិ. តត្ថ សន្តចិត្តស្សាតិ និព្ពុតចិត្តស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

សោណស្ស បព្ពជ្ជាកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សព្ពនីលិកាទិបដិក្ខេបកថាវណ្ណនា

២៤៦. អទ្ទារិដ្ឋកវណ្ណាតិ អភិនវារិដ្ឋផលវណ្ណា. ឧទកេន តិន្តកាកបត្តវណ្ណាតិបិ វទន្តិ.

អជ្ឈារាមេ ឧបាហនបដិក្ខេបកថាវណ្ណនា

២៤៨. អភិជីវន្តិ ឯតេនាតិ អភិជីវនិកំ. កិន្តំ? សិប្បំ. តេនាហ ‘‘យេន សិប្បេនា’’តិអាទិ.

កដ្ឋបាទុកាទិបដិក្ខេបកថាវណ្ណនា

២៥១. ឧណ្ណាហិ កតបាទុកាតិ ឧណ្ណាលោមមយកម្ពលេហិ, ឧណ្ណាលោមេហិ ឯវ វា កតបាទុកា. ន, ភិក្ខវេ, គាវីនំ វិសាណេសុ គហេតព្ពន្តិអាទីសុ ‘‘មោក្ខាធិប្បាយេន វិសាណាទីសុ គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ.

យានាទិបដិក្ខេបកថាវណ្ណនា

២៥៣. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បុរិសយុត្តំ ហត្ថវដ្ដកន្តិ ឯត្ថ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បុរិសយុត្តំ, អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ហត្ថវដ្ដក’’ន្តិ ឯវំ បច្ចេកវាក្យបរិសមាបនំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘បុរិសយុត្តំ ឥត្ថិសារថិ វា…បេ… បុរិសា វា, វដ្ដតិយេវា’’តិ. បីឋកសិវិកន្តិ បីឋកយានំ. បាដង្កិន្តិ អន្ទោលិកាយេតំ អធិវចនំ.

ឧច្ចាសយនមហាសយនបដិក្ខេបកថាវណ្ណនា

២៥៤. វាឡរូបានីតិ អាហរិមានិ វាឡរូបានិ. ‘‘អកប្បិយរូបាកុលោ អកប្បិយមញ្ចោ បល្លង្កោ’’តិ សារសមាសេ វុត្តំ. ‘‘ទីឃលោមកោ មហាកោជវោតិ ចតុរង្គុលាធិកលោមោ កាឡកោជវោ. ‘‘ចតុរង្គុលាធិកានិ កិរ តស្ស លោមានី’’តិ វចនតោ ចតុរង្គុលតោ ហេដ្ឋា វដ្ដតីតិ វទន្តិ. វានចិត្រោ ឧណ្ណាមយត្ថរណោតិ ភិត្តិច្ឆេទាទិវសេន វិចិត្រោ ឧណ្ណាមយត្ថរណោ. ឃនបុប្ផកោ ឧណ្ណាមយត្ថរណោតិ ឧណ្ណាមយលោហិតត្ថរណោ. បកតិតូលិកាតិ រុក្ខតូលលតាតូលបោដកីតូលសង្ខាតានំ តិណ្ណំ តូលានំ អញ្ញតរបុណ្ណា តូលិកា. ‘‘ឧទ្ទលោមីតិ ឧភតោទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. ឯកន្តលោមីតិ ឯកតោទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណ’’ន្តិ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៥) វុត្តំ, សារសមាសេ បន ‘‘ឧទ្ទលោមីតិ ឯកតោ ឧគ្គតបុប្ផំ. ឯកន្តលោមីតិ ឧភតោ ឧគ្គតបុប្ផ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘កោសេយ្យកដ្ដិស្សមយន្តិ កោសេយ្យកសដមយ’’ន្តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ. សុទ្ធកោសេយ្យន្តិ រតនបរិសិព្ពនរហិតំ. ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ បនេត្ថ ‘‘ឋបេត្វា តូលិកំ សព្ពានេវ គោនកាទីនិ រតនបរិសិព្ពិតានិ វដ្ដន្តី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ឋបេត្វា តូលិក’’ន្តិ ឯតេន រតនបរិសិព្ពនរហិតាបិ តូលិកា ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. ‘‘រតនបរិសិព្ពិតានិ វដ្ដន្តី’’តិ ឥមិនា បន យានិ រតនបរិសិព្ពិតានិ, តានិ ភូមត្ថរណវសេន យថានុរូបំ មញ្ចាទីសុ ច ឧបនេតុំ វដ្ដតីតិ ទីបិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច វិនយបរិយាយំ បត្វា គរុកេ ឋាតព្ពត្តា ឥធ វុត្តនយេនេវេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សុត្តន្តិកទេសនាយំ បន គហដ្ឋានម្បិ វសេន វុត្តត្តា តេសំ សង្គណ្ហនត្ថំ ‘‘ឋបេត្វា តូលិកំ…បេ… វដ្ដន្តី’’តិ វុត្តន្តិ អបរេ.

អជិនចម្មេហីតិ អជិនមិគចម្មេហិ. តានិ កិរ ចម្មានិ សុខុមតរានិ, តស្មា ទុបដ្ដតិបដ្ដានិ កត្វា សិព្ពន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អជិនបវេណី’’តិ. ឧត្តរំ ឧបរិភាគំ ឆាទេតីតិ ឧត្តរច្ឆទោ, វិតានំ, តញ្ច លោហិតវិតានំ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ឧបរិពទ្ធេន រត្តវិតានេនា’’តិ. ‘‘រត្តវិតានេសុ ច កាសាវំ វដ្ដតិ, កុសុម្ភាទិរត្តមេវ ន វដ្ដតី’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. មហាឧបធានន្តិ បមាណាតិក្កន្តំ ឧបធានំ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ (ទី. និ អដ្ឋ. ១.១៥) ‘‘អលោហិតកានិ ទ្វេបិ វដ្ដន្តិយេវ, តតោ ឧត្តរិ លភិត្វា អញ្ញេសំ ទាតព្ពានិ, ទាតុំ អសក្កោន្តោ មញ្ចេ តិរិយំ អត្ថរិត្វា ឧបរិ បច្ចត្ថរណំ ទត្វា និបជ្ជិតុម្បិ លភតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តំ, សេនាសនក្ខន្ធកវណ្ណនាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៩៧) បន ‘‘អគិលានស្ស សីសុបធានញ្ច បាទុបធានញ្ចាតិ ទ្វយមេវ វដ្ដតិ, គិលានស្ស ពិម្ពោហនានិ សន្ថរិត្វា ឧបរិ បច្ចត្ថរណំ ទត្វា និបជ្ជិតុម្បិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា គិលានោយេវ មញ្ចេ តិរិយំ អត្ថរិត្វា និបជ្ជិតុំ លភតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឧច្ចាសយនមហាសយនបដិក្ខេបកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

គិហិវិកតានុញ្ញាតាទិកថាវណ្ណនា

២៥៦. អភិនិស្សាយ និសីទិតុន្តិ អបស្សាយ និសីទិតុំ.

សោណកុដិកណ្ណវត្ថុកថាវណ្ណនា

២៥៧. បបតកេ បព្ពតេតិ ឯត្ថ ‘‘បវត្តេ បព្ពតេ’’តិបិ បឋន្តិ, បវត្តនាមកេ បព្ពតេតិ អត្ថោ. សោណោ ឧបាសកោតិអាទីសុ (ឧទា. អដ្ឋ. ៤៦) នាមេន សោណោ នាម, តីហិ សរណគមនេហិ ឧបាសកត្តបដិវេទនេន ឧបាសកោ, កោដិអគ្ឃនកស្ស កណ្ណបិឡន្ធនស្ស ធារណេន ‘‘កោដិកណ្ណោ’’តិ ច វត្តព្ពេ ‘‘កុដិកណ្ណោ’’តិ ឯវំ អភិញ្ញាតោ, ន សុកុមារសោណោតិ អធិប្បាយោ. អយញ្ហិ អាយស្មតោ មហាកច្ចានស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា សាសនេ អភិប្បសន្នោ សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋិតោ បបតកេ បព្ពតេ ឆាយូទកសម្បន្នេ ឋានេ វិហារំ ការេត្វា ថេរំ តត្ថ វសាបេត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋាតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាយស្មតោ មហាកច្ចានស្ស ឧបដ្ឋាកោ ហោតី’’តិ.

សោ កាលេន កាលំ ថេរស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ, ថេរោ ចស្ស ធម្មំ ទេសេតិ, តេន សំវេគពហុលោ ធម្មចរិយាយំ ឧស្សាហជាតោ វិហរតិ. សោ ឯកទា សត្ថេន សទ្ធិំ វាណិជ្ជត្ថាយ ឧជ្ជេនិំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អដវិយំ សត្ថេ និវិដ្ឋេ រត្តិយំ ជនសម្ពាធភយេន ឯកមន្តំ អបក្កម្ម និទ្ទំ ឧបគញ្ឆិ. សត្ថោ បច្ចូសវេលាយំ ឧដ្ឋាយ គតោ, ន ឯកោបិ សោណំ បពោធេសិ, សព្ពេ វិស្សរិត្វា អគមិំសុ. សោ បភាតាយ រត្តិយា បពុជ្ឈិត្វា ឧដ្ឋាយ កញ្ចិ អបស្សន្តោ សត្ថេន គតមគ្គំ គហេត្វា សីឃំ សីឃំ គច្ឆន្តោ ឯកំ វដរុក្ខំ ឧបគញ្ឆិ. តត្ថ អទ្ទស ឯកំ មហាកាយំ វិរូបទស្សនំ ពីភច្ឆំ បុរិសំ អដ្ឋិតោ មុត្តានិ អត្តនោ មំសានិ សយមេវ ខាទន្តំ, ទិស្វាន ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិ. បេតោស្មិ, ភន្តេតិ. កស្មា ឯវំ ករោសីតិ? អត្តនោ បុព្ពកម្មេនាតិ. កិំ បន តំ កម្មន្តិ? អហំ បុព្ពេ ភារុកច្ឆនគរវាសី កូដវាណិជោ ហុត្វា បរេសំ សន្តកំ វញ្ចេត្វា ខាទិំ, សមណេ ច ភិក្ខាយ ឧបគតេ ‘‘តុម្ហាកំ មំសំ ខាទថា’’តិ អក្កោសិំ, តេន កម្មេន ឯតរហិ ឥមំ ទុក្ខំ អនុភវាមីតិ. តំ សុត្វា សោណោ អតិវិយ សំវេគំ បដិលភិ.

តតោ បរំ គច្ឆន្តោ មុខតោ បគ្ឃរិតកាឡលោហិតេ ទ្វេ បេតទារកេ បស្សិត្វា តថេវ បុច្ឆិ, តេបិស្ស អត្តនោ កម្មំ កថេសុំ. តេ កិរ ភារុកច្ឆនគរេ ទារកកាលេ គន្ធវាណិជ្ជាយ ជីវិកំ កប្បេន្តា អត្តនោ មាតរិ ខីណាសវេ និមន្តេត្វា ភោជេន្តិយា គេហំ គន្ត្វា ‘‘អម្ហាកំ សន្តកំ កស្មា សមណានំ ទេសិ, តយា ទិន្នំ ភោជនំ ភុញ្ជនកសមណានំ មុខតោ កាឡលោហិតំ បគ្ឃរតូ’’តិ អក្កោសិំសុ. តេ តេន កម្មេន និរយេ បច្ចិត្វា តស្ស វិបាកាវសេសេន បេតយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា តទា ឥមំ ទុក្ខំ អនុភវន្តិ. តម្បិ សុត្វា សោណោ អតិវិយ សំវេគជាតោ អហោសិ.

សោ ឧជ្ជេនិំ គន្ត្វា តំ ករណីយំ តីរេត្វា កុររឃរំ បច្ចាគតោ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា កតបដិសន្ថារោ តមត្ថំ អារោចេសិ. ថេរោបិស្ស បវត្តិនិវត្តីសុ អាទីនវានិសំសេ វិភាវេន្តោ ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ថេរំ វន្ទិត្វា គេហំ គតោ សាយមាសំ ភុញ្ជិត្វា សយនំ ឧបគតោ ថោកំយេវ និទ្ទាយិត្វា បពុជ្ឈិត្វា សយនតលេ និសជ្ជ យថាសុតំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខិតុំ អារទ្ធោ. តស្ស តំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខតោ តេ ច បេតត្តភាវេ អនុស្សរតោ សំសារទុក្ខំ អតិវិយ ភយានកំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាសិ, បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ នមិ. សោ វិភាតាយ រត្តិយា សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ថេរំ ឧបគន្ត្វា អត្តនោ អជ្ឈាសយំ អារោចេត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ សោណោ ឧបាសកោ…បេ… បព្ពាជេតុ មំ, ភន្តេ, អយ្យោ មហាកច្ចានោ’’តិ.

តត្ថ យថា យថាតិអាទិបទានំ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យេន យេន អាការេន អយ្យោ មហាកច្ចានោ ធម្មំ ទេសេតិ អាចិក្ខតិ បញ្ញបេតិ បដ្ឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានិំ ករោតិ បកាសេតិ, តេន តេន មេ ឧបបរិក្ខតោ ឯវំ ហោតិ ‘‘យទេតំ សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយំ ឯកម្បិ ទិវសំ អខណ្ឌំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិបុណ្ណំ, ឯកទិវសម្បិ កិលេសមលេន អមលីនំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ, សង្ខលិខិតំ លិខិតសង្ខសទិសំ ធោតសង្ខសប្បដិភាគំ ចរិតព្ពំ, ឥទំ ន សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា អគារមជ្ឈេ វសន្តេន ឯកន្តបរិបុណ្ណំ…បេ… ចរិតុ’’ន្តិ.

ឯវំ អត្តនោ បរិវិតក្កិតំ សោណោ ឧបាសកោ ថេរស្ស អារោចេត្វា តំ បដិបជ្ជិតុកាមោ ‘‘ឥច្ឆាមហំ ភន្តេ’’តិអាទិមាហ. ថេរោ បន ‘‘ន តាវស្ស ញាណំ បរិបាកំ គត’’ន្តិ ឧបធារេត្វា ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ ‘‘ទុក្ករំ ខោ’’តិអាទិនា បព្ពជ្ជាឆន្ទំ និវារេសិ. តត្ថ ឯកសេយ្យន្តិ អទុតិយសេយ្យំ. ឯត្ថ ច សេយ្យាសីសេន ‘‘ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ គច្ឆតិ, ឯកោ និសីទតី’’តិអាទិនា នយេន វុត្តំ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ កាយវិវេកំ ទីបេតិ, ន ឯកិកា ហុត្វា សយនមត្តំ. ឯកភត្តន្តិ ‘‘ឯកភត្តិកោ ហោតិ រត្តូបរតោ វិរតោ វិកាលភោជនា’’តិ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤; ម. និ. ១.២៩៣ អ. និ. ៣.៧១) ឯវំ វុត្តំ វិកាលភោជនា វិរតិំ សន្ធាយ វទតិ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មេថុនវិរតិព្រហ្មចរិយំ, សិក្ខត្តយានុយោគសង្ខាតំ សាសនព្រហ្មចរិយំ វា. ឥង្ឃាតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ. តត្ថេវាតិ គេហេយេវ. ពុទ្ធានំ សាសនំ អនុយុញ្ជាតិ និច្ចសីលឧបោសថសីលនិយមាទិភេទំ បញ្ចង្គំ អដ្ឋង្គំ ទសង្គញ្ច សីលំ តទនុរូបញ្ច សមាធិបញ្ញាភាវនំ អនុយុញ្ជ. ឯតញ្ហិ ឧបាសកេន បុព្ពភាគេ អនុយុញ្ជិតព្ពំ ពុទ្ធសាសនំ នាម. តេនាហ ‘‘កាលយុត្តំ ឯកសេយ្យំ ឯកភត្តំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ.

តត្ថ កាលយុត្តន្តិ ចាតុទ្ទសីបញ្ចទ្ទសីអដ្ឋមីបាដិហារិកបក្ខសង្ខាតេន កាលេន យុត្តំ, យថាវុត្តកាលេ វា តុយ្ហំ អនុយុញ្ជន្តស្ស យុត្តំ បតិរូបំ សក្កុណេយ្យំ, ន សព្ពកាលំ សព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. សព្ពមេតំ ញាណស្ស អបរិបក្កត្តា តស្ស កាមានំ ទុប្បហានតាយ សម្មា បដិបត្តិយំ យោគ្យំ ការាបេតុំ វទតិ, ន បព្ពជ្ជាឆន្ទំ និវារេតុំ. បព្ពជ្ជាភិសង្ខារោតិ បព្ពជិតុំ អារម្ភោ ឧស្សាហោ. បដិប្បស្សម្ភីតិ ឥន្ទ្រិយានំ អបរិបក្កត្តា សំវេគស្ស ច នាតិតិក្ខភាវតោ វូបសមិ. កិញ្ចាបិ បដិប្បស្សម្ភិ, ថេរេន វុត្តវិធិំ បន អនុតិដ្ឋន្តោ កាលេន កាលំ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា បយិរុបាសន្តោ ធម្មំ សុណាតិ. តស្ស វុត្តនយេនេវ ទុតិយម្បិ បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ, ថេរស្ស ច អារោចេសិ, ទុតិយម្បិ ថេរោ បដិក្ខិបិ. តតិយវារេ បន ញាណស្ស បរិបក្កភាវំ ញត្វា ‘‘ឥទានិ នំ បព្ពាជេតុំ កាលោ’’តិ ថេរោ បព្ពាជេសិ, បព្ពជិតញ្ច តំ តីណិ សំវច្ឆរានិ អតិក្កមិត្វា គណំ បរិយេសិត្វា ឧបសម្បាទេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ទុតិយម្បិ ខោ សោណោ…បេ… ឧបសម្បាទេសី’’តិ.

តត្ថ អប្បភិក្ខុកោតិ កតិបយភិក្ខុកោ. តទា កិរ ភិក្ខូ យេភុយ្យេន មជ្ឈិមទេសេយេវ វសិំសុ, តស្មា តត្ថ កតិបយា ឯវ អហេសុំ. តេ ច ឯកស្មិំ គាមេ ឯកោ, ឯកស្មិំ និគមេ ទ្វេតិ ឯវំ វិសុំ វិសុំ វសិំសុ. កិច្ឆេនាតិ ទុក្ខេន. កសិរេនាតិ អាយាសេន. តតោ តតោតិ តស្មា តស្មា គាមនិគមាទិតោ. ថេរេន ហិ កតិបយេ ភិក្ខូ អានេត្វា អញ្ញេសុ អានីយមានេសុ បុព្ពេ អានីតា កេនចិទេវ ករណីយេន បក្កមិំសុ, កញ្ចិ កាលំ អាគមេត្វា បុន តេសុ អានីយមានេសុ ឥតរេ បក្កមិំសុ. ឯវំ បុនប្បុនំ អានយនេន សន្និបាតោ ចិរេនេវ អហោសិ. ថេរោបិ តទា ឯកវិហារី អហោសិ. តេន វុត្តំ ‘‘តិណ្ណំ វស្សានំ…បេ… សន្និបាតាបេត្វា’’តិ.

វស្សំវុត្ថស្សាតិ វស្សំ ឧបគន្ត្វា វុសិតវតោ. ឯទិសោ ច ឯទិសោ ចាតិ ឯវរូបោ ច ឯវរូបោ ច. ‘‘ឯវរូបាយ នាម រូបកាយសម្បត្តិយា សមន្នាគតោ, ឯវរូបាយ ធម្មកាយសម្បត្តិយា សមន្នាគតោ’’តិ សុតោយេវ មេ សោ ភគវា. ន ច មយា សម្មុខា ទិដ្ឋោតិ ឯត្ថ បន បុថុជ្ជនសទ្ធាយ ឯវ អាយស្មា សោណោ ភគវន្តំ ទដ្ឋុកាមោ អហោសិ. អបរភាគេ បន សត្ថារា សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសិត្វា បច្ចូសសមយំ អជ្ឈិដ្ឋោ សោឡស អដ្ឋកវគ្គិយានិ សត្ថុ សម្មុខា អដ្ឋិំ កត្វា មនសិ កត្វា សព្ពំ ចេតសា សមន្នាហរិត្វា អត្ថធម្មបដិសំវេទី ហុត្វា ភណន្តោ ធម្មុបសញ្ហិតបាមោជ្ជាទិមុខេន សមាហិតោ សរភញ្ញបរិយោសានេ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ អនុបុព្ពេន អរហត្តំ បាបុណិ. ឯតទត្ថមេវ ហិស្ស ភគវតា អត្តនា សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វាសោ អាណត្តោតិ វទន្តិ.

កេចិ បនាហុ ‘‘ន ច មយា សម្មុខា ទិដ្ឋោតិ ឥទំ រូបកាយទស្សនមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. អាយស្មា ហិ សោណោ បព្ពជិត្វា ថេរស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ អនុបសម្បន្នោវ សោតាបន្នោ ហុត្វា ឧបសម្បជ្ជិត្វា ‘ឧបាសកាបិ សោតាបន្នា ហោន្តិ, អហម្បិ សោតាបន្នោ, កិមេត្ថ ចិត្ត’ន្តិ ឧបរិមគ្គត្ថាយ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អន្តោវស្សេយេវ ឆឡភិញ្ញោ ហុត្វា វិសុទ្ធិបវារណាយ បវារេសិ. អរិយសច្ចទស្សនេន ភគវតោ ធម្មកាយោ ទិដ្ឋោ នាម ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតី’តិ (សំ. និ. ៣.៨៧). តស្មាស្ស ធម្មកាយទស្សនំ បគេវ សិទ្ធំ, បវារេត្វា បន រូបកាយំ ទដ្ឋុកាមោ អហោសី’’តិ.

បាសាទិកន្តិអាទិបទានំ អត្ថោ អដ្ឋកថាយមេវ វុត្តោ. តត្ថ វិសូកាយិកវិប្ផន្ទិតានន្តិ បដិបក្ខភូតានំ ទិដ្ឋិចិត្តវិប្ផន្ទិតានន្តិ អត្ថោ. បាសាទិកន្តិ (ឧទា. អដ្ឋ. ១០) វា ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណអសីតិអនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភាកេតុមាលាលង្កតាយ សមន្តបាសាទិកាយ អត្តនោ សរីរប្បភាយ សម្បត្តិយា រូបកាយទស្សនព្យាវដស្ស ជនស្ស សព្ពភាគតោ បសាទាវហំ. បសាទនីយន្តិ ទសពលចតុវេសារជ្ជឆអសាធារណញាណអដ្ឋារសអាវេណិកពុទ្ធធម្មប្បភុតិអបរិមាណគុណគណសមន្នាគតាយ ធម្មកាយសម្បត្តិយា បរិក្ខកជនស្ស បសាទនីយំ បសីទិតព្ពយុត្តំ បសាទកំ វា. សន្តិន្ទ្រិយន្តិ ចក្ខាទិបញ្ចិន្ទ្រិយលោលតាវិគមេន វូបសន្តបញ្ចិន្ទ្រិយំ. សន្តមានសន្តិ ឆដ្ឋស្ស មនិន្ទ្រិយស្ស និព្ពិសេវនភាវូបគមនេន វូបសន្តមានសំ. ឧត្តមទមថសមថំ អនុប្បត្តន្តិ លោកុត្តរបញ្ញាវិមុត្តិចេតោវិមុត្តិសង្ខាតំ ឧត្តមំ ទមថំ សមថញ្ច អនុប្បត្វា អធិគន្ត្វា ឋិតំ. ទន្តន្តិ សុបរិសុទ្ធកាយសមាចារតាយ ហត្ថបាទកុក្កុច្ចាភាវតោ ទវាទិអភាវតោ ច កាយេន ទន្តំ. គុត្តន្តិ សុបរិសុទ្ធវចីសមាចារតាយ និរត្ថកវាចាភាវតោ រវាទិអភាវតោ ច វាចាយ គុត្តំ. យតិន្ទ្រិយន្តិ សុបរិសុទ្ធមនោសមាចារតាយ អរិយិទ្ធិយោគេន អព្យាវដអប្បដិសង្ខុបេក្ខាភាវតោ ច មនិន្ទ្រិយវសេន យតិន្ទ្រិយំ. នាគន្តិ ឆន្ទាទិវសេន អគមនតោ, បហីនានំ រាគាទិកិលេសានំ អបុនាគមនតោ អបច្ចាគមនតោ កស្សចិបិ អាគុស្ស សព្ពថាបិ អករណតោ, បុនព្ភវស្ស ច អគមនតោតិ ឥមេហិ ការណេហិ នាគំ. ឯត្ថ ច ‘‘បាសាទិក’’ន្តិ ឥមិនា រូបកាយេន ភគវតោ បមាណភូតតំ ទីបេតិ, ‘‘បសាទនីយ’’ន្តិ ឥមិនា ធម្មកាយេន. ‘‘សន្តិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទិនា សេសេហិ បមាណភូតតំ ទីបេតិ, តេន ចតុប្បមាណិកេ លោកសន្និវាសេ អនវសេសតោ សត្តានំ ភគវតោ បមាណភាវោ បកាសិតោតិ វេទិតព្ពោ. ឯកវិហារេតិ ឯកគន្ធកុដិយំ. គន្ធកុដិ ហិ ឥធ ‘‘វិហារោ’’តិ អធិប្បេតោ. វត្ថុន្តិ វសិតុំ.

២៥៨. អជ្ឈោកាសេ វីតិនាមេត្វាតិ (ឧទា. អដ្ឋ. ៤៦) អជ្ឈោកាសេ និសជ្ជាយ វីតិនាមេត្វា. ‘‘យស្មា ភគវា អាយស្មតោ សោណស្ស សមាបត្តិសមាបជ្ជនេន បដិសន្ថារំ ករោន្តោ សាវកសាធារណា សព្ពា សមាបត្តិយោ អនុលោមបដិលោមំ សមាបជ្ជន្តោ ពហុទេវ រត្តិំ អជ្ឈោកាសេ និសជ្ជាយ វីតិនាមេត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា វិហារំ បាវិសិ, តស្មា អាយស្មាបិ សោណោ ភគវតោ អធិប្បាយំ ញត្វា តទនុរូបំ សព្ពា តា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជន្តោ ពហុទេវ រត្តិំ អជ្ឈោកាសេ និសជ្ជាយ វីតិនាមេត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា វិហារំ បាវិសី’’តិ កេចិ វទន្តិ. បវិសិត្វា ច ភគវតា អនុញ្ញាតោ ចីវរំ តិរោករណីយំ កត្វាបិ ភគវតោ បាទបស្សេ និសជ្ជាយ វីតិនាមេសិ. អជ្ឈេសីតិ អាណាបេសិ. បដិភាតុ តំ ភិក្ខុ ធម្មោ ភាសិតុន្តិ ភិក្ខុ តុយ្ហំ ធម្មោ ភាសិតុំ ឧបដ្ឋាតុ ញាណមុខំ អាគច្ឆតុ, យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ភណាហីតិ អត្ថោ.

សព្ពានេវ អដ្ឋកវគ្គិកានីតិ អដ្ឋកវគ្គភូតានិ កាមសុត្តាទីនិ (មហានិ. ១) សោឡស សុត្តានិ. សរេន អភាសីតិ សុត្តុស្សារណសរេន អភាសិ, សរភញ្ញវសេន កថេសីតិ អត្ថោ. សរភញ្ញបរិយោសានេតិ ឧស្សារណាវសានេ. សុគ្គហិតានីតិ សម្មា ឧគ្គហិតានិ. សុមនសិកតានីតិ សុដ្ឋុ មនសិ កតានិ. ឯកច្ចោ ឧគ្គហណកាលេ សម្មា ឧគ្គហេត្វាបិ បច្ឆា សជ្ឈាយាទិវសេន មនសិករណកាលេ ព្យញ្ជនានិ វា មិច្ឆា រោបេតិ, បទបច្ចាភដ្ឋំ វា ករោតិ, ន ឯវមយំ. ឥមិនា បន សម្មទេវ យថុគ្គហិតំ មនសិ កតានិ. តេន វុត្តំ ‘‘សុមនសិកតានីតិ សុដ្ឋុ មនសិ កតានី’’តិ. សូបធារិតានីតិ អត្ថតោបិ សុដ្ឋុ ឧបធារិតានិ. អត្ថេ ហិ សុដ្ឋុ ឧបធារិតេ សក្កា បាឡិ សម្មា ឧស្សារេតុំ. កល្យាណិយាបិ វាចាយ សមន្នាគតោតិ សិថិលធនិតាទីនំ យថាវិធានំ វចនេន បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនាយ បោរិយា វាចាយ សមន្នាគតោ. វិស្សដ្ឋាយាតិ វិមុត្តាយ. ឯតេនស្ស វិមុត្តវាទិតំ ទស្សេតិ. អនេលគលាយាតិ ឯលំ វុច្ចតិ ទោសោ, តំ ន បគ្ឃរតីតិ អនេលគលា, តាយ និទ្ទោសាយាតិ អត្ថោ. អថ វា អនេលគលាយាតិ អនេលាយ ច អគលាយ ច, និទ្ទោសាយ អគលិតបទព្យញ្ជនាយ អបរិហីនបទព្យញ្ជនាយាតិ អត្ថោ. តថា ហិ នំ ភគវា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ កល្យាណវាក្ករណានំ យទិទំ សោណោ កុដិកណ្ណោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩៨, ២០៦) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយាតិ យថាធិប្បេតំ អត្ថំ ញាបេតុំ សមត្ថាយ.

កតិវស្សោតិ សោ កិរ មជ្ឈិមវយស្ស តតិយេ កោដ្ឋាសេ ឋិតោ អាកប្បសម្បន្នោ ច បរេសំ ចិរតរបព្ពជិតោ វិយ ខាយតិ. តំ សន្ធាយ ភគវា បុច្ឆីតិ កេចិ, តំ អការណំ. ឯវំ សន្តំ សមាធិសុខំ អនុភវិតុំ យុត្តោ, ឯត្តកំ កាលំ កស្មា បមាទំ អាបន្នោសីតិ បន អនុយុញ្ជិតុំ សត្ថា ‘‘កតិវស្សោសី’’តិ តំ បុច្ឆិ. តេនេវាហ ‘‘កិស្ស បន ត្វំ ភិក្ខុ ឯវំ ចិរំ អកាសី’’តិ. តត្ថ កិស្សាតិ កិំការណា. ឯវំ ចិរំ អកាសីតិ ឯវំ ចិរាយិ, កេន ការណេន ឯវំ ចិរកាលំ បព្ពជ្ជំ អនុបគន្ត្វា អគារមជ្ឈេ វសីតិ អត្ថោ. ចិរំ ទិដ្ឋោ មេតិ ចិរេន ចិរកាលេន មយា ទិដ្ឋោ. កាមេសូតិ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេសុ ច. អាទីនវោតិ ទោសោ. អបិចាតិ កាមេសុ អាទីនវេ កេនចិ បការេន ទិដ្ឋេបិ ន តាវាហំ ឃរាវាសតោ និក្ខមិតុំ អសក្ខិំ. កស្មា? សម្ពាធោ ឃរាវាសោ, ឧច្ចាវចេហិ កិច្ចករណីយេហិ សមុបព្យូឡ្ហោ អគារិយភាវោ. តេនេវាហ ‘‘ពហុកិច្ចោ ពហុករណីយោ’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ កាមេសុ យថាភូតំ អាទីនវទស្សិនោ ចិត្តំ ចិរាយិត្វាបិ ឃរាវាសេ ន បក្ខន្ទតិ, អញ្ញទត្ថុ បទុមបលាសេ ឧទកពិន្ទុ វិយ វិនិវត្តតិយេវាតិ ឯតមត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ បវត្តិំ និវត្តិញ្ច សម្មទេវ ជានន្តោ បវត្តិយំ តំនិមិត្តេ ច ន កទាចិបិ រមតីតិ ឥទមត្ថទីបកំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ទិស្វា អាទីនវំ លោកេតិ សព្ពស្មិម្បិ សង្ខារលោកេ ‘‘អនិច្ចោ ទុក្ខោ វិបរិណាមធម្មោ’’តិអាទីនវំ ទោសំ បញ្ញាចក្ខុនា បស្សិត្វា. ឯតេន វិបស្សនាចារោ កថិតោ. ញត្វា ធម្មំ និរូបធិន្តិ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គត្តា និរុបធិំ និព្ពានធម្មំ យថាភូតំ ញត្វា, និស្សរណវិវេកាសង្ខតាមតសភាវតោ មគ្គញាណេន បដិវិជ្ឈិត្វា. ‘‘ទិស្វា ញត្វា’’តិ ឥមេសំ បទានំ ‘‘ឃតំ បិវិត្វា ពលំ ហោតិ, សីហំ ទិស្វា ភយំ ហោតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៧១) វិយ ហេតុអត្ថតា ទដ្ឋព្ពា. អរិយោ ន រមតី បាបេតិ កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយោ សប្បុរិសោ អណុមត្តេបិ បាបេ ន រមតិ. កស្មា? បាបេ ន រមតី សុចីតិ សុវិសុទ្ធកាយសមាចារាទិតាយ សុចិ សុទ្ធបុគ្គលោ រាជហំសោ វិយ ឧច្ចារដ្ឋានេ បាបេ សំកិលិដ្ឋធម្មេ ន រមតិ នាភិនន្ទតិ. ‘‘បាបោ ន រមតី សុចិ’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្សត្ថោ – បាបោ បុគ្គលោ សុចិំ អនវជ្ជំ វោទានធម្មំ ន រមតិ, អញ្ញទត្ថុ គាមសូករាទយោ វិយ ឧច្ចារដ្ឋានំ អសុចិំ សំកិលេសធម្មំយេវ រមតីតិ បដិបក្ខតោ ទេសនំ បរិវត្តេតិ.

សោណកុដិកណ្ណវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២៥៩. កាឡសីហោតិ កាឡមុខវានរជាតិ. សេសមេត្ថ បាឡិតោ អដ្ឋកថាតោ ច សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ចម្មក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.