៩. ចីវរវិប្បវាសវិនិច្ឆយកថា

៥១. ចីវរេនវិនាវាសោតិ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋិតានំ តិណ្ណំ ចីវរានំ អញ្ញតរេន វិប្បវាសោ. ឯវំ អធិដ្ឋិតេសុ ហិ តីសុ ចីវរេសុ ឯកេនបិ វិនា វសិតុំ ន វដ្ដតិ, វសន្តស្ស សហ អរុណុគ្គមនា ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, តស្មា អរុណុគ្គមនសមយេ ចីវរំ អឌ្ឍតេយ្យរតនប្បមាណេ ហត្ថបាសេ កត្វា វសិតព្ពំ. គាមនិវេសនឧទោសិតអឌ្ឌមាឡបាសាទហម្មិយនាវាសត្ថខេត្តធញ្ញករណអារាមវិហាររុក្ខមូលអជ្ឈោកាសេសុ បន អយំ វិសេសោ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៧៧-៨) – សចេ ឯកស្ស រញ្ញោ គាមភោជកស្ស វា សន្តកោ គាមោ ហោតិ, យេន កេនចិ បាការេន វា វតិយា វា បរិខាយ វា បរិក្ខិត្តោ ច, ឯវរូបេ គាមេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា គាមព្ភន្តរេ យត្ថ កត្ថចិ យថារុចិតដ្ឋានេ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតុំ វដ្ដតិ. សចេ បន អបរិក្ខិត្តោ ហោតិ, ឯវរូបេ គាមេ យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ វត្ថព្ពំ, តស្ស វា ឃរស្ស ហត្ថបាសេ សមន្តា អឌ្ឍតេយ្យរតនព្ភន្តរេ វសិតព្ពំ. តំ បមាណំ អតិក្កមិត្វា សចេបិ ឥទ្ធិមា ភិក្ខុ អាកាសេ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតិ, ចីវរំ និស្សគ្គិយមេវ ហោតិ.

សចេ នានារាជូនំ វា ភោជកានំ វា គាមោ ហោតិ វេសាលីកុសិនារាទិសទិសោ បរិក្ខិត្តោ ច, ឯវរូបេ គាមេ យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តត្ថ វា វត្ថព្ពំ, តត្ថ សទ្ទសង្ឃដ្ដនេន វា ជនសម្ពាធេន វា វសិតុំ អសក្កោន្តេន សភាយេ វា វត្ថព្ពំ នគរទ្វារមូលេ វា. តត្រាបិ វសិតុំ អសក្កោន្តេន យត្ថ កត្ថចិ ផាសុកដ្ឋានេ វសិត្វា អន្តោអរុណេ អាគម្ម តេសំយេវ សភាយនគរទ្វារមូលានំ ហត្ថបាសេ វសិតព្ពំ. ឃរស្ស បន ចីវរស្ស វា ហត្ថបាសេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

សចេ ឃរេ អដ្ឋបេត្វា ‘‘សភាយេ ឋបេស្សាមី’’តិ សភាយំ គច្ឆន្តោ ហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ហន្ទិមំ ចីវរំ ឋបេហី’’តិ ឯវំ និក្ខេបសុខេ ហត្ថបាសគតេ កិស្មិញ្ចិ អាបណេ ចីវរំ និក្ខិបតិ, តេន បុរិមនយេនេវ សភាយេ វា វត្ថព្ពំ, ទ្វារមូលេ វា តេសំ ហត្ថបាសេ វា វសិតព្ពំ.

សចេ នគរស្ស ពហូនិបិ ទ្វារានិ ហោន្តិ ពហូនិ ច សភាយានិ, សព្ពត្ថ វសិតុំ ន វដ្ដតិ. យស្សា បន វីថិយា ចីវរំ ឋបិតំ, យំ តស្សា សម្មុខដ្ឋានេ សភាយញ្ច ទ្វារញ្ច, តស្ស សភាយស្ស ច ទ្វារស្ស ច ហត្ថបាសេ វសិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ សក្កា ចីវរស្ស បវត្តិំ ជានិតុំ. សភាយំ បន គច្ឆន្តេន យស្ស អាបណិកស្ស ហត្ថេ និក្ខិត្តំ, សចេ សោ តំ ចីវរំ អតិហរិត្វា ឃរេ និក្ខិបតិ, វីថិហត្ថបាសោ ន រក្ខតិ, ឃរស្ស ហត្ថបាសេ វត្ថព្ពំ. សចេ មហន្តំ ឃរំ ហោតិ ទ្វេ វីថិយោ ផរិត្វា ឋិតំ, បុរតោ វា បច្ឆតោ វា ហត្ថបាសេយេវ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតព្ពំ. សភាយេ និក្ខិបិត្វា បន សភាយេ វា តស្ស សម្មុខេ នគរទ្វារមូលេ វា តេសំយេវ ហត្ថបាសេ វា អរុណំ ឧដ្ឋាបេតព្ពំ. សចេ បន គាមោ អបរិក្ខិត្តោ ហោតិ, យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ ឃរេ តស្ស ឃរស្ស វា ហត្ថបាសេ វត្ថព្ពំ.

សចេ (បារា. ៤៨០) ឯកកុលស្ស សន្តកំ និវេសនំ ហោតិ បរិក្ខិត្តញ្ច នានាគព្ភំ នានាឱវរកំ, អន្តោនិវេសនេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោនិវេសនេ វត្ថព្ពំ. សចេ អបរិក្ខិត្តំ, យស្មិំ គព្ភេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ ហោតិ, តស្មិំ គព្ភេ វត្ថព្ពំ គព្ភស្ស ហត្ថបាសេ វា. សចេ នានាកុលស្ស និវេសនំ ហោតិ បរិក្ខិត្តញ្ច នានាគព្ភំ នានាឱវរកំ, យស្មិំ គព្ភេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ ហោតិ, តស្មិំ គព្ភេ វត្ថព្ពំ, សព្ពេសំ សាធារណេ ឃរទ្វារមូលេ វា គព្ភស្ស វា ឃរទ្វារមូលស្ស វា ហត្ថបាសេ. សចេ អបរិក្ខិត្តំ ហោតិ, យស្មិំ គព្ភេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ គព្ភេ វត្ថព្ពំ គព្ភស្ស វា ហត្ថបាសេ. ឧទោសិតអឌ្ឌមាឡបាសាទហម្មិយេសុបិ និវេសនេ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

សចេ ឯកកុលស្ស នាវា ហោតិ, អន្តោនាវាយំ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោនាវាយំ វត្ថព្ពំ. សចេ នានាកុលស្ស នាវា ហោតិ នានាគព្ភា នានាឱវរកា, យស្មិំ ឱវរកេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ ហោតិ, តស្មិំ ឱវរកេ វត្ថព្ពំ ឱវរកស្ស ហត្ថបាសេ វា.

សចេ ឯកកុលស្ស សត្ថោ ហោតិ, តស្មិំ សត្ថេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា បុរតោ វា បច្ឆតោ វា សត្តព្ភន្តរា ន វិជហិតព្ពា, បស្សតោ អព្ភន្តរំ ន វិជហិតព្ពំ. ឯកំ អព្ភន្តរំ អដ្ឋវីសតិហត្ថំ ហោតិ. សចេ នានាកុលស្ស សត្ថោ ហោតិ, សត្ថេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា ចីវរស្ស ហត្ថបាសេ វសិតព្ពំ. សចេ សត្ថោ គច្ឆន្តោ គាមំ វា នទិំ វា បរិយាទិយិត្វា តិដ្ឋតិ, អន្តោបវិដ្ឋេន សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធោ ហុត្វា ឱរញ្ច បារញ្ច ផរិត្វា ឋិតោ ហោតិ, សត្ថបរិហារោ លព្ភតិ. អថ គាមេ វា នទិយា វា បរិយាបន្នោ ហោតិ, គាមបរិហារោ ចេវ នទីបរិហារោ ច លព្ភតិ. សចេ វិហារសីមំ អតិក្កមិត្វា តិដ្ឋតិ, អន្តោសីមាយ ច ចីវរំ ហោតិ, វិហារំ គន្ត្វា វសិតព្ពំ. សចេ ពហិសីមាយ ចីវរំ ហោតិ, សត្ថសមីបេយេវ វសិតព្ពំ. សចេ គច្ឆន្តោ សត្ថោ សកដេ វា ភគ្គេ គោណេ វា នដ្ឋេ អន្តរា ឆិជ្ជតិ, យស្មិំ កោដ្ឋាសេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តត្ថ វសិតព្ពំ.

សចេ ឯកកុលស្ស ខេត្តំ ហោតិ បរិក្ខិត្តញ្ច, អន្តោខេត្តេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោខេត្តេ វត្ថព្ពំ. សចេ អបរិក្ខិត្តំ ហោតិ, ចីវរស្ស ហត្ថបាសេ វសិតព្ពំ. សចេ នានាកុលស្ស ខេត្តំ ហោតិ បរិក្ខិត្តញ្ច, អន្តោខេត្តេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា ទ្វារមូលេ វត្ថព្ពំ ទ្វារមូលស្ស ហត្ថបាសេ វា. សចេ អបរិក្ខិត្តំ ហោតិ, ចីវរស្ស ហត្ថបាសេ វសិតព្ពំ.

សចេ ឯកកុលស្ស ធញ្ញករណំ ហោតិ បរិក្ខិត្តញ្ច, អន្តោធញ្ញករណេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោធញ្ញករណេ វត្ថព្ពំ. សចេ អបរិក្ខិត្តំ ហោតិ, ចីវរស្ស ហត្ថបាសេ វសិតព្ពំ. សចេ នានាកុលស្ស ធញ្ញករណំ ហោតិ បរិក្ខិត្តញ្ច, អន្តោធញ្ញករណេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា ទ្វារមូលេ វា វត្ថព្ពំ ទ្វារមូលស្ស វា ហត្ថបាសេ. សចេ អបរិក្ខិត្តំ ហោតិ, ចីវរស្ស ហត្ថបាសេ វសិតព្ពំ. បុប្ផារាមផលារាមេសុបិ ខេត្តេ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

សចេ ឯកកុលស្ស វិហារោ ហោតិ បរិក្ខិត្តោ ច, អន្តោវិហារេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោវិហារេ វត្ថព្ពំ. សចេ អបរិក្ខិត្តោ ហោតិ, យស្មិំ វិហារេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ វត្ថព្ពំ តស្ស វិហារស្ស វា ហត្ថបាសេ.

សចេ ឯកកុលស្ស រុក្ខមូលំ ហោតិ, យំ មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ សមន្តា ឆាយា ផរតិ, អន្តោឆាយាយ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោឆាយាយ វត្ថព្ពំ. វិរឡសាខស្ស បន រុក្ខស្ស អាតបេន ផុដ្ឋោកាសេ ឋបិតំ និស្សគ្គិយមេវ ហោតិ, តស្មា តាទិសស្ស រុក្ខស្ស សាខច្ឆាយាយ វា ខន្ធច្ឆាយាយ វា ឋបេតព្ពំ. សចេ សាខាយ វា វិដបេ វា ឋបេតិ, ឧបរិ អញ្ញសាខច្ឆាយាយ ផុដ្ឋោកាសេយេវ ឋបេតព្ពំ. ខុជ្ជរុក្ខស្ស ឆាយា ទូរំ គច្ឆតិ, ឆាយាយ គតដ្ឋានេ ឋបេតុំ វដ្ដតិយេវ. សចេ នានាកុលស្ស រុក្ខមូលំ ហោតិ, ចីវរស្ស ហត្ថបាសេ វសិតព្ពំ.

អជ្ឈោកាសេ បន អគាមកេ អរញ្ញេ ចីវរំ ឋបេត្វា តស្ស សមន្តា សត្តព្ភន្តរេ វសិតព្ពំ. អគាមកំ នាម អរញ្ញំ វិញ្ឈាដវីអាទីសុ វា សមុទ្ទមជ្ឈេ វា មច្ឆពន្ធានំ អគមនបថេ ទីបកេសុ លព្ភតិ. តាទិសេ អរញ្ញេ មជ្ឈេ ឋិតស្ស សមន្តា សត្តព្ភន្តរបរិច្ឆេទោ, វិនិព្ពេធេន ចុទ្ទស ហោន្តិ. មជ្ឈេ និសិន្នោ បុរត្ថិមាយ វា បច្ឆិមាយ វា ទិសាយ បរិយន្តេ ឋបិតចីវរំ រក្ខតិ. សចេ បន អរុណុគ្គមនសមយេ កេសគ្គមត្តម្បិ បុរត្ថិមំ ទិសំ គច្ឆតិ, បច្ឆិមាយ ទិសាយ ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. ឯស នយោ ឥតរស្មិំ. និស្សគ្គិយំ បន ចីវរំ អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជន្តោ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ.

៥២. សចេ បធានិកោ ភិក្ខុ សព្ពរត្តិំ បធានមនុយុញ្ជិត្វា បច្ចូសសមយេ ‘‘នហាយិស្សាមី’’តិ តីណិ ចីវរានិ តីរេ ឋបេត្វា នទិំ ឱតរតិ, នហាយន្តស្សេវ ចស្ស អរុណំ ឧដ្ឋហតិ, កិំ កាតព្ពំ? សោ ហិ យទិ ឧត្តរិត្វា ចីវរំ និវាសេតិ, និស្សគ្គិយំ ចីវរំ, អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជនបច្ចយា ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. អថ នគ្គោ គច្ឆតិ, ឯវម្បិ ទុក្កដំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ. សោ ហិ យាវ អញ្ញំ ភិក្ខុំ ទិស្វា វិនយកម្មំ ន ករោតិ, តាវ តេសំ ចីវរានំ អបរិភោគារហត្តា នដ្ឋចីវរដ្ឋានេ ឋិតោ ហោតិ, នដ្ឋចីវរស្ស ច អកប្បិយំ នាម នត្ថិ, តស្មា ឯកំ និវាសេត្វា ទ្វេ ហត្ថេន គហេត្វា វិហារំ គន្ត្វា វិនយកម្មំ កាតព្ពំ. សចេ ទូរេ វិហារោ ហោតិ, អន្តរាមគ្គេ មនុស្សា សញ្ចរន្តិ, ឯកំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា ឯកំ អំសកូដេ ឋបេត្វា គន្តព្ពំ. សចេ វិហារេ សភាគំ ភិក្ខុំ ន បស្សតិ, ភិក្ខាចារំ គតា ហោន្តិ, សង្ឃាដិំ ពហិគាមេ ឋបេត្វា សន្តរុត្តរេន អាសនសាលំ គន្ត្វា វិនយកម្មំ កាតព្ពំ. សចេ ពហិគាមេ ចោរភយំ ហោតិ, បារុបិត្វា គន្តព្ពំ. សចេ អាសនសាលា សម្ពាធា ហោតិ, ជនាកិណ្ណា ន សក្កា ឯកមន្តេ ចីវរំ អបនេត្វា វិនយកម្មំ កាតុំ, ឯកំ ភិក្ខុំ អាទាយ ពហិគាមំ គន្ត្វា វិនយកម្មំ កត្វា ចីវរានិ បរិភុញ្ជិតព្ពានិ.

សចេ ថេរា ភិក្ខូ ទហរានំ ហត្ថេ បត្តចីវរំ ទត្វា មគ្គំ គច្ឆន្តា បច្ឆិមយាមេ សយិតុកាមា ហោន្តិ, អត្តនោ អត្តនោ ចីវរំ ហត្ថបាសេ កត្វាវ សយិតព្ពំ. សចេ គច្ឆន្តានំយេវ អសម្បត្តេសុ ទហរេសុ អរុណំ ឧគ្គច្ឆតិ, ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, និស្សយោ បន ន បដិប្បស្សម្ភតិ. ទហរានម្បិ បុរតោ គច្ឆន្តានំ ថេរេសុ អសម្បត្តេសុ ឯសេវ នយោ. មគ្គំ វិរជ្ឈិត្វា អរញ្ញេ អញ្ញមញ្ញំ អបស្សន្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បន ទហរា ‘‘មយំ, ភន្តេ, មុហុត្តំ សយិត្វា អសុកស្មិំ នាម ឱកាសេ តុម្ហេ សម្បាបុណិស្សាមា’’តិ វត្វា យាវ អរុណុគ្គមនា សយន្តិ, ចីវរញ្ច និស្សគ្គិយំ ហោតិ, និស្សយោ ច បដិប្បស្សម្ភតិ. ទហរេ ឧយ្យោជេត្វា ថេរេសុ សយន្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. ទ្វេធាបថំ ទិស្វា ថេរា ‘‘អយំ មគ្គោ’’, ទហរា ‘‘អយំ មគ្គោ’’តិ វត្វា អញ្ញមញ្ញស្ស វចនំ អគ្គហេត្វា គតា, សហ អរុណស្ស ឧគ្គមនា ចីវរានិ ច និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, និស្សយោ ច បដិប្បស្សម្ភតិ. សចេ ទហរា មគ្គតោ ឱក្កម្ម ‘‘អន្តោអរុណេយេវ និវត្តិស្សាមា’’តិ ភេសជ្ជត្ថាយ គាមំ បវិសិត្វា អាគច្ឆន្តិ, អសម្បត្តានំយេវ ច នេសំ អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, ចីវរានិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, និស្សយោ បន ន បដិប្បស្សម្ភតិ. សចេ បន ធេនុភយេន វា សុនខភយេន វា មុហុត្តំ ឋត្វា ‘‘គមិស្សាមា’’តិ ឋត្វា វា និសីទិត្វា វា គច្ឆន្តិ, អន្តរា អរុណេ ឧគ្គតេ ចីវរានិ ច និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, និស្សយោ ច បដិប្បស្សម្ភតិ.

សចេ ‘‘អន្តោអរុណេយេវ អាគមិស្សាមា’’តិ អន្តោសីមាយំ គាមំ បវិដ្ឋានំ អន្តរា អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, នេវ ចីវរានិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, ន និស្សយោ បដិប្បស្សម្ភតិ. សចេ បន ‘‘វិភាយតុ តាវា’’តិ និសីទន្តិ, អរុណេ ឧគ្គតេ ន ចីវរានិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, និស្សយោ បន បដិប្បស្សម្ភតិ. សចេ យេបិ ‘‘អន្តោអរុណេយេវ អាគមិស្សាមា’’តិ សាមន្តវិហារំ ធម្មស្សវនត្ថាយ សឧស្សាហា គច្ឆន្តិ, អន្តរាមគ្គេយេវ ច នេសំ អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, ចីវរានិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, និស្សយោ បន ន បដិប្បស្សម្ភតិ. សចេ ធម្មគារវេន ‘‘យាវបរិយោសានំ សុត្វាវ គមិស្សាមា’’តិ និសីទន្តិ, សហ អរុណស្ស ឧគ្គមនា ចីវរានិបិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, និស្សយោ ច បដិប្បស្សម្ភតិ. ថេរេន ទហរំ ចីវរធោវនត្ថាយ គាមកំ បេសេន្តេន អត្តនោ ចីវរំ បច្ចុទ្ធរិត្វាវ ទាតព្ពំ, ទហរស្សបិ ចីវរំ បច្ចុទ្ធរាបេត្វាវ ឋបេតព្ពំ. សចេ អសតិយា គច្ឆតិ, អត្តនោ ចីវរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា ទហរស្ស ចីវរំ វិស្សាសេន គហេត្វា ឋបេតព្ពំ. សចេ ថេរោ ន សរតិ, ទហរោវ សរតិ, ទហរេន អត្តនោ ចីវរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា ថេរស្ស ចីវរំ វិស្សាសេន គហេត្វា គន្ត្វា វត្តព្ពំ ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ ចីវរំ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជថា’’តិ. អត្តនោបិ ចីវរំ អធិដ្ឋាតព្ពំ. ឯវំ ឯកស្ស សតិយាបិ អាបត្តិមោក្ខោ ហោតិ.

ឥតិ បាឡិមុត្តកវិនយវិនិច្ឆយសង្គហេ

ចីវរវិប្បវាសវិនិច្ឆយកថា សមត្តា.