១០. ភណ្ឌបដិសាមនវិនិច្ឆយកថា

៥៣. ភណ្ឌស្ស បដិសាមនន្តិ បរេសំ ភណ្ឌស្ស គោបនំ. បរេសញ្ហិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥០៦) កប្បិយវត្ថុ វា ហោតុ អកប្បិយវត្ថុ វា, អន្តមសោ មាតុ កណ្ណបិឡន្ធនំ កាលបណ្ណម្បិ គិហិសន្តកំ ភណ្ឌាគារិកសីសេន បដិសាមេន្តស្ស បាចិត្តិយំ. សចេ បន មាតាបិតូនំ សន្តកំ អវស្សំ បដិសាមេតព្ពំ កប្បិយភណ្ឌំ ហោតិ, អត្តនោ អត្ថាយ គហេត្វា បដិសាមេតព្ពំ. ‘‘ឥទំ បដិសាមេត្វា ទេហី’’តិ បន វុត្តេ ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិបិតព្ពំ. សចេ ‘‘បដិសាមេហី’’តិ បាតេត្វា គច្ឆន្តិ, បលិពោធោ នាម ហោតិ, បដិសាមេតុំ វដ្ដតិ. វិហារេ កម្មំ ករោន្តា វឌ្ឍកីអាទយោ វា រាជវល្លភា វា ‘‘អត្តនោ ឧបករណភណ្ឌំ វា សយនភណ្ឌំ វា បដិសាមេត្វា ទេថា’’តិ វទន្តិ, ឆន្ទេនបិ ភយេនបិ ន កាតព្ពមេវ, គុត្តដ្ឋានំ បន ទស្សេតុំ វដ្ដតិ, ពលក្ការេន បាតេត្វា គតេសុ ច បដិសាមេតុំ.

សចេ (បារា. អដ្ឋ. ១.១១១) អត្តនោ ហត្ថេ បដិសាមនត្ថាយ ឋបិតំ ភណ្ឌំ សាមិកេន ‘‘ទេហិ មេ ភណ្ឌ’’ន្តិ យាចិតោ អទាតុកាមោ ‘‘នាហំ គណ្ហាមី’’តិ ភណតិ, សម្បជានមុសាវាទេបិ អទិន្នាទានស្ស បយោគត្តា ទុក្កដំ. ‘‘កិំ តុម្ហេ ភណថ, នេវិទំ មយ្ហំ អនុរូបំ, ន តុម្ហាក’’ន្តិអាទីនិ វទន្តស្សបិ ទុក្កដមេវ. ‘‘រហោ មយា ឯតស្ស ហត្ថេ ឋបិតំ, ន អញ្ញោ កោចិ ជានាតិ, ទស្សតិ នុ ខោ មេ, នោ’’តិ សាមិកោ វិមតិំ ឧប្បាទេតិ, ភិក្ខុស្ស ថុល្លច្ចយំ. តស្ស ផរុសាទិភាវំ ទិស្វា សាមិកោ ‘‘ន មយ្ហំ ទស្សតី’’តិ ធុរំ និក្ខិបតិ, តត្រ សចាយំ ភិក្ខុ ‘‘កិលមេត្វា នំ ទស្សាមី’’តិ ទានេ សឧស្សាហោ, រក្ខតិ តាវ. សចេបិ សោ ទានេ និរុស្សាហោ, ភណ្ឌសាមិកោ បន គហណេ សឧស្សាហោ, រក្ខតិយេវ. យទិ បន តស្មិំ ទានេ និរុស្សាហោ ភណ្ឌសាមិកោ ‘‘ន មយ្ហំ ទស្សតី’’តិ ធុរំ និក្ខិបតិ, ឯវំ ឧភិន្នំ ធុរនិក្ខេបេន ភិក្ខុនោ បារាជិកំ. យទិបិ មុខេន ‘‘ទស្សាមី’’តិ វទតិ, ចិត្តេន បន អទាតុកាមោ, ឯវម្បិ សាមិកស្ស ធុរនិក្ខេបេ បារាជិកំ. តំ បន សង្គោបនត្ថាយ អត្តនោ ហត្ថេ បរេហិ ឋបិតំ ភណ្ឌំ អគុត្តទេសតោ ឋានា ចាវេត្វា គុត្តដ្ឋានេ ឋបនត្ថាយ ហរតោ អនាបត្តិ. ថេយ្យចិត្តេនបិ ឋានា ចាវេន្តស្ស អវហារោ នត្ថិ. កស្មា? អត្តនោ ហត្ថេ និក្ខិត្តត្តា, ភណ្ឌទេយ្យំ បន ហោតិ. ថេយ្យចិត្តេន បរិភុញ្ជតោបិ ឯសេវ នយោ.

៥៤. បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំ សន្តកំ បន យំ កិញ្ចិ បរិក្ខារំ បដិសាមេតុំ វដ្ដតិ. សចេ អាគន្តុកោ ភិក្ខុ អាវាសិកានំ ចីវរកម្មំ ករោន្តានំ សមីបេ បត្តចីវរំ ឋបេត្វា ‘‘ឯតេ សង្គោបេស្សន្តី’’តិ មញ្ញមានោ នហាយិតុំ វា អញ្ញត្រ វា គច្ឆតិ, សចេ តំ អាវាសិកា សង្គោបេន្តិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ, នដ្ឋេ គីវា ន ហោតិ. សចេបិ សោ ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, ឋបេថា’’តិ វត្វា គច្ឆតិ, ឥតរេ ច កិច្ចបសុតត្តា ន ជានន្តិ, ឯសេវ នយោ. អថាបិ តេ ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, ឋបេថា’’តិ វុត្តា ‘‘មយំ ព្យាវដា’’តិ បដិក្ខិបន្តិ, ឥតរោ ច ‘‘អវស្សំ ឋបេស្សន្តី’’តិ អនាទិយិត្វា គច្ឆតិ, ឯសេវ នយោ. សចេ បន តេ តេន យាចិតា វា អយាចិតា វា ‘‘មយំ ឋបេស្សាម, ត្វំ គច្ឆា’’តិ វទន្តិ, តំ សង្គោបិតព្ពំ. នោ ចេ សង្គោបេន្តិ, នដ្ឋេ គីវា. កស្មា? សម្បដិច្ឆិតត្តា.

យោ ភិក្ខុ ភណ្ឌាគារិកោ ហុត្វា បច្ចូសសមយេ ឯវ ភិក្ខូនំ បត្តចីវរានិ ហេដ្ឋាបាសាទំ ឱរោបេត្វា ទ្វារំ អបិទហិត្វា តេសម្បិ អនារោចេត្វាវ ទូរេ ភិក្ខាចារំ គច្ឆតិ, តានិ ចេ ចោរា ហរន្តិ, តស្សេវ គីវា. យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ ‘‘ឱរោបេថ, ភន្តេ, បត្តចីវរានិ, កាលោ សលាកគ្គហណស្សា’’តិ វុត្តោ ‘‘សមាគតាត្ថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម សមាគតាម្ហា’’តិ វុត្តេ បត្តចីវរានិ នីហរិត្វា និក្ខិបិត្វា ភណ្ឌាគារទ្វារំ ពន្ធិត្វា ‘‘តុម្ហេ បត្តចីវរានិ គហេត្វា ហេដ្ឋាបាសាទទ្វារំ បដិជគ្គិត្វា គច្ឆេយ្យាថា’’តិ វត្វា គច្ឆតិ. តត្រ ចេកោ អលសជាតិកោ ភិក្ខុ ភិក្ខូសុ គតេសុ បច្ឆា អក្ខីនិ បុញ្ឆន្តោ ឧដ្ឋហិត្វា ឧទកដ្ឋានំ មុខធោវនត្ថំ គច្ឆតិ, តំ ខណំ ទិស្វា ចោរា តស្ស បត្តចីវរំ ហរន្តិ, សុហដំ, ភណ្ឌាគារិកស្ស គីវា ន ហោតិ.

សចេបិ កោចិ ភណ្ឌាគារិកស្ស អនារោចេត្វាវ ភណ្ឌាគារេ អត្តនោ បរិក្ខារំ ឋបេតិ, តស្មិម្បិ នដ្ឋេ ភណ្ឌាគារិកស្ស គីវា ន ហោតិ. សចេ បន ភណ្ឌាគារិកោ តំ ទិស្វា ‘‘អដ្ឋានេ ឋបិត’’ន្តិ គហេត្វា ឋបេតិ, នដ្ឋេ តស្សេវ គីវា. សចេបិ ឋបិតភិក្ខុនា ‘‘មយា, ភន្តេ, ឦទិសោ នាម បរិក្ខារោ ឋបិតោ, ឧបធារេយ្យាថា’’តិ វុត្តោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆតិ, ទុន្និក្ខិត្តំ វា មញ្ញមានោ អញ្ញស្មិំ ឋានេ ឋបេតិ, នដ្ឋេ តស្សេវ គីវា. ‘‘នាហំ ជានាមី’’តិ បដិក្ខិបន្តស្ស បន នត្ថិ គីវា. យោបិ តស្ស បស្សន្តស្សេវ ឋបេតិ, ភណ្ឌាគារិកញ្ច ន សម្បដិច្ឆាបេតិ, នដ្ឋំ សុនដ្ឋមេវ. សចេ បន នំ ភណ្ឌាគារិកោ អញ្ញត្រ ឋបេតិ, នដ្ឋេ គីវា. សចេ ភណ្ឌាគារំ សុគុត្តំ, សព្ពោ សង្ឃស្ស ចេតិយស្ស ច បរិក្ខារោ តត្ថេវ ឋបីយតិ, ភណ្ឌាគារិកោ ច ពាលោ អព្យត្តោ ទ្វារំ វិវរិត្វា ធម្មកថំ វា សោតុំ អញ្ញំ វា កិញ្ចិ កាតុំ កត្ថចិ គច្ឆតិ, តំ ខណំ ទិស្វា យត្តកំ ចោរា ហរន្តិ, សព្ពំ តស្ស គីវា. ភណ្ឌាគារតោ និក្ខមិត្វា ពហិ ចង្កមន្តស្ស វា ទ្វារំ វិវរិត្វា សរីរំ ឧតុំ គាហាបេន្តស្ស វា តត្ថេវ សមណធម្មានុយោគេន និសិន្នស្ស វា តត្ថេវ និសីទិត្វា កេនចិ កម្មេន ព្យាវដស្ស វា ឧច្ចារបស្សាវបីឡិតស្សបិ សតោ តត្ថេវ ឧបចារេ វិជ្ជមានេ ពហិ គច្ឆតោ វា អញ្ញេន វា កេនចិ អាការេន បមត្តស្ស សតោ ទ្វារំ វិវរិត្វា វា វិវដមេវ បវិសិត្វា វា សន្ធិំ ឆិន្ទិត្វា វា យត្តកំ តស្ស បមាទបច្ចយា ចោរា ហរន្តិ, សព្ពំ តស្សេវ គីវា. ‘‘ឧណ្ហសមយេ បន វាតបានំ វិវរិត្វា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ឧច្ចារបីឡិតស្ស បន តស្មិំ ឧបចារេ អសតិ អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តស្ស គិលានបក្ខេ ឋិតត្តា អវិសយោ, តស្មា គីវា ន ហោតិ.

៥៥. យោ បន អន្តោ ឧណ្ហបីឡិតោ ទ្វារំ សុគុត្តំ កត្វា ពហិ និក្ខមតិ, ចោរា តំ គហេត្វា ‘‘ទ្វារំ វិវរា’’តិ វទន្តិ, យាវតតិយំ ន វិវរិតព្ពំ. យទិ បន តេ ចោរា ‘‘សចេ ន វិវរសិ, តញ្ច មារេស្សាម, ទ្វារញ្ច ភិន្ទិត្វា បរិក្ខារំ ហរិស្សាមា’’តិ ផរសុអាទីនិ ឧក្ខិបន្តិ, ‘‘មយិ ច មតេ សង្ឃស្ស ច សេនាសនេ វិនដ្ឋេ គុណោ នត្ថី’’តិ វិវរិតុំ វដ្ដតិ. ឥធាបិ ‘‘អវិសយត្តា គីវា នត្ថី’’តិ វទន្តិ. សចេ កោចិ អាគន្តុកោ កុញ្ចិកំ វា ទេតិ, ទ្វារំ វា វិវរតិ, យត្តកំ ចោរា ហរន្តិ, សព្ពំ តស្ស គីវា. សង្ឃេន ភណ្ឌាគារំ គុត្តត្ថាយ សូចិយន្តកញ្ច កុញ្ចិកមុទ្ទិកា ច យោជេត្វា ទិន្នា ហោតិ, ភណ្ឌាគារិកោ ឃដិកមត្តំ ទត្វា និបជ្ជតិ, ចោរា វិវរិត្វា បរិក្ខារំ ហរន្តិ, តស្សេវ គីវា. សូចិយន្តកញ្ច កុញ្ចិកមុទ្ទិកញ្ច យោជេត្វា និបន្នំ បនេតំ សចេ ចោរា អាគន្ត្វា ‘‘ទ្វារំ វិវរាហី’’តិ វទន្តិ, តត្ថ បុរិមនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ. ឯវំ សុគុត្តំ កត្វា និបន្នេ បន សចេ ភិត្តិំ វា ឆទនំ វា ភិន្ទិត្វា ឧមង្គេន វា បវិសិត្វា ហរន្តិ, ន តស្ស គីវា.

សចេ ភណ្ឌាគារេ អញ្ញេបិ ថេរា វសន្តិ, វិវដេ ទ្វារេ អត្តនោ អត្តនោ បរិក្ខារំ គហេត្វា គច្ឆន្តិ, ភណ្ឌាគារិកោ តេសុ គតេសុ ទ្វារំ ន ជគ្គតិ, សចេ តត្ថ កិញ្ចិ អវហរីយតិ, ភណ្ឌាគារិកស្ស ឥស្សរវតាយ ភណ្ឌាគារិកស្សេវ គីវា, ថេរេហិ បន សហាយេហិ ភវិតព្ពំ. អយញ្ហិ សាមីចិ. យទិ ភណ្ឌាគារិកោ ‘‘តុម្ហេ ពហិ ឋត្វា តុម្ហាកំ បរិក្ខារំ គណ្ហថ, មា បវិសិត្ថា’’តិ វទតិ, តេសញ្ច ឯកោ លោលមហាថេរោ សាមណេរេហិ ចេវ ឧបដ្ឋាកេហិ ច សទ្ធិំ ភណ្ឌាគារំ បវិសិត្វា និសីទតិ ចេវ និបជ្ជតិ ច, យត្តកំ ភណ្ឌំ នស្សតិ, សព្ពំ តស្ស គីវា, ភណ្ឌាគារិកេន បន អវសេសថេរេហិ ច សហាយេហិ ភវិតព្ពំ. អថ ភណ្ឌាគារិកោវ លោលសាមណេរេ ច ឧបដ្ឋាកេ ច គហេត្វា ភណ្ឌាគារេ និសីទតិ ចេវ និបជ្ជតិ ច, យត្តកំ នស្សតិ, សព្ពំ តស្សេវ គីវា. តស្មា ភណ្ឌាគារិកេនេវ តត្ថ វសិតព្ពំ, អវសេសេហិ អប្បេវ រុក្ខមូលេ វសិតព្ពំ, ន ច ភណ្ឌាគារេតិ.

៥៦. យេ បន អត្តនោ អត្តនោ សភាគភិក្ខូនំ វសនគព្ភេសុ បរិក្ខារំ ឋបេន្តិ, បរិក្ខារេ នដ្ឋេ យេហិ ឋបិតោ, តេសំយេវ គីវា, ឥតរេហិ បន សហាយេហិ ភវិតព្ពំ. យទិ បន សង្ឃោ ភណ្ឌាគារិកស្ស វិហារេយេវ យាគុភត្តំ ទាបេតិ, សោ ច ភិក្ខាចារត្ថាយ គាមំ គច្ឆតិ, នដ្ឋំ តស្សេវ គីវា. ភិក្ខាចារំ បវិសន្តេហិ អតិរេកចីវរំ រក្ខណត្ថាយ ឋបិតវិហារវារិកស្សបិ យាគុភត្តំ វា និវាបំ វា លភមានស្សេវ ភិក្ខាចារំ គច្ឆតោ យំ តត្ថ នស្សតិ, សព្ពំ គីវា. ន កេវលញ្ច ឯត្តកមេវ, ភណ្ឌាគារិកស្ស វិយ យំ តស្ស បមាទបច្ចយា នស្សតិ, សព្ពំ គីវា.

សចេ វិហារោ មហា ហោតិ, អញ្ញំ បទេសំ រក្ខិតុំ គច្ឆន្តស្ស អញ្ញស្មិំ បទេសេ និក្ខិត្តំ ហរន្តិ, អវិសយត្តា គីវា ន ហោតិ. ឦទិសេ បន វិហារេ វេមជ្ឈេ សព្ពេសំ ឱសរណដ្ឋានេ បរិក្ខារេ ឋបេត្វា និសីទិតព្ពំ, វិហារវារិកា វា ទ្វេ តយោ ឋបេតព្ពា. សចេ តេសម្បិ អប្បមត្តានំ ឥតោ ចិតោ ច រក្ខតំយេវ កិញ្ចិ នស្សតិ, គីវា ន ហោតិ. វិហារវារិកេ ពន្ធិត្វា ហរិតភណ្ឌម្បិ ចោរានំ បដិបថំ គតេសុ អញ្ញេន មគ្គេន ហរិតភណ្ឌម្បិ ន តេសំ គីវា. សចេ វិហារវារិកានំ វិហារេ ទាតព្ពំ យាគុភត្តំ វា និវាបោ វា ន ហោតិ, តេហិ បត្តព្ពលាភតោ អតិរេកា ទ្វេ តិស្សោ យាគុសលាកា តេសំ បហោនកភត្តសលាកា ច ឋបេតុំ វដ្ដតិ, និពទ្ធំ កត្វា បន ន ឋបេតព្ពា. មនុស្សា ហិ វិប្បដិសារិនោ ហោន្តិ ‘‘វិហារវារិកាយេវ អម្ហាកំ ភត្តំ ភុញ្ជន្តី’’តិ, តស្មា បរិវត្តេត្វា បរិវត្តេត្វា ឋបេតព្ពា. សចេ តេសំ សភាគា សលាកភត្តាទីនិ អាហរិត្វា ទេន្តិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ ទេន្តិ, វារំ គាហាបេត្វា នីហរាបេតព្ពានិ. សចេ វិហារវារិកោ ទ្វេ តិស្សោ យាគុសលាកា ច ចត្តារិ បញ្ច សលាកភត្តានិ ច លភមានោ ភិក្ខាចារំ គច្ឆតិ, ភណ្ឌាគារិកស្ស វិយ សព្ពំ នដ្ឋំ គីវា ហោតិ. សចេ សង្ឃស្ស វិហារបាលានំ ទាតព្ពំ ភត្តំ វា និវាបោ វា នត្ថិ, ភិក្ខូ វិហារវារំ គហេត្វា អត្តនោ អត្តនោ និស្សិតកេ វិហារំ ជគ្គាបេន្តិ, សម្បត្តវារំ អគ្គហេតុំ ន លភតិ. យថា អញ្ញេ ភិក្ខូ ករោន្តិ, តថេវ កាតព្ពំ. ភិក្ខូហិ បន អសហាយស្ស វា អទុតិយស្ស វា យស្ស សភាគោ ភិក្ខុ ភត្តំ អានេត្វា ទាតា នត្ថិ, ឯវរូបស្ស វារោ ន បាបេតព្ពោ.

យម្បិ បាកវដ្ដត្ថាយ វិហារេ ឋបេន្តិ, តំ គហេត្វា ឧបជីវន្តេន ឋាតព្ពំ. យោ តំ ន ឧបជីវតិ, សោ វារំ ន គាហាបេតព្ពោ. ផលាផលត្ថាយបិ វិហារេ ភិក្ខុំ ឋបេន្តិ, ជគ្គិត្វា គោបេត្វា ផលវារេន ភាជេត្វា ខាទន្តិ. យោ តានិ ខាទតិ, តេន ឋាតព្ពំ, អនុបជីវន្តោ ន គាហាបេតព្ពោ. សេនាសនមញ្ចបីឋបច្ចត្ថរណរក្ខណត្ថាយបិ ឋបេន្តិ, អាវាសេ វសន្តេន ឋាតព្ពំ, អព្ភោកាសិកោ បន រុក្ខមូលិកោ វា ន គាហាបេតព្ពោ. ឯកោ នវកោ ហោតិ, ពហុស្សុតោ បន ពហូនំ ធម្មំ វាចេតិ, បរិបុច្ឆំ ទេតិ, បាឡិំ វណ្ណេតិ, ធម្មកថំ កថេតិ, សង្ឃស្ស ភារំ និត្ថរតិ, អយំ លាភំ បរិភុញ្ជន្តោបិ អាវាសេ វសន្តោបិ វារំ ន គាហាបេតព្ពោ. ‘‘បុរិសវិសេសោ នាម ញាតព្ពោ’’តិ វទន្តិ. ឧបោសថាគារបដិមាឃរជគ្គនកស្ស បន ទិគុណំ យាគុភត្តំ, ទេវសិកំ តណ្ឌុលនាឡិ, សំវច្ឆរេ តិចីវរំ ទសវីសគ្ឃនកំ កប្បិយភណ្ឌញ្ច ទាតព្ពំ. សចេ បន តស្ស តំ លភមានស្សេវ បមាទេន តត្ថ កិញ្ចិ នស្សតិ, សព្ពំ គីវា. ពន្ធិត្វា ពលក្ការេន អច្ឆិន្នំ, ន គីវា. តត្ថ ចេតិយស្ស វា សង្ឃស្ស វា សន្តកេន ចេតិយស្ស សន្តកំ រក្ខាបេតុំ វដ្ដតិ, ចេតិយស្ស សន្តកេន សង្ឃស្ស សន្តកំ រក្ខាបេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ បន ចេតិយស្ស សន្តកេន សទ្ធិំ សង្ឃស្ស សន្តកំ ឋបិតំ ហោតិ, តំ ចេតិយសន្តកេ រក្ខាបិតេ រក្ខិតមេវ ហោតីតិ ឯវំ វដ្ដតិ. បក្ខវារេន ឧបោសថាគារាទីនិ រក្ខតោបិ បមាទវសេន នដ្ឋំ គីវាយេវាតិ.

ឥតិ បាឡិមុត្តកវិនយវិនិច្ឆយសង្គហេ

ភណ្ឌបដិសាមនវិនិច្ឆយកថា សមត្តា.