២៥. ឧបោសថបវារណាវិនិច្ឆយកថា

១៦៨. ឧបោសថបវារណាតិ ឯត្ថ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ទិវសវសេន តយោ ឧបោសថា ចាតុទ្ទសិកោ បន្នរសិកោ សាមគ្គីឧបោសថោតិ. តត្ថ ហេមន្តគិម្ហវស្សានានំ តិណ្ណំ ឧតូនំ តតិយសត្តមបក្ខេសុ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ ចាតុទ្ទសិកា, សេសា បន្នរសិកាតិ ឯវំ ឯកសំវច្ឆរេ ចតុវីសតិ ឧបោសថា. ឥទំ តាវ បកតិចារិត្តំ. តថារូបបច្ចយេ សតិ អញ្ញស្មិម្បិ ចាតុទ្ទសេ ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតិ. បុរិមវស្សំវុដ្ឋានំ បន បុព្ពកត្តិកបុណ្ណមា, តេសំយេវ សចេ ភណ្ឌនការកេហិ ឧបទ្ទុតា បវារណំ បច្ចុក្កឌ្ឍន្តិ, អថ កត្តិកមាសស្ស កាឡបក្ខចាតុទ្ទសោ វា បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមា វា បច្ឆិមវស្សំវុដ្ឋានញ្ច បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមា ឯវ វាតិ ឥមេ តយោ បវារណាទិវសាបិ ហោន្តិ. ឥទម្បិ បកតិចារិត្តមេវ. តថារូបបច្ចយេ សតិ ទ្វិន្នំ កត្តិកបុណ្ណមានំ បុរិមេសុ ចាតុទ្ទសេសុបិ បវារណំ កាតុំ វដ្ដតិ. យទា បន កោសម្ពកក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៤៥១ អាទយោ) អាគតនយេន ភិន្នេ ភិក្ខុសង្ឃេ ឱសារិតេ តស្មិំ ភិក្ខុស្មិំ សង្ឃោ តស្ស វត្ថុស្ស វូបសមាយ សង្ឃសាមគ្គិំ ករោតិ, តទា តាវទេវ ឧបោសថោ កាតព្ពោ. ‘‘បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិ វចនតោ ឋបេត្វា ចាតុទ្ទសបន្នរសេ អញ្ញោបិ យោ កោចិ ទិវសោ ឧបោសថទិវសោ នាម ហោតិ, វស្សំវុដ្ឋានំ បន កត្តិកមាសព្ភន្តរេ អយមេវ សាមគ្គីបវារណាទិវសោ នាម ហោតិ. ឥតិ ឥមេសុ តីសុ ទិវសេសុ ឧបោសថោ កាតព្ពោ. ករោន្តេន បន សចេ ចាតុទ្ទសិកោ ហោតិ, ‘‘អជ្ជុបោសថោ ចាតុទ្ទសោ’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ សាមគ្គីឧបោសថោ ហោតិ, ‘‘អជ្ជុបោសថោ សាមគ្គី’’តិ វត្តព្ពំ. បន្នរសិយំ បន បាឡិយំ អាគតនយេនេវ ‘‘អជ្ជុបោសថោ បន្នរសោ’’តិ វត្តព្ពំ.

១៦៩. សង្ឃេ ឧបោសថោ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា), គណេ ឧបោសថោ, បុគ្គលេ ឧបោសថោតិ ឯវំ ការកវសេន អបរេបិ តយោ ឧបោសថា វុត្តា, កត្តព្ពាការវសេន បន សុត្តុទ្ទេសោ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ អធិដ្ឋានុបោសថោតិ អបរេបិ តយោ ឧបោសថា. តត្ថ សុត្តុទ្ទេសោ នាម ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ. យេ បនិតរេ ទ្វេ ឧបោសថា, តេសុ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ តាវ អញ្ញេសញ្ច សន្តិកេ អញ្ញមញ្ញញ្ច អារោចនវសេន ទុវិធោ. តត្ថ យ្វាយំ អញ្ញេសំ សន្តិកេ ករីយតិ, សោបិ បវារិតានញ្ច អប្បវារិតានញ្ច សន្តិកេ ករណវសេន ទុវិធោ. តត្ថ មហាបវារណាយ បវារិតានំ សន្តិកេ បច្ឆិមិកាយ ឧបគតេន វា អនុបគតេន វា ឆិន្នវស្សេន វា ចាតុមាសិនិយំ បន បវារិតានំ សន្តិកេ អនុបគតេន វា ឆិន្នវស្សេន វា កាយសាមគ្គិំ ទត្វា ‘‘បរិសុទ្ធោ អហំ ភន្តេ, បរិសុទ្ធោតិ មំ ធារេថា’’តិ តិក្ខត្តុំ វត្វា កាតព្ពោ. ឋបេត្វា បន បវារណាទិវសំ អញ្ញស្មិំ កាលេ អាវាសិកេហិ ឧទ្ទិដ្ឋមត្តេ បាតិមោក្ខេ អវុដ្ឋិតាយ វា ឯកច្ចាយ វុដ្ឋិតាយ វា សព្ពាយ វា វុដ្ឋិតាយ បរិសាយ យេ អញ្ញេ សមសមា វា ថោកតរា វា អាគច្ឆន្តិ, តេហិ តេសំ សន្តិកេ វុត្តនយេនេវ បារិសុទ្ធិ អារោចេតព្ពា.

យោ បនាយំ អញ្ញមញ្ញំ អារោចនវសេន ករីយតិ, សោ ញត្តិំ ឋបេត្វា ករណវសេន ច អដ្ឋបេត្វា ករណវសេន ច ទុវិធោ. តត្ថ យស្មិំ អាវាសេ តយោ ភិក្ខូ វិហរន្តិ, តេសុ ឧបោសថទិវសេ សន្និបតិតេសុ ឯកេន ភិក្ខុនា ‘‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា, អជ្ជុបោសថោ ចាតុទ្ទសោ’’តិ វា ‘‘បន្នរសោ’’តិ វា វត្វា ‘‘យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, មយំ អញ្ញមញ្ញំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករេយ្យាមា’’តិ ញត្តិយា ឋបិតាយ ថេរេន ភិក្ខុនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘បរិសុទ្ធោ អហំ, អាវុសោ, បរិសុទ្ធោតិ មំ ធារេថា’’តិ តិក្ខត្តុំ វត្តព្ពំ. ឥតរេហិ ‘‘ភន្តេ’’តិ វត្វា ឯវមេវ វត្តព្ពំ. ឯវំ ញត្តិំ ឋបេត្វា កាតព្ពោ. យត្រ បន ទ្វេ ភិក្ខូ វិហរន្តិ, តត្រ ញត្តិំ អដ្ឋបេត្វា វុត្តនយេនេវ បារិសុទ្ធិ អារោចេតព្ពាតិ អយំ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ.

សចេ បន ឯកោវ ភិក្ខុ ហោតិ, សព្ពំ បុព្ពករណីយំ កត្វា អញ្ញេសំ អនាគមនំ ញត្វា ‘‘អជ្ជ មេ ឧបោសថោ ចាតុទ្ទសោ’’តិ វា ‘‘បន្នរសោ’’តិ វា វត្វា ‘‘អធិដ្ឋាមី’’តិ វត្តព្ពំ. អយំ អធិដ្ឋានុបោសថោតិ ឯវំ កត្តព្ពាការវសេន តយោ ឧបោសថា វេទិតព្ពា. ឯត្តាវតា នវ ឧបោសថា ទីបិតា ហោន្តិ. តេសុ ទិវសវសេន បន្នរសិកោ, ការកវសេន សង្ឃុបោសថោ, កត្តព្ពាការវសេន សុត្តុទ្ទេសោតិ ឯវំ តិលក្ខណសម្បន្នេ ឧបោសថេ បវត្តមានេ ឧបោសថំ អកត្វា តទហុបោសថេ អញ្ញំ អភិក្ខុកំ នានាសំវាសកេហិ វា សភិក្ខុកំ អាវាសំ វា អនាវាសំ វា វាសត្ថាយ អញ្ញត្រ សង្ឃេន អញ្ញត្រ អន្តរាយា គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដំ ហោតិ.

១៧០. ឧបោសថករណត្ថំ សន្និបតិតេ សង្ឃេ ពហិ ឧបោសថំ កត្វា អាគតេន សន្និបាតដ្ឋានំ គន្ត្វា កាយសាមគ្គិំ អទេន្តេន ឆន្ទោ ទាតព្ពោ. យោបិ គិលានោ វា ហោតិ កិច្ចបសុតោ វា, តេនបិ បារិសុទ្ធិំ ទេន្តេន ឆន្ទោបិ ទាតព្ពោ. កថំ? ឯកស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកេ ‘‘ឆន្ទំ ទម្មិ, ឆន្ទំ មេ ហរ, ឆន្ទំ មេ អារោចេហី’’តិ អយមត្ថោ កាយេន វា វាចាយ វា ឧភយេន វា វិញ្ញាបេតព្ពោ, ឯវំ ទិន្នោ ហោតិ ឆន្ទោ. អកតុបោសថេន គិលានេន វា កិច្ចបសុតេន វា បារិសុទ្ធិ ទាតព្ពា. កថំ? ឯកស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកេ ‘‘បារិសុទ្ធិំ ទម្មិ, បារិសុទ្ធិំ មេ ហរ, បារិសុទ្ធិំ មេ អារោចេហី’’តិ អយមត្ថោ កាយេន វា វាចាយ វា ឧភយេន វា វិញ្ញាបេតព្ពោ, ឯវំ ទិន្នា ហោតិ បារិសុទ្ធិ. តំ បន ទេន្តេន ឆន្ទោបិ ទាតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តទហុបោសថេ បារិសុទ្ធិំ ទេន្តេន ឆន្ទម្បិ ទាតុំ, សន្តិ សង្ឃស្ស ករណីយ’’ន្តិ (មហាវ. ១៦៥). តត្ថ បារិសុទ្ធិទានំ សង្ឃស្សបិ អត្តនោបិ ឧបោសថករណំ សម្បាទេតិ, ន អវសេសំ សង្ឃកិច្ចំ, ឆន្ទទានំ សង្ឃស្សេវ ឧបោសថករណញ្ច សេសកិច្ចញ្ច សម្បាទេតិ, អត្តនោ បនស្ស ឧបោសថោ អកតោយេវ ហោតិ, តស្មា បារិសុទ្ធិំ ទេន្តេន ឆន្ទោបិ ទាតព្ពោ. បុព្ពេ វុត្តំ បន សុទ្ធិកច្ឆន្ទំ វា បារិសុទ្ធិំ វា ឥមំ វា ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ ឯកេន ពហូនម្បិ អាហរិតុំ វដ្ដតិ. សចេ បន សោ អន្តរាមគ្គេ អញ្ញំ ភិក្ខុំ បស្សិត្វា យេសំ តេន ឆន្ទោ វា បារិសុទ្ធិ វា គហិតា, តេសញ្ច អត្តនោ ច ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ ទេតិ, តស្សេវ អាគច្ឆតិ. ឥតរា បន ពិឡាលសង្ខលិកា ឆន្ទបារិសុទ្ធិ នាម ហោតិ, សា ន អាគច្ឆតិ, តស្មា សយមេវ សន្និបាតដ្ឋានំ គន្ត្វា អារោចេតព្ពំ. សចេ បន សញ្ចិច្ច នារោចេតិ, ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, ឆន្ទបារិសុទ្ធិ បន តស្មិំ ហត្ថបាសំ ឧបគតមត្តេយេវ អាគតា ហោតិ.

១៧១. បារិវាសិយេន បន ឆន្ទទានេន យំ កិញ្ចិ សង្ឃកម្មំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. តត្ថ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៦៧) ចតុព្ពិធំ បារិវាសិយំ បរិសបារិវាសិយំ រត្តិបារិវាសិយំ ឆន្ទបារិវាសិយំ អជ្ឈាសយបារិវាសិយន្តិ. តេសុ បរិសបារិវាសិយំ នាម ភិក្ខូ កេនចិទេវ ករណីយេន សន្និបតិតា ហោន្តិ, អថ មេឃោ វា ឧដ្ឋេតិ, ឧស្សារណា វា ករីយតិ, មនុស្សា វា អជ្ឈោត្ថរន្តា អាគច្ឆន្តិ, ភិក្ខូ ‘‘អនោកាសា មយំ, អញ្ញត្ថ គច្ឆាមា’’តិ ឆន្ទំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ ឧដ្ឋហន្តិ. ឥទំ បរិសបារិវាសិយំ. កិញ្ចាបិ បរិសបារិវាសិយំ, ឆន្ទស្ស បន អវិស្សដ្ឋត្តា កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ.

បុន ភិក្ខូ ‘‘ឧបោសថាទីនិ ករិស្សាមា’’តិ រត្តិំ សន្និបតិត្វា ‘‘យាវ សព្ពេ សន្និបតន្តិ, តាវ ធម្មំ សុណិស្សាមា’’តិ ឯកំ អជ្ឈេសន្តិ, តស្មិំ ធម្មកថំ កថេន្តេយេវ អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ. សចេ ‘‘ចាតុទ្ទសិកំ ឧបោសថំ ករិស្សាមា’’តិ និសិន្នា, បន្នរសោតិ កាតុំ វដ្ដតិ. សចេ បន្នរសិកំ កាតុំ និសិន្នា, បាដិបទេ អនុបោសថេ ឧបោសថំ កាតុំ ន វដ្ដតិ, អញ្ញំ បន សង្ឃកិច្ចំ កាតុំ វដ្ដតិ. ឥទំ រត្តិបារិវាសិយំ នាម.

បុន ភិក្ខូ ‘‘កិញ្ចិទេវ អព្ភានាទិសង្ឃកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ និសិន្នា ហោន្តិ, តត្រេកោ នក្ខត្តបាឋកោ ភិក្ខុ ឯវំ វទតិ ‘‘អជ្ជ នក្ខត្តំ ទារុណំ, មា ឥមំ ករោថា’’តិ. តេ តស្ស វចនេន ឆន្ទំ វិស្សជ្ជេត្វា តត្ថេវ និសិន្នា ហោន្តិ. អថញ្ញោ អាគន្ត្វា ‘‘នក្ខត្តំ បតិមានេន្តំ, អត្ថោ ពាលំ ឧបច្ចគា’’តិ (ជា. ១.១.៤៩) វត្វា ‘‘កិំ នក្ខត្តេន, ករោថា’’តិ វទតិ. ឥទំ ឆន្ទបារិវាសិយញ្ចេវ អជ្ឈាសយបារិវាសិយញ្ច. ឯតស្មិំ បារិវាសិយេ បុន ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ អនានេត្វា កម្មំ កាតុំ ន វដ្ដតិ.

១៧២. សចេ កោចិ ភិក្ខុ គិលានោ ន សក្កោតិ ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ ទាតុំ, សោ មញ្ចេន វា បីឋេន វា សង្ឃមជ្ឈំ អានេតព្ពោ. សចេ គិលានុបដ្ឋាកានំ ភិក្ខូនំ ឯវំ ហោតិ ‘‘សចេ ខោ មយំ គិលានំ ឋានា ចាវេស្សាម, អាពាធោ វា អភិវឌ្ឍិស្សតិ, កាលកិរិយា វា ភវិស្សតី’’តិ, ន សោ ភិក្ខុ ឋានា ចាវេតព្ពោ, សង្ឃេន តត្ថ គន្ត្វា ឧបោសថោ កាតព្ពោ. សចេ ពហូ តាទិសា គិលានា ហោន្តិ, សង្ឃេន បដិបាដិយា ឋត្វា សព្ពេ ហត្ថបាសេ កាតព្ពា. សចេ ទូរេ ហោន្តិ, សង្ឃោ នប្បហោតិ, តំ ទិវសំ ឧបោសថោ ន កាតព្ពោ. ន ត្វេវ វគ្គេន សង្ឃេន ឧបោសថោ កាតព្ពោ, ករេយ្យ ចេ, ទុក្កដំ.

សចេ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៩) ឯកស្មិំ វិហារេ ចតូសុ ភិក្ខូសុ វសន្តេសុ ឯកស្ស ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ អាហរិត្វា តយោ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, តីសុ វា វសន្តេសុ ឯកស្ស ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ អាហរិត្វា ទ្វេ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តិ, អធម្មេន វគ្គំ ឧបោសថកម្មំ ហោតិ. សចេ បន ចត្តារោបិ សន្និបតិត្វា បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, តយោ វា ទ្វេ វា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តិ, អធម្មេន សមគ្គំ នាម ហោតិ. សចេ ចតូសុ ជនេសុ ឯកស្ស បារិសុទ្ធិំ អាហរិត្វា តយោ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តិ, តីសុ វា ជនេសុ ឯកស្ស បារិសុទ្ធិំ អាហរិត្វា ទ្វេ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, ធម្មេន វគ្គំ នាម ហោតិ. សចេ បន ចត្តារោ ឯកត្ថ វសន្តា សព្ពេ សន្និបតិត្វា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តិ, តយោ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, ទ្វេ អញ្ញមញ្ញំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, ធម្មេន សមគ្គំ នាម ហោតិ.

១៧៣. បវារណាកម្មេសុ (មហាវ. អដ្ឋ. ២១២) បន សចេ ឯកស្មិំ វិហារេ បញ្ចសុ ភិក្ខូសុ វសន្តេសុ ឯកស្ស បវារណំ អាហរិត្វា ចត្តារោ គណញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេន្តិ, ចតូសុ វា តីសុ វា វសន្តេសុ ឯកស្ស បវារណំ អាហរិត្វា តយោ វា ទ្វេ វា សង្ឃញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេន្តិ, សព្ពមេតំ អធម្មេន វគ្គំ បវារណាកម្មំ. សចេ បន សព្ពេបិ បញ្ច ជនា ឯកតោ សន្និបតិត្វា គណញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេន្តិ, ចត្តារោ វា តយោ វា ទ្វេ វា វសន្តា ឯកតោ សន្និបតិត្វា សង្ឃញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេន្តិ, សព្ពមេតំ អធម្មេន សមគ្គំ បវារណាកម្មំ. សចេ បញ្ចសុ ជនេសុ ឯកស្ស បវារណំ អាហរិត្វា ចត្តារោ សង្ឃញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេន្តិ, ចតូសុ វា តីសុ វា ឯកស្ស បវារណំ អាហរិត្វា តយោ វា ទ្វេ វា គណញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេន្តិ, សព្ពមេតំ ធម្មេន វគ្គំ បវារណាកម្មំ. សចេ បន សព្ពេបិ បញ្ច ជនា ឯកតោ សន្និបតិត្វា សង្ឃញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេន្តិ, ចត្តារោ វា តយោ វា ឯកតោ សន្និបតិត្វា គណញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេន្តិ, ទ្វេ អញ្ញមញ្ញំ បវារេន្តិ, ឯកកោ វសន្តោ អធិដ្ឋានបវារណំ ករោតិ, សព្ពមេតំ ធម្មេន សមគ្គំ នាម បវារណាកម្មន្តិ.

ឯត្ថ សចេ ចាតុទ្ទសិកា ហោតិ, ‘‘អជ្ជ មេ បវារណា ចាតុទ្ទសី’’តិ, សចេ បន្នរសិកា, ‘‘អជ្ជ មេ បវារណា បន្នរសី’’តិ ឯវំ អធិដ្ឋាតព្ពំ. បវារណំ ទេន្តេន បន ‘‘បវារណំ ទម្មិ, បវារណំ មេ ហរ, មមត្ថាយ បវារេហី’’តិ កាយេន វា វាចាយ វា កាយវាចាហិ វា អយមត្ថោ វិញ្ញាបេតព្ពោ. ឯវំ ទិន្នាយ (មហាវ. អដ្ឋ. ២១៣) បវារណាយ បវារណាហារកេន សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ បវារេតព្ពំ ‘‘តិស្សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សង្ឃំ បវារេតិ ទិដ្ឋេន វា សុតេន វា បរិសង្កាយ វា, វទតុ តំ, ភន្តេ, សង្ឃោ អនុកម្បំ ឧបាទាយ, បស្សន្តោ បដិករិស្សតិ. ទុតិយម្បិ, ភន្តេ…បេ… តតិយម្បិ, ភន្តេ, តិស្សោ ភិក្ខុ សង្ឃំ បវារេតិ…បេ… បដិករិស្សតី’’តិ. សចេ បន វុឌ្ឍតរោ ហោតិ, ‘‘អាយស្មា, ភន្តេ, តិស្សោ’’តិ វត្តព្ពំ. ឯវញ្ហិ តេន តស្សត្ថាយ បវារិតំ ហោតិ. បវារណំ ទេន្តេន បន ឆន្ទោបិ ទាតព្ពោ, ឆន្ទទានំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥធាបិ ឆន្ទទានំ អវសេសកម្មត្ថាយ. តស្មា សចេ បវារណំ ទេន្តោ ឆន្ទំ ទេតិ, វុត្តនយេន អាហដាយ បវារណាយ តេន ច ភិក្ខុនា សង្ឃេន ច បវារិតមេវ ហោតិ. អថ បវារណមេវ ទេតិ, ន ឆន្ទំ, តស្ស ច បវារណាយ អារោចិតាយ សង្ឃេន ច បវារិតេ សព្ពេសំ សុប្បវារិតំ ហោតិ, អញ្ញំ បន កម្មំ កុប្បតិ. សចេ ឆន្ទមេវ ទេតិ, ន បវារណំ, សង្ឃស្ស បវារណា ច សេសកម្មានិ ច ន កុប្បន្តិ, តេន បន ភិក្ខុនា អប្បវារិតំ ហោតិ, បវារណាទិវសេ បន ពហិសីមាយ បវារណំ អធិដ្ឋហិត្វា អាគតេនបិ ឆន្ទោ ទាតព្ពោ តេន សង្ឃស្ស បវារណាកម្មំ ន កុប្បតិ.

សចេ បុរិមិកាយ បញ្ច ភិក្ខូ វស្សំ ឧបគតា, បច្ឆិមិកាយបិ បញ្ច, បុរិមេហិ ញត្តិំ ឋបេត្វា បវារិតេ បច្ឆិមេហិ តេសំ សន្តិកេ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ កាតព្ពោ, ន ឯកស្មិំ ឧបោសថគ្គេ ទ្វេ ញត្តិយោ ឋបេតព្ពា. សចេបិ បច្ឆិមិកាយ ឧបគតា ចត្តារោ តយោ ទ្វេ ឯកោ វា ហោតិ, ឯសេវ នយោ. អថ បុរិមិកាយ ចត្តារោ, បច្ឆិមិកាយបិ ចត្តារោ តយោ ទ្វេ ឯកោ វា, ឯសេវ នយោ. អថាបិ បុរិមិកាយ តយោ, បច្ឆិមិកាយបិ តយោ ទ្វេ ឯកោ វា, ឯសេវ នយោ. ឥទញ្ហេត្ថ លក្ខណំ.

សចេ បុរិមិកាយ ឧបគតេហិ បច្ឆិមិកាយ ឧបគតា ថោកតរា ចេវ ហោន្តិ សមសមា ច, សង្ឃបវារណាយ ច គណំ បូរេន្តិ, សង្ឃបវារណាវសេន ញត្តិ ឋបេតព្ពា. សចេ បន បច្ឆិមិកាយ ឯកោ ហោតិ, តេន សទ្ធិំ តេ ចត្តារោ ហោន្តិ, ចតុន្នំ សង្ឃញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេតុំ ន វដ្ដតិ. គណញត្តិយា បន សោ គណបូរកោ ហោតិ, តស្មា គណវសេន ញត្តិំ ឋបេត្វា បុរិមេហិ បវារេតព្ពំ, ឥតរេន តេសំ សន្តិកេ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ កាតព្ពោតិ. បុរិមិកាយ ទ្វេ, បច្ឆិមិកាយ ទ្វេ វា ឯកោ វា ឯសេវ នយោ. បុរិមិកាយ ឯកោ បច្ឆិមិកាយ ឯកោតិ ឯកេន ឯកស្ស សន្តិកេ បវារេតព្ពំ, ឯកេន បារិសុទ្ធិឧបោសថោ កាតព្ពោ. សចេ បុរិមេហិ វស្សូបគតេហិ បច្ឆា វស្សូបគតា ឯកេនបិ អធិកតរា ហោន្តិ, បឋមំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិត្វា បច្ឆា ថោកតរេហិ តេសំ សន្តិកេ បវារេតព្ពំ.

កត្តិកាយ ចាតុមាសិនិបវារណាយ បន សចេ បឋមវស្សូបគតេហិ មហាបវារណាយ បវារិតេហិ បច្ឆា ឧបគតា អធិកតរា វា សមសមា វា ហោន្តិ, បវារណាញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេតព្ពំ. តេហិ បវារិតេ បច្ឆា ឥតរេហិ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ កាតព្ពោ. អថ មហាបវារណាយំ បវារិតា ពហូ ហោន្តិ, បច្ឆា វស្សូបគតា ថោកា វា ឯកោ វា, បាតិមោក្ខេ ឧទ្ទិដ្ឋេ បច្ឆា តេសំ សន្តិកេ តេន បវារេតព្ពំ. កិំ បនេតំ បាតិមោក្ខំ សកលមេវ ឧទ្ទិសិតព្ពំ, ឧទាហុ ឯកទេសម្បីតិ? ឯកទេសម្បិ ឧទ្ទិសិតុំ វដ្ដតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសា, និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ, អយំ បឋមោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ. និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា ចត្តារិ បារាជិកានិ ឧទ្ទិសិត្វា អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ, អយំ ទុតិយោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ. និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា ចត្តារិ បារាជិកានិ ឧទ្ទិសិត្វា តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឧទ្ទិសិត្វា អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ, អយំ តតិយោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ. និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា ចត្តារិ បារាជិកានិ ឧទ្ទិសិត្វា តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឧទ្ទិសិត្វា ទ្វេ អនិយតេ ឧទ្ទិសិត្វា អវសេសំ ភុតេន សាវេតព្ពំ, អយំ ចតុត្ថោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ. វិត្ថារេនេវ បញ្ចមោ’’តិ (មាហាវ. ១៥០).

តត្ថ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៥០) និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពន្តិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ…បេ… អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតី’’តិ ឥមំ និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទានំ, តត្ថាយស្មន្តេ បុច្ឆាមិ កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធា. ទុតិយម្បិ បុច្ឆាមិ…បេ… ឯវមេតំ ធារយាមិ. សុតា ខោ បនាយស្មន្តេហិ ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មា …បេ… អវិវទមានេហិ សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ ឯវំ អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ. ឯតេន នយេន សេសាបិ ចត្តារោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសា វេទិតព្ពា.

១៧៤. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សតិ អន្តរាយេ សំខិត្តេន បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុំ. ន, ភិក្ខវេ, អសតិ អន្តរាយេ សំខិត្តេន បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ពំ, យោ ឧទ្ទិសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១៥០) វចនតោ បន វិនា អន្តរាយា សំខិត្តេន បាតិមោក្ខំ ន ឧទ្ទិសិតព្ពំ. តត្រិមេ អន្តរាយា – រាជន្តរាយោ ចោរន្តរាយោ អគ្យន្តរាយោ ឧទកន្តរាយោ មនុស្សន្តរាយោ អមនុស្សន្តរាយោ វាឡន្តរាយោ សរីសបន្តរាយោ ជីវិតន្តរាយោ ព្រហ្មចរិយន្តរាយោតិ.

តត្ថ សចេ ភិក្ខូសុ ឧបោសថំ ករិស្សាមាតិ និសិន្នេសុ រាជា អាគច្ឆតិ, អយំ រាជន្តរាយោ. ចោរា អាគច្ឆន្តិ, អយំ ចោរន្តរាយោ. ទវឌាហោ អាគច្ឆតិ, អាវាសេ វា អគ្គិ ឧដ្ឋាតិ, អយំ អគ្យន្តរាយោ. មេឃោ វា ឧដ្ឋេតិ, ឱឃោ វា អាគច្ឆតិ, អយំ ឧទកន្តរាយោ. ពហូ មនុស្សា អាគច្ឆន្តិ, អយំ មនុស្សន្តរាយោ. ភិក្ខុំ យក្ខោ គណ្ហាតិ, អយំ អមនុស្សន្តរាយោ. ព្យគ្ឃាទយោ ចណ្ឌមិគា អាគច្ឆន្តិ, អយំ វាឡន្តរាយោ. ភិក្ខុំ សប្បាទយោ ឌំសន្តិ, អយំ សរីសបន្តរាយោ. ភិក្ខុ គិលានោ វា ហោតិ, កាលំ វា ករោតិ, វេរិនោ វា តំ មារេតុកាមា គណ្ហន្តិ, អយំ ជីវិតន្តរាយោ. មនុស្សា ឯកំ វា ពហូ វា ភិក្ខូ ព្រហ្មចរិយា ចាវេតុកាមា គណ្ហន្តិ, អយំ ព្រហ្មចរិយន្តរាយោ. ឯវរូបេសុ អន្តរាយេសុ សំខិត្តេន បាតិមោក្ខោ ឧទ្ទិសិតព្ពោ, បឋមោ វា ឧទ្ទេសោ ឧទ្ទិសិតព្ពោ. អាទិម្ហិ ទ្វេ តយោ ចត្តារោ វា. ឯត្ថ ទុតិយាទីសុ ឧទ្ទេសេសុ យស្មិំ អបរិយោសិតេ អន្តរាយោ ហោតិ, សោបិ សុតេនេវ សាវេតព្ពោ. និទានុទ្ទេសេ បន អនិដ្ឋិតេ សុតេន សាវេតព្ពំ នាម នត្ថិ.

បវារណាកម្មេបិ សតិ អន្តរាយេ ទ្វេវាចិកំ ឯកវាចិកំ សមានវស្សិកំ វា បវារេតុំ វដ្ដតិ. ឯត្ថ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៣៤) ញត្តិំ ឋបេន្តេនបិ ‘‘យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ទ្វេវាចិកំ បវារេយ្យា’’តិ វត្តព្ពំ. ឯកវាចិកេ ‘‘ឯកវាចិកំ បវារេយ្យា’’តិ, សមានវស្សិកេបិ ‘‘សមានវស្សិកំ បវារេយ្យា’’តិ វត្តព្ពំ. ឯត្ថ ច ពហូបិ សមានវស្សា ឯកតោ បវារេតុំ លភន្តិ. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អជ្ជ បវារណា បន្នរសី, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ បវារេយ្យា’’តិ ឥមាយ បន សព្ពសង្គាហិកាយ ញត្តិយា ឋបិតាយ តេវាចិកំ ទ្វេវាចិកំ ឯកវាចិកញ្ច បវារេតុំ វដ្ដតិ, សមានវស្សិកំ ន វដ្ដតិ. ‘‘តេវាចិកំ បវារេយ្យា’’តិ វុត្តេ បន តេវាចិកមេវ វដ្ដតិ, អញ្ញំ ន វដ្ដតិ. ‘‘ទ្វេវាចិកំ បវារេយ្យា’’តិ វុត្តេ ទ្វេវាចិកំ តេវាចិកញ្ច វដ្ដតិ, ឯកវាចិកញ្ច សមានវស្សិកញ្ច ន វដ្ដតិ. ‘‘ឯកវាចិកំ បវារេយ្យា’’តិ វុត្តេ បន ឯកវាចិកទ្វេវាចិកតេវាចិកានិ វដ្ដន្តិ, សមានវស្សិកមេវ ន វដ្ដតិ. ‘‘សមានវស្សិក’’ន្តិ វុត្តេ សព្ពំ វដ្ដតិ.

១៧៥. កេន បន បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ពន្តិ? ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ថេរាធិកំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ (មហាវ. ១៥៤) វចនតោ ថេរេន វា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ពំ, ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យោ តត្ថ ភិក្ខុ ព្យត្តោ បដិពលោ, តស្សាធេយ្យំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ (មហាវ. ១៥៥) វចនតោ នវកតរេន វា. ឯត្ថ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៥៥) ច កិញ្ចាបិ នវកតរស្សបិ ព្យត្តស្ស បាតិមោក្ខំ អនុញ្ញាតំ, អថ ខោ ឯត្ថ អយំ អធិប្បាយោ – សចេ ថេរស្ស បញ្ច វា ចត្តារោ វា តយោ វា បាតិមោក្ខុទ្ទេសា នាគច្ឆន្តិ, ទ្វេ បន អខណ្ឌា សុវិសទា វាចុគ្គតា ហោន្តិ, ថេរាយត្តំវ បាតិមោក្ខំ. សចេ បន ឯត្តកម្បិ វិសទំ កាតុំ ន សក្កោតិ, ព្យត្តស្ស ភិក្ខុនោ អាយត្ថំ ហោតិ, តស្មា សយំ វា ឧទ្ទិសិតព្ពំ, អញ្ញោ វា អជ្ឈេសិតព្ពោ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សង្ឃមជ្ឈេ អនជ្ឈិដ្ឋេន បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ពំ, យោ ឧទ្ទិសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១៥៤) វចនតោ អនជ្ឈិដ្ឋេន បាតិមោក្ខំ ន ឧទ្ទិសិតព្ពំ. ន កេវលំ បាតិមោក្ខំយេវ, ធម្មោបិ ន ភាសិតព្ពោ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សង្ឃមជ្ឈេ អនជ្ឈិដ្ឋេន ធម្មោ ភាសិតព្ពោ, យោ ភាសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១៥០) វចនតោ.

អជ្ឈេសនា ចេត្ថ សង្ឃេន សម្មតធម្មជ្ឈេសកាយត្តា វា សង្ឃត្ថេ រាយត្តា វា, តស្មា ធម្មជ្ឈេសកេ អសតិ សង្ឃត្ថេរំ អាបុច្ឆិត្វា វា តេន យាចិតោ វា ភាសិតុំ លភតិ. សង្ឃត្ថេរេនបិ សចេ វិហារេ ពហូ ធម្មកថិកា ហោន្តិ, វារបដិបាដិយា វត្តព្ពោ. ‘‘ត្វំ ធម្មំ ភណ, ធម្មទានំ ទេហី’’តិ វា វុត្តេន តីហិបិ វិធីហិ ធម្មោ ភាសិតព្ពោ, ‘‘ឱសារេហី’’តិ វុត្តោ បន ឱសារេតុមេវ លភតិ, ‘‘កថេហី’’តិ វុត្តោ កថេតុមេវ, ‘‘សរភញ្ញំ ភណាហី’’តិ វុត្តោ សរភញ្ញមេវ. សង្ឃត្ថេរោបិ ច ឧច្ចតរេ អាសនេ និសិន្នោ យាចិតុំ ន លភតិ. សចេ ឧបជ្ឈាយោ ចេវ សទ្ធិវិហារិកោ ច ហោតិ, ឧបជ្ឈាយោ ច នំ ឧច្ចាសនេ និសិន្នោ ‘‘ភណា’’តិ វទតិ, សជ្ឈាយំ អធិដ្ឋហិត្វា ភណិតព្ពំ. សចេ បនេត្ថ ទហរភិក្ខូ ហោន្តិ, ‘‘តេសំ ភណាមី’’តិ ភណិតព្ពំ. សចេ វិហារេ សង្ឃត្ថេរោ អត្តនោយេវ និស្សិតកេ ភណាបេតិ, អញ្ញេ មធុរភាណកេបិ នាជ្ឈេសតិ, សោ អញ្ញេហិ វត្តព្ពោ – ‘‘ភន្តេ, អសុកំ នាម ភណាបេមា’’តិ. សចេ ‘‘ភណាបេថា’’តិ វទតិ, តុណ្ហី វា ហោតិ, ភណាបេតុំ វដ្ដតិ. សចេ បន បដិពាហតិ, ន ភណាបេតព្ពំ. យទិ បន អនាគតេយេវ សង្ឃត្ថេរេ ធម្មស្សវនំ អារទ្ធំ, បុន អាគតេ ឋបេត្វា អាបុច្ឆនកិច្ចំ នត្ថិ. ឱសារេត្វា បន កថេន្តេន អាបុច្ឆិត្វា អដ្ឋបេត្វាយេវ វា កថេតព្ពំ. កថេន្តស្ស បុន អាគតេបិ ឯសេវ នយោ.

ឧបនិសិន្នកថាយម្បិ សង្ឃត្ថេរោវ សាមី, តស្មា តេន សយំ វា កថេតព្ពំ, អញ្ញោ វា ភិក្ខុ ‘‘កថេហី’’តិ វត្តព្ពោ, នោ ច ខោ ឧច្ចតរេ អាសន្នេ និសិន្នេន, មនុស្សានំ បន ‘‘ភណាហី’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. មនុស្សា អត្តនោ ជាននកំ ភិក្ខុំ បុច្ឆន្តិ, តេន ថេរំ អាបុច្ឆិត្វាបិ កថេតព្ពំ. សចេ សង្ឃត្ថេរោ ‘‘ភន្តេ, ឥមេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘កថេហី’’តិ វា ភណតិ, តុណ្ហី វា ហោតិ, កថេតុំ វដ្ដតិ. អន្តរឃរេ អនុមោទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សចេ សង្ឃត្ថេរោ ‘‘វិហារេ វា អន្តរឃរេ វា មំ អនាបុច្ឆិត្វាបិ កថេយ្យាសី’’តិ អនុជានាតិ, លទ្ធកប្បិយំ ហោតិ, សព្ពត្ថ វត្តុំ វដ្ដតិ. សជ្ឈាយំ ករោន្តេនាបិ ថេរោ អាបុច្ឆិតព្ពោយេវ. ឯកំ អាបុច្ឆិត្វា សជ្ឈាយន្តស្ស អបរោ អាគច្ឆតិ, បុន អាបុច្ឆនកិច្ចំ នត្ថិ. សចេបិ ‘‘វិស្សមិស្សាមី’’តិ ឋបិតស្ស អាគច្ឆតិ, បុន អារភន្តេន អាបុច្ឆិតព្ពំ. សង្ឃត្ថេរេ អនាគតេយេវ អារទ្ធំ សជ្ឈាយន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ. ឯកេន សង្ឃត្ថេរេន ‘‘មំ អនាបុច្ឆាបិ យថាសុខំ សជ្ឈាយាហី’’តិ អនុញ្ញាតេ យថាសុខំ សជ្ឈាយិតុំ វដ្ដតិ, អញ្ញស្មិំ បន អាគតេ តំ អាបុច្ឆិត្វាវ សជ្ឈាយិតព្ពំ.

យស្មិំ បន វិហារេ សព្ពេវ ភិក្ខូ ពាលា ហោន្តិ អព្យត្តា ន ជានន្តិ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុំ, តត្ថ កិំ កាតព្ពន្តិ? តេហិ ភិក្ខូហិ ឯកោ ភិក្ខុ សាមន្តា អាវាសា សជ្ជុកំ បាហេតព្ពោ ‘‘គច្ឆាវុសោ, សំខិត្តេន វា វិត្ថារេន វា បាតិមោក្ខំ បរិយាបុណិត្វា អាគច្ឆាហី’’តិ. ឯវញ្ចេតំ លភេថ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ លភេថ, តេហិ ភិក្ខូហិ សព្ពេហេវ យត្ថ តាទិសា ភិក្ខូ ហោន្តិ, សោ អាវាសោ ឧបោសថករណត្ថាយ អន្វឌ្ឍមាសំ គន្តព្ពោ, អគច្ឆន្តានំ ទុក្កដំ. ឥទញ្ច ឧតុវស្សេយេវ, វស្សានេ បន បុរិមិកាយ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន វិនា ន វស្សំ ឧបគច្ឆិតព្ពំ. សចេ សោ វស្សូបគតានំ បក្កមតិ វា វិព្ភមតិ វា កាលំ វា ករោតិ, អញ្ញស្មិំ សតិយេវ បច្ឆិមិកាយ វសិតុំ វដ្ដតិ, អសតិ អញ្ញត្ថ គន្តព្ពំ, អគច្ឆន្តានំ ទុក្កដំ. សចេ បន បច្ឆិមិកាយ បក្កមតិ វា វិព្ភមតិ វា កាលំ វា ករោតិ, មាសទ្វយំ វសិតព្ពំ.

យត្ថ បន តេ ពាលា ភិក្ខូ វិហរន្តិ អព្យត្តា, សចេ តត្ថ កោចិ ភិក្ខុ អាគច្ឆតិ ពហុស្សុតោ អាគតាគមោ ធម្មធរោ វិនយធរោ មាតិកាធរោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោ, តេហិ ភិក្ខូហិ សោ ភិក្ខុ សង្គហេតព្ពោ អនុគ្គហេតព្ពោ ឧបលាបេតព្ពោ, ឧបដ្ឋាបេតព្ពោ ចុណ្ណេន មត្តិកាយ ទន្តកដ្ឋេន មុខោទកេន. នោ ចេ សង្គហេយ្យុំ អនុគ្គហេយ្យុំ ឧបលាបេយ្យុំ, ឧបដ្ឋាបេយ្យុំ ចុណ្ណេន មត្តិកាយ ទន្តកដ្ឋេន មុខោទកេន, សព្ពេសំ ទុក្កដំ. ឥធ នេវ ថេរា, ន ទហរា មុច្ចន្តិ, សព្ពេហិ វារេន ឧបដ្ឋាបេតព្ពោ. អត្តនោ វារេ អនុបដ្ឋហន្តស្ស អាបត្តិ. តេន បន មហាថេរានំ បរិវេណសម្មជ្ជនទន្តកដ្ឋទានាទីនិ ន សាទិតព្ពានិ, ឯវម្បិ សតិ មហាថេរេហិ សាយំបាតំ ឧបដ្ឋានំ អាគន្តព្ពំ, តេន បន តេសំ អាគមនំ ញត្វា បឋមតរំ មហាថេរានំ ឧបដ្ឋានំ គន្តព្ពំ. សចស្ស សទ្ធិញ្ចរា ភិក្ខូ ឧបដ្ឋាកា អត្ថិ, ‘‘មយ្ហំ ឧបដ្ឋាកា អត្ថិ, តុម្ហេ អប្បោស្សុក្កា វិហរថា’’តិ វត្តព្ពំ. អថាបិស្ស សទ្ធិញ្ចរា នត្ថិ, តស្មិំយេវ វិហារេ ឯកោ វា ទ្វេ វា វត្តសម្បន្នា វទន្តិ ‘‘មយំ ថេរស្ស កត្តព្ពំ ករិស្សាម, អវសេសា ផាសុ វិហរន្តូ’’តិ, សព្ពេសំ អនាបត្តិ.

១៧៦. ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តិ, សោ អាវិករេយ្យា’’តិ(មហាវ. ១៣៤) អាទិវចនតោ ន សាបត្តិកេន ឧបោសថោ កាតព្ពោ, តស្មា តទហុបោសថេ អាបត្តិំ សរន្តេន ទេសេតព្ពា. ទេសេន្តេន ច ឯកំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឯវំ វត្តព្ពោ ‘‘អហំ, អាវុសោ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, តំ បដិទេសេមី’’តិ. សចេ នវកតរោ ហោតិ, ‘‘អហំ, ភន្តេ’’តិ វត្តព្ពំ. ‘‘តំ បដិទេសេមី’’តិ ឥទំ បន អត្តនោ អត្តនោ អនុរូបវសេន ‘‘តំ តុយ្ហមូលេ, តំ តុម្ហមូលេ បដិទេសេមី’’តិ វុត្តេបិ សុវុត្តមេវ ហោតិ. បដិគ្គាហកេនបិ អត្តនោ អត្តនោ អនុរូបវសេន ‘‘បស្សថ, ភន្តេ, តំ អាបត្តិំ, បស្សសិ, អាវុសោ, តំ អាបត្តិ’’ន្តិ វា វត្តព្ពំ, បុន ទេសកេន ‘‘អាម, អាវុសោ, បស្សាមិ, អាម, ភន្តេ, បស្សាមី’’តិ វា វត្តព្ពំ. បុន បដិគ្គាហកេន ‘‘អាយតិំ, ភន្តេ, សំវរេយ្យាថ, អាយតិំ, អាវុសោ, សំវរេយ្យាសី’’តិ វា វត្តព្ពំ. ឯវំ វុត្តេ ទេសកេន ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ អាវុសោ សំវរិស្សាមិ, សាធុ សុដ្ឋុ, ភន្តេ, សំវរិស្សាមី’’តិ វា វត្តព្ពំ. សចេ អាបត្តិយា វេមតិកោ ហោតិ, ឯកំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឯវំ វត្តព្ពោ ‘‘អហំ, អាវុសោ, ឥត្ថន្នាមាយ អាបត្តិយា វេមតិកោ, យទា និព្ពេមតិកោ ភវិស្សាមិ, តទា តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សាមី’’តិ វត្វា ឧបោសថោ កាតព្ពោ, បាតិមោក្ខំ សោតព្ពំ, ន ត្វេវ តប្បច្ចយា ឧបោសថស្ស អន្តរាយោ កាតព្ពោ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សភាគា អាបត្តិ ទេសេតព្ពា, យោ ទេសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ន, ភិក្ខវេ, សភាគា អាបត្តិ បដិគ្គហេតព្ពា, យោ បដិគ្គណ្ហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១៦៩) វចនតោ យំ ទ្វេបិ ជនា វិកាលភោជនាទិនា សភាគវត្ថុនា អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តិ, ឯវរូបា វត្ថុសភាគា អាបត្តិ នេវ ទេសេតព្ពា, ន ច បដិគ្គហេតព្ពា. វិកាលភោជនបច្ចយា អាបន្នំ បន អាបត្តិសភាគំ អនតិរិត្តភោជនបច្ចយា អាបន្នស្ស សន្តិកេ ទេសេតុំ វដ្ដតិ.

សចេ បន សព្ពោ សង្ឃោ វិកាលភោជនាទិនា សភាគវត្ថុនា លហុកាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, តត្ថ កិំ កាតព្ពន្តិ? តេហិ ភិក្ខូហិ ឯកោ ភិក្ខុ សាមន្តា អាវាសា សជ្ជុកំ បាហេតព្ពោ ‘‘គច្ឆាវុសោ, តំ អាបត្តិំ បដិករិត្វា អាគច្ឆ, មយំ តេ សន្តិកេ អាបត្តិំ បដិករិស្សាមា’’តិ. ឯវញ្ចេតំ លភេថ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ លភេថ, ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ – ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អយំ សព្ពោ សង្ឃោ សភាគំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, យទា អញ្ញំ ភិក្ខុំ សុទ្ធំ អនាបត្តិកំ បស្សិស្សតិ, តទា តស្ស សន្តិកេ តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សតី’’តិ (មហាវ. ១៧១) វត្វា ឧបោសថោ កាតព្ពោ. សចេ បន វេមតិកោ ហោតិ, ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អយំ សព្ពោ សង្ឃោ សភាគាយ អាបត្តិយា វេមតិកោ, យទា និព្ពេមតិកោ ភវិស្សតិ, តទា តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សតី’’តិ (មហាវ. ១៧១) វត្វា ឧបោសថោ កាតព្ពោ. សចេ បនេត្ថ កោចិ ‘‘តំ សភាគំ អាបត្តិំ ទេសេតុំ វដ្ដតី’’តិ មញ្ញមានោ ឯកស្ស សន្តិកេ ទេសេតិ, ទេសិតា សុទេសិតាវ. អញ្ញំ បន ទេសនាបច្ចយា ទេសកោ បដិគ្គហណបច្ចយា បដិគ្គាហកោ ចាតិ ឧភោបិ ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តិ, តំ នានាវត្ថុកំ ហោតិ, តស្មា អញ្ញមញ្ញំ ទេសេតព្ពំ. ឯត្តាវតា តេ និរាបត្តិកា ហោន្តិ, តេសំ សន្តិកេ សេសេហិ សភាគាបត្តិយោ ទេសេតព្ពា វា អារោចេតព្ពា វា. សចេ តេ ឯវំ អកត្វា ឧបោសថំ ករោន្តិ, ‘‘បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថា’’តិអាទិនា នយេន សាបត្តិកស្ស ឧបោសថករណេ បញ្ញត្តំ ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តិ.

សចេ កោចិ ភិក្ខុ បាតិមោក្ខេ ឧទ្ទិស្សមានេ អាបត្តិំ សរតិ, តេន ភិក្ខុនា សាមន្តោ ភិក្ខុ ឯវំ វត្តព្ពោ ‘‘អហំ, អាវុសោ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, ឥតោ វុដ្ឋហិត្វា តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សាមី’’តិ. សាមន្តោ ច ភិក្ខុ សភាគោយេវ វត្តព្ពោ. វិសភាគស្ស ហិ វុច្ចមានេ ភណ្ឌនកលហសង្ឃភេទាទីនិបិ ហោន្តិ, តស្មា តស្ស អវត្វា ‘‘ឥតោ វុដ្ឋហិត្វា បដិករិស្សាមី’’តិ អាភោគំ កត្វា ឧបោសថោ កាតព្ពោ. សចេ បន កោចិ បាតិមោក្ខេ ឧទ្ទិស្សមានេ អាបត្តិយា វេមតិកោ ហោតិ, តេនបិ សភាគោយេវ សាមន្តោ ភិក្ខុ ឯវំ វត្តព្ពោ ‘‘អហំ, អាវុសោ, ឥត្ថន្នាមាយ អាបត្តិយា វេមតិកោ, យទា និព្ពេមតិកោ ភវិស្សាមិ, តទា តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សាមី’’តិ. ឯវញ្ច វត្វា ឧបោសថោ កាតព្ពោ, បាតិមោក្ខំ សោតព្ពំ, ន ត្វេវ តប្បច្ចយា ឧបោសថស្ស អន្តរាយោ កាតព្ពោ.

១៧៧. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧបោសថាគារំ សម្មជ្ជិតុ’’ន្តិ(មហាវ. ១៥៩) អាទិវចនតោ –

‘‘សម្មជ្ជនី បទីបោ ច, ឧទកំ អាសនេន ច;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, បុព្ពករណន្តិ វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨) –

ឯវំ វុត្តំ ចតុព្ពិធំ បុព្ពករណំ កត្វាវ ឧបោសថោ កាតព្ពោ. កេន បន តំ កាតព្ពន្តិ? ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ថេរេន ភិក្ខុនា នវំ ភិក្ខុំ អាណាបេតុំ, ន, ភិក្ខវេ, ថេរេន អាណត្តេន អគិលានេន ន សម្មជ្ជិតព្ពំ, យោ ន សម្មជ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិវចនតោ យោ ថេរេន អាណត្តោ, តេន កាតព្ពំ. អាណាបេន្តេន ច កិញ្ចិ កម្មំ ករោន្តោ វា សទាកាលមេវ ឯកោ វា ភារនិត្ថរណកោ វា សរភាណកធម្មកថិកាទីសុ អញ្ញតរោ វា ន ឧបោសថាគារសម្មជ្ជនត្ថំ អាណាបេតព្ពោ, អវសេសា បន វារេន អាណាបេតព្ពា. សចេ អាណត្តោ សម្មុញ្ជនិំ តាវកាលិកម្បិ ន លភតិ, សាខាភង្គំ កប្បិយំ ការេត្វា សម្មជ្ជិតព្ពំ, តម្បិ អលភន្តស្ស លទ្ធកប្បិយំ ហោតិ.

អាសនបញ្ញាបនត្ថំ អាណត្តេន ច សចេ ឧបោសថាគារេ អាសនានិ នត្ថិ, សង្ឃិកាវាសតោ អាហរិត្វា បញ្ញបេត្វា បុន អាហរិតព្ពានិ, អាសនេសុ អសតិ កដសារកេបិ តដ្ដិកាយោបិ បញ្ញាបេតុំ វដ្ដតិ, តដ្ដិកាសុបិ អសតិ សាខាភង្គានិ កប្បិយំ ការេត្វា បញ្ញបេតព្ពានិ, កប្បិយការកំ អលភន្តស្ស លទ្ធកប្បិយំ ហោតិ.

បទីបករណត្ថំ អាណាបេន្តេន បន ‘‘អសុកស្មិំ នាម ឱកាសេ តេលំ វា វដ្ដិ វា កបល្លិកា វា អត្ថិ, តំ គហេត្វា ករោហី’’តិ វត្តព្ពោ. សចេ តេលាទីនិ នត្ថិ, បរិយេសិតព្ពានិ, បរិយេសិត្វា អលភន្តស្ស លទ្ធកប្បិយំ ហោតិ. អបិច កបាលេ អគ្គិបិ ជាលេតព្ពោ.

‘‘ឆន្ទបារិសុទ្ធិឧតុក្ខានំ, ភិក្ខុគណនាច ឱវាទោ;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, បុព្ពកិច្ចន្តិ វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. ១៦៨) –

ឯវំ វុត្តំ បន ចតុព្ពិធម្បិ បុព្ពកិច្ចំ បុព្ពករណតោ បច្ឆា កាតព្ពំ. តម្បិ ហិ អកត្វា ឧបោសថោ ន កាតព្ពោ.

១៧៨. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឧបោសថំ ករេយ្យា’’តិ (មហាវ. ១៤៣) វចនតោ យទា សង្ឃស្ស ឧបោសថកម្មំ បត្តកល្លំ ហោតិ, តទា តំ កាតព្ពំ, បត្តកល្លញ្ច នាមេតំ ចតូហិ អង្គេហិ សង្គហិតំ. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា –

‘‘ឧបោសថោ យាវតិកា ច ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា,

សភាគាបត្តិយោ ច ន វិជ្ជន្តិ;

វជ្ជនីយា ច បុគ្គលា តស្មិំ ន ហោន្តិ,

បត្តកល្លន្តិ វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨);

តត្ថ ឧបោសថោតិ តីសុ ឧបោសថទិវសេសុ អញ្ញតរទិវសោ. តស្មិញ្ហិ សតិ ឥទំ សង្ឃស្ស ឧបោសថកម្មំ បត្តកល្លំ នាម ហោតិ, នាសតិ. យថាហ ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, អនុបោសថេ ឧបោសថោ កាតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១៨៣).

យាវតិកា ច ភិក្ខូ កម្មប្បត្តាតិ យត្តកា ភិក្ខូ តស្ស ឧបោសថកម្មស្ស បត្តា យុត្តា អនុរូបា សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ចត្តារោ បកតត្តា, តេ ច ខោ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា ឯកសីមាយំ ឋិតា. តេសុ ហិ ចតូសុ ភិក្ខូសុ ឯកសីមាយំ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា ឋិតេស្វេវ តំ សង្ឃស្ស ឧបោសថកម្មំ បត្តកល្លំ នាម ហោតិ, ន ឥតរថា. យថាហ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ចតុន្នំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៦៨).

សភាគាបត្តិយោ ច ន វិជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ យំ សព្ពោ សង្ឃោ វិកាលភោជនាទិនា សភាគវត្ថុនា លហុកាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ឯវរូបា វត្ថុសភាគា សភាគាតិ វុច្ចតិ. ឯតាសុ អវិជ្ជមានាសុបិ សភាគាសុ វិជ្ជមានាសុបិ បត្តកល្លំ ហោតិយេវ.

វជ្ជនីយា ច បុគ្គលា តស្មិំ ន ហោន្តីតិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សគហដ្ឋាយ បរិសាយ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ១៥៤) វចនតោ គហដ្ឋោ ច, ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនិយា និសិន្នបរិសាយ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ១៨៣) នយេន វុត្តា ភិក្ខុនី, សិក្ខមានា, សាមណេរោ, សាមណេរី, សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ, អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នកោ, អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិត្តកោ, អាបត្តិយា អប្បដិកម្មេ ឧក្ខិត្តកោ, បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ ឧក្ខិត្តកោ, បណ្ឌកោ, ថេយ្យសំវាសកោ, តិត្ថិយបក្កន្តកោ, តិរច្ឆានគតោ, មាតុឃាតកោ, បិតុឃាតកោ, អរហន្តឃាតកោ, ភិក្ខុនីទូសកោ, សង្ឃភេទកោ, លោហិតុប្បាទកោ, ឧភតោព្យញ្ជនកោតិ ឥមេ វីសតិ ចាតិ ឯកវីសតិ បុគ្គលា វជ្ជនីយា នាម. តេ ហត្ថបាសតោ ពហិករណវសេន វជ្ជេតព្ពា. ឯតេសុ ហិ តិវិធេ ឧក្ខិត្តកេ សតិ ឧបោសថំ ករោន្តោ សង្ឃោ បាចិត្តិយំ អាបជ្ជតិ, សេសេសុ ទុក្កដំ, ឯត្ថ ច តិរច្ឆានគតោតិ យស្ស ឧបសម្បទា បដិក្ខិត្តា. តិត្ថិយា គហដ្ឋេនេវ សង្គហិតា. ឯតេបិ ហិ វជ្ជនីយា. ឯវំ បត្តកល្លំ ឥមេហិ ចតូហិ អង្គេហិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥទញ្ច សព្ពំ បវារណាកម្មេបិ យោជេត្វា ទស្សេតព្ពំ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន សញ្ចិច្ច ន សាវេតព្ពំ, យោ ន សាវេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន វាយមិតុំ ‘កថំ សាវេយ្យ’ន្តិ, វាយមន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ (មហាវ. ១៥៤) វចនតោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន បរិសំ សាវេតុំ វាយមិតព្ពន្តិ.

ឥតិ បាឡិមុត្តកវិនយវិនិច្ឆយសង្គហេ

ឧបោសថបវារណាវិនិច្ឆយកថា សមត្តា.